- सन्धिः
- जलद + उपमा → जलदोपमा — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- जलदस्य उपमा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा एकवचनम् (‘शूर्पणखा’ इत्यस्य विशेषणम्)
अरण्यकाण्डम् — द्वात्रिंशः सर्गः
शूर्पणखायाः लङ्कागमनं रावणदर्शनं च
हतान् बन्धून् दृष्ट्वा शूर्पणखायाः नादः, लङ्कागमनम्, सचिवमध्ये आसीनस्य रावणस्य विस्तृतं वर्णनम्, भयविह्वलायाः तस्याः उपगमनम्
अस्मिन् सर्गे कथा पुनः खरवधात् आरभ्यते, किन्तु शूर्पणखायाः दृष्ट्या। सा पश्यति — भीमकर्मणां रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि एकेन रामेण हतानि, दूषणः खरः त्रिशिराः च रणे निहताः; तत् दृष्ट्वा जलदोपमा सा पुनः महानादान् ननाद। अन्यैः सुदुष्करं तत् रामस्य कर्म दृष्ट्वा परमोद्विग्ना सा रावणपालितां लङ्कां जगाम। तत्र सा विमानाग्रे दीप्ततेजसं रावणं ददर्श — मरुद्भिः वासवः इव सचिवैः उपोपविष्टम्, सूर्यसंकाशे काञ्चने परमासने आसीनं, रुक्मवेदिगतं ज्वलन्तं पावकम् इव। कविः तस्य अजेयतां वर्णयति — देवगन्धर्वभूतानाम् ऋषीणां च समरे अजेयं, व्यात्ताननम् अन्तकम् इव; देवासुरविमर्देषु वज्राशनिकृतव्रणम्, ऐरावतविषाणाग्रैः उत्कृष्टकिणवक्षसम्, विंशद्भुजं दशग्रीवं विशालवक्षसं राजलक्षणलक्षितम्, नद्धवैदूर्यसंकाशं तप्तकाञ्चनभूषणम्, महास्यं पर्वतोपमम्। विष्णुचक्रनिपातैः शतशः ताडितम् अपि समस्तैः देवप्रहरणैः अहताङ्गैः युक्तम्, अक्षोभ्याणां समुद्राणां क्षोभणम्। ततः तस्य पूर्ववृत्तम् — पर्वताग्राणां क्षेप्तारं, सुराणां प्रमर्दनं, धर्माणाम् उच्छेत्तारं, परदाराभिमर्शनं, यज्ञविघ्नकरम्; यः भोगवतीं गत्वा वासुकिं तक्षकं च पराजित्य तक्षकस्य भार्याम् अहरत्, यः कैलासे नरवाहनं विजित्य कामगं पुष्पकं जहार, यः क्रोधात् चैत्ररथं नलिनीं नन्दनं देवोद्यानानि च विनाशयति, यः उत्तिष्ठन्तौ चन्द्रसूर्यौ बाहुभ्यां निवारयति; यः दशवर्षसहस्राणि तपः तप्त्वा स्वयंभुवे शिरांसि उपाजहार, येन च देवदानवगन्धर्वपिशाचपतगोरगेभ्यः अभयं लब्धम् — केवलं मानुषात् ऋते; यः अध्वरेषु सोमम् उपहन्ति, प्राप्तयज्ञहरः ब्रह्मघ्नः क्रूरकारी निरनुक्रोशः सर्वलोकभयावहः च। तादृशं भ्रातरं दिव्यवस्त्राभरणं दिव्यमाल्योपशोभितम्, आसने सूपविष्टं काले कालम् इव उद्यतं, मन्त्रिभिः परिवारितं शत्रुहन्तारं सा राक्षसी दृष्ट्वा भयविह्वला सती उपगच्छति; भयलोभमोहिता अभीतचारिणी महात्मना विरूपिता सा स्वस्य विकृतिं प्रदर्श्य दीप्तविशाललोचनं तं सुदारुणं वाक्यम् अब्रवीत् — एतेन सर्गः समाप्यते।
१हतान् दृष्ट्वा शूर्पणखायाः नादः, लङ्कागमनं च
१ततः शूर्पणखा दृष्ट्वा सहस्राणि चतुर्दश।
हतान्येकेन रामेण रक्षसां भीमकर्मणाम्॥
