- सन्धिः
- धर्म + वत्सलः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धर्मे वत्सलः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा एकवचनम् (‘राघवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अरण्यकाण्डम् — त्रिंशः सर्गः
रामेण खरवधः
रामस्य स्मितपूर्वं तर्जनम्, खरस्य सालवृक्षप्रहारः, ऐन्द्रेण शरेण खरवधः, देवानां पुष्पवृष्टिः, सीतायाः हर्षः
अस्मिन् सर्गे गदायां भग्नायां धर्मवत्सलः रामः स्मयमानः सन् खरं संरब्धं वदति — ‘एतत् एव ते बलसर्वस्वम्; एषा भग्ना गदा एव अभिधानप्रगल्भस्य तव प्रत्ययघातिनी; नीचस्य मिथ्यावृत्तस्य ते प्राणान् गरुत्मान् अमृतम् इव अपहरिष्यामि।’ ततः सः भाविनीं दशां वर्णयति — ‘मद्बाणैः विदारितस्य ते शोणितं मही पास्यति; पांसुरूषितसर्वाङ्गः त्वं गां समाश्लिष्य स्वप्स्यसे; त्वयि प्रवृद्धनिद्रे शयिते दण्डकाः शरण्यानां शरण्याः भविष्यन्ति, मुनयः च निर्भयाः विचरिष्यन्ति।’ खरः तु रोषात् खरतरस्वरः सन् प्रतिवदति — ‘कालपाशपरिक्षिप्ताः निरस्तषडिन्द्रियाः कार्याकार्यं न जानन्ति’ — यत् वचनं वस्तुतः तस्मिन् एव घटते। ततः सः भृकुटिं संरुध्य अविदूरे महासालम् उत्पाट्य विनर्दित्वा ‘हतः त्वम्’ इति ब्रुवन् रामाय चिक्षेप; रामः तु तं बाणौघैः छित्त्वा तीव्रं रोषम् आहारयत्। जातस्वेदः रोषरक्तान्तलोचनः च सः सहस्रेण बाणानां खरं निर्बिभेद; खरस्य क्षतेभ्यः गिरिप्रस्रवणात् इव रुधिरं प्रावहत्, सः च रुधिरगन्धेन मत्तः पुनः अभ्यद्रवत्। अन्ते रामः इन्द्रदत्तं पावकसंकाशं ब्रह्मदण्डोपमं शरं संदधे, येन खरः उरसि विद्धः सन् शराग्निना दह्यमानः वृत्रः नमुचिः बलः इव भूमौ निपपात। तदा देवाः चारणैः सह दुन्दुभीन् वादयन्तः पुष्पवृष्टिं कुर्वन्ति, विस्मयन्ते च — अर्धाधिकमुहूर्तेन एव खरदूषणमुख्यानां चतुर्दशसहस्राणां वधः जातः इति। राजर्षयः महर्षयः अगस्त्यः च आगत्य कथयन्ति — ‘एतदर्थम् एव इन्द्रः शरभङ्गाश्रमम् आगतः, एतदर्थम् एव त्वम् उपायेन अत्र आनीतः; अधुना महर्षयः दण्डकेषु स्वधर्मं प्रचरिष्यन्ति।’ अन्ते लक्ष्मणः सीतया सह गिरिदुर्गात् आगच्छति, विजयी रामः आश्रमं प्रविशति, वैदेही च हृष्टा भर्तारं पुनः पुनः परिष्वजते — एतेन सर्गः समाप्यते।
१गदाभङ्गे रामस्य स्मयमानं संरब्धं वचनम्
१भित्त्वा तु तां गदां बाणै राघवो धर्मवत्सलः।
स्मयमान इदं वाक्यं संरब्धमिदमब्रवीत्॥
२एतत्ते बलसर्वस्वं दर्शितं राक्षसाधम।
शक्तिहीनतरो मत्तो वृथा त्वमुपगर्जसि॥
३एषा बाणविनिर्भिन्ना गदा भूमितलं गता।
अभिधानप्रगल्भस्य तव प्रत्ययघातिनी॥
४यत्त्वयोक्तं विनष्टानामिदमश्रुप्रमार्जनम्।
राक्षसानां करोमीति मिथ्या तदपि ते वचः॥
५नीचस्य क्षुद्रशीलस्य मिथ्यावृत्तस्य रक्षसः।
प्राणानपहरिष्यामि गरुत्मानमृतं यथा॥
पूर्वस्मिन् सर्गे खरेण क्षिप्ता महती गदा रामस्य बाणैः आकाशे एव भग्ना। अस्मिन् सर्गे धर्मवत्सलः राघवः स्मयमानः सन् संरब्धं वचनम् आरभते — स्मितं च रोषः च एकत्र, इति कविः तस्य दशां सूचयति। ‘हे राक्षसाधम, एतत् एव ते बलसर्वस्वं दर्शितम्; त्वं मत्तः शक्तिहीनतरः असि, वृथा एव उपगर्जसि।’ अनन्तरं भग्नाम् एव गदां साक्षिणीं करोति — ‘एषा बाणविनिर्भिन्ना गदा भूमितलं गता; अभिधानप्रगल्भस्य तव सा एव प्रत्ययघातिनी।’ यत्र त्वं विश्वासम् अकरोः, तत् एव तव विश्वासं हतवत् इति भावः। ततः पूर्वसर्गस्य प्रतिज्ञाम् उद्धरति — ‘विनष्टानां राक्षसानाम् इदम् अश्रुप्रमार्जनं करोमि इति यत् त्वया उक्तम्, तत् अपि ते वचः मिथ्या एव जातम्।’ अन्ते प्रतिप्रतिज्ञा — ‘नीचस्य क्षुद्रशीलस्य मिथ्यावृत्तस्य रक्षसः प्राणान् अहम् अपहरिष्यामि, यथा गरुत्मान् अमृतम् अपाहरत्।’ गरुडोपमया कार्यस्य दुर्लभत्वं निश्चितत्वं च युगपत् सूचितम्। ‘स्मयमानः’ इति पदम् अत्र मननीयम् — रामः क्रुद्धः अपि हास्यम् एव प्रथमम् उद्गिरति, यतः प्रतिपक्षस्य गर्वः तस्य एव आयुधेन भग्नः। पूर्वसर्गे खरः ‘पर्याप्तोऽहं गदापाणिः’ इति अगर्जत्; अधुना सा एव गदा भूमौ शेते, अतः रामः न किञ्चित् नूतनं वक्तुम् इच्छति — केवलं दृश्यम् एव दर्शयति।
