परिपप्रच्छ
३४.१
विस्तरेण अपृच्छत्, परितः प्रश्नम् अकरोत्
- सन्धिः
- परि + प्रच्छ् → परिपप्रच्छ — सन्धिकार्यं नास्ति; लिट्लकारे द्वित्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि’ उपसर्गपूर्वकः ‘प्रच्छ्’ धातुः
- विभक्तिः
- लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
अरण्यकाण्डम् — चतुस्त्रिंशः सर्गः
शूर्पणखया रामसीतावर्णनम्
रावणस्य प्रश्नाः, रामलक्ष्मणयोः वर्णनम्, सीतायाः रूपकथनम्, हरणाय प्रेरणा
अस्मिन् सर्गे अमात्यमध्ये एव संक्रुद्धः रावणः शूर्पणखां पृच्छति — ‘कः रामः? कथंवीर्यः, किंरूपः, किंपराक्रमः? दुस्तरं दण्डकारण्यं किमर्थं प्रविष्टः? किं तस्य आयुधम्, येन खरः दूषणः त्रिशिराः च हताः? केन च त्वं विरूपिता?’ क्रोधमूर्च्छिता सा यथान्यायं रामं वर्णयति — दीर्घबाहुः, विशालाक्षः, चीरकृष्णाजिनाम्बरः, कन्दर्पसमरूपः, यः शक्रचापनिभं चापं विकृष्य महाविषान् सर्पान् इव दीप्तान् नाराचान् क्षिपति; ‘तं शरान् आददानं मुञ्चन्तं धनुः विकर्षन्तं वा अहं न अपश्यम्, केवलं शरवृष्टिभिः हन्यमानां सेनाम् एव’ इति। अर्धाधिकमुहूर्तेन एकेन पदातिना चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां हतानि। ततः सा लक्ष्मणं ‘रामस्य दक्षिणो बाहुः, बहिश्चरः प्राणः’ इति वर्णयति, सीतां च पूर्णेन्दुसदृशाननां तप्तकाञ्चनवर्णाभां वरारोहां वर्णयित्वा वदति — ‘सा तव अनुरूपा भार्या; तां दृष्ट्वा त्वं मन्मथस्य शराणां विधेयः भविष्यसि; जयार्थं शीघ्रं दक्षिणः पादः उद्ध्रियताम्।’ अन्ते सा वंशस्थवृत्तेन ‘अद्य कृत्यं प्रतिपत्तुम् अर्हसि’ इति प्रेरयति।
१रावणस्य प्रश्नाः — कः रामः, किं तस्य आयुधम्
१ततः शूर्पणखां दृष्ट्वा ब्रुवन्तीं परुषं वचः।
अमात्यमध्ये संक्रुद्धः परिपप्रच्छ रावणः॥
२कश्च रामः कथंवीर्यः किंरूपः किंपराक्रमः।
किमर्थं दण्डकारण्यं प्रविष्टश्च सुदुस्तरम्॥
३आयुधं किं च रामस्य येन ते राक्षसा हताः।
खरश्च निहतः संख्ये दूषणस्त्रिशिरास्तथा॥
४तत्त्वं ब्रूहि मनोज्ञाङ्गि केन त्वं च विरूपिता।
इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसी क्रोधमूर्च्छिता॥
पूर्वसर्गे शूर्पणखायाः परुषाणि वचनानि श्रुत्वा रावणः स्वयम् अपि संक्रुद्धः भवति। अमात्यानां मध्ये एव सः तां परुषवादिनीं भगिनीं पृच्छति — ‘कः अयं रामः? कथंवीर्यः, किंरूपः, किंपराक्रमः च सः? अत्यन्तं दुस्तरं दण्डकारण्यं सः किमर्थं प्रविष्टवान्? तस्य किं तत् आयुधम्, येन ते राक्षसाः हताः, येन च खरः दूषणः त्रिशिराः च सङ्ग्रामे निपातिताः? मनोज्ञाङ्गि, तत्त्वं ब्रूहि — केन च त्वं विरूपिता?’ एते प्रश्नाः एव सर्गस्य सर्वं शेषं जनयन्ति। राक्षसेन्द्रेण एवम् उक्ता सा राक्षसी क्रोधेन मूर्च्छिता इव अभवत्। अत्र रावणस्य प्रश्नक्रमः एव तस्य मनोदशां प्रकाशयति — प्रथमं सः रामस्य स्वरूपं जिज्ञासते, ततः तस्य वनप्रवेशस्य हेतुम्, ततः च तत् आयुधम्, येन तावती सेना क्षणेन क्षीणा। अन्ते एव सः भगिन्याः विरूपीकरणं स्मरति। एतेन कविः सूचयति — राजा प्रथमं शत्रोः बलं गणयति, ततः एव कुलस्य अपमानम्। ‘तत्त्वम्’ इति पदेन सः सत्यम् एव याचते, न तु कोपजनितम् अतिशयोक्तिम्।
