॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः २८

अरण्यकाण्डम् — अष्टाविंशः सर्गः

खरेण सह रामस्य घोरं युद्धम्

खरस्य त्रासः पुनराक्रमणं च, शरजालेन आकाशस्य आच्छादनम्, रामस्य चापच्छेदः कवचपातश्च, वैष्णवधनुर्ग्रहणम्, खरस्य रथध्वजहयसारथिविनाशः, देवानां पूजा

अस्मिन् सर्गे त्रिशिरसा सह दूषणं निहतं दृष्ट्वा, रामस्य च विक्रमं पश्यन् खरस्य अपि त्रासः जायते; तथापि विमनाः सः नमुचिः वासवम् इव रामम् आससाद। बलवत् चापं विकृष्य सः रक्तभोजनान् नाराचान् आशीविषान् इव चिक्षेप, ज्यां विधुन्वन् शिक्षया अस्त्राणि दर्शयन् रथगतः च समरे मार्गान् चचार। रामः अपि सुमहत् धनुः गृहीत्वा विस्फुलिङ्गैः अग्निभिः इव सायकैः नभः अविवरं चकार; उभयोः शरैः पर्याकाशम् अनाकाशं बभूव, शरजालावृतः सूर्यः च न प्रकाशते स्म। खरः रामं तोत्रैः महाद्विपम् इव आजघान, तं च परिश्रान्तम् इति भ्रान्त्या अमन्यत; रामः तु सिंहः क्षुद्रमृगम् इव तं दृष्ट्वा न उद्विजते। सूर्यनिकाशेन रथेन पतङ्गः पावकम् इव उपगतः खरः रामस्य सशरं चापं मुष्टिदेशे चिच्छेद, सप्तभिः शरैः मर्मणि आहन्, कवचं च भूमौ पातयामास। शरैः अर्पितः रामः विधूमः अग्निः इव रराज, गम्भीरनिर्ह्रादं कृत्वा च महर्षिणा दत्तं वैष्णवं धनुः सज्यम् अकरोत्। ततः सः खरस्य ध्वजं चिच्छेद; खरेण चतुर्भिः मार्गणैः विद्धः रुधिरसिक्ताङ्गः सन् षट् अभिलक्षितान् शरान् मुमोच — एकेन शिरसि, द्वाभ्यां बाह्वोः, त्रिभिः चन्द्रार्धवक्त्रैः वक्षसि। पश्चात् त्रयोदश भास्करोपमान् नाराचान् प्रयुज्य सः रथस्य युगम्, चतुरः शबलान् हयान्, सारथेः शिरः, त्रिवेणून्, अक्षम्, सशरं धनुः च छित्त्वा त्रयोदशेन खरम् एव बिभेद। प्रभग्नधन्वा विरथः सः गदापाणिः अवप्लुत्य भूमौ अतिष्ठत्; विमानाग्रगताः देवाः महर्षयश्च प्रहृष्टाः प्राञ्जलयः रामस्य तत् कर्म अपूजयन्।

१खरस्य त्रासः, तस्य पुनराक्रमणम्

१निहतं दूषणं दृष्ट्वा रणे त्रिशिरसा सह।
खरस्याप्यभवत्त्रासो दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम्॥

२स दृष्ट्वा राक्षसं सैन्यमविषह्यं महाबलम्।
हतमेकेन रामेण दूषणस्त्रिशिरा अपि॥

३तद्बलं हतभूयिष्ठं विमनाः प्रेक्ष्य राक्षसः।
आससाद खरो रामं नमुचिर्वासवं यथा॥

४विकृष्य बलवच्चापं नाराचान्रक्तभोजनान्।
खरश्चिक्षेप रामाय क्रुद्धानाशीविषानिव॥

५ज्यां विधुन्वन्सुबहुशः शिक्षयास्त्राणि दर्शयन्।
चचार समरे मार्गाञ्छरै रथगतः खरः॥

६स सर्वाश्च दिशो बाणैः प्रदिशश्च महारथः।
पूरयामास तं दृष्ट्वा रामोऽपि सुमहद्धनुः॥