In the last sarga Rāma's arrows had shattered in mid-air the great mace Khara hurled at him. Now Rāghava, devoted to dharma, began to speak, smiling yet heated; the poet shows smile and anger together in him. "Basest of rākṣasas, that was the whole sum of your strength, and now it has been shown. You are far weaker than I, and your roaring was for nothing. There lies your mace on the ground, split by my arrows, and it is the very thing that has destroyed the confidence of a man so bold with his tongue." What Khara had trusted in, that is, had itself killed his trust. Then Rāma threw Khara's own promise back at him: "You said you would wipe away the tears of the rākṣasas who have perished. That claim too has proved false." And he answered with a vow of his own: "I shall take the life of a rākṣasa so low, so mean in nature, so false in conduct, as Garuḍa carried off the nectar of immortality." The image of Garuḍa conveys both how hard the feat was and how certain. The word "smiling" deserves thought: angry though he was, Rāma's first response was mirth, because his enemy's pride had been broken by his own weapon. In the last sarga Khara had roared that with his mace he was enough for anyone; now that mace lay on the ground, and Rāma had nothing new to say. He simply pointed at what lay before them.
२रामस्य तर्जनम् — मही शोणितं पास्यति, दण्डकाः शरण्याः भविष्यन्ति
६अद्य ते भिन्नकण्ठस्य फेनबुद्बुदभूषितम्।
विदारितस्य मद्बाणैर्मही पास्यति शोणितम्॥
७पांसुरूषितसर्वाङ्गः स्रस्तन्यस्तभुजद्वयः।
स्वप्स्यसे गां समाश्लिष्य दुर्लभां प्रमदामिव॥
८प्रवृद्धनिद्रे शयिते त्वयि राक्षसपांसने।
भविष्यन्ति शरण्यानां शरण्या दण्डका इमे॥
९जनस्थाने हतस्थाने तव राक्षस मच्छरैः।
निर्भया विचरिष्यन्ति सर्वतो मुनयो वने॥
१०अद्य विप्रसरिष्यन्ति राक्षस्यो हतबान्धवाः।
बाष्पार्द्रवदना दीना भयादन्यभयावहाः॥
११अद्य शोकरसज्ञास्ता भविष्यन्ति निरर्थिकाः।
अनुरूपकुलाः पत्न्यो यासां त्वं पतिरीदृशः॥
१२नृशंसशील क्षुद्रात्मन्नित्यं ब्राह्मणकण्टक।
त्वत्कृते शङ्कितैरग्नौ मुनिभिः पात्यते हविः॥
सप्तभिः श्लोकैः रामः खरस्य भाविनीं दशां चित्रयति। ‘अद्य मद्बाणैः विदारितस्य भिन्नकण्ठस्य तव फेनबुद्बुदभूषितं शोणितं मही पास्यति।’ ततः शयनस्य चित्रम् — ‘पांसुरूषितसर्वाङ्गः स्रस्तन्यस्तभुजद्वयः सन् त्वं गां समाश्लिष्य स्वप्स्यसे, दुर्लभां प्रमदाम् इव।’ एषा उपमा तीक्ष्णा — यः परदाराभिलाषी, सः अन्ते भूमिम् एव आलिङ्ग्य शयिष्यते। अनन्तरं फलम् — ‘हे राक्षसपांसन, त्वयि प्रवृद्धनिद्रे शयिते सति इमे दण्डकाः शरण्यानां शरण्याः भविष्यन्ति; तव हतस्थाने जनस्थाने मुनयः निर्भयाः सर्वतः विचरिष्यन्ति।’ तपस्विनां भयस्य निवृत्तिः एव युद्धस्य प्रयोजनम् इति अत्र स्पष्टम्। ततः राक्षसीनां दशा — ‘अद्य हतबान्धवाः बाष्पार्द्रवदनाः दीनाः राक्षस्यः, याः अन्येषां भयावहाः आसन्, ताः भयात् विप्रसरिष्यन्ति; याः पत्न्यः त्वादृशं पतिम् अलभन्त, ताः शोकरसज्ञाः निरर्थिकाः च भविष्यन्ति।’ अन्ते मूलदोषः उक्तः — ‘हे नृशंसशील, क्षुद्रात्मन्, नित्यं ब्राह्मणकण्टक, त्वत्कृते एव मुनयः शङ्किताः सन्तः अग्नौ हविः पातयन्ति।’ यज्ञस्य एव भयग्रस्तता खरस्य महान् अपराधः। एतेषु सप्तसु श्लोकेषु क्रमः सुनिश्चितः — प्रथमं शरीरस्य दशा, ततः भूमेः, ततः वनस्य, ततः स्त्रीणाम्, अन्ते च यज्ञस्य; एवं व्यक्तेः आरभ्य लोकं यावत् फलं विस्तार्यते। ‘शरण्यानां शरण्याः’ इति पदयोः आवृत्तिः सुन्दरा — ये स्वयं शरणदातारः तपस्विनः, तेषाम् अपि शरणं वनम् एव भविष्यति इति।