२दूषणं च खरं चैव हतं त्रिशिरसं रणे।
दृष्ट्वा पुनर्महानादान्ननाद जलदोपमा॥
३सा दृष्ट्वा कर्म रामस्य कृतमन्यैः सुदुष्करम्।
जगाम परमोद्विग्ना लङ्कां रावणपालिताम्॥
अयं सर्गः कथायाः धाराम् एकत्रिंशात् पुनः आरभते, किन्तु अन्येन एव दूतेन। शूर्पणखा स्वयं पश्यति — भीमकर्मणां रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि एकेन एव रामेण हतानि, दूषणः खरः त्रिशिराः च रणे निहताः। तत् दृष्ट्वा सा जलदोपमा पुनः महानादान् ननाद — मेघगर्जनायाः उपमया कविः तस्याः नादस्य गाम्भीर्यं व्याप्तिं च सूचयति; ‘पुनः’ इति पदेन च पूर्वं विकृताङ्गतायाः समये कृतः नादः स्मार्यते। अनन्तरं सा रामस्य तत् कर्म पश्यति, यत् अन्यैः सुदुष्करम् — अर्थात् यत् अन्यः कोऽपि कर्तुं न शक्नुयात्। एतेन कविः सूचयति — शूर्पणखायाः शोकः केवलं बन्धुनाशजनितः न, अपि तु विस्मयमिश्रः; सा जानाति यत् एषः शत्रुः असाधारणः। परमोद्विग्ना सा रावणपालितां लङ्कां जगाम। ‘रावणपालिताम्’ इति विशेषणम् अत्र सार्थकम् — या पुरी रावणेन रक्ष्यते, तत्र एव सा रक्षणम् इच्छति; किन्तु वस्तुतः सा रक्षणं न, अपि तु प्रतीकारम् एव याचितुम् आगच्छति। त्रिभिः एव श्लोकैः कविः जनस्थानात् लङ्कां यावत् दीर्घं मार्गं संक्षिपति, यतः अस्य सर्गस्य प्रधानं प्रयोजनं मार्गवर्णनं न, अपि तु रावणस्य दर्शनम्।
This sarga takes up the thread again from the thirty-first, but with a different messenger. Śūrpaṇakhā saw with her own eyes that fourteen thousand rākṣasas of terrible deeds had been slain by Rāma alone, and that Dūṣaṇa, Khara and Triśiras had fallen in battle. At the sight she raised great cries again, like a thundering rain-cloud; the image conveys how deep and far-reaching her wail was, and "again" recalls the cry she had given when she was mutilated. She looked on that deed of Rāma's, which others could scarcely have done, that is, which no one else could have done. So the poet suggests that her grief was not only for her slaughtered kin but mixed with astonishment: she knew this was no ordinary enemy. In the utmost agitation she went to Laṅkā, the city Rāvaṇa protected. That description is pointed: she sought protection in the city Rāvaṇa guarded, though in truth she came not to be protected but to demand revenge. In three verses the poet crosses the long road from Janasthāna to Laṅkā, because the purpose of this sarga is not the journey but the sight of Rāvaṇa.
