॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः २९

अरण्यकाण्डम् — एकोनत्रिंशः सर्गः

रामेण खरस्य निर्भर्त्सनं गदाच्छेदनं च

विरथं खरं प्रति रामस्य परुषवचनम्, खरस्य प्रत्युत्तरम्, गदाक्षेपः, आकाशे एव गदायाः छेदनम्

अस्मिन् सर्गे विरथः गदापाणिः खरः भूमौ स्थितः, रामः च तं मृदुपूर्वं परुषं च वचनं वक्ति — ‘महत्यां सेनायां स्थित्वा त्वया सर्वलोकजुगुप्सितं कर्म कृतम्; यः भूतानाम् उद्वेजनीयः नृशंसः पापकर्मकृत् च, सः त्रैलोक्येश्वरः अपि न चिरं तिष्ठति।’ लोकविरुद्धकर्मकारी दुष्टसर्पवत् हन्यते, पापकर्माणः शीर्णमूलद्रुमाः इव पतन्ति, विषान्नवत् पापफलं शीघ्रम् एव प्राप्यते — इति नीतिभिः सः खरं बोधयति, ततः प्रतिजानीते — ‘मया मुक्ताः काञ्चनभूषणाः शराः वल्मीकं भित्त्वा निर्गच्छन्तः पन्नगाः इव तव शरीरं विदार्य अतिपतिष्यन्ति; ये त्वया भक्षिताः धर्मचारिणः, तान् अद्य ससैन्यः अनुगमिष्यसि; अद्य ते शिरः तालफलम् इव पातयिष्यामि।’ खरः तु संरक्तलोचनः क्रोधमूर्च्छितः च प्रहसन् प्रत्युत्तरं ददाति — ‘प्राकृतान् राक्षसान् हत्वा आत्मना एव आत्मानं कथं प्रशंससि? विक्रान्ताः किंचित् न कथयन्ति; क्षत्रियपांसनाः एव निरर्थकं विकत्थन्ते। कत्थनेन तव लघुत्वम् एव दर्शितम्, यथा कुशाग्निना तप्तेन सुवर्णप्रतिरूपेण। गदापाणिः अहम् एकः एव त्रयाणां लोकानां प्राणान् हर्तुं पर्याप्तः; सविता अस्तं याति, अतः अधिकं न वक्ष्यामि; त्वद्विनाशात् चतुर्दशसहस्राणां राक्षसानाम् अश्रुप्रमार्जनं करिष्यामि।’ एवम् उक्त्वा सः परमाङ्गदां गदां प्रदीप्ताम् अशनिम् इव चिक्षेप। सा गदा वृक्षान् गुल्मान् च भस्म कुर्वती रामस्य समीपम् आगच्छति, रामः तु ताम् अन्तरिक्षगताम् एव बहुधा शरैः छिनत्ति; सा च मन्त्रौषधिबलैः विनिपातिता व्याली इव धरणीतले पतति — एतेन सर्गः समाप्यते।

१विरथं खरं प्रति रामस्य मृदुपूर्वं परुषं वचनम्

१खरं तु विरथं रामो गदापाणिमवस्थितम्।
मृदुपूर्वं महातेजाः परुषं वाक्यमब्रवीत्॥

२गजाश्वरथसम्बाधे बले महति तिष्ठता।
कृतं ते दारुणं कर्म सर्वलोकजुगुप्सितम्॥

३उद्वेजनीयो भूतानां नृशंसः पापकर्मकृत्।
त्रयाणामपि लोकानामीश्वरोऽपि न तिष्ठति॥

४कर्म लोकविरुद्धं तु कुर्वाणं क्षणदाचर।
तीक्ष्णं सर्वजनो हन्ति सर्पं दुष्टमिवागतम्॥

५लोभात्पापानि कुर्वाणः कामाद्वा यो न बुध्यते।
हृष्टः पश्यति तस्यान्तं ब्राह्मणी करकादिव॥

६वसतो दण्डकारण्ये तापसान्धर्मचारिणः।
किं नु हत्वा महाभागान्फलं प्राप्स्यसि राक्षस॥