In seven verses Rāma painted Khara's coming fate. "Today, when my arrows have torn you open and split your throat, the earth will drink your blood, flecked with foam and bubbles." Then the picture of him lying there: "Every limb covered in dust, both arms slack and flung wide, you will sleep with the earth in your embrace, as though she were a woman hard to win." The image is sharp: the one who lusted after others' women would end by embracing only the ground. Then what would follow: "When you, the disgrace of the rākṣasas, lie in that long sleep, these Daṇḍaka woods will be a refuge for those who give refuge. Once my arrows have destroyed your seat at Janasthāna, the sages will roam this forest everywhere without fear." Here it is plain that the purpose of the battle is to lift the ascetics' fear. Then the rākṣasa women: "Today the rākṣasīs, their kinsmen slain, their faces wet with tears, wretched now though once they terrified others, will scatter in fear. Today the wives who had a husband such as you, well matched in birth, will learn the taste of grief and be left with nothing." Last he named the root of it: "Cruel by nature, base of soul, forever a thorn to brāhmaṇas, it is because of you that the sages pour their offerings into the fire in dread." That sacrifice itself had been gripped by fear was Khara's great crime. The order of the seven verses is deliberate: first Khara's body, then the earth, then the forest, then the women, and last the sacrifice, so that the consequences widen from one person to the whole world. The repetition in "a refuge for those who give refuge" is lovely: the ascetics, who themselves shelter others, would now find shelter in the forest.
३खरस्य प्रतिनिर्भर्त्सनम् — कालपाशपरिक्षिप्ताः कार्याकार्यं न जानन्ति
१३तमेवमभिसंरब्धं ब्रुवाणं राघवं वने।
खरो निर्भर्त्सयामास रोषात्खरतरस्वरः॥
१४दृढं खल्ववलिप्तोऽसि भयेष्वपि च निर्भयः।
वाच्यावाच्यं ततो हि त्वं मृत्योर्वश्यो न बुध्यसे॥
१५कालपाशपरिक्षिप्ता भवन्ति पुरुषा हि ये।
कार्याकार्यं न जानन्ति ते निरस्तषडिन्द्रियाः॥
एवम् अभिसंरब्धं ब्रुवाणं राघवं वने दृष्ट्वा खरः रोषात् खरतरस्वरः सन् प्रतिनिर्भर्त्सयति। कविः ‘खरतरस्वरः’ इति पदेन श्लेषम् आधत्ते — खरस्य स्वरः खरतरः, नाम्ना अर्थेन च कठोरः। ‘त्वं दृढम् अवलिप्तः असि, भयेषु अपि निर्भयः; अतः एव मृत्योः वश्यः सन् वाच्यावाच्यं न बुध्यसे।’ ततः सामान्यनियमः — ‘ये पुरुषाः कालपाशपरिक्षिप्ताः भवन्ति, ते निरस्तषडिन्द्रियाः सन्तः कार्याकार्यं न जानन्ति।’ अत्र विडम्बना द्रष्टव्या — यत् वचनं खरः रामं प्रति वक्ति, तत् वस्तुतः तस्मिन् एव सम्पूर्णतया घटते; सः एव कालपाशेन बद्धः, सः एव कार्याकार्यविवेकात् भ्रष्टः। एषा एव वाल्मीकेः रीतिः — पात्रस्य वचनम् एव तस्य दशायाः दर्पणं भवति। ‘वाच्यावाच्यं न बुध्यसे’ इति यः आक्षेपः, सः एव तस्य अन्तिमं वचनम्; अनन्तरं सः न किमपि वदति, केवलं कर्मणा एव उत्तरं ददाति। त्रयः एव श्लोकाः खरस्य अन्तिमं वचनम्; पूर्वसर्गे सः दीर्घं भाषितवान्, अत्र तु वाक्यं संक्षिप्तम्, यतः कालः परिमितः।
Seeing Rāghava speak to him so hotly there in the forest, Khara shouted him down, his voice made harsher still by rage; the poet plays on his name, for "khara" itself means harsh. "You are very sure of yourself, fearless even where there is cause for fear; being in death's grip, you no longer know what should and should not be said. Men caught in the noose of Time lose the use of all six senses and cannot tell what ought to be done from what ought not." The irony is plain. Everything Khara said to Rāma fits Khara himself exactly: it was he who was bound by Time's noose, he who had lost the sense to tell right action from wrong. This is Vālmīki's way, letting a character's own words mirror his condition. The taunt that Rāma did not know what to say was Khara's last speech; after it he said nothing more and answered only with deeds. In the last sarga he had spoken at length, but here his words are cut short, three verses in all, because time was running out.