Stung by Śūrpaṇakhā's harsh words in the last sarga, Rāvaṇa now grew furious himself. There among his ministers he questioned his sharp-tongued sister: "Who is this Rāma? What is his valour, what does he look like, what can he do? Why has he entered the Daṇḍaka forest, so very hard to pass through? What is this weapon of his that killed those rākṣasas and brought down Khara, Dūṣaṇa and Triśiras in battle? Tell me the truth, lovely one: who disfigured you?" These questions give rise to the rest of the sarga. At the rākṣasa king's words the rākṣasī was almost beside herself with rage. The order of his questions reveals his state of mind: first he wants to know what Rāma is, then why he came to the forest, then what weapon could destroy so great an army in a moment, and only last does he remember his sister's mutilation. So the poet suggests that a king reckons first with his enemy's strength and only then with the insult to his family. And by asking for "the truth" he wanted the facts, not exaggerations born of anger.
२रामस्य रूपं धनुर्विद्या च — चतुर्दशसहस्रवधः
५ततो रामं यथान्यायमाख्यातुमुपचक्रमे।
दीर्घबाहुर्विशालाक्षश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः॥
६कन्दर्पसमरूपश्च रामो दशरथात्मजः।
शक्रचापनिभं चापं विकृष्य कनकाङ्गदम्॥
७दीप्तान्क्षिपति नाराचान्सर्पानिव महाविषान्।
नाददानं शरान्घोरान्विमुञ्चन्तं महाबलम्॥
८न कार्मुकं विकर्षन्तं रामं पश्यामि संयुगे।
हन्यमानं तु तत्सैन्यं पश्यामि शरवृष्टिभिः॥
९इन्द्रेणेवोत्तमं सस्यमाहतं त्वश्मवृष्टिभिः।
रक्षसां भीमवीर्याणां सहस्राणि चतुर्दश॥
१०निहतानि शरैस्तीक्ष्णैस्तेनैकेन पदातिना।
अर्धाधिकमुहूर्तेन खरश्च सहदूषणः॥
११ऋषीणामभयं दत्तं कृतक्षेमाश्च दण्डकाः॥
ततः सा यथान्यायं रामस्य वर्णनम् आरभते। सः दीर्घबाहुः, विशालाक्षः, चीरकृष्णाजिनधारी, कन्दर्पसदृशरूपः, दशरथस्य पुत्रः च। सः इन्द्रधनुःसदृशं कनकाङ्गदभूषितं चापं विकृष्य महाविषान् सर्पान् इव दीप्तान् नाराचान् क्षिपति। ‘अहं तु तं शरान् आददानं वा विमुञ्चन्तं वा धनुः विकर्षन्तं वा युद्धे द्रष्टुं न अशक्नवम्; केवलं शरवृष्टिभिः हन्यमानां सेनाम् एव अपश्यम्’ इति सा स्वानुभवं कथयति। यथा इन्द्रेण वर्षितैः अश्मभिः उत्तमं सस्यम् आहन्यते, तथैव भीमवीर्याणां रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि तीक्ष्णैः शरैः तेन एकेन पदातिना निहतानि। अर्धाधिकेन मुहूर्तेन एव खरः सहदूषणः च हतः, ऋषिभ्यः अभयं दत्तम्, दण्डकाः च कृतक्षेमाः जाताः। एकादशः श्लोकः मुद्रणे एकेन एव अर्धेन निबद्धः। शूर्पणखायाः वर्णने द्वौ भागौ — प्रथमः रामस्य सौन्दर्यस्य, द्वितीयः तस्य युद्धकौशलस्य। उभयत्र सा अतिशयोक्तिं न करोति, अपितु यत् स्वयं दृष्टवती तत् एव कथयति। ‘न अददानं, न मुञ्चन्तं, न विकर्षन्तम्’ इति त्रिवारं निषेधेन सा रामस्य हस्तलाघवं दर्शयति — क्रिया एव न दृश्यते, फलम् एव दृश्यते। सस्योपमा अपि अत्यन्तं समुचिता — यथा करकावृष्ट्या क्षेत्रं निर्मूलं नश्यति, तथा राक्षससेना। ‘एकेन पदातिना’ इति पदद्वयं तु सर्वत्र आवर्तते — न रथः, न सहायः, न सेना; एकः एव पद्भ्यां चरन् मनुष्यः। एषः एव विस्मयः रावणस्य हृदये भयं जनयिष्यति। कविः अत्र प्रत्यक्षदर्शिन्याः मुखेन एव रामस्य पराक्रमं वर्णयति; एतेन वर्णनं प्रामाणिकं भवति, रावणस्य च मनसि तत् गभीरतरं प्रविशति।
