- सन्धिः
- रोमन् + हर्षण → रोमहर्षण — ‘रोमन्’ इत्यस्य ‘रोम’ इति समासादेशः
- समासः
- रोम्णां हर्षणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अरण्यकाण्डम् — पञ्चत्रिंशः सर्गः
रावणस्य समुद्रतटगमनं मारीचसमागमश्च
रथसज्जीकरणम्, सागरानूपस्य शोभा, सुभद्रवटः, गरुडकथा, मारीचाश्रमे सत्कारः
अस्मिन् सर्गे शूर्पणखायाः रोमहर्षणं वाक्यं श्रुत्वा रावणः सचिवान् अनुज्ञाप्य, दोषगुणयोः बलाबलं सम्प्रधार्य, ‘इति कर्तव्यम्’ इति निश्चित्य, प्रच्छन्नं यानशालां गत्वा सूतं रथसंयोजनाय आज्ञापयति। कामगं काञ्चनं रथम् आरुह्य, यं पिशाचवदनाः खराः वहन्ति, सः मेघनादेन समुद्रं प्रति गच्छति — श्वेतच्छत्रः, श्वेतवालव्यजनः, तप्तकाञ्चनभूषणः, दशशीर्षः अद्रिराट् इव। मार्गे सः सशैलं सागरानूपं पश्यति — पुष्पफलवृक्षान्, पद्मिनीः, वेदिमन्ति आश्रमपदानि, नियताहारान् परमर्षीन्, नागसुपर्णगन्धर्वकिंनरान्, वैखानसमाषवालखिल्यमरीचिपान्, अप्सरसः, देवपत्नीः, तूर्यगीताजुष्टानि विमानानि, चन्दनागुरुतक्कोलवनानि, मुक्ताप्रवालकाञ्चनराजतशृङ्गाणि, धनधान्यसम्पन्नानि नगराणि च। ततः सिन्धुराजस्य अनूपे त्रिदिवोपमं स्थानं, तत्र च शतयोजनविस्तृतशाखं मुनिभिः वृतं न्यग्रोधं सः पश्यति; कविः तत्र गरुडस्य कथां स्मारयति — गजकच्छपहरणम्, शाखाभङ्गः, वालखिल्यादीनां रक्षणम्, निषादविषयस्य नाशः, महेन्द्रभवनात् अमृताहरणं च। ‘सुभद्रः’ इति तस्य वटस्य नाम। अन्ते सागरस्य परं पारं गत्वा सः कृष्णाजिनधरं जटामण्डलधारिणं मारीचं ददर्श; मारीचेन विधिवत् पूजितः सः तस्य प्रश्नम् ‘केनार्थेन तूर्णम् इह आगतः?’ इति श्रुत्वा वक्तुम् आरभते।
१रोमहर्षणं वाक्यं श्रुत्वा निश्चयः, रथस्य सज्जीकरणम्
१ततः शूर्पणखावाक्यं तच्छ्रुत्वा रोमहर्षणम्।
सचिवानभ्यनुज्ञाय कार्यं बुद्ध्वा जगाम ह॥
२तत्कार्यमनुगम्यान्तर्यथावदुपलभ्य च।
दोषाणां च गुणानां च सम्प्रधार्य बलाबलम्॥
३इति कर्तव्यमित्येव कृत्वा निश्चयमात्मनः।
स्थिरबुद्धिस्ततो रम्यां यानशालां जगाम ह॥
४यानशालां ततो गत्वा प्रच्छन्नं राक्षसाधिपः।
सूतं संचोदयामास रथः संयुज्यतामिति॥
५एवमुक्तः क्षणेनैव सारथिर्लघुविक्रमः।
रथं संयोजयामास तस्याभिमतमुत्तमम्॥
पूर्वसर्गे शूर्पणखा ‘अद्य कृत्यं प्रतिपत्तुम् अर्हसि’ इति उक्तवती। अस्मिन् सर्गे रावणः तत् रोमहर्षणं वाक्यं श्रुत्वा सचिवान् अनुज्ञाप्य कार्यं निश्चित्य प्रस्थितः। सः तत् कार्यम् अन्तः अनुगम्य यथावत् उपलभ्य, दोषाणां गुणानां च बलाबलं सम्प्रधार्य, ‘इति कर्तव्यम्’ इति आत्मनः निश्चयं कृतवान्। स्थिरबुद्धिः सन् सः रम्यां यानशालां जगाम। तत्र प्रच्छन्नं गत्वा राक्षसाधिपः सूतं संचोदयामास — ‘रथः संयुज्यताम्’ इति। एवम् उक्तः लघुविक्रमः सारथिः क्षणेन एव तस्य अभिमतम् उत्तमं रथं संयोजितवान्। ‘प्रच्छन्नम्’ इति पदेन कविः सूचयति — यत् कर्म एषः चिकीर्षति, तत् सभायाम् अपि न प्रकाश्यम्। अत्र एव सर्गस्य मूलः स्वरः स्थाप्यते — बहिः शोभा, अन्तः गूढः पापसङ्कल्पः। चतुर्षु प्रथमेषु श्लोकेषु कविः मन्त्रणायाः क्रमम् एव दर्शयति — अनुज्ञा, अनुगमनम्, उपलब्धिः, सम्प्रधारणम्, निश्चयः च। एषः क्रमः अर्थशास्त्रस्य एव क्रमः; किन्तु अत्र सः दुष्कर्मणे प्रयुक्तः। ‘स्थिरबुद्धिः’ इति पदम् अपि व्यङ्ग्यम् — यः धर्मे स्थिरः सः प्रशस्यः, यः तु अधर्मे स्थिरः सः एव विनश्यति। सारथेः शीघ्रता अपि वर्ण्यते — ‘क्षणेन एव’ इति; स्वामिनः त्वरा भृत्येषु अपि सङ्क्रामति।