पूर्वसर्गान्ते खरः पलायमानान् राक्षसान् निवर्त्य स्वयं रामम् अभिदुद्राव। अस्मिन् सर्गे प्रथमं तस्य अन्तःस्थितं भयं कविः प्रकटयति। त्रिशिरसा सह दूषणं रणे निहतं दृष्ट्वा, रामस्य च विक्रमं पश्यन् खरस्य अपि त्रासः अभवत्। अविषह्यं महाबलं तत् राक्षससैन्यम्, दूषणं त्रिशिरसं च एकेन एव रामेण हतं दृष्ट्वा, हतभूयिष्ठं तत् बलं प्रेक्ष्य विमनाः सः राक्षसः रामम् आससाद, यथा नमुचिः वासवम्। नमुचेः उपमा अत्र सूचिका — नमुचिः अपि इन्द्रं प्रति धावितवान्, अन्ते च हतः; अतः उपमानेन एव खरस्य गतिः निर्दिष्टा। ‘विमनाः’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — खरः क्रुद्धः न, अपि तु विमनस्कः सन् युध्यते, एतत् च पराजयस्य प्रथमं लक्षणम्। बलवत् चापं विकृष्य सः रक्तभोजनान् नाराचान् क्रुद्धान् आशीविषान् इव रामाय चिक्षेप। ज्यां सुबहुशः विधुन्वन्, शिक्षया अस्त्राणि दर्शयन्, रथगतः सः समरे शरैः मार्गान् चचार। ‘शिक्षया अस्त्राणि दर्शयन्’ इति पदेन तस्य आचार्योपदिष्टं कौशलं सूच्यते; सः न केवलं बलेन, अपि तु विद्यया अपि युध्यते। महारथः सः बाणैः सर्वाः दिशः प्रदिशश्च पूरयामास; तं दृष्ट्वा रामः अपि स्वं सुमहत् धनुः जग्राह। अस्मिन् खण्डे कविः खरस्य मनोदशां सूक्ष्मतया चित्रयति। पूर्वं सः औद्धत्येन एव प्रवृत्तः आसीत्; अधुना तु त्रासः, विमनस्कता, ततः च पुनः क्रोधः — एषा त्रिविधा गतिः तस्य अन्तःक्षोभं सूचयति। तथापि सः न निवर्तते, यतः राक्षसस्वभावः एव सः। तस्य आयुधानि अपि परिवर्तितानि — अधुना नाराचाः, ये रक्तभोजनाः उच्यन्ते, यतः ते शरीरं भित्त्वा रुधिरं पिबन्ति इव। ज्याविधूननम्, अस्त्रप्रदर्शनम्, मार्गचरणं च — एतैः कविः खरं शिक्षितं महारथम् एव दर्शयति, तेन च रामस्य विजयस्य गौरवं वर्धते।

At the end of the last sarga Khara had turned back his fleeing rākṣasas and rushed at Rāma himself. Now the poet first lays bare the fear inside him. When Khara saw Dūṣaṇa slain in battle along with Triśiras, and saw what Rāma could do, even he was afraid. That rākṣasa army had seemed irresistible, immensely strong, yet Rāma alone had destroyed it, and Dūṣaṇa and Triśiras with it; looking on at a host most of which lay dead, Khara came at Rāma in dejection, as Namuci once came at Indra. The comparison points the way: Namuci too charged at Indra and was killed in the end, so the simile itself foretells Khara's fate. And the word "dejected" matters. Khara fights not in anger but with his heart gone out of him, and that is the first sign of defeat. Drawing his powerful bow, he hurled at Rāma iron shafts that feed on blood, like angry venomous serpents. Twanging his bowstring again and again and displaying the weapon-craft he had been taught, he ranged the field in his chariot, tracing his paths with arrows; the poet makes clear that he fought not only by strength but by trained skill. The great chariot-warrior filled every quarter and every point between with his arrows, and seeing this Rāma too took up his own great bow. The passage traces Khara's state of mind finely. Earlier he had gone forward in sheer arrogance; now there was fear, then dejection, then anger once more, and these shifts reveal his inner turmoil. Still he did not turn back, for such was the rākṣasa nature. Even his weapons had changed: now he used iron shafts said to feed on blood, because they pierce the body and seem to drink it. The twanging string, the display of weapons, the paths traced across the field all show Khara as a trained and formidable warrior, and that makes Rāma's victory the greater.