Then she gave a proper account of Rāma. "He is long-armed and large-eyed, dressed in bark and black antelope skin, as handsome as the god of love, Rāma, son of Daśaratha. Drawing a bow like Indra's, bright with golden bands, he looses blazing iron shafts like deadly serpents." Then she told what she had herself seen: "I never saw that mighty one in battle taking up his dreadful arrows, or letting them fly, or drawing his bow. All I saw was the army being cut down by his showers of arrows. As Indra beats down a fine crop with a storm of hail, so fourteen thousand rākṣasas of fearful strength were slain with sharp arrows by that one man on foot, and in little more than a muhūrta Khara too was killed, and Dūṣaṇa with him. The sages have been given safety and the Daṇḍaka forest made secure." Her description has two parts, first Rāma's beauty, then his skill in battle, and in neither does she exaggerate; she tells only what she saw. By saying three times over that she never saw him take up, loose or draw, she shows how quick his hands were: the action could not be seen, only its result. The hail and the crop fit exactly, for as a hailstorm flattens a field to the roots, so the rākṣasa army was flattened. And the words "one man on foot" keep coming back: no chariot, no ally, no army, a single man walking on his own feet. That marvel would plant fear in Rāvaṇa's heart. By letting an eyewitness describe Rāma's prowess the poet makes the account convincing, and it sinks all the deeper into Rāvaṇa's mind.
३शूर्पणखायाः मोक्षः, लक्ष्मणस्य वर्णनम्
१२एका कथंचिन्मुक्ताहं परिभूय महात्मना।
स्त्रीवधं शङ्कमानेन रामेण विदितात्मना॥
१३भ्राता चास्य महातेजा गुणतस्तुल्यविक्रमः।
अनुरक्तश्च भक्तश्च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान्॥
१४अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तो बुद्धिमान्बली।
रामस्य दक्षिणो बाहुर्नित्यं प्राणो बहिश्चरः॥
‘एका अहं कथंचित् मुक्ता’ इति सा स्ववृत्तान्तं वदति — विदितात्मना रामेण स्त्रीवधं शङ्कमानेन अहं केवलं परिभूय एव त्यक्ता। ततः सा लक्ष्मणं वर्णयति — रामस्य भ्राता महातेजाः, गुणैः पराक्रमेण च तुल्यः, अनुरक्तः भक्तः च, लक्ष्मणः नाम वीर्यवान्। सः अमर्षी, दुर्जयः, जेता, विक्रान्तः, बुद्धिमान्, बली च। ‘रामस्य दक्षिणः बाहुः एषः, नित्यं बहिः चरन् प्राणः इव’ इति उपमया सा तयोः अभेदं दर्शयति। ‘परिभूय’ इति पदेन सा स्वस्य अपमानम् एव स्वीकरोति; तथापि तत् एव रामस्य धर्मनिष्ठायाः प्रमाणम्। यः स्त्रियं हन्तुं न इच्छति, सः शत्रुम् अपि धर्मेण एव जयति इति ध्वनिः।
"I alone somehow got away," she said of herself; "Rāma, who knows himself, shrank from killing a woman and let me go with nothing worse than humiliation." Then she described Lakṣmaṇa: "He has a brother of great splendour, his equal in virtue and valour, devoted and loyal to him, a hero named Lakṣmaṇa. Quick to resent an affront, unconquerable, victorious, bold, intelligent and strong, he is Rāma's right arm, his very life-breath walking about outside his body." With that image she shows that the two are one. In admitting she was humiliated she confessed her own disgrace, yet that very fact proves Rāma's devotion to dharma: one who will not kill a woman conquers even his enemies by righteous means.