२विमानाग्रे सचिवैः परिवृतस्य दीप्ततेजसः रावणस्य दर्शनम्
४सा ददर्श विमानाग्रे रावणं दीप्ततेजसम्।
उपोपविष्टं सचिवैर्मरुद्भिरिव वासवम्॥
५आसीनं सूर्यसंकाशे काञ्चने परमासने।
रुक्मवेदिगतं प्राज्यं ज्वलन्तमिव पावकम्॥
६देवगन्धर्वभूतानामृषीणां च महात्मनाम्।
अजेयं समरे घोरं व्यात्ताननमिवान्तकम्॥
७देवासुरविमर्देषु वज्राशनिकृतव्रणम्।
ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम्॥
लङ्कां प्राप्य सा रावणं पश्यति। सः विमानाग्रे दीप्ततेजाः, सचिवैः उपोपविष्टः — मरुद्भिः परिवृतः वासवः इव। इन्द्रोपमा अत्र द्विविधं कार्यं करोति — ऐश्वर्यं सूचयति, विरोधं च; यः इन्द्रवत् आसीनः, सः एव इन्द्रस्य शत्रुः। ‘आसीनं सूर्यसंकाशे काञ्चने परमासने’ — सुवर्णमयम् आसनं सूर्यवत् दीप्तम्; ‘रुक्मवेदिगतं प्राज्यं ज्वलन्तम् इव पावकम्’ — सुवर्णवेद्याम् आहुतिभिः वर्धितः अग्निः इव सः शुशुभे। अग्नेः उपमा अपि द्व्यर्था — तेजः अपि, दाहकत्वम् अपि। ततः कविः तस्य अजेयतां वर्णयति — ‘देवानां गन्धर्वाणां भूतानां महात्मनाम् ऋषीणां च सः समरे अजेयः घोरः, व्यात्ताननः अन्तकः इव।’ अन्ते देहे चिह्नानि — ‘देवासुरविमर्देषु वज्रेण अशनिना च कृतव्रणम्, ऐरावतस्य विषाणाग्रैः उत्कृष्टकिणं वक्षः यस्य, तादृशम्।’ व्रणाः किणाः च अत्र न दौर्बल्यस्य, अपि तु पूर्वविजयानाम् एव लेखाः। द्रष्टव्यं च — शूर्पणखा प्रथमं रावणं न सम्बोधयति; कविः पूर्वं तस्याः दृष्ट्या एव तं दर्शयति, येन पाठकः अपि तस्याः विस्मयं भयं च अनुभवेत्।
Reaching Laṅkā, she saw Rāvaṇa on the upper deck of his flying palace, blazing with splendour, seated among his counsellors like Indra among the Maruts. The comparison to Indra works two ways: it shows his majesty, and it shows the enmity, for the one who sat there like Indra was Indra's foe. He sat on a superb golden throne bright as the sun, and he shone like a great fire blazing on an altar of gold, fed with offerings; the fire too carries a double sense, splendour and the power to burn. Then the poet tells of his invincibility: he was unconquerable in battle and terrible to gods, gandharvas, spirits and great-souled seers, like Death with his jaws agape. Last come the marks on his body: in the wars of gods and asuras he had been scarred by thunderbolt and lightning, and his chest was ridged with the marks gouged by the tips of Airāvata's tusks. These wounds and scars are not signs of weakness but the records of past victories. Note that Śūrpaṇakhā does not speak to Rāvaṇa at first: the poet shows him through her eyes, so that the reader too may feel her awe and her fear.