२शरजालेन आकाशस्य आच्छादनम्

७स सायकैर्दुर्विषहैर्विस्फुलिङ्गैरिवाग्निभिः।
नभश्चकाराविवरं पर्जन्य इव वृष्टिभिः॥

८तद्बभूव शितैर्बाणैः खररामविसर्जितैः।
पर्याकाशमनाकाशं सर्वतः शरसंकुलम्॥

९शरजालावृतः सूर्यो न तदा स्म प्रकाशते।
अन्योन्यवधसंरम्भादुभयोः सम्प्रयुध्यतोः॥

१०ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः।
आजघान रणे रामं तोत्रैरिव महाद्विपम्॥

११तं रथस्थं धनुष्पाणिं राक्षसं पर्यवस्थितम्।
ददृशुः सर्वभूतानि पाशहस्तमिवान्तकम्॥

१२हन्तारं सर्वसैन्यस्य पौरुषे पर्यवस्थितम्।
परिश्रान्तं महासत्त्वं मेने रामं खरस्तदा॥

१३तं सिंहमिव विक्रान्तं सिंहविक्रान्तगामिनम्।
दृष्ट्वा नोद्विजते रामः सिंहः क्षुद्रमृगं यथा॥

सः सायकैः दुर्विषहैः विस्फुलिङ्गैः अग्निभिः इव नभः अविवरं चकार, यथा पर्जन्यः वृष्टिभिः। खरेण रामेण च विसृष्टैः शितैः बाणैः तत् पर्याकाशम् अनाकाशं सर्वतः शरसंकुलं च बभूव। ‘पर्याकाशम् अनाकाशम्’ इति विरोधाभासः कविप्रियः — यत् आकाशम्, तत् एव अनाकाशं जातम्। शरजालावृतः सूर्यः तदा न प्रकाशते स्म, यतः उभौ अन्योन्यस्य वधसंरम्भेण सम्प्रयुध्येते स्म। ततः खरः नालीकैः नाराचैः तीक्ष्णाग्रैः विकर्णिभिः च रणे रामम् आजघान, यथा तोत्रैः महाद्विपम्। अङ्कुशेन गजस्य ताडनम् इति उपमा प्रतिपक्षस्य स्थूलतां सहनशीलतां च सूचयति। रथस्थं धनुष्पाणिं पर्यवस्थितं तं राक्षसं सर्वभूतानि पाशहस्तम् अन्तकम् इव ददृशुः। किन्तु खरः तु सर्वसैन्यस्य हन्तारं पौरुषे पर्यवस्थितं महासत्त्वं रामं परिश्रान्तम् इति अमन्यत। एतत् तस्य महत् भ्रान्तिज्ञानम्; युद्धस्य निर्णयः अत्र एव सूचितः, यतः यः प्रतिपक्षं न्यूनं मन्यते सः पराजितः एव। सिंहम् इव विक्रान्तं सिंहविक्रान्तगामिनं तं दृष्ट्वा अपि रामः न उद्विजते, यथा सिंहः क्षुद्रमृगं दृष्ट्वा न उद्विजते। अस्मिन् खण्डे युद्धस्य दृश्यं क्रमेण विस्तृतं भवति — प्रथमं द्वयोः शरवर्षः, ततः आकाशस्य आच्छादनम्, ततः सूर्यस्य अपि तिरोधानम्। एवं द्वयोः पुरुषयोः द्वन्द्वं विश्वव्यापि इव कल्पितम्। ‘अन्योन्यवधसंरम्भात्’ इति पदेन कविः उभयोः समानं वैरं सूचयति; अत्र न कोऽपि पलायते। खरस्य दर्शनं द्विधा वर्णितम् — सर्वभूतानां दृष्ट्या सः पाशहस्तः अन्तकः इव, किन्तु स्वस्य दृष्ट्या सः विजेता इव। एषा दृष्टिभेदयोजना नाट्यगुणम् आवहति। खरस्य भ्रान्तिः च करुणा अपि — सः रामं परिश्रान्तं मन्यते, यः वस्तुतः चतुर्दशसहस्राणि हत्वा अपि अश्रान्तः एव तिष्ठति।