पूर्वस्मिन् सर्गे खरस्य रथः धनुः सारथिः अश्वाः च रामेण छिन्नाः; सः विरथः सन् गदां गृहीत्वा भूमौ अतिष्ठत्। अस्मिन् सर्गे रामः तं तथा स्थितं दृष्ट्वा वचनम् आरभते। कविः तत् वचनं ‘मृदुपूर्वं परुषम्’ इति विशिनष्टि — आरम्भः शान्तः, परिणामः तु तीव्रः। रामः न स्वबलं श्लाघते, अपि तु खरस्य कर्म एव दर्शयति — ‘गजाश्वरथैः सम्बाधे महति बले तिष्ठता त्वया सर्वलोकजुगुप्सितं दारुणं कर्म कृतम्। यः भूतानाम् उद्वेजनीयः, नृशंसः, पापकर्मकृत् च, सः त्रयाणां लोकानाम् ईश्वरः अपि सन् न चिरं तिष्ठति। लोकविरुद्धं तीक्ष्णं कर्म कुर्वाणं जनः तथा हन्ति यथा गृहम् आगतं दुष्टसर्पम्।’ ततः दृष्टान्तेन उपसंहरति — ‘यः लोभात् कामात् वा पापानि कुर्वन् तेषां परिणामं न बुध्यते, सः हृष्टः एव स्वस्य अन्तं पश्यति, यथा वर्षासु पतितं करकं भक्षयित्वा ब्राह्मणी नाम कीटिका स्वविनाशं पश्यति।’ अन्ते मूलः प्रश्नः — ‘दण्डकारण्ये वसतः धर्मचारिणः महाभागान् तापसान् हत्वा त्वं किं नाम फलं प्राप्स्यसि?’ एषः प्रश्नः एव सर्गस्य बीजम्; सर्वं परं वचनं तस्य एव विस्तारः। ध्यातव्यं च — रामः खरस्य बलं न निन्दति, केवलं तस्य कर्मणः फलम् एव गणयति; अतः इदं वचनं तर्जनम् इव दृश्यमानम् अपि वस्तुतः धर्मोपदेशः।

In the last sarga Rāma had destroyed Khara's chariot, bow, charioteer and horses, and Khara now stood on the ground without a chariot, a mace in his hand. Seeing him there, the splendid Rāma began to speak, and the poet describes his words as beginning gently and growing harsh: the opening calm, the end fierce. Rāma did not praise his own strength; he simply held up Khara's deeds. "Standing in the midst of a great army, crowded with elephants, horses and chariots, you have done a savage thing that the whole world loathes. One who terrifies all creatures, who is cruel and does evil, cannot last long, even if he is lord of all three worlds. A night-rover who does fierce deeds the world abhors is struck down by everyone, as people kill a wicked snake that has got into the house." Then he drove the point home with an example: "A man who sins out of greed or desire and does not see where it leads meets his own end while he is still rejoicing, like the little insect called the brāhmaṇī that eats a hailstone fallen in the rains and dies of it." And at the last came the root question: "What fruit, rākṣasa, do you think you will reap by killing the illustrious ascetics, men of righteous life, who dwell in the Daṇḍaka forest?" That question is the seed of the whole sarga, and everything Rāma says afterwards unfolds from it. Notice that he did not belittle Khara's strength; he only reckoned up what his deeds would bring him. So his speech, though it sounds like a rebuke, is really a lesson in dharma.

२पापकर्मणः फलम् — शीर्णमूलद्रुमोपमा, बाणप्रतिज्ञा च

७न चिरं पापकर्माणः क्रूरा लोकजुगुप्सिताः।
ऐश्वर्यं प्राप्य तिष्ठन्ति शीर्णमूला इव द्रुमाः॥

८अवश्यं लभते कर्ता फलं पापस्य कर्मणः।
घोरं पर्यागते काले द्रुमः पुष्पमिवार्तवम्॥

९नचिरात्प्राप्यते लोके पापानां कर्मणां फलम्।
सविषाणामिवान्नानां भुक्तानां क्षणदाचर॥

१०पापमाचरतां घोरं लोकस्याप्रियमिच्छताम्।
अहमासादितो राज्ञा प्राणान्हन्तुं निशाचर॥

११अद्य भित्त्वा मया मुक्ताः शराः काञ्चनभूषणाः।
विदार्यातिपतिष्यन्ति वल्मीकमिव पन्नगाः॥