४सीतायाः रूपवर्णनम्
१५रामस्य तु विशालाक्षी पूर्णेन्दुसदृशानना।
धर्मपत्नी प्रिया नित्यं भर्तुः प्रियहिते रता॥
१६सा सुकेशी सुनासोरूः सुरूपा च यशस्विनी।
देवतेव वनस्यास्य राजते श्रीरिवापरा॥
१७तप्तकाञ्चनवर्णाभा रक्ततुङ्गनखी शुभा।
सीता नाम वरारोहा वैदेही तनुमध्यमा॥
१८नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किंनरी।
तथारूपा मया नारी दृष्टपूर्वा महीतले॥
१९यस्य सीता भवेद्भार्या यं च हृष्टा परिष्वजेत्।
अभिजीवेत्स सर्वेषु लोकेष्वपि पुरंदरात्॥
२०सा सुशीला वपुःश्लाघ्या रूपेणाप्रतिमा भुवि।
तवानुरूपा भार्या सा त्वं च तस्याः पतिर्वरः॥
अनन्तरं सा सीताम् एव वर्णयितुम् आरभते, यतः तत्र एव तस्याः प्रयोजनम्। रामस्य धर्मपत्नी विशालाक्षी, पूर्णचन्द्रसदृशमुखी, प्रिया, नित्यं भर्तुः प्रिये हिते च रता। सा सुकेशी, सुनासा, सुन्दरोरुः, सुरूपा, यशस्विनी च — अस्य वनस्य देवता इव, अपरा श्रीः इव सा राजते। तप्तकाञ्चनस्य वर्णम् इव तस्याः कान्तिः, नखाः रक्ताः उन्नताः च, सा शुभलक्षणा, वरारोहा, तनुमध्यमा, वैदेही सीता नाम। ‘देवी, गन्धर्वी, यक्षी, किंनरी वा तादृशी मया भूतले पूर्वं न दृष्टपूर्वा। यस्य सीता भार्या भवेत्, यं च सा हृष्टा परिष्वजेत्, सः सर्वेषु लोकेषु पुरन्दरात् अपि अधिकं जीवेत्। सुशीला, वपुषा श्लाघ्या, रूपेण भुवि अप्रतिमा — सा तव अनुरूपा भार्या, त्वं च तस्याः वरः पतिः’ इति सा रावणस्य कामम् उद्दीपयति। अस्मिन् खण्डे शूर्पणखायाः चातुर्यं प्रकटम् — सा सीतायाः रूपं वर्णयन्ती एव रावणस्य कामम् उद्दीपयति। प्रथमं सा सीतायाः पातिव्रत्यं कथयति, ततः अङ्गसौन्दर्यम्, ततः च ‘तव अनुरूपा’ इति सम्बन्धस्य सूचनाम्। षोडशः सप्तदशश्च श्लोकौ समीक्षितसंस्करणे न स्तः; तयोः ‘देवतेव वनस्यास्य राजते श्रीरिवापरा’ इति उपमा वुल्गेटस्य विशेषः। ‘वैदेही’ ‘तनुमध्यमा’ इति पदाभ्यां सा सीतायाः कुलं शरीरलावण्यं च युगपत् सूचयति; राजकन्या इति ज्ञात्वा रावणस्य अभिमानः अपि उद्दीप्यते।
Next she turned to describing Sītā, for that was her real purpose. "Rāma has a lawful wife, large-eyed, her face like the full moon, dear to him and always devoted to her husband's pleasure and welfare. With her lovely hair, fine nose and shapely thighs, beautiful and renowned, she shines like the goddess of this forest, like a second Śrī. Her skin has the glow of refined gold, her nails are red and high, she bears every auspicious mark; she is fair-hipped and slender-waisted, Vaidehī, Sītā by name. No goddess, no gandharva woman, no yakṣī or kiṃnarī like her have I ever seen on earth. The man whose wife Sītā is, and whom she joyfully embraces, would live more richly in all the worlds than Indra himself. She is of fine character, lovely in form, unmatched on earth for beauty. She is a wife worthy of you, and you are the husband for her." So she kindled Rāvaṇa's desire. Her cunning is plain in this passage: simply by describing Sītā's beauty she inflames him. First she speaks of Sītā's devotion to her husband, then of her beauty of body, then hints at a match with the words "worthy of you". And with "Vaidehī" and "slender-waisted" she names Sītā's lineage and her loveliness together; knowing that she was a king's daughter would stir Rāvaṇa's pride as well.