With arrows hard to bear, like fires throwing off sparks, Khara left no gap in the sky, as a rain-cloud leaves none with its showers. With the sharp arrows loosed by Khara and by Rāma, the whole sky became no sky at all, thick with arrows on every side; the poet likes such a paradox, the sky itself turned into something that was no longer sky. Veiled in the net of arrows, the sun gave no light, while the two fought on in their fury to kill each other. Then Khara struck Rāma with arrows of every kind, hollow shafts, iron shafts, sharp-pointed and barbed, as men strike a great elephant with goads, an image that shows how massive and how enduring his opponent was. All beings saw that rākṣasa standing firm on his chariot, bow in hand, like Death with his noose. But Khara thought that Rāma was worn out, Rāma who had slain that whole army and stood firm in his manhood, a being of great might. It was a grave misjudgement, and it settles the outcome, for whoever underrates his opponent is already beaten. Though Khara moved with a lion's stride and was valiant as a lion, Rāma was no more shaken at the sight of him than a lion is shaken by a small deer. In this passage the scene of battle widens step by step: first the two men's showers of arrows, then the sky covered over, then the sun itself hidden, so that the duel of two men seems to fill the whole world. The words "in their fury to kill each other" show an equal hatred on both sides; here no one runs. Khara is seen in two ways: to all creatures he looked like Death with his noose, while to himself he seemed the victor, and this double view gives the scene a dramatic edge. His delusion is also pitiable. He thought Rāma exhausted, when Rāma, after slaying fourteen thousand, stood there unwearied.

३रामस्य चापच्छेदः, कवचपातः, वैष्णवधनुर्ग्रहणम्

१४ततः सूर्यनिकाशेन रथेन महता खरः।
आससादाथ तं रामं पतङ्ग इव पावकम्॥

१५ततोऽस्य सशरं चापं मुष्टिदेशे महात्मनः।
खरश्चिच्छेद रामस्य दर्शयन्हस्तलाघवम्॥

१६स पुनस्त्वपरान्सप्त शरानादाय मर्मणि।
निजघान रणे क्रुद्धः शक्राशनिसमप्रभान्॥

१७ततः शरसहस्रेण राममप्रतिमौजसम्।
अर्दयित्वा महानादं ननाद समरे खरः॥

१८ततस्तत्प्रहतं बाणैः खरमुक्तैः सुपर्वभिः।
पपात कवचं भूमौ रामस्यादित्यवर्चसम्॥

१९स शरैरर्पितः क्रुद्धः सर्वगात्रेषु राघवः।
रराज समरे रामो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्॥

२०ततो गम्भीरनिर्ह्रादं रामः शत्रुनिबर्हणः।
चकारान्ताय स रिपोः सज्यमन्यन्महद्धनुः॥

२१सुमहद्वैष्णवं यत्तदतिसृष्टं महर्षिणा।
वरं तद्धनुरुद्यम्य खरं समभिधावत॥

ततः सूर्यनिकाशेन महता रथेन खरः रामम् आससाद, यथा पतङ्गः पावकम्। पतङ्गोपमा अपि पूर्ववत् एव — यः स्वयम् एव अग्निं प्रविशति, तस्य विनाशः अन्यकृतः न। तदा तस्य महात्मनः सशरं चापं मुष्टिदेशे एव खरः चिच्छेद, हस्तलाघवं दर्शयन्। एषा खरस्य एकमात्रा सफलता, सा च कविना अपह्नुता न — शत्रोः कौशलं स्वीकर्तुं वाल्मीकिः न संकोचते। पुनः अपरान् सप्त शरान् आदाय क्रुद्धः सः रणे रामस्य मर्मणि शक्राशनिसमप्रभान् तान् निजघान। ततः सहस्रेण शरेण अप्रतिमौजसं रामम् अर्दयित्वा सः समरे महानादं ननाद। खरमुक्तैः सुपर्वभिः बाणैः प्रहतं रामस्य आदित्यवर्चसं कवचम् अपि भूमौ पपात। सर्वगात्रेषु शरैः अर्पितः क्रुद्धः राघवः तु समरे विधूमः ज्वलन् अग्निः इव रराज। कवचपातेन वीरस्य शोभा न नश्यति, अपि तु वर्धते इति कविः दर्शयति। ततः शत्रुनिबर्हणः रामः गम्भीरनिर्ह्रादं कृत्वा रिपोः अन्ताय अन्यत् महत् धनुः सज्यम् अकरोत् — तत् सुमहत् वैष्णवं धनुः, यत् महर्षिणा अगस्त्येन तस्मै अतिसृष्टम् आसीत्। तत् वरं धनुः उद्यम्य सः खरं समभिधावत। पूर्वसर्गेषु प्राप्तस्य दिव्यधनुषः प्रयोगः अत्र एव भवति, एतेन च युद्धस्य निर्णायकः क्षणः सूच्यते। अस्मिन् खण्डे प्रथमवारं रामः क्षतिं प्राप्नोति — तस्य धनुः छिद्यते, कवचं पतति, शरीरं च शरैः अर्पितं भवति। कविः एतत् प्रयोजनेन एव वर्णयति; यदि नायकः अक्षतः एव विजयते, तर्हि युद्धस्य रसः न भवति। किन्तु प्रत्येकस्याः क्षतेः अनन्तरं तस्य तेजः वर्धते एव — ‘विधूमः अग्निः इव रराज’ इति वर्णनेन तत् स्पष्टम्। वैष्णवधनुषः उल्लेखः अपि महत्त्वपूर्णः; तत् धनुः अगस्त्येन एकादशे सर्गे रामाय दत्तम् आसीत्, अधुना च तस्य उपयोगः क्रियते। एवं कविः पूर्वप्रसङ्गं स्मारयन् कथायाः सङ्गतिं रक्षति। ‘अन्ताय’ इति पदं निश्चयसूचकम् — इतः परं युद्धं न, अपि तु अन्तः एव।