रामः अधुना सामान्यं नीतिवाक्यम् उपस्थापयति। ‘पापकर्माणः क्रूराः लोकजुगुप्सिताः जनाः ऐश्वर्यं प्राप्य अपि चिरं न तिष्ठन्ति, यथा शीर्णमूलाः द्रुमाः।’ मूलं हि क्षीणं चेत् वृक्षस्य औन्नत्यम् एव तस्य पातस्य कारणं भवति। ‘कर्ता पापस्य कर्मणः घोरं फलम् अवश्यम् एव लभते, कालः तु प्रतीक्ष्यः — यथा ऋतौ पर्यागते द्रुमः आर्तवं पुष्पं दर्शयति।’ अनन्तरं सः कालम् अपि संक्षिपति — ‘लोके पापानां कर्मणां फलं नचिरात् एव प्राप्यते, यथा विषयुक्तानां भुक्तानाम् अन्नानाम्।’ विषान्नस्य दृष्टान्तः तीव्रः — तत्र विलम्बः एव नास्ति। ततः सामान्यात् विशेषं प्रति अवतरति — ‘घोरं पापम् आचरतां लोकस्य अप्रियम् इच्छतां च प्राणान् हर्तुं राज्ञा अहम् एव आसादितः।’ ‘राज्ञा’ इति पदेन रामः पितुः दशरथस्य नियोगं स्मारयति — वनवासः अपि धर्मरक्षणस्य एव नियोगः इति तस्य दृष्टिः। अन्ते प्रतिज्ञा — ‘अद्य मया भित्त्वा मुक्ताः काञ्चनभूषणाः शराः, वल्मीकं भित्त्वा निर्गच्छन्तः पन्नगाः इव, तव शरीरं विदार्य अतिपतिष्यन्ति।’ अत्र उपमायां सूक्ष्मता — पन्नगाः वल्मीकं भित्त्वा बहिः निर्गच्छन्ति, शराः अपि शरीरं भित्त्वा पृष्ठतः निर्गमिष्यन्ति इति।

Rāma now set out a general truth. "Evildoers, cruel and hated by the world, do not keep their power long, even when they have won it; they are like trees whose roots have rotted away." When the root has withered, the very height of the tree is what brings it down. "The doer of an evil deed is sure to reap its terrible fruit, though he must wait for its time, as a tree puts out the flowers of its season when the season comes round." Then he shortened even the waiting: "In this world, night-rover, the fruit of evil deeds comes before long, like the effect of poisoned food once it has been eaten"; with poison there is no delay at all. From the general he came down to the particular: "I have been sent here by the king to take the lives of those who do dreadful evil and wish the world harm." By saying "the king" Rāma recalls his father Daśaratha's command, for in his eyes even his exile is a charge to protect dharma. He ended with a vow: "Today the gold-adorned arrows I loose will split your body open and pass clean through it, as snakes break through an ant-hill and come out on the other side." The simile is precise: as the snakes burst out of the ant-hill, so his arrows would burst through Khara's body and out at his back.

३‘हतानाम् ऋषीणाम् अनुगमिष्यसि’ — प्रहरणाय आह्वानम्

१२ये त्वया दण्डकारण्ये भक्षिता धर्मचारिणः।
तानद्य निहतः संख्ये ससैन्योऽनुगमिष्यसि॥

१३अद्य त्वां निहतं बाणैः पश्यन्तु परमर्षयः।
निरयस्थं विमानस्था ये त्वया निहताः पुरा॥

