अरण्यकाण्डम् — त्रयस्त्रिंशः सर्गः
अमात्यमध्ये शूर्पणखायाः परुषवचनम्, राजधर्मोपदेशः, जनस्थानवधस्य निवेदनम्, रावणस्य चिन्ता
अस्मिन् सर्गे विरूपिता शूर्पणखा लङ्कायाम् अमात्यानां मध्ये एव रावणं परुषवचनैः निर्भर्त्सयति। ‘कामभोगेषु प्रमत्तः स्वैरवृत्तः निरङ्कुशः च त्वम् उत्पन्नं घोरं भयं न अवबुध्यसे’ इति आरभ्य सा दीर्घम् अर्थशास्त्रीयम् उपदेशं करोति — भोगासक्तं लुब्धं च राजानं प्रजाः श्मशानाग्निम् इव त्यजन्ति; यः स्वयं काले कार्याणि न करोति सः राज्येन सह नश्यति; अयुक्तचारं नराधिपं जनाः नदीपङ्कं द्विपाः इव वर्जयन्ति; चारेण दूरस्थान् अर्थान् पश्यन्तः राजानः ‘दीर्घचक्षुषः’ इति उच्यन्ते। ततः सा वार्तां निवेदयति — चतुर्दश रक्षःसहस्राणि, खरः दूषणश्च एकेन रामेण हताः, ऋषिभ्यः अभयं दत्तम्, जनस्थानं च धर्षितम्; ‘एतत् अपि त्वं न जानासि’ इति। व्यसने परित्यक्तस्य राज्ञः दुर्दशां वर्णयित्वा, अप्रमत्तस्य जितेन्द्रियस्य च राज्ञः स्थैर्यं दर्शयित्वा, सा वंशस्थवृत्तेन शापप्रायं वचनम् उक्त्वा विरमति — ‘विपन्नराज्यः त्वं न चिरात् विपत्स्यसे’ इति। अन्ते धनदर्पबलान्वितः रावणः स्वदोषान् समीक्ष्य चिरं विचिन्तयामास।
१ततः शूर्पणखा दीना रावणं लोकरावणम्।
अमात्यमध्ये संक्रुद्धा परुषं वाक्यमब्रवीत्॥
२प्रमत्तः कामभोगेषु स्वैरवृत्तो निरङ्कुशः।
समुत्पन्नं भयं घोरं बोद्धव्यं नावबुध्यसे॥
पूर्वस्मिन् सर्गे शूर्पणखा जनस्थानात् लङ्काम् आगत्य विमानाग्रे उपविष्टं रावणं दृष्टवती। अस्मिन् सर्गे सा दीना विरूपिता च सती अमात्यानां मध्ये एव संक्रुद्धा परुषं वाक्यम् आरभते। लोकं रावयति इति लोकरावणः, तम् अपि सा निर्भयं तर्जयति — ‘कामभोगेषु प्रमत्तः, स्वैरवृत्तः, निरङ्कुशः च त्वम् उत्पन्नं घोरं भयं बोद्धव्यम् अपि न अवबुध्यसे’ इति। सर्गस्य आरम्भे एव कविः भगिन्याः क्रोधं राज्ञः प्रमादं च मुखामुखं स्थापयति।
In the last sarga Śūrpaṇakhā had come from Janasthāna to Laṅkā and seen Rāvaṇa seated on the upper deck of his flying palace. Now, wretched and disfigured, blazing with anger, she spoke harsh words to him in the very midst of his ministers. He was Rāvaṇa, the one who makes the world cry out, yet she rebuked him without fear: "Lost in the pleasures of desire, wilful and unchecked, you do not see the terrible danger that has arisen, though you ought to see it." At the very start of the sarga the poet sets the sister's anger face to face with the king's heedlessness.