Then Khara drove at Rāma in his great chariot bright as the sun, like a moth flying into a flame; as before, the image tells us that one who throws himself into the fire has no one but himself to blame. Showing the quickness of his hand, Khara cut through the great hero's bow at the grip, with the arrow still on it. This was Khara's one success, and the poet does not hide it: Vālmīki never hesitates to grant an enemy his skill. In a rage he took seven more arrows, bright as Indra's thunderbolt, and drove them into Rāma's vital parts. Then he tormented Rāma, whose strength had no equal, with a thousand arrows and roared aloud across the field. Struck by those well-jointed arrows, Rāma's armour, bright as the sun, fell to the ground. Pierced with arrows in every limb, filled with anger, Rāghava shone on the battlefield like a blazing fire without smoke: losing his armour did not dim the hero's splendour but made it shine the more. Then Rāma, destroyer of his foes, gave a deep resounding roar and strung another great bow to put an end to his enemy. It was the mighty bow of Viṣṇu that the great seer Agastya had given him, and raising that finest of bows he charged at Khara. The divine bow received earlier is used here for the first time, and its appearance marks the decisive moment of the fight. For the first time, too, Rāma is hurt: his bow is cut, his armour falls, his body is stuck with arrows. The poet describes this on purpose, for if the hero won unscathed the battle would lose its savour. Yet after every wound his brilliance only grows, as the image of the smokeless fire makes plain. By recalling Agastya's gift the poet also keeps the story joined to what came before, and the words "to put an end to his enemy" leave no doubt: from here on there would be no more fighting, only the end.

४खरस्य ध्वजरथहयसारथिच्छेदः, देवानां पूजा

२२ततः कनकपुङ्खैस्तु शरैः संनतपर्वभिः।
चिच्छेद रामः संक्रुद्धः खरस्य समरे ध्वजम्॥

२३स दर्शनीयो बहुधा विच्छिन्नः काञ्चनो ध्वजः।
जगाम धरणीं सूर्यो देवतानामिवाज्ञया॥

२४तं चतुर्भिः खरः क्रुद्धो रामं गात्रेषु मार्गणैः।
विव्याध हृदि मर्मज्ञो मातङ्गमिव तोमरैः॥

२५स रामो बहुभिर्बाणैः खरकार्मुकनिःसृतैः।
विद्धो रुधिरसिक्ताङ्गो बभूव रुषितो भृशम्॥

२६स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः संगृह्य परमाहवे।
मुमोच परमेष्वासः षट्शरानभिलक्षितान्॥

२७शिरस्येकेन बाणेन द्वाभ्यां बाह्वोरथार्पयत्।
त्रिभिश्चन्द्रार्धवक्त्रैश्च वक्षस्यभिजघान ह॥

२८ततः पश्चान्महातेजा नाराचान्भास्करोपमान्।
जघान राक्षसं क्रुद्धस्त्रयोदश शिलाशितान्॥

२९रथस्य युगमेकेन चतुर्भिः शबलान्हयान्।
षष्ठेन च शिरः संख्ये चिच्छेद खरसारथेः॥

३०त्रिभिस्त्रिवेणून्बलवान्द्वाभ्यामक्षं महाबलः।
द्वादशेन तु बाणेन खरस्य सशरं धनुः॥

३१छित्त्वा वज्रनिकाशेन राघवः प्रहसन्निव।
त्रयोदशेनेन्द्रसमो बिभेद समरे खरम्॥

३२प्रभग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः।
गदापाणिरवप्लुत्य तस्थौ भूमौ खरस्तदा॥

