अरण्यकाण्डम् — एकत्रिंशः सर्गः
अकम्पनेन जनस्थानविनाशनिवेदनम्, रामपराक्रमवर्णनम्, सीतापहरणमन्त्रणा, रावणस्य मारीचगमनं, मारीचेन प्रतिषेधः, लङ्कां प्रति निवृत्तिः
अस्मिन् सर्गे कथा जनस्थानात् लङ्कां प्रति सङ्क्रामति। अकम्पनः नाम राक्षसः त्वरमाणः लङ्कां प्रविश्य रावणं निवेदयति — ‘जनस्थाने बहवः राक्षसाः हताः, खरः अपि निहतः; अहं कथंचित् एव आगतः।’ क्रुद्धः संरक्तलोचनः रावणः पृच्छति, स्वस्य च अप्रतिहतत्वं गर्जति — ‘मम विप्रियं कृत्वा मघवान् वैश्रवणः यमः विष्णुः वा अपि सुखं न प्राप्नुयात्; अहं कालस्य कालः, पावकं दहेयम्, मृत्युम् अपि मरणेन योजयितुम् उत्सहे।’ भीतः अकम्पनः अभयं याचते, लब्धाभयः च असंदिग्धं वदति — ‘दशरथस्य पुत्रः रामः सिंहसंहननः महास्कन्धः श्यामः अतुल्यबलविक्रमः; तेन एव खरः सदूषणः हतः। न तत्र देवाः आसन्; तस्य रुक्मपुङ्खाः शराः पञ्चानना सर्पाः भूत्वा राक्षसान् अभक्षयन्; भयकर्शिताः राक्षसाः येन येन गताः, तेन तेन अग्रतः रामम् एव अपश्यन्।’ रावणः जनस्थानं गन्तुम् इच्छति, अकम्पनः तु वारयति — ‘कुपितः रामः विक्रमेण असाध्यः; सः शरैः पूर्णायाः नद्याः वेगं निवारयेत्, सतारं नभः अवसादयेत्, सीदन्तीं महीम् उद्धरेत्, समुद्रस्य वेलां भित्त्वा लोकान् आप्लावयेत्, लोकान् संहृत्य पुनः सृजेत्; सः देवासुरैः अपि न वध्यः। अयं तु वधोपायः — तस्य भार्या सीता लोके स्त्रीरत्नम्; तां महावने प्रमथ्य अपहर; सीतया रहितः रामः न भविष्यति।’ रावणः तत् रोचयित्वा प्रातः एकाकी सारथिना सह खरयुक्तेन आदित्यवर्णेन रथेन प्रस्थाय दूरे आश्रमे ताटकेयं मारीचम् उपागच्छति। मारीचः सत्कृत्य पृच्छति, रावणः च याचते — ‘आरक्षः मे रामेण हतः; तस्य भार्यापहारणे साचिव्यं कुरु।’ मारीचः तु प्रश्नैः एव प्रतिषेधति — ‘मित्ररूपेण केन शत्रुणा ते सीता आख्याता? रक्षोलोकस्य शृङ्गं छेत्तुं कः इच्छति? सः त्वया आशीविषमुखात् दंष्ट्राम् उद्धर्तुम् इच्छति; सुखसुप्तस्य ते मूर्धनि केन प्रहृतम्?’ ततः चतुर्भिः उपजातिश्लोकैः रामं गन्धहस्तिनं नृसिंहं पातालमुखं च रूपयित्वा वदति — ‘प्रसीद, लङ्कां साधु गच्छ; त्वं स्वेषु दारेषु रमस्व, रामः च सभार्यः वनेषु रमताम्।’ एवम् उक्तः रावणः निवर्त्य लङ्कां गत्वा गृहोत्तमं प्रविशति — एतेन सर्गः समाप्यते।
१त्वरमाणस्ततो गत्वा जनस्थानादकम्पनः।
प्रविश्य लङ्कां वेगेन रावणं वाक्यमब्रवीत्॥
२जनस्थानस्थिता राजन्राक्षसा बहवो हताः।
खरश्च निहतः संख्ये कथंचिदहमागतः॥
३एवमुक्तो दशग्रीवः क्रुद्धः संरक्तलोचनः।
अकम्पनमुवाचेदं निर्दहन्निव तेजसा॥
४केन भीमं जनस्थानं हतं मम परासुना।
को हि सर्वेषु लोकेषु गतिं नाधिगमिष्यति॥
पूर्वस्मिन् सर्गे खरः हतः, देवाः च रामं प्रशंसन्ति स्म। अस्मिन् सर्गे कथा जनस्थानात् लङ्काम् उत्प्लुत्य गच्छति। अकम्पनः नाम राक्षसः त्वरमाणः जनस्थानात् गत्वा वेगेन लङ्कां प्रविश्य रावणं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे राजन्, जनस्थाने स्थिताः बहवः राक्षसाः हताः, खरः अपि संख्ये निहतः; अहं कथंचित् एव आगतः।’ ‘कथंचित्’ इति एकेन पदेन सः स्वस्य पलायनं स्वीकरोति, युद्धस्य च दारुणतां सूचयति। एवम् उक्तः दशग्रीवः क्रुद्धः संरक्तलोचनः च सन् तेजसा निर्दहन् इव अकम्पनम् अवदत् — ‘केन मे भीमं जनस्थानं हतम्? सः खलु परासुः एव; कः हि सर्वेषु लोकेषु गतिं न अधिगमिष्यति?’ अर्थात् — यः तत् कृतवान्, सः जीवन् अपि मृतः; तस्य कुत्र अपि शरणं न भविष्यति। एवं सर्गस्य आरम्भे एव रावणस्य प्रकृतिः दर्शिता — प्रथमं क्रोधः, ततः प्रश्नः, अनन्तरं च आत्मश्लाघा। ध्यातव्यं च — अयं सर्गः न युद्धस्य, अपि तु वार्तायाः मन्त्रणायाः च; अतः अत्र क्रियापेक्षया वचनम् एव प्रधानम्।