३सक्तं ग्राम्येषु भोगेषु कामवृत्तं महीपतिम्।
लुब्धं न बहु मन्यन्ते श्मशानाग्निमिव प्रजाः॥
४स्वयं कार्याणि यः काले नानुतिष्ठति पार्थिवः।
स तु वै सह राज्येन तैश्च कार्यैर्विनश्यति॥
५अयुक्तचारं दुर्दर्शमस्वाधीनं नराधिपम्।
वर्जयन्ति नरा दूरान्नदीपङ्कमिव द्विपाः॥
६ये न रक्षन्ति विषयमस्वाधीनं नराधिपाः।
ते न वृद्ध्या प्रकाशन्ते गिरयः सागरे यथा॥
७आत्मवद्भिर्विगृह्य त्वं देवगन्धर्वदानवैः।
अयुक्तचारश्चपलः कथं राजा भविष्यसि॥
ततः सा राजनीतेः दीर्घम् उपदेशम् आरभते। ग्राम्येषु भोगेषु सक्तं कामवृत्तं लुब्धं च महीपतिं प्रजाः श्मशानाग्निम् इव न बहु मन्यन्ते — यथा चिताग्निं जनाः दूरात् एव परिहरन्ति, तथैव तादृशं राजानम् अपि। यः पार्थिवः स्वयं समुचिते काले कार्याणि न अनुतिष्ठति, सः राज्येन सह तैः एव कार्यैः विनश्यति — कार्यनाशः राजनाशश्च एकत्र एव भवतः। यस्य चाराः न नियुक्ताः, यः दर्शनाय दुर्लभः, यः च परवशः, तं नराधिपं मनुष्याः नदीतीरस्य पङ्कं द्विपाः इव दूरात् एव वर्जयन्ति। ये नराधिपाः स्वं विषयं न रक्षन्ति, ते सागरे निमग्नाः गिरयः इव वृद्ध्या न प्रकाशन्ते — महान्तः अपि अदृश्याः एव तिष्ठन्ति। अन्ते सा तीक्ष्णं प्रश्नं करोति — ‘आत्मसमैः देवगन्धर्वदानवैः सह विग्रहं कृत्वा अपि अयुक्तचारः चपलः च त्वं कथं राजा भविष्यसि?’ एषः एव प्रश्नः अग्रे पुनः आवर्तते। अत्र कविः नीतिशास्त्रस्य भाषाम् एव राक्षस्याः मुखे स्थापयति; कोपः अपि तस्याः शास्त्रीयेण क्रमेण एव वहति। ‘स्वयम्’ इति पदेन सा सूचयति — न केवलं सचिवैः, अपितु राज्ञा स्वयम् अपि कार्याणि द्रष्टव्यानि इति।
Then she launched into a long lesson in the duties of a king. "A ruler who clings to vulgar pleasures, lives by his whims and is greedy is held cheap by his subjects, like a fire in a cremation ground"; just as people keep well away from a funeral pyre, so they keep away from such a king. "A king who does not himself see to his affairs at the proper time perishes along with his kingdom and those very affairs"; the ruin of his business and the ruin of the king come together. "A ruler who sets no spies, who is hard to see, who is not his own master, men avoid from afar, as elephants avoid the mud of a riverbank. Rulers who do not guard their realm do not rise and shine, but stay hidden like mountains sunk in the sea", however great they are. Then came a sharp question: "You have made enemies of gods, gandharvas and dānavas, your equals, and yet you set no spies and are careless; how will you remain a king?" That question will come back again. The poet puts the very language of the science of statecraft into a rākṣasī's mouth, so that even her anger flows in the ordered steps of the treatises. And by saying the king must attend to affairs "himself" she means that it is not enough to leave them to ministers.