३३तत्कर्म रामस्य महारथस्य समेत्य देवाश्च महर्षयश्च।
अपूजयन्प्राञ्जलयः प्रहृष्टास्तदा विमानाग्रगताः समेताः॥

ततः संक्रुद्धः रामः कनकपुङ्खैः संनतपर्वभिः शरैः समरे खरस्य ध्वजं चिच्छेद। सः दर्शनीयः काञ्चनः ध्वजः बहुधा विच्छिन्नः सन् धरणीम् अगच्छत्, यथा देवतानाम् आज्ञया सूर्यः भूमिम् अवतरेत्। ध्वजपातः सेनायाः पराजयस्य पारम्परिकं चिह्नम्, अतः कविः तम् एव प्रथमं वर्णयति। क्रुद्धः मर्मज्ञः खरः चतुर्भिः मार्गणैः रामं गात्रेषु विव्याध, हृदि च आहन्, यथा तोमरैः मातङ्गम्। खरकार्मुकनिःसृतैः बहुभिः बाणैः विद्धः रुधिरसिक्ताङ्गः रामः भृशं रुषितः बभूव। धन्विनां श्रेष्ठः परमेष्वासः सः परमाहवे धनुः संगृह्य षट् अभिलक्षितान् शरान् मुमोच — एकेन शिरसि, द्वाभ्यां बाह्वोः, त्रिभिः च चन्द्रार्धवक्त्रैः वक्षसि आहन्। ततः पश्चात् महातेजाः क्रुद्धः सः भास्करोपमान् शिलाशितान् त्रयोदश नाराचान् तस्मिन् राक्षसे जघान। तेषां विनियोगः क्रमेण एव उक्तः — एकेन रथस्य युगम्, चतुर्भिः शबलान् हयान्, षष्ठेन खरसारथेः शिरः, त्रिभिः त्रिवेणून्, द्वाभ्याम् अक्षम्, द्वादशेन च सशरं खरस्य धनुः। तत् वज्रनिकाशेन छित्त्वा प्रहसन् इव इन्द्रसमः राघवः त्रयोदशेन समरे खरम् एव बिभेद। प्रभग्नधन्वा, विरथः, हताश्वः, हतसारथिः च सः तदा गदापाणिः अवप्लुत्य भूमौ अतिष्ठत्। तत् महारथस्य रामस्य कर्म दृष्ट्वा विमानाग्रगताः देवाः महर्षयश्च समेत्य प्रहृष्टाः प्राञ्जलयः च तम् अपूजयन्। एतेन सर्गः समाप्यते; खरः तु अद्यापि जीवति, गदां गृहीत्वा भूमौ स्थितः — अन्तिमः द्वन्द्वः अग्रिमे सर्गे वर्णयिष्यते। अस्मिन् अन्तिमे खण्डे बाणानां गणना अत्यन्तं विशिष्टा — षट्, ततः त्रयोदश, तेषां च विनियोगः एकैकशः निर्दिष्टः। एषा गणना केवलं शोभार्था न; तया रामस्य लक्ष्यनिश्चयः, गणितसदृशी च युद्धयोजना दर्श्यते। समीक्षितसंस्करणे एते त्रयोदश बाणाः एकस्मिन् एव अष्टपादे श्लोके निबद्धाः; मुद्रणे तु ते त्रिंशैकत्रिंशयोः इति द्वयोः श्लोकयोः विभक्ताः। ‘प्रहसन् इव’ इति पदद्वयं रामस्य स्वभावम् एव प्रकटयति — सः क्रोधेन न, अपि तु स्वस्थतया एव संहरति। अन्ते देवानां महर्षीणां च पूजा सर्गस्य नैतिकं निर्णयं वहति; ये ऋषयः खरेण पीडिताः आसन्, ते एव अधुना विमानाग्रगताः प्राञ्जलयः तिष्ठन्ति। तथापि खरः न हतः — गदापाणिः भूमौ स्थितः; एतेन कविः श्रोतुः कौतूहलम् अग्रिमं सर्गं प्रति नयति। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन रचितः; मुद्रणे सः चतसृभिः पङ्क्तिभिः स्थापितः, किन्तु सः अर्धश्लोकद्वयम् एव, यथा समीक्षितसंस्करणे अपि। अत्र च स्मर्तव्यम् — मुद्रणस्य ‘॥ ३०॥’ ‘॥ ३१॥’ इति अङ्कौ स्पष्टौ, अतः समीक्षितस्य एकः अष्टपादः श्लोकः वुल्गेटे द्वौ द्विपादौ श्लोकौ इति विभक्तः; एतत् साक्षात् दृष्ट्वा एव निर्णीतम्।