In the last sarga Khara had been killed and the gods had praised Rāma. Now the story leaps from Janasthāna to Laṅkā. A rākṣasa named Akampana hurried from Janasthāna, entered Laṅkā at speed, and said to Rāvaṇa, "Your Majesty, many of the rākṣasas stationed in Janasthāna have been killed, and Khara too has fallen in battle. I barely escaped to come here." With that one word "barely" he admitted his own flight and hinted at how terrible the battle had been. At this the ten-necked Rāvaṇa flew into a rage, his eyes turned blood-red, and he spoke to Akampana as though he would burn him up with his fiery energy: "Who has destroyed my fearsome Janasthāna? He is as good as dead already. Who is there in all the worlds who will not meet his end?" He meant that whoever had done it was a dead man while still alive, with no refuge anywhere. So from the start of the sarga Rāvaṇa's nature is on show: first anger, then a question, then boasting. And this is a sarga not of battle but of news and counsel, so words rather than deeds hold the stage.
५न हि मे विप्रियं कृत्वा शक्यं मघवता सुखम्।
प्राप्तुं वैश्रवणेनापि न यमेन च विष्णुना॥
६कालस्य चाप्यहं कालो दहेयमपि पावकम्।
मृत्युं मरणधर्मेण संयोजयितुमुत्सहे॥
७वातस्य तरसा वेगं निहन्तुमपि चोत्सहे।
दहेयमपि संक्रुद्धस्तेजसाऽऽदित्यपावकौ॥
८तथा क्रुद्धं दशग्रीवं कृताञ्जलिरकम्पनः।
भयात्संदिग्धया वाचा रावणं याचतेऽभयम्॥
९दशग्रीवोऽभयं तस्मै प्रददौ रक्षसां वरः।
स विस्रब्धोऽब्रवीद्वाक्यमसंदिग्धमकम्पनः॥
रावणः स्वस्य अप्रतिहतत्वं वर्णयति — ‘मम विप्रियं कृत्वा मघवता अपि सुखं प्राप्तुं न शक्यम्, न वैश्रवणेन, न यमेन, न च विष्णुना।’ इन्द्रः कुबेरः यमः विष्णुः च — चत्वारः महान्तः नामतः उक्ताः, तथापि तेषु कोऽपि तं भेत्तुं न शक्नोति इति तस्य दर्पः। ततः अधिकम् — ‘अहं कालस्य अपि कालः; पावकम् अपि दहेयम्; मृत्युम् अपि मरणधर्मेण संयोजयितुम् उत्सहे; वातस्य वेगं तरसा निहन्तुम् अपि शक्नोमि; संक्रुद्धः सन् तेजसा आदित्यपावकौ अपि दहेयम्।’ एतानि वचनानि वस्तुतः अतिशयोक्तयः; किन्तु तेषां प्रयोजनम् अन्यत् — यः एतावत् गर्जति, सः वस्तुतः वार्ताम् एव श्रोतुं भीतः। तथा क्रुद्धं दशग्रीवं दृष्ट्वा अकम्पनः कृताञ्जलिः सन् भयात् संदिग्धया वाचा अभयं याचते। रक्षसां वरः दशग्रीवः तस्मै अभयं प्रददौ; ततः एव सः विस्रब्धः सन् असंदिग्धं वाक्यम् अब्रवीत्। ‘संदिग्धया वाचा’ ‘असंदिग्धम्’ इति पदयोः विरोधेन कविः दर्शयति — अभयदानम् एव सत्यवचनस्य द्वारम्। यावत् दूतः भीतः, तावत् सत्यं न वदति; एषा राजनीतेः सनातनी शिक्षा अत्र कथाशरीरे एव निबद्धा।
Rāvaṇa went on to proclaim that no one could stand against him. "No one can do me an injury and live at ease, not Maghavan, not Vaiśravaṇa, not Yama, not even Viṣṇu." He named four great powers, Indra, Kubera, Yama and Viṣṇu, and in his pride held that none of them could touch him. And more: "I am Time itself to Time. I could burn up fire. I could make Death himself subject to dying. I could check the very speed of the wind, and in my rage I could burn up the sun and fire with my energy." These are wild exaggerations, but they reveal something else: one who roars like this is really afraid to hear the news. Seeing the ten-necked one so enraged, Akampana joined his palms and, his voice faltering with fear, begged him for a promise of safety. Rāvaṇa, best of the rākṣasas, granted it, and only then, reassured, did Akampana speak without faltering. By setting the faltering voice against the steady one, the poet shows that the promise of safety is the doorway to truthful speech: so long as a messenger is afraid he will not tell the truth. That is an old lesson of statecraft, woven here into the story itself.