In the last sarga Śūrpaṇakhā had told Rāvaṇa that he must now decide what to do. Hearing those words that made his hair stand on end, he took leave of his counsellors, settled on his course and set out. He turned the matter over in his mind, grasped it as it truly was, weighed the strength and weakness of its faults and merits, and decided, "This is what must be done." His mind made up, he went to his fine chariot house. Going there in secret, the lord of the rākṣasas ordered his charioteer, "Yoke the chariot," and the swift-handed driver yoked the fine chariot he wanted in a moment. "In secret" tells us that what he meant to do could not be revealed even in his own court, and so the keynote of the sarga is struck: splendour outside, a hidden evil purpose within. In these first verses the poet shows the very steps of taking counsel: leave-taking, reflection, grasping the matter, weighing it, deciding. It is the method of the science of statecraft, but here it is turned to a wicked end. Calling him "firm of purpose" is ironic as well: one who is firm in dharma is praised, but one who is firm in wrongdoing is ruined. Even the driver's speed is noted, "in a moment"; a master's haste passes to his servants.
२काञ्चनरथेन समुद्रतटगमनम्
६कामगं रथमास्थाय काञ्चनं रत्नभूषितम्।
पिशाचवदनैर्युक्तं खरैः कनकभूषणैः॥
७मेघप्रतिमनादेन स तेन धनदानुजः।
राक्षसाधिपतिः श्रीमान्ययौ नदनदीपतिम्॥
८स श्वेतवालव्यजनः श्वेतच्छत्रो दशाननः।
स्निग्धवैदूर्यसंकाशस्तप्तकाञ्चनभूषणः॥
९दशग्रीवो विंशतिभुजो दर्शनीयपरिच्छदः।
त्रिदशारिर्मुनीन्द्रघ्नो दशशीर्ष इवाद्रिराट्॥
१०कामगं रथमास्थाय शुशुभे राक्षसाधिपः।
विद्युन्मण्डलवान्मेघः सबलाक इवाम्बरे॥
ततः सः कामगं काञ्चनं रत्नभूषितं रथम् आरुह्य प्रस्थितः; तं रथं पिशाचवदनाः कनकभूषणाः खराः वहन्ति। मेघगर्जनसदृशेन नादेन धनदस्य अनुजः राक्षसाधिपतिः श्रीमान् नदीनां पतिं समुद्रं प्रति ययौ। तस्य उपरि श्वेतं छत्रम्, पार्श्वयोः श्वेतानि बालव्यजनानि; तस्य अङ्गकान्तिः स्निग्धवैदूर्यसदृशी, भूषणानि च तप्तकाञ्चनमयानि। दशग्रीवः, विंशतिभुजः, दर्शनीयपरिच्छदः, त्रिदशानां शत्रुः, मुनीन्द्राणां हन्ता सः दशशिखरः अद्रिराट् इव अदृश्यत। कामगं रथम् आस्थाय सः बलाकासहितः विद्युन्मण्डलवान् मेघः इव अम्बरे शुशुभे। एताभिः उपमाभिः कविः तस्य ऐश्वर्यं भयङ्करत्वं च युगपत् दर्शयति। रावणस्य वर्णने कविः द्वौ विरुद्धौ वर्णौ मेलयति — श्वेतम् छत्रं चामराणि च, कृष्णनीला च वैदूर्यकान्तिः। खराणां मुखानि पिशाचसदृशानि, तेषां तु भूषणानि काञ्चनमयानि। एतेन रथस्य ऐश्वर्यं भीषणता च एकत्र एव दृश्येते। ‘धनदानुजः’ इति पदेन कविः स्मारयति — यः कुबेरस्य अनुजः, सः एव अधुना परदारापहरणाय गच्छति। दशशिखरस्य पर्वतस्य उपमा च मेघस्य उपमा च तस्य स्थैर्यं चापल्यं च युगपत् सूचयतः। ‘नदनदीपतिम्’ इति समुद्रस्य नाम अपि सार्थकम् — सर्वाः नद्यः यत्र मिलन्ति, तत्र एव एषः अपि गच्छति। ‘प्रच्छन्नम्’ इति पूर्वोक्तं पदं स्मृत्वा एव अस्य गमनस्य आडम्बरः विरोधेन भासते — गूढः सङ्कल्पः, प्रकटा च यात्रा।