३विंशतिभुजस्य दशग्रीवस्य रूपवर्णनम्
८विंशद्भुजं दशग्रीवं दर्शनीयपरिच्छदम्।
विशालवक्षसं वीरं राजलक्षणलक्षितम्॥
९नद्धवैदूर्यसंकाशं तप्तकाञ्चनभूषणम्।
सुभुजं शुक्लदशनं महास्यं पर्वतोपमम्॥
१०विष्णुचक्रनिपातैश्च शतशो देवसंयुगे।
अन्यैः शस्त्रैः प्रहारैश्च महायुद्धेषु ताडितम्॥
११अहताङ्गैः समस्तैस्तं देवप्रहरणैस्तदा।
अक्षोभ्याणां समुद्राणां क्षोभणं क्षिप्रकारिणम्॥
अधुना रूपवर्णनं साक्षात् — ‘विंशद्भुजं दशग्रीवं दर्शनीयपरिच्छदं विशालवक्षसं वीरं राजलक्षणलक्षितम्।’ भुजानां ग्रीवाणां च सङ्ख्या एव तस्य अमानुषत्वं व्यनक्ति; ‘राजलक्षणलक्षितम्’ इति च तस्य नृपत्वम्। ‘नद्धवैदूर्यसंकाशं तप्तकाञ्चनभूषणम्’ — बद्धैः वैदूर्यमणिभिः संकाशं शरीरम्, तप्तकाञ्चनमयानि च आभरणानि। ‘सुभुजं शुक्लदशनं महास्यं पर्वतोपमम्’ — पर्वतोपमा पुनः आगता, या अस्मिन् काण्डे खरे अपि प्रयुक्ता आसीत्। ततः पुनः व्रणवर्णनम् — ‘देवसंयुगे शतशः विष्णुचक्रनिपातैः, अन्यैः शस्त्रैः प्रहारैः च महायुद्धेषु ताडितम्; तथापि समस्तैः देवप्रहरणैः अहताङ्गैः एव अवशिष्टम्।’ अर्थात् — प्रहाराः बहवः, किन्तु अङ्गं किमपि न हतम्। अन्ते तस्य सामर्थ्यम् — ‘अक्षोभ्याणां समुद्राणां क्षोभणं क्षिप्रकारिणम्।’ यः समुद्रान् अपि क्षोभयति, सः एव अग्रे सीतायाः अपहरणेन स्वकुलं क्षोभयिष्यति। ‘देवप्रहरणैः अहताङ्गैः’ इति वचनेन कविः सूचयति — यत् देवाः न शक्नुवन्ति, तत् मनुष्यः करिष्यति इति वरस्य एव विडम्बना।
Now the poet describes his form directly. He had twenty arms and ten necks, splendid trappings, a broad chest; he was a hero marked with all the signs of royalty. The number of his arms and necks reveals that he was more than human, and the royal marks that he was a king. His body gleamed like set lapis and his ornaments were of refined gold; he was strong-armed, white-toothed, wide-mouthed, huge as a mountain, the same mountain image the poet used for Khara earlier in this kāṇḍa. Then his scars again: in the war with the gods he had been struck hundreds of times by the fall of Viṣṇu's discus, and by other weapons and blows in great battles, yet not one of his limbs had been broken by all the weapons of the gods. The blows were many, but no limb was destroyed. Last, his power: he troubled even the oceans that none can trouble, and acted in an instant. The one who could stir up the seas would, by carrying off Sītā, stir up ruin for his own race. And the words "unbroken by all the weapons of the gods" carry the irony of his boon: what the gods could not do, a man would do.