Then Rāma in high fury cut down Khara's banner with gold-nocked arrows with well-set joints. The beautiful golden banner, shattered into many pieces, fell to the earth like the sun coming down at the gods' command. The fall of the banner is the traditional sign of an army's defeat, and so the poet describes it first. Khara in his anger pierced Rāma's limbs with four arrows and, knowing where the vital spots lay, struck him in the heart, as men strike an elephant with javelins. Wounded by the many arrows from Khara's bow, his body wet with blood, Rāma grew fiercely angry. That best of bowmen, the supreme archer, gripped his bow in the great battle and loosed six well-aimed arrows: one struck Khara on the head, two on the arms, and three crescent-headed shafts hit him full in the chest. After that the blazing hero in his wrath shot thirteen iron arrows, bright as the sun and whetted on stone, and the poet tells us what each one did. With one he cut the chariot's yoke, with four the four dappled horses, with the sixth the head of Khara's charioteer; with three he cut the chariot's triple shaft, with two its axle, and with the twelfth Khara's bow with the arrow on it. Having cut it with a shaft like a thunderbolt, Rāghava, Indra's equal, as though laughing, pierced Khara himself with the thirteenth. His bow shattered, his chariot gone, his horses and charioteer dead, Khara leapt down with a mace in his hand and stood on the ground. Seeing that deed of Rāma the great warrior, the gods and the great seers, gathered in their sky-borne chariots, joined their palms in delight and honoured him. So the sarga ends, but Khara is still alive, standing on the ground with his mace, and the last combat is left for the next sarga. The counting of arrows is especially striking here, six and then thirteen, with the work of each spelled out. It is not mere ornament: it shows how sure Rāma's aim was and how exact, almost arithmetical, his plan of battle. The words "as though laughing" reveal his nature: he destroys not in rage but in perfect composure. The honour paid by gods and seers at the end gives the sarga its moral verdict; the very seers Khara had tormented now stand in their sky-chariots with joined palms. Yet Khara is not dead, and so the poet draws the listener on to the next sarga.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
अविषह्य २८.२ असह्यम्, यत् सोढुं न शक्यते
सन्धिः
न + विषह्य → अविषह्य — नञ्समासे नकारस्य लोपः
समासः
न विषह्यम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘सैन्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
हतभूयिष्ठ २८.३ यस्य अधिकांशः हतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘बहु’ शब्दस्य इष्ठनि ‘भूयिष्ठ’ इति आदेशः
समासः
हतं भूयिष्ठं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘बलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विमनाः २८.३ उदासीनः, खिन्नचित्तः
सन्धिः
वि + मनस् → विमनस् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विगतं मनः यस्य सः — बहुव्रीहिः (प्रादिसमासः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (लेम्म — ‘विमनस्’)
रक्तभोजन २८.४ रुधिरपायिनः; ये शरीरं भित्त्वा रक्तं पिबन्ति इव
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रक्तं भोजनं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘नाराचान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
महारथ २८.६ महान् योद्धा, यः एकः बहुभिः सह योद्धुं समर्थः
सन्धिः
महा + रथ → महारथ — सन्धिकार्यं नास्ति (‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः)
समासः
महान् रथः यस्य सः — बहुव्रीहिः (योधविशेषे रूढम्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
विस्फुलिङ्ग २८.७ स्फुलिङ्गयुक्तैः, अग्निकणविकिरणशीलैः
सन्धिः
वि + स्फुलिङ्ग → विस्फुलिङ्ग — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विस्फुलिङ्गैः सहितैः — बहुव्रीहिः (‘अग्निभिः’ इत्यस्य विशेषणे)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
पर्याकाश २८.८ चतुर्दिक्षु विस्तृतम् अन्तरिक्षम्
सन्धिः
परि + आकाश → पर्याकाश — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
परितः आकाशम् — अव्ययीभावगर्भः प्रादिसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शरसंकुल २८.८ बाणैः व्याप्तम्, शरभरितम्
सन्धिः
सम् + कुल → संकुल — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
शरैः संकुलम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शरजालावृत २८.९ बाणसमूहेन आच्छादितः
सन्धिः
जाल + आवृत → जालावृत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