१०पुत्रो दशरथस्यास्ते सिंहसंहननो युवा।
रामो नाम महास्कन्धो वृत्तायतमहाभुजः॥
११श्यामः पृथुयशाः श्रीमानतुल्यबलविक्रमः।
हतस्तेन जनस्थाने खरश्च सहदूषणः॥
१२अकम्पनवचः श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः।
नागेन्द्र इव निःश्वस्य इदं वचनमब्रवीत्॥
१३स सुरेन्द्रेण संयुक्तो रामः सर्वामरैः सह।
उपयातो जनस्थानं ब्रूहि कच्चिदकम्पन॥
१४रावणस्य पुनर्वाक्यं निशम्य तदकम्पनः।
आचचक्षे बलं तस्य विक्रमं च महात्मनः॥
१५रामो नाम महातेजाः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्।
दिव्यास्त्रगुणसम्पन्नः परं धर्मं गतो युधि॥
१६तस्यानुरूपो बलवान्रक्ताक्षो दुन्दुभिस्वनः।
कनीयाँल्लक्ष्मणो भ्राता राकाशशिनिभाननः॥
१७स तेन सह संयुक्तः पावकेनानिलो यथा।
श्रीमान्राजवरस्तेन जनस्थानं निपातितम्॥
अकम्पनः प्रथमं रामस्य परिचयं ददाति — ‘दशरथस्य पुत्रः युवा सिंहसंहननः, रामः नाम महास्कन्धः वृत्तायतमहाभुजः, श्यामः पृथुयशाः श्रीमान् अतुल्यबलविक्रमः च; तेन एव जनस्थाने खरः सदूषणः हतः।’ शरीरवर्णनम् एव अत्र प्रथमं प्रमाणम् — यतः रावणः शत्रोः रूपम् एव प्रथमं ज्ञातुम् इच्छति। तत् श्रुत्वा राक्षसाधिपः रावणः नागेन्द्रः इव निःश्वस्य पृच्छति — ‘किं सः रामः सुरेन्द्रेण संयुक्तः सर्वामरैः सह जनस्थानम् उपयातः? ब्रूहि, अकम्पन।’ देवसाहाय्यं विना मनुष्यः तत् कर्तुं न शक्नोति इति तस्य मतिः। अकम्पनः तु तत् वाक्यं निशम्य महात्मनः रामस्य बलं विक्रमं च पुनः आचष्टे — ‘रामः नाम महातेजाः सर्वधनुष्मतां श्रेष्ठः, दिव्यास्त्रगुणसम्पन्नः, युद्धे परं धर्मं गतः। तस्य अनुरूपः बलवान् रक्ताक्षः दुन्दुभिस्वनः कनीयान् भ्राता लक्ष्मणः राकाशशिनिभाननः। पावकेन अनिलः इव तेन सह संयुक्तः श्रीमान् राजवरः — तेन एव जनस्थानं निपातितम्।’ अग्नेः वायोः च उपमा सार्थका — द्वयोः संयोगे एव दाहः असह्यः भवति। अत्र अकम्पनः लक्ष्मणम् अपि पृथक् वर्णयति, यतः रावणाय द्वयोः एव भ्रात्रोः सामर्थ्यं ज्ञातव्यम्; एकस्य एव गणना भ्रमाय कल्पेत।
Akampana first told Rāvaṇa who his enemy was. "There is a son of Daśaratha, young, built like a lion, Rāma by name, broad-shouldered, with long, rounded, mighty arms, dark of skin, widely renowned, glorious, of matchless strength and valour. It was he who killed Khara in Janasthāna, and Dūṣaṇa with him." He began with Rāma's appearance, because Rāvaṇa would want first of all to picture his foe. Hearing this, the lord of the rākṣasas sighed like a great serpent and asked, "Did this Rāma come to Janasthāna with the king of the gods and all the immortals? Tell me, Akampana." He could not believe a mere man had done it without the gods' help. At his question Akampana described again the strength and valour of that great-souled prince. "His name is Rāma. He is full of fiery energy, the best of all bowmen, master of the divine weapons, and in war he has reached the highest mark. His match is his younger brother Lakṣmaṇa, strong, red-eyed, with a voice like a kettledrum and a face like the full moon. Joined with him as wind is joined with fire, that glorious best of kings laid Janasthāna waste." The image of wind and fire is apt, for only when the two come together is the blaze unbearable. Akampana described Lakṣmaṇa separately, because Rāvaṇa needed to know the power of both brothers; to count only one would have misled him.