८त्वं तु बालस्वभावश्च बुद्धिहीनश्च राक्षस।
ज्ञातव्यं तन्न जानीषे कथं राजा भविष्यसि॥
९येषां चाराश्च कोशश्च नयश्च जयतां वर।
अस्वाधीना नरेन्द्राणां प्राकृतैस्ते जनैः समाः॥
१०यस्मात्पश्यन्ति दूरस्थान्सर्वानर्थान्नराधिपाः।
चारेण तस्मादुच्यन्ते राजानो दीर्घचक्षुषः॥
११अयुक्तचारं मन्ये त्वां प्राकृतैः सचिवैर्युतः।
स्वजनं च जनस्थानं निहतं नावबुध्यसे॥
१२चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्।
हतान्येकेन रामेण खरश्च सहदूषणः॥
१३ऋषीणामभयं दत्तं कृतक्षेमाश्च दण्डकाः।
धर्षितं च जनस्थानं रामेणाक्लिष्टकारिणा॥
अनन्तरं सा रावणं बालस्वभावं बुद्धिहीनं च वदति — ‘यत् ज्ञातव्यं तत् एव त्वं न जानीषे; तर्हि कथं राजा भविष्यसि?’ इति पूर्वोक्तं प्रश्नं पुनः उच्चारयति। येषां नरेन्द्राणां चाराः कोशः नयः च अस्वाधीनाः, ते, जयतां श्रेष्ठ, प्राकृतैः जनैः समाः एव — तेषु राजशब्दः नाममात्रम्। यस्मात् राजानः दूरस्थान् सर्वान् अर्थान् चारेण एव पश्यन्ति, तस्मात् ते ‘दीर्घचक्षुषः’ इति उच्यन्ते; एषा संज्ञा एव चारस्य माहात्म्यं कथयति। ततः सा साक्षात् आरोपं करोति — ‘त्वम् अयुक्तचारः, प्राकृतैः सचिवैः परिवृतः; अतः स्वजनं जनस्थानं च निहतम् अपि न अवबुध्यसे।’ ततः वार्ताम् एव प्रमाणीकरोति — भीमकर्मणां रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि, खरः सहदूषणश्च, एकेन एव रामेण हताः; ऋषिभ्यः अभयं दत्तम्, दण्डकारण्यं कृतक्षेमं जातम्, अक्लिष्टकारिणा रामेण च जनस्थानं धर्षितम्। एतत् सर्वं लङ्काधिपतिः अद्यापि न श्रुतवान् इति एव तस्याः तर्जनायाः मूलम्। ‘अर्धाधिकमुहूर्तेन’ इति कालमानं तु अग्रिमे सर्गे वक्ष्यते; अत्र तु सङ्ख्या एव भयङ्करा। एकः पदातिः मनुष्यः, अपरे च चतुर्दश सहस्राणि सन्नद्धाः राक्षसाः — एतत् वैषम्यम् एव सा राज्ञः पुरतः स्थापयति। तस्याः वाक्ये त्रयः क्रमाः स्पष्टाः — प्रथमं सामान्यः नियमः, ततः तस्य नियमस्य नाम, अन्ते च तस्य नियमस्य अनुसारेण रावणस्य परीक्षा। एषः एव क्रमः सर्गे सर्वत्र अनुवर्तते।
Next she called Rāvaṇa childish and without judgement: "You do not know what ought to be known; how then will you be a king?", repeating her earlier question. "Best of conquerors, rulers whose spies, treasury and policy are not in their own hands are no better than common men"; for them the word king is a name only. "It is because kings see all distant matters through their spies that they are called 'the far-sighted'", and that very title shows how much spies matter. Then came her direct charge: "I judge that you have set no spies and are surrounded by common ministers, and so you do not know that your own people and Janasthāna have been destroyed." And she gave the news as proof: fourteen thousand rākṣasas of dreadful deeds, and Khara too with Dūṣaṇa, had been slain by Rāma alone; the sages had been granted safety, the Daṇḍaka forest made secure, and Janasthāna overrun by Rāma, who does his deeds without strain. That the lord of Laṅkā had not yet heard any of this was the root of her rebuke. Here the numbers alone are terrifying: a single man on foot against fourteen thousand armed rākṣasas, and she set that imbalance before the king. Her speech moves in three clear steps, a general rule, the naming of the rule, and then Rāvaṇa tested by it, and the same order runs through the whole sarga.