५सीताहरणाय प्रेरणा
२१तां तु विस्तीर्णजघनां पीनोत्तुङ्गपयोधराम्।
भार्यार्थे तु तवानेतुमुद्यताहं वराननाम्॥
२२विरूपितास्मि क्रूरेण लक्ष्मणेन महाभुज।
तां तु दृष्ट्वाद्य वैदेहीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम्॥
२३मन्मथस्य शराणां च त्वं विधेयो भविष्यसि।
यदि तस्यामभिप्रायो भार्यात्वे तव जायते।
शीघ्रमुद्ध्रियतां पादो जयार्थमिह दक्षिणः॥
ततः सा स्वस्य विरूपीकरणस्य कारणं प्रकटयति — ‘विस्तीर्णजघनां पीनोत्तुङ्गपयोधरां तां वराननां तव भार्यार्थम् आनेतुम् अहम् उद्यता आसम्; तदा क्रूरेण लक्ष्मणेन अहं विरूपिता।’ ततः सा भविष्यत् वदति — ‘पूर्णचन्द्रनिभाननां तां वैदेहीम् अद्य दृष्ट्वा एव त्वं मन्मथस्य शराणां विधेयः भविष्यसि।’ त्रयोविंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः; तस्य अन्ते सा उपायम् उपदिशति — ‘यदि भार्यात्वे तस्यां तव अभिप्रायः जायते, तर्हि जयार्थं शीघ्रं दक्षिणः पादः उद्ध्रियताम्।’ अत्र सा हरणस्य उपायं न कथयति, केवलं सङ्कल्पम् एव याचते; उपायः तु अग्रिमेषु सर्गेषु मारीचेन सह सम्पत्स्यते। ‘दक्षिणः पादः’ इति यात्रारम्भस्य शकुनसूचकं वचनम्।
Then she revealed why she had been disfigured: "It was to bring that broad-hipped, full-breasted, lovely-faced woman here to be your wife that I made my attempt, and for that the cruel Lakṣmaṇa mutilated me." Then she foretold: "Once you see Vaidehī today, her face like the full moon, you will fall under the power of the love-god's arrows." And she gave the call to action: "If the wish arises in you to make her your wife, then quickly set forth your right foot for victory." She did not describe how Sītā was to be carried off; she asked only for his resolve, and the plan would be settled with Mārīca in the sargas to come. Setting out with the right foot is a phrase of good omen for the start of a journey.
६‘निर्विशङ्कं कुरु’ — कर्तव्यनिश्चयस्य प्रेरणा
२४रोचते यदि ते वाक्यं ममैतद्राक्षसेश्वर।
क्रियतां निर्विशङ्केन वचनं मम रावण॥
२५विज्ञायैषामशक्तिं च क्रियतां च महाबल।
सीता तवानवद्याङ्गी भार्यात्वे राक्षसेश्वर॥
२६निशम्य रामेण शरैरजिह्मगैर्हताञ्जनस्थानगतान्निशाचरान्।
खरं च दृष्ट्वा निहतं च दूषणं त्वमद्य कृत्यं प्रतिपत्तुमर्हसि॥
अन्ते सा निश्चयम् एव याचते — ‘राक्षसेश्वर, यदि तुभ्यं मम एतत् वाक्यं रोचते, तर्हि निर्विशङ्केन भूत्वा मम वचनं क्रियताम्। एतेषां रामादीनाम् अशक्तिं स्वस्य च शक्तिं विज्ञाय, महाबल, अनवद्याङ्गी सीता तव भार्यात्वे क्रियताम्।’ षड्विंशः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन उपसंहारं करोति — ‘रामेण अजिह्मगैः शरैः जनस्थानगताः निशाचराः हताः, खरः च दूषणश्च निहतः दृष्टः — एतत् निशम्य अद्य त्वं कृत्यं प्रतिपत्तुम् अर्हसि।’ एवं शूर्पणखायाः प्रेरणा समाप्यते, रावणस्य च मनसि हरणसङ्कल्पः जायते। ‘निर्विशङ्केन’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — सा जानाति, रावणस्य मनसि शङ्का अस्ति एव। अतः सा तां शङ्काम् एव पूर्वं निवारयितुम् इच्छति।
At the last she asked him for a decision. "If these words of mine please you, lord of the rākṣasas, then do as I say, Rāvaṇa, without misgiving. Knowing how helpless these people are and how strong you are, mighty one, make the flawless Sītā your wife." The final verse, in a longer metre, rounds it off: "You have heard how Rāma with his straight-flying arrows struck down the night-rovers of Janasthāna, you have seen Khara and Dūṣaṇa slain; now you must decide what is to be done." So Śūrpaṇakhā's urging ends, and in Rāvaṇa's mind the resolve to carry Sītā off takes root. The words "without misgiving" matter: she knew there was doubt in Rāvaṇa's mind, and she wanted to dispel it before anything else.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