४रावणस्य दुष्कर्माणि — वासुकिपराजयः, पुष्पकहरणम्, देवोद्यानविनाशः
१२क्षेप्तारं पर्वताग्राणां सुराणां च प्रमर्दनम्।
उच्छेत्तारं च धर्माणां परदाराभिमर्शनम्॥
१३सर्वदिव्यास्त्रयोक्तारं यज्ञविघ्नकरं सदा।
पुरीं भोगवतीं गत्वा पराजित्य च वासुकिम्॥
१४तक्षकस्य प्रियां भार्यां पराजित्य जहार यः।
कैलासं पर्वतं गत्वा विजित्य नरवाहनम्॥
१५विमानं पुष्पकं तस्य कामगं वै जहार यः।
वनं चैत्ररथं दिव्यं नलिनीं नन्दनं वनम्॥
१६विनाशयति यः क्रोधाद्देवोद्यानानि वीर्यवान्।
चन्द्रसूर्यौ महाभागावुत्तिष्ठन्तौ परंतपौ॥
१७निवारयति बाहुभ्यां यः शैलशिखरोपमः।
दशवर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने॥
षड्भिः श्लोकैः कविः रावणस्य पूर्ववृत्तं गणयति, सर्वत्र च ‘यः’ इति सम्बन्धसर्वनाम्ना पदानि ग्रथितानि। ‘पर्वताग्राणां क्षेप्तारं सुराणां प्रमर्दनं धर्माणाम् उच्छेत्तारं परदाराभिमर्शनम्; सर्वदिव्यास्त्रयोक्तारं सदा यज्ञविघ्नकरम्।’ ‘परदाराभिमर्शनम्’ इति पदम् अत्र विशेषेण द्रष्टव्यम् — यत् दोषम् अनुसृत्य तस्य विनाशः भविष्यति, तत् एव अत्र तस्य प्राचीनं लक्षणम् इति उक्तम्। ततः विजययात्राः — ‘यः भोगवतीं पुरीं गत्वा वासुकिं पराजित्य तक्षकस्य प्रियां भार्यां पराजित्य जहार; यः कैलासं पर्वतं गत्वा नरवाहनं (कुबेरं) विजित्य तस्य कामगं पुष्पकं विमानं जहार; यः क्रोधात् चैत्ररथं दिव्यं वनं नलिनीं नन्दनं वनं देवोद्यानानि च विनाशयति; यः शैलशिखरोपमः सन् उत्तिष्ठन्तौ परंतपौ महाभागौ चन्द्रसूर्यौ बाहुभ्यां निवारयति।’ सर्पलोकः, धनदः, देवोद्यानानि, ज्योतिष्मन्तौ च — चतुर्षु स्तरेषु तस्य आक्रमणम्; एकः अपि लोकः अनाक्रान्तः न अवशिष्टः। एतेषु श्लोकेषु क्रियापदं न किमपि; केवलं द्वितीयान्तानि विशेषणानि, ‘यः’ इति च सम्बन्धपदानि — वाक्यं तु द्वाविंशे एव ‘सा ददर्श’ इति क्रियया पूर्णं भवति।
In six verses the poet recounts Rāvaṇa's past, stringing the phrases together one after another, each beginning "he who". He hurled mountain peaks, crushed the gods, uprooted righteousness and laid hands on other men's wives; he wielded every divine weapon and was forever spoiling sacrifices. The phrase about other men's wives deserves special notice: the very fault that will bring about his ruin is named here as an old trait of his. Then his conquests. He went to the serpent city of Bhogavatī, defeated Vāsuki, defeated Takṣaka and carried off his beloved wife. He went to Mount Kailāsa, conquered Kubera, the god whose mounts are men, and carried off his flying palace Puṣpaka, which goes wherever its master wishes. In his anger he laid waste the heavenly Caitraratha wood, the Nalinī lake, the Nandana grove and the pleasure-gardens of the gods. Tall as a mountain peak, he held back with his arms the illustrious sun and moon, scorchers of the foe, as they rose. The world of serpents, the lord of wealth, the gardens of the gods, the heavenly lights: his assaults reached four levels of creation, and no world was left untouched. The poet uses no main verb in all these verses, only descriptions of the one who was seen, and the sentence is completed several verses later with "she saw".