He mounted the golden chariot, jewel-studded, that went wherever he wished, drawn by asses with the faces of piśācas and trappings of gold. With a roar like thunder the glorious lord of the rākṣasas, younger brother of Kubera the giver of wealth, set off for the ocean, lord of streams and rivers. Above him was a white parasol and on either side white yak-tail fans waved; his body had the sheen of smooth beryl and his ornaments were of refined gold. Ten-necked, twenty-armed, splendidly arrayed, the enemy of the gods and slayer of great sages looked like the king of mountains with ten peaks. Riding that chariot which went where he willed, he shone in the sky like a cloud ringed with lightning and attended by cranes. With these images the poet shows his majesty and his menace at once. He sets two contrasting colours side by side, the white of parasol and fans and the dark blue sheen of beryl; the asses have piśāca faces but golden trappings, so that grandeur and horror appear together. Calling him Kubera's younger brother reminds us that the brother of the god of wealth was now on his way to steal another man's wife. The ten-peaked mountain and the cloud suggest both his solidity and his restlessness. And the ocean is called the lord of streams and rivers, the place where all rivers meet, and there too he was bound. Remembering that he left "in secret", we feel the irony of all this pomp: a hidden purpose, a showy journey.
३सागरानूपस्य शोभा — आश्रमाः, तपस्विनः, अप्सरसः
११सशैलसागरानूपं वीर्यवानवलोकयन्।
नानापुष्पफलैर्वृक्षैरनुकीर्णं सहस्रशः॥
१२शीतमङ्गलतोयाभिः पद्मिनीभिः समन्ततः।
विशालैराश्रमपदैर्वेदिमद्भिरलंकृतम्॥
१३कदल्यटविसंशोभं नारिकेलोपशोभितम्।
सालैस्तालैस्तमालैश्च तरुभिश्च सुपुष्पितैः॥
१४अत्यन्तनियताहारैः शोभितं परमर्षिभिः।
नागैः सुपर्णैर्गन्धर्वैः किंनरैश्च सहस्रशः॥
१५जितकामैश्च सिद्धैश्च चारणैश्चोपशोभितम्।
आजैर्वैखानसैर्माषैर्वालखिल्यैर्मरीचिपैः॥
१६दिव्याभरणमाल्याभिर्दिव्यरूपाभिरावृतम्।
क्रीडारतविधिज्ञाभिरप्सरोभिः सहस्रशः॥
१७सेवितं देवपत्नीभिः श्रीमतीभिरुपासितम्।
देवदानवसङ्घैश्च चरितं त्वमृताशिभिः॥
ततः वीर्यवान् सः सशैलं सागरानूपम् अवलोकयितुम् आरभत। तत् तटं नानापुष्पफलैः सहस्रशः वृक्षैः अनुकीर्णम्, शीतमङ्गलजलाभिः पद्मिनीभिः समन्ततः व्याप्तम्, वेदिकायुक्तैः विशालैः आश्रमपदैः च अलङ्कृतम्। क्वचित् कदलीवनानि, क्वचित् नारिकेलाः, सालाः तालाः तमालाः सुपुष्पिताः च तरवः। अत्यन्तनियताहाराः परमर्षयः, नागाः, सुपर्णाः, गन्धर्वाः, सहस्रशः किंनराः च तत्र शोभाम् आवहन्ति। जितकामाः सिद्धाः, चारणाः, आजाः, वैखानसाः, माषाः, वालखिल्याः, मरीचिपाः च तत् स्थानम् उपशोभयन्ति। दिव्याभरणमाल्याभिः दिव्यरूपाभिः क्रीडारतविधिज्ञाभिः सहस्रशः अप्सरोभिः तत् आवृतम्; श्रीमतीभिः देवपत्नीभिः सेवितम् उपासितं च; देवदानवसङ्घैः अमृताशिभिः च चरितम्। एतत् सर्वं दृष्टं तेन