४सालवृक्षस्य उत्पाटनं, क्षेपः, बाणौघैः छेदनं च
१६एवमुक्त्वा ततो रामं संरुध्य भृकुटिं ततः।
स ददर्श महासालमविदूरे निशाचरः॥
१७रणे प्रहरणस्यार्थे सर्वतो ह्यवलोकयन्।
स तमुत्पाटयामास संदष्टदशनच्छदम्॥
१८तं समुत्क्षिप्य बाहुभ्यां विनर्दित्वा महाबलः।
राममुद्दिश्य चिक्षेप हतस्त्वमिति चाब्रवीत्॥
१९तमापतन्तं बाणौघैश्छित्त्वा रामः प्रतापवान्।
रोषमाहारयत्तीव्रं निहन्तुं समरे खरम्॥
एवम् उक्त्वा खरः भृकुटिं संरुध्य रामं प्रति पश्यति, ततः अविदूरे महान्तं सालवृक्षं पश्यति। ‘रणे प्रहरणस्य अर्थे सर्वतः अवलोकयन्’ इति पदैः कविः सूचयति — विरथस्य भग्नगदस्य च तस्य किमपि आयुधं न अवशिष्टम्, अतः वनम् एव आयुधागारं जातम्। दशनच्छदं संदश्य सः तं वृक्षम् उत्पाटयति — ओष्ठदंशः परिश्रमस्य क्रोधस्य च चिह्नम्। ततः महाबलः सः बाहुभ्यां तम् उत्क्षिप्य विनर्दित्वा रामम् उद्दिश्य चिक्षेप, ‘हतः त्वम्’ इति च अब्रवीत् — वचनं कर्मणः पूर्वम् एव विजयं घोषयति, या राक्षसानां प्रकृतिः। किन्तु प्रतापवान् रामः तम् आपतन्तं वृक्षं बाणौघैः छित्त्वा, खरं समरे निहन्तुं तीव्रं रोषम् आहारयत्। ‘रोषम् आहारयत्’ इति प्रयोगः सूचयति — रामस्य क्रोधः स्वाभाविकः न, अपि तु कार्यार्थम् आहृतः इति। अत्र च गदायाः वृक्षस्य च क्रमः द्रष्टव्यः — आयुधात् अनायुधं प्रति अवरोहः खरस्य क्षीयमाणं बलं सूचयति, रामस्य तु एकः एव धनुः अन्ते यावत् पर्याप्तः।
With that, Khara scowled at Rāma, then caught sight of a great sāla tree close by. The poet says he looked all round for a weapon for the fight: without a chariot and with his mace shattered he had no weapon left, and the forest itself became his armoury. Biting his lip, a sign of strain as well as of rage, he tore the tree up by its roots. Lifting it in both arms, the mighty rākṣasa bellowed and hurled it at Rāma, crying, "You are a dead man!" His words proclaimed victory before the deed was done, as is the rākṣasa way. But the valiant Rāma cut the tree apart with showers of arrows as it came flying at him, and summoned up a fierce anger to kill Khara in battle. The poet says he "summoned" his anger, suggesting that it was not his nature but something taken up for the task at hand. Note too the order of Khara's weapons, first the mace, then a tree: the fall from a real weapon to a makeshift one shows his strength ebbing, while Rāma's single bow served him to the very end.
५सहस्रबाणैः खरस्य विदारणम्, रुधिरगन्धेन उन्मत्तस्य आपतनम्
२०जातस्वेदस्ततो रामो रोषरक्तान्तलोचनः।
निर्बिभेद सहस्रेण बाणानां समरे खरम्॥
२१तस्य बाणान्तराद्रक्तं बहु सुस्राव फेनिलम्।
गिरेः प्रस्रवणस्येव धाराणां च परिस्रवः॥
२२विकलः स कृतो बाणैः खरो रामेण संयुगे।
मत्तो रुधिरगन्धेन तमेवाभ्यद्रवद्द्रुतम्॥
२३तमापतन्तं संक्रुद्धं कृतास्त्रो रुधिराप्लुतम्।
अपासर्पद्द्वित्रिपदं किंचित्त्वरितविक्रमः॥
अधुना रामस्य एव दशा वर्ण्यते — ‘जातस्वेदः रोषरक्तान्तलोचनः च रामः सहस्रेण बाणानां समरे खरं निर्बिभेद।’ स्वेदः रक्तान्तनेत्रं च रामे क्वचित् एव दृश्येते; एतेन युद्धस्य तीव्रता सूच्यते। ततः उपमा — ‘तस्य बाणान्तरात् बहु फेनिलं रक्तं सुस्राव, यथा गिरेः प्रस्रवणात् धाराणां परिस्रवः।’ पर्वतोपमा पुनः आगता, किन्तु इदानीं सा खरस्य स्थैर्यं न, अपि तु तस्य क्षतेभ्यः प्रवहन्तं रुधिरप्रवाहम् एव दर्शयति। ‘बाणैः विकलः कृतः अपि सः रुधिरगन्धेन मत्तः सन् तम् एव द्रुतम् अभ्यद्रवत्’ — रक्तगन्धः राक्षसस्य मदकारणम्, न तु भयकारणम्। अन्ते कृतास्त्रस्य रामस्य कौशलम् — ‘तम् आपतन्तं संक्रुद्धं रुधिराप्लुतं दृष्ट्वा सः किंचित् त्वरितविक्रमः सन् द्वित्रिपदम् अपासर्पत्।’ अतिसमीपे धनुषः प्रयोगः न सम्भवति इति ज्ञात्वा किंचित् अपसरणम् — एतत् पलायनं न, अपितु अस्त्रविद्यायाः नियमः। ‘कृतास्त्रः’ इति विशेषणम् एव तस्य अपसरणस्य कारणं कथयति — यः अस्त्रविद्यां साधितवान्, सः देशकालम् अपि गणयति। चतुर्षु श्लोकेषु रामस्य क्रोधः प्रथमवारं शरीरे प्रकटितः, किन्तु तस्य क्रियायां न कापि चापलता — एतत् एव धीरोदात्तस्य लक्षणम्।