६भ्रातुः समीपे गमनं, दिव्यभूषितस्य दर्शनं, सुदारुणवचनारम्भः च
२२राक्षसी भ्रातरं क्रूरं सा ददर्श महाबलम्।
तं दिव्यवस्त्राभरणं दिव्यमाल्योपशोभितम्॥
२३आसने सूपविष्टं तं काले कालमिवोद्यतम्।
राक्षसेन्द्रं महाभागं पौलस्त्यकुलनन्दनम्॥
२४उपगम्याब्रवीद्वाक्यं राक्षसी भयविह्वला।
रावणं शत्रुहन्तारं मन्त्रिभिः परिवारितम्॥
२५तमब्रवीद्दीप्तविशाललोचनं प्रदर्शयित्वा भयलोभमोहिता।
सुदारुणं वाक्यमभीतचारिणी महात्मना शूर्पणखा विरूपिता॥
अधुना वाक्यं समाप्यते। ‘तादृशं क्रूरं महाबलं भ्रातरं सा राक्षसी ददर्श।’ षोडशभिः श्लोकैः विस्तृतं विशेषणजालम् अत्र एकेन क्रियापदेन समाप्यते — एषा वाल्मीकेः प्रसिद्धा रीतिः। ‘तं दिव्यवस्त्राभरणं दिव्यमाल्योपशोभितम्, आसने सूपविष्टं काले कालम् इव उद्यतम्, राक्षसेन्द्रं महाभागं पौलस्त्यकुलनन्दनम्’ — ‘काले कालम् इव उद्यतम्’ इति उपमा भयङ्करा, यतः प्रलयकाले संहाराय उद्यतः कालः एव तस्य उपमानम्। अन्ते सा उपगच्छति — ‘मन्त्रिभिः परिवारितं शत्रुहन्तारं रावणं भयविह्वला सा राक्षसी उपगम्य वाक्यम् अब्रवीत्।’ ‘भयविह्वला’ इति पदम् अत्र मननीयम् — या स्वयं भयावहा आसीत्, सा अधुना भयेन विह्वला। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन — ‘महात्मना (लक्ष्मणेन) विरूपिता, अभीतचारिणी शूर्पणखा भयलोभमोहिता सती स्वस्य विकृतिं प्रदर्श्य दीप्तविशाललोचनं तं सुदारुणं वाक्यम् अब्रवीत्।’ ‘प्रदर्शयित्वा’ इति पदेन वाक्यात् पूर्वं दर्शनम् एव प्रमाणत्वेन स्थापितम्; अग्रिमे सर्गे तत् वाक्यं श्रोष्यते। एवम् अयं सर्गः दर्शनेन एव समाप्यते — वचनं तु अग्रे; एषा विरतिः कथायाः औत्सुक्यं वर्धयति।
Now the sentence is completed: such was the cruel and mighty brother whom the rākṣasī saw. A net of descriptions spread over sixteen verses closes with a single verb, a well-known habit of Vālmīki's. She saw him clothed in heavenly garments and ornaments, bright with heavenly garlands, seated at ease on his throne like Death poised at the end of time, the illustrious lord of the rākṣasas, the joy of Pulastya's line. The image is terrifying: his likeness is Time itself, risen to destroy the world at the great dissolution. Then she approached. Coming up to Rāvaṇa, slayer of his foes, surrounded by his ministers, the rākṣasī, shaken with fear, spoke. The word "shaken with fear" is worth dwelling on: she who had been a terror to others was now herself overcome by terror. The last verse, in a longer metre, says that Śūrpaṇakhā, who had gone about unafraid and had been disfigured by the great-souled Lakṣmaṇa, now bewildered by fear and by greed, showed him her mutilation and spoke dreadful words to him of the blazing, wide-set eyes. By saying that she showed herself first, the poet makes the sight itself her proof before any word is spoken; the words themselves we shall hear in the next sarga. So this sarga ends on a sight, with the speech still to come, and that pause heightens our eagerness for the story.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः॥ ३२॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सु + दुष्करम् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘दुः + करम्’ इत्यत्र विसर्गस्य षत्वम्
- समासः
- दुःखेन क्रियते इति दुष्करम् — उपपदतत्पुरुषगर्भम्; ‘सु’ इति प्रादिसमासे अतिशयार्थे
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम् (‘कर्म’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- विमान + अग्रे → विमानाग्रे — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- विमानस्य अग्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी एकवचनम् (अधिकरणे)
- सन्धिः
- उप + उपविष्टम् → उपोपविष्टम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — द्विरुक्तोपसर्गयुक्तं ‘उप + विश्’ धातोः क्तान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम् (‘रावणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + आत्त → व्यात्त — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ); व्यात्त + आननम् → व्यात्ताननम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- व्यात्तम् आननं यस्य सः, तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम् (‘अन्तकम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वज्र + अशनि → वज्राशनि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- वज्रं च अशनिः च — इतरेतरद्वन्द्वः; ताभ्यां कृताः व्रणाः यस्य सः, तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम्