१४त्वं तु लुब्धः प्रमत्तश्च पराधीनश्च राक्षस।
विषये स्वे समुत्पन्नं यद्भयं नावबुध्यसे॥
१५तीक्ष्णमल्पप्रदातारं प्रमत्तं गर्वितं शठम्।
व्यसने सर्वभूतानि नाभिधावन्ति पार्थिवम्॥
१६अतिमानिनमग्राह्यमात्मसम्भावितं नरम्।
क्रोधनं व्यसने हन्ति स्वजनोऽपि नराधिपम्॥
१७नानुतिष्ठति कार्याणि भयेषु न बिभेति च।
क्षिप्रं राज्याच्च्युतो दीनस्तृणैस्तुल्यो भवेदिह॥
१८शुष्ककाष्ठैर्भवेत्कार्यं लोष्ठैरपि च पांसुभिः।
न तु स्थानात्परिभ्रष्टैः कार्यं स्याद्वसुधाधिपैः॥
१९उपभुक्तं यथा वासः स्रजो वा मृदिता यथा।
एवं राज्यात्परिभ्रष्टः समर्थोऽपि निरर्थकः॥
पुनः सा रावणम् एव लक्षीकरोति — ‘लुब्धः प्रमत्तः पराधीनः च त्वं स्वविषये एव उत्पन्नं भयं न अवबुध्यसे।’ ततः सा नीतिवचनानि उदाहरति। तीक्ष्णम्, अल्पदातारम्, प्रमत्तम्, गर्वितं शठं च पार्थिवं व्यसने प्राप्ते सर्वाणि भूतानि न अभिधावन्ति — सहायाः तदा दूरे तिष्ठन्ति। अतिमानिनम्, अग्राह्यम्, आत्मना एव सम्भावितं क्रोधनं च नराधिपं व्यसने स्वजनः अपि हन्ति; बाह्यशत्रोः प्रतीक्षा अपि न अपेक्ष्यते। यः कार्याणि न अनुतिष्ठति, भयेषु च न बिभेति, सः शीघ्रं राज्यात् च्युतः दीनः सन् इह तृणैः तुल्यः भवति। शुष्ककाष्ठैः, लोष्ठैः, पांसुभिः अपि किमपि कार्यं सिध्येत्, किन्तु स्थानात् परिभ्रष्टैः वसुधाधिपैः न किमपि सिध्यति — निर्जीवाः अपि पदार्थाः तेभ्यः उपयुक्ततराः। उपभुक्तं वस्त्रं मृदिता स्रक् च यथा त्याज्ये, तथैव राज्यात् भ्रष्टः पुरुषः समर्थः अपि निरर्थकः एव भवति। एतेषु षट्सु श्लोकेषु सा एकम् एव सिद्धान्तं बहुभिः दृष्टान्तैः दृढीकरोति — राज्ञः बलं न देहे न कोशे, अपितु प्रजानां विश्वासे एव तिष्ठति। यदा सः विश्वासः नश्यति, तदा राजा स्वजनैः अपि त्यज्यते, शत्रुभिः च सुखेन गृह्यते। ‘इह’ इति पदेन सा अस्मिन् एव लोके तत् फलं दर्शयति; न तु परलोके। तृणस्य उपमा अत्यन्तं कठोरा — यः सर्वेषां शिरसि आसीत्, सः पादतले पतति इति भावः।
Again she turned on Rāvaṇa himself: "But you are greedy, heedless and dependent on others, and so you do not see the danger that has arisen in your own domain." Then she quoted maxims of policy. "When calamity comes, no creature runs to help a king who is harsh, stingy, careless, conceited and crooked"; his allies keep their distance then. "A ruler who is overbearing, unapproachable, full of his own importance and quick to anger is struck down in his calamity even by his own people", without waiting for an enemy from outside. "He who neglects his duties and feels no fear in the face of danger is soon thrown down from his throne, and in his misery becomes here no better than a blade of grass. Some use can be made of dry sticks, of clods, even of dust, but none at all of kings fallen from their place"; even lifeless things are more useful than they. "Like a garment already worn or a garland already crushed, a man fallen from his kingdom counts for nothing, however able he may be." In these six verses she drives home a single principle with many examples: a king's strength lies not in his body or his treasury but in the trust of his people. When that trust is lost, his own people abandon him and his enemies take him easily. By saying "here" she shows that the fruit comes in this very world, not the next. The image of the blade of grass is harsh indeed: the one who was over everyone's head falls beneath their feet.