१४प्रहरस्व यथाकामं कुरु यत्नं कुलाधम।
अद्य ते पातयिष्यामि शिरस्तालफलं यथा॥

त्रिभिः श्लोकैः रामः स्वस्य वचनं समापयति। प्रथमं प्रतिकारस्य न्यायः — ‘ये धर्मचारिणः त्वया दण्डकारण्ये भक्षिताः, तान् अद्य संख्ये निहतः सन् सेनया सह त्वम् अनुगमिष्यसि।’ हन्ता हतानाम् एव मार्गम् अनुसरति इति व्यङ्ग्यः। द्वितीयं दृश्यम् — ‘ये पूर्वं त्वया निहताः महर्षयः, ते विमानस्थाः सन्तः अद्य बाणैः निहतं निरयस्थं त्वां पश्यन्तु।’ अत्र द्वयोः गतिः विपरीता दर्शिता — हताः ऋषयः विमाने, हन्ता खरः निरये। तृतीयं साक्षात् आह्वानम् — ‘हे कुलाधम, यथाकामं प्रहर, यत्नं कुरु; अद्य तु अहं ते शिरः तालफलम् इव पातयिष्यामि।’ तालफलस्य उपमा सार्थका — उच्चात् वृन्तात् च्युतं फलं स्वयम् एव अधः पतति, न च तस्य पुनरुत्थानम् अस्ति। एवं रामस्य वचनं न्यायेन आरब्धं प्रतिज्ञया समाप्तम्। एतेषु त्रिषु श्लोकेषु वाक्यस्य गतिः स्पष्टा — पूर्वकर्मणः स्मरणम्, साक्षिणां निर्देशः, अन्ते च कालस्य निर्धारणम् ‘अद्य’ इति पदेन द्विः उक्तम्।

Rāma finished his speech in three verses. First came the justice of retribution: "The men of righteous life whom you devoured in the Daṇḍaka forest, you will follow them today, killed in battle along with your army"; the killer, that is, will go the way of those he killed. Next came a scene: "Let the great seers you killed long ago look down from their sky-chariots today and see you struck down by my arrows and sent to hell." Their fates are set in contrast, the slain seers in their heavenly chariots, their slayer Khara in hell. Last came an open challenge: "Strike as you please, basest of your line, try what you will; today I shall bring down your head like a palm fruit." The palm fruit is well chosen: once it drops from its high stalk it falls of itself and never rises again. So Rāma's speech, which began with justice, ended with a vow. The course of these verses is clear: the remembrance of past deeds, the pointing to the witnesses, and finally the fixing of the hour with the word "today", said twice.

४खरस्य प्रत्युत्तरम् — आत्मश्लाघा वीरस्य लक्षणं न इति

१५एवमुक्तस्तु रामेण क्रुद्धः संरक्तलोचनः।
प्रत्युवाच ततो रामं प्रहसन्क्रोधमूर्च्छितः॥

१६प्राकृतान्राक्षसान्हत्वा युद्धे दशरथात्मज।
आत्मना कथमात्मानमप्रशस्यं प्रशंससि॥

१७विक्रान्ता बलवन्तो वा ये भवन्ति नरर्षभाः।
कथयन्ति न ते किंचित्तेजसा चातिगर्विताः॥

१८प्राकृतास्त्वकृतात्मानो लोके क्षत्रियपांसनाः।
निरर्थकं विकत्थन्ते यथा राम विकत्थसे॥

१९कुलं व्यपदिशन्वीरः समरे कोऽभिधास्यति।
मृत्युकाले तु सम्प्राप्ते स्वयमप्रस्तवे स्तवम्॥

२०सर्वथा तु लघुत्वं ते कत्थनेन विदर्शितम्।
सुवर्णप्रतिरूपेण तप्तेनेव कुशाग्निना॥

रामेण एवम् उक्तः खरः क्रुद्धः संरक्तलोचनः च अभवत्। कविः तस्य दशां ‘क्रोधमूर्च्छितः’ इति सूचयति — क्रोधेन विवेकः मूर्च्छितः इति। सः प्रहसन् एव प्रत्युत्तरं ददाति, तत् च रामस्य वचनस्य शैलीम् एव आक्षिपति — ‘हे दशरथात्मज, प्राकृतान् राक्षसान् युद्धे हत्वा आत्मना एव आत्मानम् अप्रशस्यं कथं प्रशंससि?’ ततः नीतिवचनम् — ‘ये नरर्षभाः विक्रान्ताः बलवन्तः वा भवन्ति, ते तेजसा अतिगर्विताः सन्तः अपि किंचित् न कथयन्ति; प्राकृताः अकृतात्मानः क्षत्रियपांसनाः तु निरर्थकं विकत्थन्ते, यथा त्वं विकत्थसे।’ पुनः — ‘मृत्युकाले सम्प्राप्ते अप्रस्तवे स्वयम् एव स्तवं कुर्वन् कुलं व्यपदिशन् कः वीरः समरे अभिधास्यति?’ अन्ते उपमा — ‘कत्थनेन तव लघुत्वम् एव सर्वथा दर्शितम्, यथा कुशाग्निना तप्तेन सुवर्णप्रतिरूपेण’ — यत् कृत्रिमं सुवर्णं तापेन एव स्वस्य कालिमानं प्रकटयति। एवं खरः रामस्य सत्यवचनम् अपि आत्मश्लाघाम् इति व्याख्याति; एषः एव तस्य मोहः। वस्तुतः खरस्य युक्तिः अयुक्ता न; किन्तु सा स्वस्मिन् एव प्रयोक्तव्या आसीत्, यतः सः एव अत्र स्वबलं वर्णयितुम् उद्यतः।