- सन्धिः
- उत् + कृष्ट → उत्कृष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- उत्कृष्टाः (उत्खाताः) किणाः यस्मिन् तत् वक्षः यस्य सः, तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम्
- सन्धिः
- परम + उद्विग्ना → परमोद्विग्ना — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- परमम् उद्विग्ना — कर्मधारयः (क्रियाविशेषणसमासः)
- विभक्तिः
- प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- विषाण + अग्रैः → विषाणाग्रैः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- ऐरावतस्य विषाणानाम् अग्राणि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया बहुवचनम् (करणे)
- सन्धिः
- विंशत् + भुजम् → विंशद्भुजम् — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः)
- समासः
- विंशतिः भुजाः यस्य सः, तम् — बहुव्रीहिः (द्विगुगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राज्ञः लक्षणानि — षष्ठीतत्पुरुषः; तैः लक्षितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + काशम् → संकाशम् — अनुस्वारसन्धिः
- समासः
- नद्धं (बद्धं) वैदूर्यम् — कर्मधारयः; तेन संकाशम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तप्तं काञ्चनम् — कर्मधारयः; तस्य भूषणानि यस्य सः, तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम्
- सन्धिः
- न + हत → अहत — नञः अकारादेशः; अहत + अङ्गैः → अहताङ्गैः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- न हतानि अङ्गानि — नञ्तत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्षिप्’ धातोः तृच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम्
- सन्धिः
- परदार + अभिमर्शनम् → परदाराभिमर्शनम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- परेषां दाराः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेषाम् अभिमर्शनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम्
- सन्धिः
- दिव्य + अस्त्र → दिव्यास्त्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- सर्वाणि दिव्यानि अस्त्राणि — कर्मधारयः; तेषां योक्ता — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नराः वाहनं यस्य सः, तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम्
- सन्धिः
- काम + गम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कामतः गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम् (‘विमानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परम् + तपौ → परंतपौ — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- परान् तापयतः इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया द्विवचनम् (‘चन्द्रसूर्यौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शिखर + उपमः → शिखरोपमः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- शैलस्य शिखरम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा एकवचनम् (‘यः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- स्वयम् + भुवे → स्वयंभुवे — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- स्वयम् एव भवति इति स्वयंभूः, तस्मै — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- चतुर्थी एकवचनम् (सम्प्रदाने)
- सन्धिः
- मानुषात् + ऋते → मानुषादृते — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ऋते’ इति पञ्चमीयोगि अव्ययम्
- विभक्तिः
- ‘मानुषात्’ — पञ्चमी एकवचनम्; ‘ऋते’ — अव्ययम्
- सन्धिः
- हविः + धानेषु → हविर्धानेषु — विसर्गस्य रेफादेशः
- समासः
- हविषः धानानि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी बहुवचनम् (अधिकरणे)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पुलस्त्यस्य अपत्यं पौलस्त्यः — तद्धितान्तम्; तस्य कुलम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य नन्दनः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम्
- सन्धिः
- भय + विह्वला — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भयेन विह्वला — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा एकवचनम् (‘राक्षसी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + भीत → अभीत — नञः अकारादेशः
- समासः
- न भीता — नञ्तत्पुरुषः; अभीता सती चरति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा एकवचनम् (‘शूर्पणखा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भयं च लोभः च — इतरेतरद्वन्द्वः; ताभ्यां मोहिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा एकवचनम्