२३असाध्यः कुपितो रामो विक्रमेण महायशाः।
आपगायास्तु पूर्णाया वेगं परिहरेच्छरैः॥
२४सताराग्रहनक्षत्रं नभश्चाप्यवसादयेत्।
असौ रामस्तु सीदन्तीं श्रीमानभ्युद्धरेन्महीम्॥
२५भित्त्वा वेलां समुद्रस्य लोकानाप्लावयेद्विभुः।
वेगं वापि समुद्रस्य वायुं वा विधमेच्छरैः॥
२६संहृत्य वा पुनर्लोकान्विक्रमेण महायशाः।
शक्तः श्रेष्ठः स पुरुषः स्रष्टुं पुनरपि प्रजाः॥
२७नहि रामो दशग्रीव शक्यो जेतुं रणे त्वया।
रक्षसां वापि लोकेन स्वर्गः पापजनैरिव॥
२८न तं वध्यमहं मन्ये सर्वैर्देवासुरैरपि।
अयं तस्य वधोपायस्तन्ममैकमनाः शृणु॥
अकम्पनः अधुना अतिशयोक्तिभिः एव रामस्य सामर्थ्यं वर्णयति, यतः सामान्यवचनैः रावणः न बुध्येत। ‘कुपितः महायशाः रामः विक्रमेण असाध्यः; सः शरैः पूर्णायाः आपगायाः वेगम् अपि परिहरेत्, सतारं सग्रहं सनक्षत्रं च नभः अवसादयेत्; सीदन्तीं महीं श्रीमान् सः अभ्युद्धरेत्; समुद्रस्य वेलां भित्त्वा लोकान् आप्लावयेत्; समुद्रस्य वेगं वायुं वा शरैः विधमेत्; विक्रमेण लोकान् संहृत्य पुनः अपि प्रजाः स्रष्टुं शक्तः सः पुरुषश्रेष्ठः।’ नदी, नभः, मही, समुद्रः, वायुः, सर्वे लोकाः — क्रमेण विस्तारः वर्धते, अन्ते च संहारः सृष्टिः च उभे तस्मिन् एव आरोपिते। ततः निगमनम् — ‘हे दशग्रीव, रामः त्वया रणे जेतुं न शक्यः, न च समस्तेन रक्षोलोकेन — यथा पापजनैः स्वर्गः। सर्वैः देवासुरैः अपि सः वध्यः इति अहं न मन्ये।’ एतावत् उक्त्वा सः विरोधात् उपायं प्रति वळति — ‘अयं तु तस्य वधोपायः; तत् एकमनाः शृणु।’ एतेषु श्लोकेषु द्रष्टव्यम् — अकम्पनः रामस्य शस्त्रकौशलं न वर्णयति, अपि तु प्रकृतेः उपरि तस्य आधिपत्यम् एव; एतेन सः रावणस्य स्वगर्जनम् एव प्रतिबिम्बयति।
Now Akampana described Rāma's power in the language of hyperbole, since ordinary words would not have got through to Rāvaṇa. "Once he is angry, the renowned Rāma cannot be overcome by force. With his arrows he could turn back a river in full flood; he could bring down the sky with its stars, planets and constellations; the glorious Rāma could lift up the earth if she were sinking; the mighty one could break the ocean's shore and flood the worlds; with his arrows he could scatter the ocean's surge or the wind itself; and that best of men, having swept away the worlds by his might, could create all creatures anew." River, sky, earth, ocean, wind, all the worlds: the scale widens step by step, until both destruction and creation are laid upon him. Then came the conclusion: "You cannot conquer Rāma in battle, Daśagrīva, nor can the whole rākṣasa world, any more than sinners can win heaven. I do not think even all the gods and asuras together could kill him." And having said so much, he turned from open opposition to stratagem: "But there is a way to destroy him. Listen to it with your whole mind." Note that Akampana described not Rāma's skill with weapons but his mastery over nature itself, and so held up a mirror to Rāvaṇa's own boasting.