कथंवीर्य
३४.२
कीदृशबलः, किंपरिमाणपराक्रमः
- सन्धिः
- कथम् + वीर्य → कथंवीर्य — अनुस्वारादेशः (मकारस्य अनुस्वारः)
- समासः
- कथं वीर्यं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
सुदुस्तर
३४.२
अत्यन्तं दुःखेन तरणीयः, दुरतिक्रमः
- सन्धिः
- सु + दुस् + तर → सुदुस्तर — सन्धिकार्यं नास्ति (सकारस्य स्थाने विसर्गः न, यतः तकारः परः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सु’ ‘दुस्’ इति उपसर्गद्वयपूर्वकं ‘तर’ इति कृदन्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘दण्डकारण्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मनोज्ञाङ्गि
३४.४
‘हे सुन्दराङ्गि’ — रावणस्य भगिनीं प्रति सम्बोधनम्
- सन्धिः
- मनस् + ज्ञ → मनोज्ञ — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); मनोज्ञ + अङ्गी → मनोज्ञाङ्गी — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- मनोज्ञानि अङ्गानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
क्रोधमूर्च्छिता
३४.४
कोपेन अचेतना इव जाता
- सन्धिः
- क्रोध + मूर्च्छिता — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्रोधेन मूर्च्छिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
चीरकृष्णाजिनाम्बर
३४.५
वल्कलं कृष्णमृगचर्म च वस्त्ररूपेण धारयन्
- सन्धिः
- कृष्ण + अजिन → कृष्णाजिन — सवर्णदीर्घसन्धिः; कृष्णाजिन + अम्बर → कृष्णाजिनाम्बर — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- चीरं कृष्णाजिनं च अम्बरं यस्य सः — बहुव्रीहिः (अन्तः द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
कन्दर्पसमरूप
३४.६
कामदेवतुल्यसौन्दर्यः
- सन्धिः
- कन्दर्प + सम + रूप — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कन्दर्पेण समं रूपं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
शक्रचापनिभ
३४.६
इन्द्रधनुःसदृशम्
- सन्धिः
- शक्र + चाप + निभ — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शक्रस्य चापः, तेन निभम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘चापम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
कनकाङ्गद
३४.६
सुवर्णमयैः वलयैः शोभितम् (धनुः)
- सन्धिः
- कनक + अङ्गद → कनकाङ्गद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कनकस्य अङ्गदानि यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
नाराच
३४.७
सर्वलोहमयः बाणविशेषः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘नाराचान्’)
महाविष
३४.७
तीव्रविषयुक्ताः (सर्पाः)
- सन्धिः
- महत् + विष → महाविष — ‘महत्’ इत्यस्य ‘महा’ इति समासादेशः
- समासः
- महत् विषं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
कार्मुक
३४.८
धनुः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कर्मुक’ शब्दात् वृद्ध्या ‘कार्मुक’
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
शरवृष्टि
३४.८
बाणानां वर्षा
- सन्धिः
- शर + वृष्टि — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शराणां वृष्टिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘शरवृष्टिभिः’)
अश्मवृष्टि
३४.९
शिलानां करकाणां वा वर्षा
- सन्धिः
- अश्मन् + वृष्टि → अश्मवृष्टि — ‘अश्मन्’ इत्यस्य ‘अश्म’ इति समासादेशः
- समासः
- अश्मनां वृष्टिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘त्वश्मवृष्टिभिः’ इति ‘तु’ इत्यनेन सह)
पदातिन्
३४.१०