Now the poet describes Rāma himself. Sweat broke out on him and the corners of his eyes were red with anger as he pierced Khara in the battle with a thousand arrows. Sweat and reddened eyes are rarely seen in Rāma, and they show how fierce the fight had become. Out of the gaps between the arrows much frothing blood poured from Khara, like torrents running from a mountain spring. The mountain image returns, but now it no longer shows Khara's firmness; it shows the flood of blood from his wounds. Though Rāma's arrows had crippled him, Khara, maddened by the smell of blood, rushed straight at him, for to a rākṣasa the smell of blood brings frenzy, not fear. Then we see the skill of Rāma, master of weapons: as the enraged and blood-soaked Khara came on, he quickened his step a little and moved back two or three paces. A bow cannot be used at close quarters, and so he drew back a little; this was not retreat but the rule of the archer's art. The epithet "skilled in weapons" itself explains the move, for one who has mastered arms weighs place and moment too. In these four verses Rāma's anger shows in his body for the first time, yet there is no rashness in what he does, and that is the mark of the hero who is both steadfast and noble.
६इन्द्रदत्तेन शरेण खरस्य वधः
२४ततः पावकसंकाशं वधाय समरे शरम्।
खरस्य रामो जग्राह ब्रह्मदण्डमिवापरम्॥
२५स तद्दत्तं मघवता सुरराजेन धीमता।
संदधे च स धर्मात्मा मुमोच च खरं प्रति॥
२६स विमुक्तो महाबाणो निर्घातसमनिःस्वनः।
रामेण धनुरायम्य खरस्योरसि चापतत्॥
२७स पपात खरो भूमौ दह्यमानः शराग्निना।
रुद्रेणेव विनिर्दग्धः श्वेतारण्ये यथान्धकः॥
२८स वृत्र इव वज्रेण फेनेन नमुचिर्यथा।
बलो वेन्द्राशनिहतो निपपात हतः खरः॥
अधुना निर्णायकः क्षणः। रामः समरे खरस्य वधाय पावकसंकाशं शरं जग्राह — अपरं ब्रह्मदण्डम् इव। सः शरः धीमता सुरराजेन मघवता दत्तः आसीत्; धर्मात्मा रामः तं संदधे, खरं प्रति च मुमोच। शरस्य मूलम् इन्द्रः इति निर्देशेन कविः सूचयति — इदं युद्धं केवलं पुरुषयोः न, अपि तु देवपक्षस्य राक्षसपक्षस्य च। विमुक्तः सः महाबाणः निर्घातसमनिःस्वनः — वज्रपातस्य इव शब्दः; रामेण धनुः आयम्य क्षिप्तः सः खरस्य उरसि अपतत्। ततः खरः शराग्निना दह्यमानः भूमौ पपात, यथा श्वेतारण्ये रुद्रेण विनिर्दग्धः अन्धकः। अन्ते त्रयः दृष्टान्ताः एकत्र — ‘वज्रेण वृत्रः इव, फेनेन नमुचिः इव, इन्द्राशनिना बलः इव सः हतः खरः निपपात।’ त्रयः अपि महान्तः असुराः, त्रयः अपि देवेन्द्रेण एव हताः; अतः खरस्य वधः देवासुरयुद्धपरम्परायाम् एव स्थापितः। पञ्चसु श्लोकेषु एकः अपि वचनम् नास्ति — केवलं शरस्य ग्रहणं संधानं मोक्षणं पतनं च; युद्धस्य अन्तः मौनेन एव वर्ण्यते।
Now came the decisive moment. To kill Khara, Rāma took up an arrow like fire itself, like a second rod of Brahmā. It had been given to him by the wise Maghavan, Indra, king of the gods, and the righteous Rāma fitted it to his bow and loosed it at Khara. By naming Indra as its source the poet shows that this was no mere fight between two men but a battle between the side of the gods and the side of the rākṣasas. Loosed from the fully drawn bow, the great arrow, with a sound like a thunderclap, struck Khara in the chest. Burned by the fire of that arrow, Khara fell to the ground, as Andhaka fell when Rudra burned him in the Śveta forest. Then the poet sets three comparisons side by side: Khara fell dead like Vṛtra struck by the thunderbolt, like Namuci struck by the foam, like Bala struck by Indra's bolt. All three were mighty asuras and all three were slain by Indra, so Khara's death takes its place in the long line of the wars between gods and asuras. In these five verses no one speaks a word; there is only the arrow taken up, fitted, loosed, and falling. The end of the battle is told in silence.