२९भार्या तस्योत्तमा लोके सीता नाम सुमध्यमा।
श्यामा समविभक्ताङ्गी स्त्रीरत्नं रत्नभूषिता॥
३०नैव देवी न गन्धर्वी नाप्सरा न च पन्नगी।
तुल्या सीमन्तिनी तस्या मानुषी तु कुतो भवेत्॥
३१तस्यापहर भार्यां त्वं तं प्रमथ्य महावने।
सीतया रहितो रामो न चैव हि भविष्यति॥
३२अरोचयत तद्वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः।
चिन्तयित्वा महाबाहुरकम्पनमुवाच ह॥
अकम्पनः उपायं कथयति, तत् च सीताविषयकम्। ‘तस्य भार्या लोके उत्तमा सीता नाम सुमध्यमा, श्यामा, समविभक्ताङ्गी, रत्नभूषिता स्त्रीरत्नं च। न देवी, न गन्धर्वी, न अप्सराः, न च पन्नगी तस्याः तुल्या सीमन्तिनी अस्ति; मानुषी तु कुतः भवेत्?’ उपमानानां क्रमेण निषेधः एव अत्र वर्णनस्य रीतिः — यत् किमपि उपमानं सम्भवेत्, तत् सर्वं निरस्तम्। ततः साक्षात् मन्त्रणा — ‘महावने तं प्रमथ्य त्वं तस्य भार्याम् अपहर; सीतया रहितः रामः न चैव हि भविष्यति।’ अर्थात् — शस्त्रेण अवध्यः सः वियोगेन एव हन्तव्यः। राक्षसाधिपः रावणः तत् वाक्यम् अरोचयत; महाबाहुः सः किञ्चित् चिन्तयित्वा अकम्पनम् उवाच। ‘चिन्तयित्वा’ इति पदम् अत्र महत्त्वपूर्णम् — निर्णयः क्षणिकः न, अपि तु विमृश्य गृहीतः; अतः तस्य उत्तरदायित्वम् अपि पूर्णम् एव। एतत् वाक्यम् एव समग्रस्य रामायणस्य कथाबीजम् — यत् इह मन्त्रणामात्रं, तत् परत्र सर्वनाशस्य मूलं भविष्यति।
The stratagem Akampana proposed concerned Sītā. "He has a wife, the finest in the world, Sītā by name, slender-waisted, dark, her limbs perfectly formed, a jewel among women, adorned with jewels. No goddess, no gandharva woman, no apsaras, no serpent maiden is her equal, so how could any mortal woman be?" His way of describing her was to rule out one comparison after another until none was left. Then came the plot itself: "Overpower him in that great forest and carry off his wife. Parted from Sītā, Rāma will simply cease to be." A man who could not be killed by weapons, that is, was to be killed by separation. Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, liked this counsel; the mighty-armed one thought for a while and then answered Akampana. The words "thought for a while" matter: the decision was not a whim but taken after reflection, and so the responsibility for it is wholly his. This counsel is the seed of the whole Rāmāyaṇa story: what here is only a plan will become the root of utter ruin.
३३बाढं कल्यं गमिष्यामि ह्येकः सारथिना सह।
आनेष्यामि च वैदेहीमिमां हृष्टो महापुरीम्॥
३४तदेवमुक्त्वा प्रययौ खरयुक्तेन रावणः।
रथेनादित्यवर्णेन दिशः सर्वाः प्रकाशयन्॥
३५स रथो राक्षसेन्द्रस्य नक्षत्रपथगो महान्।
चञ्चूर्यमाणः शुशुभे जलदे चन्द्रमा इव॥
३६स दूरे चाश्रमं गत्वा ताटकेयमुपागमत्।
मारीचेनार्चितो राजा भक्ष्यभोज्यैरमानुषैः॥
३७तं स्वयं पूजयित्वा तु आसनेनोदकेन च।
अर्थोपहितया वाचा मारीचो वाक्यमब्रवीत्॥
३८कच्चित्सुकुशलं राजँल्लोकानां राक्षसाधिप।
आशङ्के नाधिजाने त्वं यतस्तूर्णमुपागतः॥
रावणः वदति — ‘बाढम्; कल्यं प्रातः एकाकी एव सारथिना सह गमिष्यामि, हृष्टः च वैदेहीम् इमां महापुरीम् आनेष्यामि।’ ‘एकः’ इति पदम् एव तस्य कार्यस्य स्वरूपं व्यनक्ति — यत् सेनया साध्यं न, तत् गोपनेन एव साध्यम्। तदा एवम् उक्त्वा सः खरयुक्तेन आदित्यवर्णेन रथेन सर्वाः दिशः प्रकाशयन् प्रययौ। राक्षसेन्द्रस्य सः महान् रथः नक्षत्रपथगः सन् चञ्चूर्यमाणः जलदे चन्द्रमाः इव शुशुभे — मेघान्तरे चन्द्रस्य इव तस्य शोभा, या रमणीया अपि क्षणिका एव। दूरे स्थितम् आश्रमं गत्वा सः ताटकेयं मारीचम् उपागमत्; मारीचेन च अमानुषैः भक्ष्यभोज्यैः सः राजा अर्चितः। तं स्वयम् आसनेन उदकेन च पूजयित्वा मारीचः अर्थोपहितया वाचा वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे राक्षसाधिप, लोकानां कच्चित् सुकुशलम्? यतः त्वं तूर्णम् उपागतः, अतः आशङ्के; न अधिजाने।’ अर्थोपहिता वाक् इत्यनेन कविः सूचयति — मारीचस्य वचनं न औपचारिकम्, अपि तु सारगर्भम्; सः पूर्वम् एव रामस्य बलं ज्ञातवान् आसीत्। बालकाण्डे विश्वामित्रयज्ञे रामेण सः शरेण समुद्रपारं क्षिप्तः; तत् स्मरणम् एव तस्य अस्मिन् सर्गे सर्वस्य वचनस्य मूलम्।