At Rāma's words Khara grew furious and his eyes turned blood-red; the poet calls him senseless with rage, meaning that anger had overpowered his judgement. Yet he laughed as he answered, and he mocked the very manner of Rāma's speech. "Son of Daśaratha, you have killed some common rākṣasas in battle, so why do you praise yourself for what deserves no praise? Bulls among men, those who are truly valiant or strong, say nothing about themselves, however proud of their own power they may be. It is common men, undisciplined, a disgrace to the warrior class, who boast for nothing, as you are boasting now, Rāma. What hero, on the field of battle when his hour of death has come, recites his lineage and sings his own praises when nothing calls for it?" He closed with an image: "Your boasting has only shown how small you are, as false gold shows its blackness when it is heated in a fire of kuśa grass"; imitation gold reveals its dark base the moment it meets the heat. So Khara took even Rāma's plain truth for self-praise, and that was his delusion. His reasoning was not wrong in itself, but it should have been turned on himself, for it was Khara who was about to describe his own might.

५‘पर्याप्तोऽहं गदापाणिः’ — गर्जनम् अन्ते गदाक्षेपः

२१न तु मामिह तिष्ठन्तं पश्यसि त्वं गदाधरम्।
धराधरमिवाकम्प्यं पर्वतं धातुभिश्चितम्॥

२२पर्याप्तोऽहं गदापाणिर्हन्तुं प्राणान्रणे तव।
त्रयाणामपि लोकानां पाशहस्त इवान्तकः॥

२३कामं बह्वपि वक्तव्यं त्वयि वक्ष्यामि न त्वहम्।
अस्तं प्राप्नोति सविता युद्धविघ्नस्ततो भवेत्॥

२४चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां हतानि ते।
त्वद्विनाशात्करोम्यद्य तेषामश्रुप्रमार्जनम्॥

२५इत्युक्त्वा परमक्रुद्धः स गदां परमाङ्गदाम्।
खरश्चिक्षेप रामाय प्रदीप्तामशनिं यथा॥

अधुना खरः आत्मानम् एव वर्णयति। ‘किं त्वं मां गदाधरम् इह स्थितं न पश्यसि — धातुभिः चितं धराधरम् अकम्प्यं पर्वतम् इव?’ पर्वतोपमया सः स्वस्य स्थैर्यं दर्शयितुम् इच्छति, किन्तु विरथस्य भूमिष्ठस्य तत् स्थैर्यम् एव करुणं भवति। ‘गदापाणिः अहम् एकः एव तव प्राणान् हर्तुं पर्याप्तः, त्रयाणाम् अपि लोकानां पाशहस्तः अन्तकः इव।’ ततः वचनं संक्षिप्य — ‘त्वयि बहु वक्तव्यं कामम् अस्ति, तथापि न वक्ष्यामि; सविता अस्तं प्राप्नोति, ततः युद्धविघ्नः भवेत्।’ सूर्यास्तस्य उल्लेखः कालस्य संकोचं सूचयति — अस्मिन् एव दिने निर्णयः इति। अन्ते हेतुः — ‘चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां त्वया हतानि; त्वद्विनाशात् अद्य अहं तेषाम् अश्रुप्रमार्जनं करोमि।’ एवम् उक्त्वा परमक्रुद्धः सः परमाङ्गदां गदां प्रदीप्ताम् अशनिम् इव रामाय चिक्षेप। वचनं समाप्तं, कर्म आरब्धम्। ‘अशनिम् इव’ इति उपमया कविः गदायाः वेगं तेजः च सूचयति; गदा हि इन्द्रस्य वज्रम् इव आकाशं व्याप्नोति।