रथादिरहितः, पद्भ्याम् एव युध्यमानः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘पद्’ इत्यस्मात् ‘पदाति’, ततः इनिप्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘पदातिना’)
अर्धाधिकमुहूर्त
३४.१०
सार्धमुहूर्तः — प्रायः त्रिघटिकात्मकः कालः
- सन्धिः
- अर्ध + अधिक → अर्धाधिक — सवर्णदीर्घसन्धिः; अर्धाधिक + मुहूर्त
- समासः
- अर्धेन अधिकः मुहूर्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
विदितात्मन्
३४.१२
आत्मज्ञः, धर्मतत्त्वं जानन्
- सन्धिः
- विदित + आत्मन् → विदितात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- विदितः आत्मा येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘विदितात्मना’)
बहिश्चर
३४.१४
देहात् बहिः विचरन् — ‘प्राणः’ इत्यस्य विशेषणम्
- सन्धिः
- बहिस् + चर → बहिश्चर — विसर्गस्य शकारादेशः (श्चुत्वसन्धिः)
- समासः
- बहिः चरति इति बहिश्चरः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
पूर्णेन्दुसदृशानन
३४.१५
पूर्णचन्द्रतुल्यमुखी
- सन्धिः
- पूर्ण + इन्दु → पूर्णेन्दु — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); सदृश + आनन → सदृशानन — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पूर्णेन्दुना सदृशम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
सुनासोरू
३४.१६
सुन्दरनासिका सुन्दरोरुद्वयी च
- सन्धिः
- सुनासा + ऊरू → सुनासोरू — गुणसन्धिः (आ + ऊ = ओ)
- समासः
- सुनासा च सुन्दरौ ऊरू च यस्याः सा — बहुव्रीहिः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सुनासोरूः’)
तप्तकाञ्चनवर्णाभ
३४.१७
अग्नितप्तसुवर्णसदृशकान्तिः
- सन्धिः
- वर्ण + आभा → वर्णाभा — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- तप्तस्य काञ्चनस्य वर्णः, तस्य आभा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
रक्ततुङ्गनखी
३४.१७
लोहितैः उन्नतैः च नखैः युक्ता
- सन्धिः
- रक्त + तुङ्ग + नखी — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रक्ताः तुङ्गाः च नखाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
दृष्टपूर्वा
३४.१८
पूर्वकाले दृष्टा
- सन्धिः
- दृष्ट + पूर्वा — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पूर्वं दृष्टा — सुप्सुपा समासः (‘पूर्व’ इत्यस्य उत्तरनिपातः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
पुरन्दर
३४.१९
शत्रुनगराणां भेत्ता — इन्द्रः
- सन्धिः
- पुर् + दर → पुरन्दर — ‘पुरम्’ इत्यस्य नुमागमः (निपातनम्)
- समासः
- पुराणि दारयति इति पुरन्दरः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (‘पुरंदरात्’)
वपुःश्लाघ्या
३४.२०
शरीरेण प्रशंसनीया
- सन्धिः
- वपुस् + श्लाघ्या → वपुःश्लाघ्या — विसर्गसन्धिः (सकारस्य विसर्गः)
- समासः
- वपुषा श्लाघ्या — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
पीनोत्तुङ्गपयोधरा
३४.२१
पुष्टौ उन्नतौ च स्तनौ यस्याः
- सन्धिः
- पीन + उत्तुङ्ग → पीनोत्तुङ्ग — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); पयस् + धर → पयोधर — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणसन्धिः
- समासः
- पीनौ उत्तुङ्गौ च पयोधरौ यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
अजिह्मग
३४.२६
वक्रगतिरहिताः, ऋजुगामिनः (शराः)
- सन्धिः
- न + जिह्म → अजिह्म — नञ्समासः; अजिह्म + ग
- समासः
- अजिह्मं गच्छन्ति इति अजिह्मगाः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘अजिह्मगैः’)
प्रतिपत्तुम्
३४.२६
निश्चेतुम्, कर्तव्यं निर्धारयितुम्
- सन्धिः
- प्रति + पद् + तुमुन् → प्रतिपत्तुम् — दकारस्य तकारे परे तकारादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — तुमुन्नन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (‘अर्हसि’ इत्यनेन योगे)