"Very well," said Rāvaṇa. "Tomorrow at dawn I shall go alone, with only my charioteer, and gladly bring Vaidehī back to this great city." The word "alone" reveals the nature of the enterprise: what no army could achieve was to be done by stealth. Having said this, he set out in a chariot bright as the sun, drawn by asses, lighting up all the quarters. That great chariot of the rākṣasa king, travelling the path of the stars and weaving to and fro, shone like the moon among the clouds, a beauty lovely but fleeting. Going to a far-off hermitage, he came to Mārīca, son of Tāṭakā, who honoured the king with food and drink not of this world. Mārīca himself offered him a seat and water, and then spoke to him in words full of meaning: "Is all well with the people of your realm, lord of the rākṣasas? I am uneasy, and do not know why you have come in such haste." By calling his words full of meaning the poet shows that they were not mere courtesy; Mārīca already knew Rāma's strength. In the Bāla Kāṇḍa, at Viśvāmitra's sacrifice, Rāma's arrow had hurled him far across the sea, and that memory lies behind everything he says in this sarga.
३९एवमुक्तो महातेजा मारीचेन स रावणः।
ततः पश्चादिदं वाक्यमब्रवीद्वाक्यकोविदः॥
४०आरक्षो मे हतस्तात रामेणाक्लिष्टकारिणा।
जनस्थानमवध्यं तत्सर्वं युधि निपातितम्॥
४१तस्य मे कुरु साचिव्यं तस्य भार्यापहारणे।
राक्षसेन्द्रवचः श्रुत्वा मारीचो वाक्यमब्रवीत्॥
मारीचेन एवम् उक्तः महातेजाः वाक्यकोविदः रावणः ततः पश्चात् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे तात, अक्लिष्टकारिणा रामेण मम आरक्षः हतः; यत् जनस्थानम् अवध्यम् आसीत्, तत् सर्वं युधि निपातितम्।’ ‘आरक्षः’ इति पदेन सः राज्यस्य सीमारक्षकं सैन्यम् एव निर्दिशति; ‘अवध्यम्’ इति च पूर्वं तस्य विश्वासम् आविष्करोति। ततः याचना — ‘तस्य मे तस्य भार्यापहारणे साचिव्यं कुरु।’ द्विः ‘तस्य’ इति प्रयोगः वाक्यस्य आवेगं सूचयति। राक्षसेन्द्रस्य तत् वचः श्रुत्वा मारीचः वाक्यम् अब्रवीत् — अनन्तरं यत् सः वक्ष्यति, तत् एव अस्य सर्गस्य हृदयम्। अत्र द्रष्टव्यम् — रावणः न आज्ञापयति, अपि तु ‘साचिव्यं कुरु’ इति याचते; अतः मारीचस्य प्रतिषेधः अपि शक्यः भवति। ‘वाक्यकोविदः’ इति रावणस्य विशेषणम् अपि सूचकम् — सः वचनकुशलः, अतः याचनाम् अपि सुष्ठु रचयति।
So addressed by Mārīca, the mighty Rāvaṇa, skilled in speech, replied: "My friend, my frontier guard has been destroyed by Rāma, who does great things without effort, and the whole of Janasthāna, which no one could touch, has been laid low in battle." By "frontier guard" he meant the force that watched the borders of his realm, and by calling Janasthāna untouchable he betrayed the confidence he had once placed in it. Then came his request: "So help me carry off his wife." Hearing the rākṣasa king's words, Mārīca answered, and what he said is the heart of this sarga. Note that Rāvaṇa did not command but asked for help, which left Mārīca free to refuse. The epithet "skilled in speech" is telling as well: Rāvaṇa was a fine speaker and framed even his request with care.