Now Khara spoke of himself. "Do you not see me standing here with my mace, as unshakable as a mountain streaked with ores that holds up the earth?" He meant the mountain to show how firm he was, but for a man without a chariot, standing on the ground, that firmness is only pitiful. "Mace in hand, I alone am enough to take your life, and the lives of all three worlds too, like Death with his noose. There is much I could say to you, but I will not: the sun is setting, and that would put a stop to the battle." Mention of the sunset shows that time was running short and the matter would be settled that very day. Last he gave his reason: "You have slain fourteen thousand rākṣasas; today, by destroying you, I shall wipe away their tears." So saying, in a towering rage, he hurled at Rāma his mace with its splendid bands, like a blazing thunderbolt. Words were over; action had begun. Comparing the mace to a thunderbolt conveys its speed and fire, as though it filled the sky like Indra's weapon.

६गदायाः गतिः, आकाशे छेदनं, पतनं च

२६खरबाहुप्रमुक्ता सा प्रदीप्ता महती गदा।
भस्म वृक्षांश्च गुल्मांश्च कृत्वागात्तत्समीपतः॥

२७तामापतन्तीं महतीं मृत्युपाशोपमां गदाम्।
अन्तरिक्षगतां रामश्चिच्छेद बहुधा शरैः॥

२८सा विशीर्णा शरैर्भिन्ना पपात धरणीतले।
गदा मन्त्रौषधिबलैर्व्यालीव विनिपातिता॥

त्रिभिः श्लोकैः गदायाः कथा समाप्यते। खरबाहुप्रमुक्ता सा प्रदीप्ता महती गदा मार्गे एव वृक्षान् गुल्मान् च भस्म कृत्वा रामस्य तत्समीपतः आगच्छति — गन्तव्यं प्राप्तुं पूर्वम् एव तस्याः दाहकत्वं दृष्टम्। तां मृत्युपाशोपमां महतीं गदाम् आपतन्तीं रामः अन्तरिक्षगताम् एव बहुधा शरैः चिच्छेद — भूमिं स्प्रष्टुम् अपि न अदात्। अन्ते उपमा — ‘शरैः भिन्ना विशीर्णा सा गदा धरणीतले पपात, यथा मन्त्रौषधिबलैः विनिपातिता व्याली।’ या स्वयं विषरूपा आसीत्, सा एव मन्त्रेण औषधेन च निर्वीर्या कृता सर्पिणी इव अभवत्। एतेन सर्गः समाप्यते; खरः इदानीं निरायुधः, अग्रिमे सर्गे रामस्य स्मितपूर्वकम् उत्तरं श्रोष्यति। ‘व्याली’ इति उपमानेन कविः सूचयति — गदायाः बलं विषम् इव आसीत्, रामस्य शराः तु मन्त्रौषधिवत् तत् विषम् एव निर्वीर्यम् अकुर्वन्।