२०अप्रमत्तश्च यो राजा सर्वज्ञो विजितेन्द्रियः।
कृतज्ञो धर्मशीलश्च स राजा तिष्ठते चिरम्॥
२१नयनाभ्यां प्रसुप्तो वा जागर्ति नयचक्षुषा।
व्यक्तक्रोधप्रसादश्च स राजा पूज्यते जनैः॥
२२त्वं तु रावण दुर्बुद्धिर्गुणैरेतैर्विवर्जितः।
यस्य तेऽविदितश्चारै रक्षसां सुमहान्वधः॥
प्रतिपक्षे सा आदर्शं राजानं वर्णयति — यः अप्रमत्तः, सर्वज्ञः, विजितेन्द्रियः, कृतज्ञः, धर्मशीलः च, सः राजा चिरं तिष्ठति। यः नयनाभ्यां सुप्तः अपि नयचक्षुषा जागर्ति, यस्य च क्रोधः प्रसादः च व्यक्तौ — न गूढौ — सः जनैः पूज्यते; प्रजाः तस्य आशयं ज्ञातुं शक्नुवन्ति इति एव तस्य बलम्। एतौ द्वौ श्लोकौ उक्त्वा सा तत्क्षणम् एव तुलनां करोति — ‘त्वं तु, रावण, दुर्बुद्धिः एतैः सर्वैः गुणैः विवर्जितः; यस्य ते चारैः अपि रक्षसां सुमहान् वधः अविदितः, तस्य का राजता?’ ‘नयचक्षुः’ इति रूपकं विशेषेण मननीयम् — चर्मचक्षुः निद्रायां मील्यते, नीतिचक्षुः तु न कदापि।
Against this she drew the ideal king. "The king who is watchful, who knows all things, who has mastered his senses, who is grateful and steadfast in dharma, endures long. He who, even when his two eyes are asleep, stays awake with the eye of policy, and whose anger and favour are both plain to see, not hidden, is honoured by his people"; his strength lies in their being able to know his mind. Having spoken these two verses, she made the comparison at once: "But you, Rāvaṇa, have an evil mind and lack every one of these qualities, for even through your spies you have not learned of this great slaughter of the rākṣasas. What kind of king is that?" The "eye of policy" is an image to ponder: the eye of flesh closes in sleep, but the eye of statecraft never does.
२३परावमन्ता विषयेषु सङ्गवान्न देशकालप्रविभागतत्त्ववित्।
अयुक्तबुद्धिर्गुणदोषनिश्चये विपन्नराज्यो न चिराद्विपत्स्यसे॥
२४इति स्वदोषान्परिकीर्तितांस्तथा समीक्ष्य बुद्ध्या क्षणदाचरेश्वरः।
धनेन दर्पेण बलेन चान्वितो विचिन्तयामास चिरं स रावणः॥
अन्ते सा वंशस्थवृत्तेन शापप्रायं वचनं वदति — ‘परान् अवमन्यमानः, विषयेषु सङ्गवान्, देशकालविभागस्य तत्त्वम् अजानन्, गुणदोषनिश्चये च अयुक्तबुद्धिः त्वं विपन्नराज्यः सन् न चिरात् विपत्स्यसे।’ एवं तथा परिकीर्तितान् स्वदोषान् बुद्ध्या समीक्ष्य, धनेन दर्पेण बलेन च अन्वितः क्षणदाचराणाम् ईश्वरः रावणः चिरं विचिन्तयामास — अनेन एव मौनेन चिन्तनेन सर्गः समाप्यते। ‘चिरम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — रावणः तत्क्षणं न उत्तरं ददाति, अपितु दीर्घं मन्त्रयते।
At the last, in a longer metre, she spoke words close to a curse: "Scornful of others, attached to the pleasures of the senses, ignorant of the true measure of place and time, unsound in judging merit and fault, you will lose your kingdom and before long come to ruin." Hearing his own faults recounted in this way, Rāvaṇa, lord of the night-rovers, weighed them in his mind and, full of wealth, pride and strength as he was, pondered for a long time. With that silent brooding the sarga ends. The word "long" matters: Rāvaṇa did not answer at once, but thought the matter over at length.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः॥ ३३॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।