४२आख्याता केन वा सीता मित्ररूपेण शत्रुणा।
त्वया राक्षसशार्दूल को न नन्दति नन्दितः॥
४३सीतामिहानयस्वेति को ब्रवीति ब्रवीहि मे।
रक्षोलोकस्य सर्वस्य कः शृङ्गं छेत्तुमिच्छति॥
४४प्रोत्साहयति यश्च त्वां स च शत्रुरसंशयम्।
आशीविषमुखाद्दंष्ट्रामुद्धर्तुं चेच्छति त्वया॥
४५कर्मणानेन केनासि कापथं प्रतिपादितः।
सुखसुप्तस्य ते राजन्प्रहृतं केन मूर्धनि॥
मारीचः उत्तरं प्रश्नैः एव आरभते। ‘हे राक्षसशार्दूल, मित्ररूपेण केन शत्रुणा तव सीता आख्याता? त्वया नन्दितः सन् कः न नन्दति?’ अर्थात् — यः त्वया सत्कृतः, सः एव त्वां विनाशयितुम् इच्छति इति विचित्रम्। ‘‘सीताम् इह आनयस्व’ इति कः ब्रवीति? मह्यं ब्रूहि। सर्वस्य रक्षोलोकस्य शृङ्गं छेत्तुम् इच्छति सः कः?’ राक्षसजगतः शृङ्गम् इति रावणः एव; तस्य नाशः सर्वस्य नाशः इति भावः। ‘यः च त्वां प्रोत्साहयति, सः असंशयं शत्रुः; सः त्वया एव आशीविषमुखात् दंष्ट्राम् उद्धर्तुम् इच्छति।’ उपमा अतीव सार्थका — कार्यं दुष्करम्, परिणामः च घातकः; कर्ता तु अन्यः एव। अन्ते द्वौ तीक्ष्णौ प्रश्नौ — ‘अनेन कर्मणा केन त्वं कापथं प्रतिपादितः? हे राजन्, सुखसुप्तस्य ते मूर्धनि केन प्रहृतम्?’ सुखसुप्तस्य मूर्धनि प्रहारः इति रूपकेण मारीचः दर्शयति — रावणः स्वस्थः आसीत्, अन्येन एव प्रबोध्य विनाशं प्रति प्रेरितः। चतुर्षु श्लोकेषु मारीचः एकम् अपि उत्तरं न ददाति, केवलं प्रश्नान् एव करोति; प्रश्नाः हि उपदेशात् तीक्ष्णतराः।
Mārīca began his reply with nothing but questions. "Tiger among rākṣasas, what enemy disguised as a friend has told you about Sītā? Who is there whom you have favoured who is not grateful?" He meant how strange it was that someone Rāvaṇa had honoured should wish to ruin him. "Who tells you, 'Bring Sītā here'? Tell me. Who wants to cut off the horn of the whole rākṣasa world?" The horn of the rākṣasa world is Rāvaṇa himself, and his fall would be the fall of all. "Whoever urges you on is surely your enemy: he wants you to pull the fang from a venomous snake's mouth." The image fits exactly: the task is desperate, the outcome deadly, and someone else is behind it. He closed with two sharp questions: "Who has set you on this wrong road? Who has struck you on the head, Your Majesty, while you slept in comfort?" A blow on the head of a man sleeping peacefully: Rāvaṇa had been at ease, and someone else had woken him and driven him towards destruction. Through four verses Mārīca gave no answers, only questions, for questions cut deeper than advice.