The tale of the mace ends in three verses. Flung from Khara's arm, the huge blazing mace burned trees and thickets to ash along its path and came on close to Rāma; its power to burn was seen before it ever reached its mark. But as that great mace, like the noose of Death, came hurtling at him, Rāma cut it into many pieces with his arrows while it was still in the air, and never let it touch the ground. Then the poet gives an image: shattered and split by the arrows, the mace fell to the ground like a she-serpent brought down by the power of spells and herbs. The weapon that had been like poison was made harmless, like a snake robbed of its venom by charm and remedy. So the sarga ends. Khara is now weaponless, and in the next he will hear Rāma's smiling reply. The image of the serpent carries the point: the mace's power was like venom, and Rāma's arrows, like spells and healing herbs, drained that venom of all its force.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः॥ २९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
गदापाणिम् २९.१ यस्य हस्ते गदा अस्ति, गदाधरः
सन्धिः
गदा + पाणि → गदापाणि — सन्धिकार्यं नास्ति (आकारान्तस्य पकारेण सह योगः)
समासः
गदा पाणौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘खरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
गजाश्वरथसम्बाधे २९.२ हस्तिभिः अश्वैः रथैः च संकीर्णे, गाढसंनिविष्टे
सन्धिः
गज + अश्व → गजाश्व — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
गजाः च अश्वाः च रथाः च — इतरेतरद्वन्द्वः; तैः सम्बाधे — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी एकवचनम् (‘बले’ इत्यस्य विशेषणम्)
सर्वलोकजुगुप्सितम् २९.२ सर्वैः लोकैः निन्दितम्, सर्वलोकघृणितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘जुगुप्सित’ इति गुप् धातोः सन्नन्तात् क्तप्रत्ययान्तम्
समासः
सर्वे च ते लोकाः — कर्मधारयः; तैः जुगुप्सितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा एकवचनम् (‘कर्म’ इत्यस्य विशेषणम्)
उद्वेजनीयः २९.३ उद्वेगजनकः, यस्मात् प्राणिनः भयेन कम्पन्ते
सन्धिः
उत् + वेजनीयः → उद्वेजनीयः — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः)
समासः
समासः नास्ति — ‘उत् + विज्’ धातोः अनीयर्प्रत्ययान्तं कृदन्तम्
विभक्तिः
प्रथमा एकवचनम् (कर्तृविशेषणम्)
क्षणदाचर २९.४ हे रात्रिञ्चर, हे निशाचर
सन्धिः
क्षणदा + चर → क्षणदाचर — सन्धिकार्यं नास्ति (आकारान्तस्य चकारेण योगः)
समासः
क्षणदायां (रात्रौ) चरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनं प्रथमा एकवचनम्
करकादिव २९.५ करकात् (वर्षासु पतितात् हिमखण्डात्) इव — यथा तम् आस्वाद्य ब्राह्मणी म्रियते
सन्धिः
करकात् + इव → करकादिव — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘करकात्’ — पञ्चमी एकवचनम्; ‘इव’ — अव्ययम्
ब्राह्मणी २९.५ रक्तपुच्छिका नाम कीटविशेषः, या करकं भक्षयित्वा म्रियते इति लोकप्रसिद्धिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘ब्राह्मण’ शब्दात् ङीप्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा एकवचनम्
महाभागान् २९.६ महाभाग्यशालिनः, पूज्यान्
सन्धिः
महा + भागान् → महाभागान् — सन्धिकार्यं नास्ति (‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः)
समासः
महान् भागः (भाग्यम्) येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया बहुवचनम् (‘तापसान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शीर्णमूलाः २९.७ येषां मूलं जीर्णं विशीर्णं च, ते वृक्षाः
सन्धिः
शीर्ण + मूलाः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शीर्णं मूलं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा बहुवचनम् (‘द्रुमाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
पर्यागते २९.८ समये सम्प्राप्ते सति, ऋतौ आवृत्ते सति
सन्धिः
परि + आगते → पर्यागते — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘परि + आ + गम्’ धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः
सप्तमी एकवचनम्, सतिसप्तमी (‘काले’ इत्यस्य विशेषणम्)
आर्तवम् २९.८ ऋतुसम्बन्धि, यथाकालम् उत्पन्नम्
सन्धिः
‘पुष्पमिवार्तवम्’ इत्यत्र इव + आर्तवम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘ऋतु’ शब्दात् अण्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा एकवचनम् (‘पुष्पम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सविषाणाम् २९.९ विषमिश्रितानाम्
सन्धिः
स + विषाणाम् → सविषाणाम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विषेण सह वर्तमानानाम् — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
विभक्तिः
षष्ठी बहुवचनम् (‘अन्नानाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
आसादितः २९.१० प्रेषितः, उपस्थापितः (अत्र ‘राज्ञा’ इति कर्तरि तृतीया)
सन्धिः