एव, यः तत्र पापं कर्तुं गच्छति। एषः वर्णनखण्डः अरण्यकाण्डस्य रमणीयतमेषु अन्यतमः। कविः समुद्रतटं न केवलं वृक्षैः जलाशयैः च, अपितु तपस्विभिः देवयोनिभिः च पूरयति — यतः तत् स्थानं पुण्यम् एव। अत्र नामानि गणयन्ति एव तपोविशेषान् — वैखानसाः वानप्रस्थाः, माषाः माषगोत्रजाः, वालखिल्याः अङ्गुष्ठमात्राः ऋषयः, मरीचिपाः सूर्यरश्मिपायिनः, आजाः ब्रह्मणः पुत्राः। तेषां मध्ये एव अप्सरसः देवपत्न्यः च विहरन्ति। एवं तपः क्रीडा च एकत्र एव वर्ण्यते; तत् एव स्वर्गसदृशत्वस्य लक्षणम्। किन्तु एतत् सर्वं यः पश्यति, सः पापं चिकीर्षुः रावणः — एषः विरोधः एव कवेः अभिप्रेतः। ‘शीतमङ्गलतोयाभिः’ इति पदेन जलस्य शैत्यं पावनत्वं च उभयम् उक्तम्। ‘विशालैराश्रमपदैः’ इति च सूचयति — तत्र न एकः, अपितु बहवः आश्रमाः; सर्वं तत् तीरम् एव तपोभूमिः। वेदिकाः च यज्ञानां नित्यत्वं दर्शयन्ति। एतादृशं तीरं दृष्ट्वा अपि रावणस्य मनः न परिवर्तते; एतत् एव तस्य कठिनतायाः प्रमाणम्।
Then the mighty Rāvaṇa began to gaze at the seashore with its hills. It was strewn with thousands of trees bearing every kind of flower and fruit, set about on every side with lotus pools of cool, wholesome water, and adorned with great hermitages that had their altars. Here were plantain groves, there coconut palms, sāla, tāla and tamāla and other trees in full flower. Great seers who lived on the most sparing diet, nāgas, suparṇas, gandharvas and kiṃnaras by the thousand lent it beauty. Siddhas who had conquered desire graced it, and cāraṇas, and the Ājas, Vaikhānasas, Māṣas, Vālakhilyas and the drinkers of sunbeams. Thousands of apsarases thronged it, heavenly in form, wearing heavenly ornaments and garlands, skilled in the ways of love and play; the glorious wives of the gods visited it and waited there, and hosts of gods and dānavas who feed on nectar roamed it. All this was seen by the one who came there to do evil. This is one of the loveliest descriptive passages in the Araṇya Kāṇḍa. The poet fills the shore not only with trees and pools but with ascetics and heavenly beings, because it is a holy place. The names themselves mark different kinds of austerity: the Vaikhānasas are forest-dwelling hermits, the Māṣas those of the Māṣa clan, the Vālakhilyas seers the size of a thumb, the sunbeam-drinkers those who live on the rays of the sun, the Ājas sons of Brahmā. Among them the apsarases and the wives of the gods take their pleasure, so that austerity and delight are described together, the very mark of a heaven. Yet the one looking on all this is Rāvaṇa, bent on sin, and that contrast is what the poet intends. The water is called cool and wholesome, both refreshing and purifying; the hermitages are many, so that the whole shore is a land of penance, and the altars show sacrifices being offered without end. That Rāvaṇa could see such a shore and not change his mind proves how hard his heart was.