४६विशुद्धवंशाभिजनाग्रहस्ततेजोमदः संस्थितदोर्विषाणः।
उदीक्षितुं रावण नेह युक्तः स संयुगे राघवगन्धहस्ती॥
४७असौ रणान्तःस्थितिसंधिवालो विदग्धरक्षोमृगहा नृसिंहः।
सुप्तस्त्वया बोधयितुं न शक्यः शराङ्गपूर्णो निशितासिदंष्ट्रः॥
४८चापापहारे भुजवेगपङ्के शरोर्मिमाले सुमहाहवौघे।
न रामपातालमुखेऽतिघोरे प्रस्कन्दितुं राक्षसराज युक्तम्॥
४९प्रसीद लङ्केश्वर राक्षसेन्द्र लङ्कां प्रसन्नो भव साधु गच्छ।
त्वं स्वेषु दारेषु रमस्व नित्यं रामः सभार्यो रमतां वनेषु॥
अधुना मारीचः चतुर्भिः दीर्घवृत्तैः श्लोकैः रामं वर्णयति, प्रत्येकं च रूपकेण। प्रथमं गजः — ‘विशुद्धवंशाभिजनः एव यस्य अग्रहस्तः, तेजः एव मदः, संस्थिते बाहू एव विषाणे — तादृशं राघवगन्धहस्तिनं संयुगे उदीक्षितुम् अपि हे रावण त्वं न युक्तः।’ गन्धहस्तिनः गन्धमात्रेण अन्ये गजाः पलायन्ते इति प्रसिद्धिः। द्वितीयं सिंहः — ‘रणान्तःस्थितिः एव यस्य संधयः वालाः च, यः विदग्धरक्षोमृगहा, शराः एव अङ्गानि, निशितः असिः एव दंष्ट्रा — तादृशः सुप्तः नृसिंहः त्वया बोधयितुं न शक्यः।’ तृतीयं समुद्रः — ‘चापम् एव अपहारः, भुजवेगः एव पङ्कः, शराः एव ऊर्मिमाला, सुमहान् आहवः एव ओघः — तस्मिन् अतिघोरे रामपातालमुखे प्रस्कन्दितुं हे राक्षसराज न युक्तम्।’ अन्ते प्रार्थना — ‘हे लङ्केश्वर, प्रसीद; हे राक्षसेन्द्र, प्रसन्नः सन् लङ्कां साधु गच्छ; त्वं नित्यं स्वेषु दारेषु रमस्व, रामः च सभार्यः वनेषु रमताम्।’ एषा एव मारीचस्य नीतिः — यस्य यत् स्वम्, तत्र एव सन्तोषः श्रेयान्। त्रिषु रूपकेषु क्रमः वर्धमानः — गजः, सिंहः, समुद्रः; प्रथमे दर्शनम् एव निषिद्धम्, द्वितीये स्पर्शः, तृतीये प्रवेशः।
Now, in four verses in a longer metre, Mārīca described Rāma, each time through a metaphor. First an elephant: "His trunk is his pure lineage, his rut is his splendour, his tusks are his strong arms. You are not fit even to look at that musk-elephant Rāghava in battle, Rāvaṇa." Such an elephant, it is said, puts other elephants to flight by its scent alone. Second a lion: "His stance in the thick of battle is his mane and his frame; he kills the cunning rākṣasa deer; his arrows are his limbs and his sharp sword his fang. That man-lion is asleep, and you cannot rouse him." Third the ocean: "Its crocodile is his bow, its mire the force of his arms, its rows of waves his arrows, its flood the great battle. It is not right, king of the rākṣasas, to leap into that terrible mouth of the underworld that is Rāma." At the last came a plea: "Be gracious, lord of Laṅkā. Be content, lord of the rākṣasas, and go back safely to Laṅkā. Enjoy yourself always with your own wives, and let Rāma enjoy himself with his wife in the forests." That was Mārīca's whole counsel: better to be content with what is one's own. The three images build in order, elephant, lion, ocean: with the first Rāvaṇa may not even look, with the second he may not touch, with the third he may not enter.
५०एवमुक्तो दशग्रीवो मारीचेन स रावणः।
न्यवर्तत पुरीं लङ्कां विवेश च गृहोत्तमम्॥
मारीचेन एवम् उक्तः दशग्रीवः रावणः निववृते, लङ्कां पुरीं गत्वा गृहोत्तमं च विवेश। एकेन एव श्लोकेन सर्गः समाप्यते, तत् च अर्थगर्भम् — अत्र रावणः मारीचस्य वचनं स्वीकरोति, अतः अस्मिन् प्रसङ्गे सीतापहरणं न जायते। परं काण्डे पुनः एषः एव प्रसङ्गः आवर्तते — शूर्पणखायाः आगमनानन्तरं रावणः द्वितीयवारं मारीचं याचिष्यते, तदा च मारीचस्य सः एव उपदेशः निष्फलः भविष्यति। एतेन कविः दर्शयति — सदुपदेशः एकवारं फलति, द्वितीयवारं तु कालः एव बलवान् भवति। एषः सर्गः अकम्पनस्य प्रसङ्गेन आरब्धः मारीचस्य प्रसङ्गेन समाप्तः; मध्ये च रामस्य पराक्रमः द्वाभ्यां राक्षसाभ्याम् एव वर्णितः, न तु कविना साक्षात् — एषा वर्णनरीतिः अस्य सर्गस्य विशेषः।
Spoken to in this way by Mārīca, the ten-necked Rāvaṇa turned back, went to the city of Laṅkā and entered his splendid palace. The sarga ends in a single verse, but it is full of meaning: here Rāvaṇa accepts Mārīca's counsel, and so on this occasion Sītā is not carried off. Later in the kāṇḍa the same scene will come round again: after Śūrpaṇakhā arrives, Rāvaṇa will ask Mārīca a second time, and then the same advice will bear no fruit. So the poet shows that good counsel may prevail once, but the second time it is Time that is stronger. The sarga began with Akampana and ends with Mārīca, and in between Rāma's prowess is told not by the poet directly but by two rākṣasas; that manner of telling is what marks this sarga out.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।