शराणां जालेन आवृतः — तृतीयागर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अन्योन्यवधसंरम्भ २८.९ परस्परं हन्तुम् इति आवेशात्
सन्धिः
अन्य + अन्य → अन्योन्य — पररूपसन्धिः (सामान्यतः ‘अन्योन्य’ इति निपात्यते)
समासः
अन्योन्यस्य वधे संरम्भः — षष्ठीगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेत्वर्थे)
धनुष्पाणि २८.११ हस्ते धनुर्धारिणम्
सन्धिः
धनुस् + पाणि → धनुष्पाणि — विसर्गस्य षत्वम् (सकारस्य षकारः पवर्गे परे)
समासः
धनुः पाणौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
पर्यवस्थित २८.११ स्थिरतया स्थितम्, दृढम् अवस्थितम्
सन्धिः
परि + अवस्थित → पर्यवस्थित — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘परि + अव + स्था’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सिंहविक्रान्तगामिनम् २८.१३ सिंहवत् पराक्रमेण चलन्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सिंहस्य विक्रान्तेन गच्छति इति — तृतीयागर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (लेम्म — ‘सिंहविक्रान्तगामिन्’)
सूर्यनिकाश २८.१४ सूर्यसदृशदीप्तिना
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सूर्यः इव निकाशः यस्य सः — उपमानपूर्वपदः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘रथेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
मुष्टिदेश २८.१५ धनुषः यत्र मुष्टिः स्थाप्यते सः मध्यभागः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मुष्टेः देशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
हस्तलाघव २८.१५ करशीघ्रता, पाणिचातुर्यम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हस्तस्य लाघवम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
शक्राशनिसमप्रभ २८.१६ इन्द्रवज्रतुल्यकान्तीन्
सन्धिः
शक्र + अशनि → शक्राशनि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शक्रस्य अशनेः समा प्रभा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
आदित्यवर्चस २८.१८ सूर्यतुल्यतेजस्कम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
आदित्यस्य इव वर्चः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कवचम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
गम्भीरनिर्ह्राद २८.२० गम्भीरध्वनि, महानादकारि
सन्धिः
निस् + ह्राद → निर्ह्राद — विसर्गस्य रेफादेशः
समासः
गम्भीरः निर्ह्रादः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अतिसृष्ट २८.२१ प्रदत्तम्, अर्पितम्
सन्धिः
अति + सृष्ट → अतिसृष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘अति + सृज्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कनकपुङ्ख २८.२२ सुवर्णमयपक्षमूलैः बाणैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कनकमयाः पुङ्खाः येषां तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
रुधिरसिक्ताङ्ग २८.२५ रक्तेन आर्द्रशरीरः
सन्धिः
सिक्त + अङ्ग → सिक्ताङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
रुधिरेण सिक्तम् अङ्गं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
परमेष्वास २८.२६ श्रेष्ठः धनुर्धरः
सन्धिः
परम + इष्वास → परमेष्वास — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
परमः इष्वासः — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
चन्द्रार्धवक्त्र २८.२७ अर्धचन्द्राकारमुखैः बाणैः
सन्धिः
चन्द्र + अर्ध → चन्द्रार्ध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
चन्द्रस्य अर्धम् इव वक्त्रं येषां तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
भास्करोपम २८.२८ सूर्यसदृशदीप्तीन्
सन्धिः
भास्कर + उपम → भास्करोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
भास्करः इव उपमाः — उपमानगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
त्रिवेणून् २८.३० रथस्य युगाधारदण्डाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
त्रयः वेणवः यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः (रथाङ्गविशेषे रूढम्)
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (लेम्म — ‘त्रिवेणु’)
वज्रनिकाश २८.३१ वज्रसदृशेन बाणेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वज्रम् इव निकाशः यस्य सः — उपमानपूर्वपदः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
प्रभग्नधन्वा २८.३२ भग्नधनुष्कः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रभग्नं धनुः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (लेम्म — ‘प्रभग्नधन्वन्’)
विमानाग्रगत २८.३३ विमानानाम् अग्रभागे स्थिताः
सन्धिः
विमान + अग्र → विमानाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
विमानस्य अग्रे गताः — सप्तमीगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
प्राञ्जलयः २८.३३ बद्धाञ्जलयः, हस्तौ संयोज्य स्थिताः
सन्धिः
प्र + अञ्जलि → प्राञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
प्रगताः अञ्जलयः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (लेम्म — ‘प्राञ्जलि’)