७देवानां चारणानां च पुष्पवृष्टिः, विस्मयवचनं च
२९एतस्मिन्नन्तरे देवाश्चारणैः सह संगताः।
दुन्दुभींश्चाभिनिघ्नन्तः पुष्पवर्षं समन्ततः॥
३०रामस्योपरि संहृष्टा ववर्षुर्विस्मितास्तदा।
अर्धाधिकमुहूर्तेन रामेण निशितैः शरैः॥
३१चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां कामरूपिणाम्।
खरदूषणमुख्यानां निहतानि महामृधे॥
३२अहो बत महत्कर्म रामस्य विदितात्मनः।
अहो वीर्यमहो दार्ढ्यं विष्णोरिव हि दृश्यते॥
एतस्मिन् एव अन्तरे देवाः चारणैः सह संगताः आगच्छन्ति, दुन्दुभीन् अभिनिघ्नन्तः रामस्य उपरि समन्ततः पुष्पवर्षं वर्षन्ति। ते संहृष्टाः विस्मिताः च आसन्, यतः अर्धाधिकमुहूर्तेन एव — अर्थात् घटिकाद्वयमात्रेण — रामेण निशितैः शरैः खरदूषणमुख्यानां कामरूपिणां रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि महामृधे निहतानि। अत्र कालस्य निर्देशः अतीव महत्त्वपूर्णः; सङ्ख्या च कालः च मिलित्वा एव देवानां विस्मयस्य कारणं भवतः। ततः तेषां वचनम् — ‘अहो बत विदितात्मनः रामस्य महत् कर्म! अहो वीर्यम्, अहो दार्ढ्यम् — विष्णोः इव हि दृश्यते।’ ‘विदितात्मनः’ इति विशेषणं सूक्ष्मम् — यः स्वस्वरूपं जानाति, तस्य एव एतादृशं कर्म सम्भवति। ‘विष्णोः इव’ इति उपमया कविः रामस्य विष्णुत्वं सूचयन् अपि तत् साक्षात् न वदति; एषा एव वाल्मीकेः मर्यादा। द्रष्टव्यं च — देवाः न रामं स्तुवन्ति, अपि तु विस्मयन्ते; स्तुतेः अपेक्षया विस्मयः एव अत्र अधिकं प्रमाणम्। ‘दुन्दुभीन् अभिनिघ्नन्तः’ इति पदेन देवानाम् उत्साहः सूचितः; पुष्पवृष्टिः च तेषां कृतज्ञतायाः चिह्नम्।
At that very moment the gods came together with the cāraṇas, beating their drums and showering flowers on Rāma from every side. They were delighted and amazed, for in little more than half a muhūrta, the space of barely two ghaṭikās, Rāma with his sharp arrows had slain in that great battle fourteen thousand rākṣasas who could change their shape at will, with Khara and Dūṣaṇa at their head. The mention of time matters greatly here: it is the number together with the speed that fills the gods with wonder. They cried, "How wonderful is this great deed of Rāma, who knows his own self! How wonderful his valour, how wonderful his firmness; it is as though we were seeing Viṣṇu!" The epithet "who knows his own self" is subtle: such a deed is possible only for one who knows his true nature. With the words "as though Viṣṇu" the poet hints that Rāma is Viṣṇu without saying so outright, and that restraint is Vālmīki's way. Note too that the gods do not so much praise Rāma as marvel at him, and here wonder is a stronger witness than praise. The beating of their drums shows their excitement, and their rain of flowers their gratitude.
८राजर्षीणां महर्षीणां च आगमनम्, इन्द्रस्य पूर्वसङ्कल्पकथनम्
३३इत्येवमुक्त्वा ते सर्वे ययुर्देवा यथागतम्।
ततो राजर्षयः सर्वे सङ्गताः परमर्षयः॥
३४सभाज्य मुदिता रामं सागस्त्या इदमब्रुवन्।
एतदर्थं महातेजा महेन्द्रः पाकशासनः॥
३५शरभङ्गाश्रमं पुण्यमाजगाम पुरंदरः।
आनीतस्त्वमिमं देशमुपायेन महर्षिभिः॥
३६एषां वधार्थं शत्रूणां रक्षसां पापकर्मणाम्।
तदिदं नः कृतं कार्यं त्वया दशरथात्मज॥
३७स्वधर्मं प्रचरिष्यन्ति दण्डकेषु महर्षयः।
एतस्मिन्नन्तरे वीरो लक्ष्मणः सह सीतया।
गिरिदुर्गाद्विनिष्क्रम्य संविवेशाश्रमे सुखी॥
एवम् उक्त्वा ते सर्वे देवाः यथागतं प्रतिगच्छन्ति। ततः सर्वे राजर्षयः परमर्षयः च संगताः सन्तः अगस्त्येन सह आगत्य मुदिताः रामं सभाजयन्ति, इदं च वदन्ति — ‘एतदर्थम् एव महातेजाः पाकशासनः पुरंदरः महेन्द्रः शरभङ्गस्य पुण्यम् आश्रमम् आजगाम; एतदर्थम् एव महर्षिभिः उपायेन त्वम् इमं देशम् आनीतः — एषां पापकर्मणां रक्षसां शत्रूणां वधार्थम्। हे दशरथात्मज, त्वया इदं नः कार्यं कृतम्; अधुना महर्षयः दण्डकेषु स्वधर्मं प्रचरिष्यन्ति।’ एतेन वाक्येन पूर्वसर्गेषु उक्तम् इन्द्रागमनं शरभङ्गप्रसङ्गः च एकसूत्रे ग्रथितौ — यत् तदा रहस्यम् आसीत्, तत् अधुना प्रकटितम्। अस्मिन् एव अन्तरे वीरः लक्ष्मणः सीतया सह गिरिदुर्गात् विनिष्क्रम्य सुखी सन् आश्रमं संविवेश। एषः सप्तत्रिंशः श्लोकः मुद्रणे त्रीणि अर्धानि व्याप्नोति — ‘॥ ३७॥’ इति अङ्कः तृतीयस्य अन्ते एव दृश्यते। अत्र कविः युद्धक्षेत्रात् आश्रमं प्रति दृष्टिं नयति; सीतायाः सुरक्षा एव रामस्य युद्धकाले अपि परमं चिन्तास्थानम् आसीत् इति एतेन सूचितम्।