‘अहमासादितो’ इत्यत्र अहम् + आसादितः — सन्धिकार्यं नास्ति; विसर्गस्य ओकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘आ + सद्’ धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा एकवचनम् (‘अहम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
काञ्चनभूषणाः २९.११ सुवर्णमयैः पुङ्खैः अलङ्कृताः
सन्धिः
काञ्चन + भूषणाः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
काञ्चनं भूषणं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा बहुवचनम् (‘शराः’ इत्यस्य विशेषणम्)
ससैन्यः २९.१२ सेनया सहितः
सन्धिः
स + सैन्यः → ससैन्यः; ‘ससैन्योऽनुगमिष्यसि’ इत्यत्र विसर्गस्य ओकारः, अकारस्य च लोपः
समासः
सैन्येन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा एकवचनम् (कर्तृविशेषणम्)
कुलाधम २९.१४ हे कुलकलङ्क, हे स्ववंशे नीचतम
सन्धिः
कुल + अधम → कुलाधम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कुले अधमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनं प्रथमा एकवचनम्
तालफलम् २९.१४ तालवृक्षस्य फलम् (यत् वृन्तात् च्युतं सत् स्वयम् एव पतति)
सन्धिः
ताल + फलम् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘शिरस्तालफलम्’ इत्यत्र शिरः + ताल इति विसर्गस्य सकारः
समासः
तालस्य फलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया एकवचनम्, उपमानत्वेन
संरक्तलोचनः २९.१५ क्रोधेन रक्तनेत्रः
सन्धिः
सम् + रक्त → संरक्त — अनुस्वारसन्धिः (मकारस्य अनुस्वारः)
समासः
संरक्ते लोचने यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा एकवचनम् (‘खरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
क्रोधमूर्च्छितः २९.१५ क्रोधेन विगतविवेकः, क्रोधान्धः
सन्धिः
क्रोध + मूर्च्छितः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्रोधेन मूर्च्छितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा एकवचनम्
नरर्षभाः २९.१७ पुरुषश्रेष्ठाः
सन्धिः
नर + ऋषभाः → नरर्षभाः — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
नरेषु ऋषभाः इव — उपमितसमासः (शाकपार्थिवादिः)
विभक्तिः
प्रथमा बहुवचनम्
अप्रस्तवे २९.१९ अप्रस्तुते विषये, अनवसरे
सन्धिः
न + प्रस्तवे → अप्रस्तवे — नञः अकारादेशः
समासः
न प्रस्तवः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी एकवचनम् (अधिकरणे)
कुशाग्निना २९.२० कुशेन्धनेन प्रज्वलितेन अग्निना (येन सुवर्णं शोध्यते)
सन्धिः
कुश + अग्निना → कुशाग्निना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कुशानाम् अग्निः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया एकवचनम् (करणे)
धातुभिश्चितम् २९.२१ गैरिकादिभिः धातुभिः व्याप्तम्
सन्धिः
धातुभिः + चितम् → धातुभिश्चितम् — विसर्गस्य श्चुत्वेन शकारः (अत्र पदद्वयस्य एव सन्धिः, समासः न)
समासः
समासः नास्ति — ‘धातुभिः’ इति तृतीयान्तं पृथक् पदम्
विभक्तिः
द्वितीया एकवचनम् (‘पर्वतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पर्याप्तः २९.२२ समर्थः, अलम्भूतः
सन्धिः
परि + आप्तः → पर्याप्तः — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ); ‘पर्याप्तोऽहम्’ इत्यत्र विसर्गस्य ओकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘परि + आप्’ धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा एकवचनम्
युद्धविघ्नः २९.२३ युद्धस्य अन्तरायः
सन्धिः
युद्ध + विघ्नः — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘युद्धविघ्नस्ततो’ इत्यत्र विसर्गस्य सकारः
समासः
युद्धस्य विघ्नः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा एकवचनम्
त्वद्विनाशात् २९.२४ तव वधेन, तव नाशात्
सन्धिः
त्वत् + विनाशात् → त्वद्विनाशात् — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः)
समासः
तव विनाशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी एकवचनम् (हेतौ)
परमाङ्गदाम् २९.२५ उत्तमैः वलयैः विभूषिताम्
सन्धिः
परम + अङ्गदाम् → परमाङ्गदाम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
परमाणि अङ्गदानि (वलयानि) यस्यां सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया एकवचनम् (‘गदाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
खरबाहुप्रमुक्ता २९.२६ खरस्य भुजेन क्षिप्ता
सन्धिः
प्र + मुक्ता → प्रमुक्ता — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गयोगः)
समासः
खरस्य बाहुः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन प्रमुक्ता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा एकवचनम् (‘गदा’ इत्यस्य विशेषणम्)
मृत्युपाशोपमाम् २९.२७ यमपाशसदृशीम्
सन्धिः
पाश + उपमाम् → पाशोपमाम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
मृत्योः पाशः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य उपमा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया एकवचनम् (‘गदाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मन्त्रौषधिबलैः २९.२८ मन्त्राणाम् ओषधीनां च सामर्थ्येन
सन्धिः
मन्त्र + ओषधि → मन्त्रौषधि — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
मन्त्राः च ओषध्यः च — इतरेतरद्वन्द्वः; तेषां बलानि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया बहुवचनम् (करणे)