Having spoken, all the gods went back the way they had come. Then the royal seers and the great seers gathered, and with Agastya among them came joyfully to honour Rāma. "It was for this," they said, "that the mighty Mahendra, Indra, chastiser of Pāka, destroyer of cities, came to Śarabhaṅga's holy hermitage. It was for this that the great seers found a way to bring you to this region: to kill these enemies, the rākṣasas of evil deeds. Son of Daśaratha, you have done this work of ours, and now the great seers will be free to follow their own dharma in the Daṇḍaka forest." With these words Indra's visit and the episode of Śarabhaṅga, told in earlier sargas, are strung on a single thread: what was a mystery then is now revealed. Meanwhile the heroic Lakṣmaṇa came out of the mountain cave with Sītā and, at ease again, entered the hermitage. Here the poet turns our eyes from the battlefield to the hermitage, and so suggests that even in the thick of the fight Sītā's safety had been Rāma's first concern.
९विजयिनः रामस्य आश्रमप्रवेशः, वैदेह्याः हर्षः, परिष्वङ्गः च
३८ततो रामस्तु विजयी पूज्यमानो महर्षिभिः॥
३९प्रविवेशाश्रमं वीरो लक्ष्मणेनाभिपूजितः।
तं दृष्ट्वा शत्रुहन्तारं महर्षीणां सुखावहम्॥
४०बभूव हृष्टा वैदेही भर्तारं परिषस्वजे।
मुदा परमया युक्ता दृष्ट्वा रक्षोगणान्हतान्।
रामं चैवाव्ययं दृष्ट्वा तुतोष जनकात्मजा॥
४१ततस्तु तं राक्षससङ्घमर्दनं सम्पूज्यमानं मुदितैर्महात्मभिः।
पुनः परिष्वज्य मुदान्वितानना बभूव हृष्टा जनकात्मजा तदा॥
ततः विजयी रामः महर्षिभिः पूज्यमानः, लक्ष्मणेन च अभिपूजितः सन् आश्रमं प्रविशति। तं महर्षीणां सुखावहं शत्रुहन्तारं दृष्ट्वा वैदेही हृष्टा अभवत्, भर्तारं च परिषस्वजे। परमया मुदा युक्ता सा हतान् रक्षोगणान् दृष्ट्वा, अव्ययं च रामं दृष्ट्वा तुतोष — शत्रूणां नाशः, प्रियस्य अक्षतत्वं च, इति द्विविधं हर्षकारणम्। अन्ते सर्गः वंशस्थवृत्तेन समाप्यते — ‘महात्मभिः मुदितैः सम्पूज्यमानं तं राक्षससङ्घमर्दनं पुनः परिष्वज्य जनकात्मजा तदा मुदान्विताननाः हृष्टा बभूव।’ ‘पुनः परिष्वज्य’ इति पदेन कविः सूचयति — एकवारं परिष्वङ्गेन तस्याः हर्षः न शान्तः। एवं यत् सर्गद्वयम् आरभ्य युद्धेन व्याप्तम् आसीत्, तत् अन्ते सीतायाः आलिङ्गनेन शमम् उपैति; भीषणात् रौद्रात् च कविः शान्तं रसं प्रति नयति। ‘अव्ययम्’ इति रामस्य विशेषणं द्व्यर्थम् — अक्षतशरीरम्, अविनाशिनं च; सीतायाः दृष्टौ तु प्रथमः एव अर्थः प्रधानः।
Then the victorious Rāma, honoured by the great seers and saluted by Lakṣmaṇa, entered the hermitage. Seeing him, the slayer of his enemies who had brought ease to the great seers, Vaidehī was overjoyed and embraced her husband. Filled with the deepest delight, seeing the hordes of rākṣasas slain and Rāma himself unharmed, she was content; her joy had two causes, the destruction of the enemy and the safety of her beloved. The sarga closes in a longer, stately metre: as the great-souled seers honoured him in their gladness, Janaka's daughter embraced once more that crusher of the rākṣasa hosts, and her face shone with happiness. "Embraced once more" tells us that one embrace could not contain her joy. So what had been filled with battle for two sargas comes to rest at last in Sītā's embrace, and the poet leads us from terror and fury into peace. The word used for Rāma, "unharmed", can also mean imperishable, but in Sītā's eyes it was the first sense that mattered: he had come back to her whole.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सम् + रब्धम् → संरब्धम् — अनुस्वारसन्धिः (मकारस्य अनुस्वारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + रभ्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- बल + सर्वस्वम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बलस्य सर्वस्वम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- अभि + धान → अभिधान — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अभिधाने (वचने) प्रगल्भः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी एकवचनम् (‘तव’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्रति + अय → प्रत्यय — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- प्रत्ययं हन्ति इति प्रत्ययघातिनी — उपपदतत्पुरुषः (णिनिप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा एकवचनम् (‘गदा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘गरुत्मानमृतम्’ इत्यत्र गरुत्मान् + अमृतम् — सन्धिकार्यं नास्ति (हलन्तानन्तरं स्वरः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गरुत्’ शब्दात् मतुप्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- सर्व + अङ्गः → सर्वाङ्गः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पांसुभिः रूषितानि सर्वाणि अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्रस्तं च न्यस्तं च भुजद्वयं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + वृद्ध → प्रवृद्ध — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गयोगः)
- समासः
- प्रवृद्धा निद्रा यस्य तस्मिन् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी एकवचनम्, सतिसप्तमी (‘त्वयि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘शोकरसज्ञास्ता’ इत्यत्र विसर्गस्य सकारः
- समासः
- शोकः एव रसः — कर्मधारयः; तं जानन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा बहुवचनम् (‘ताः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- खरतरः स्वरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा एकवचनम् (‘खरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + दष्ट → संदष्ट — अनुस्वारसन्धिः; दशन + छदम् → दशनच्छदम् — छत्वम्
- समासः
- दशनानां छदः — षष्ठीतत्पुरुषः; संदष्टः दशनच्छदः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम् (‘तम्’ इत्यस्य अर्थात् खरस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- रक्त + अन्त → रक्तान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- रोषेण रक्ताः अन्ताः येषां तादृशानि लोचनानि यस्य सः — बहुव्रीहिगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- अप + असर्पत् → अपासर्पत् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ततः अपासर्पत् + द्वित्रिपदम् — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः)
- समासः
- द्वे वा त्रीणि वा पदानि — द्विगुगर्भः समाहारः, क्रियाविशेषणत्वेन द्वितीयायाम्
- विभक्तिः
- ‘अपासर्पत्’ — क्रियापदम्, लङ् प्रथमपुरुषैकवचनम्; ‘द्वित्रिपदम्’ — द्वितीया एकवचनम्
- सन्धिः
- ब्रह्मदण्डम् + इव → ब्रह्मदण्डमिव; इव + अपरम् → इवापरम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- ब्रह्मणः दण्डः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम् (‘शरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निः + स्वनः → निःस्वनः — विसर्गस्य स्थितिः सकारात् पूर्वम्
- समासः
- निर्घातेन समः निःस्वनः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा एकवचनम् (‘महाबाणः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वा + इन्द्र → वेन्द्र — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- इन्द्रस्य अशनिः — षष्ठीतत्पुरुषः; तया हतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा एकवचनम् (‘बलः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दुन्दुभीन् + च → दुन्दुभींश्च — अनुस्वारः तथा श्चुत्वम्; च + अभिनिघ्नन्तः → चाभिनिघ्नन्तः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + नि + हन्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा बहुवचनम् (‘देवाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- बाण + ओघैः → बाणौघैः — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- बाणानाम् ओघाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया बहुवचनम् (करणे)
- सन्धिः
- परि + क्षिप्ताः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कालस्य पाशः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन परिक्षिप्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा बहुवचनम् (‘पुरुषाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शर + अग्निना → शराग्निना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शरः एव अग्निः — कर्मधारयः (रूपकगर्भः)
- विभक्तिः
- तृतीया एकवचनम् (करणे)
- सन्धिः
- ‘जातस्वेदस्ततो’ इत्यत्र विसर्गस्य सकारः
- समासः
- जातः स्वेदः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अर्ध + अधिक → अर्धाधिक — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अर्धेन अधिकः — तृतीयातत्पुरुषः; तादृशः मुहूर्तः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया एकवचनम् (कालाधिकरणे)
- सन्धिः
- विदित + आत्मनः → विदितात्मनः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- विदितः आत्मा येन सः, तस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी एकवचनम् (‘रामस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सभाज्’ धातोः ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- ल्यबन्तम् अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
- सन्धिः
- गिरिदुर्गात् + विनिष्क्रम्य — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः); वि + निः + क्रम्य → विनिष्क्रम्य — विसर्गस्य षत्वम्
- समासः
- गिरेः दुर्गम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘गिरिदुर्गात्’ — पञ्चमी एकवचनम् (अपादाने); ‘विनिष्क्रम्य’ — ल्यबन्तम् अव्ययम्
- सन्धिः
- सम् + मर्दनम् → सङ्घमर्दनम् इत्यत्र ‘सङ्घ’ इति पदे मकारस्य ङकारः
- समासः
- राक्षसानां सङ्घः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य मर्दनम् (मर्दकः) — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम् (‘तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मुदा + अन्विता → मुदान्विता — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); अन्विता + आनना → अन्वितानना — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- मुदा अन्वितम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा एकवचनम् (‘जनकात्मजा’ इत्यस्य विशेषणम्)