५समतलं तीरं, सुभद्रवटस्य दर्शनम्
२६हस्त्यश्वरथगाढानि नगराणि विलोकयन्।
तं समं सर्वतः स्निग्धं मृदुसंस्पर्शमारुतम्॥
२७अनूपे सिन्धुराजस्य ददर्श त्रिदिवोपमम्।
तत्रापश्यत्स मेघाभं न्यग्रोधं मुनिभिर्वृतम्॥
२८समन्ताद्यस्य ताः शाखाः शतयोजनमायताः।
यस्य हस्तिनमादाय महाकायं च कच्छपम्॥
२९भक्षार्थं गरुडः शाखामाजगाम महाबलः।
तस्य तां सहसा शाखां भारेण पतगोत्तमः॥
ततः सिन्धुराजस्य अनूपे सः समं सर्वतः स्निग्धं मृदुस्पर्शवायुयुक्तं त्रिदिवोपमं स्थानं ददर्श। तत्र मेघसदृशं मुनिभिः वृतं न्यग्रोधं वटवृक्षं सः अपश्यत्, यस्य शाखाः समन्तात् शतयोजनम् आयताः। एषः एव सः वृक्षः, यस्य शाखाम् आश्रित्य महाबलः गरुडः महाकायं हस्तिनं कच्छपं च भक्षणार्थम् आदाय आगतवान्। कविः अत्र कथाम् आरभते, यया वटस्य माहात्म्यं प्रकाश्यते — यतः तस्य नाम ‘सुभद्रः’ इति। रावणस्य पापयात्रायाः मध्ये एषा पुण्यकथा विरोधेन एव शोभते। ‘त्रिदिवोपमम्’ इति विशेषणेन कविः तत् स्थानं स्वर्गतुल्यं वदति; तत्र एव सः वटः, यस्य शाखाः शतयोजनम् आयताः। एतादृशं परिमाणं पुराणकथानां रीतिः; तत् श्रुत्वा एव श्रोता कथायाः महत्त्वं जानाति। कविः वृक्षं दृष्ट्वा तस्य इतिहासम् एव कथयितुम् आरभते — एषा वाल्मीकेः प्रियः प्रबन्धः। वटस्य नाम तु षट्त्रिंशे श्लोके एव कथ्यते; अत्र तु केवलं तस्य विस्तारः कथा च सूच्येते। एषा विलम्बितकथनरीतिः श्रोतुः कौतूहलं वर्धयति।
Then, on the shore of the lord of rivers, he saw a place level on every side, smooth, with a breeze soft to the touch, a place like heaven itself. There he saw a banyan dark as a cloud, surrounded by sages, whose branches spread a hundred yojanas all around. It was the very tree to whose bough the mighty Garuḍa once came, carrying a huge elephant and a tortoise to eat. Here the poet begins a story that shows the banyan's greatness, for its name was Subhadra, the Auspicious. In the midst of Rāvaṇa's sinful journey this holy tale shines by contrast. By calling the place "like heaven" the poet makes it equal to paradise, and there stood the banyan with branches a hundred yojanas long; such dimensions are the manner of the old legends, and they tell the listener at once that the story matters. Seeing a tree, the poet begins to tell its history, a device Vālmīki loves. The tree's name is given only later; here we learn only its size and its tale, and that delay heightens our curiosity.
६गरुडस्य वालखिल्यरक्षणम्, अमृताहरणम्
३०सुपर्णः पर्णबहुलां बभञ्जाथ महाबलः।
तत्र वैखानसा माषा वालखिल्या मरीचिपाः॥
३१आजा बभूवुर्धूम्राश्च संगताः परमर्षयः।
तेषां दयार्थं गरुडस्तां शाखां शतयोजनाम्॥
३२भग्नामादाय वेगेन तौ चोभौ गजकच्छपौ।
एकपादेन धर्मात्मा भक्षयित्वा तदामिषम्॥
३३निषादविषयं हत्वा शाखया पतगोत्तमः।
प्रहर्षमतुलं लेभे मोक्षयित्वा महामुनीन्॥
३४स तु तेन प्रहर्षेण द्विगुणीकृतविक्रमः।
अमृतानयनार्थं वै चकार मतिमान्मतिम्॥
३५अयोजालानि निर्मथ्य भित्त्वा रत्नगृहं वरम्।
महेन्द्रभवनाद्गुप्तमाजहारामृतं ततः॥
पतगोत्तमः सुपर्णः तस्य वटस्य तां पर्णबहुलां शाखां स्वभारेण सहसा बभञ्ज। तस्याः शाखायाः अधः वैखानसाः, माषाः, वालखिल्याः, मरीचिपाः, आजाः, धूम्राः च परमर्षयः सङ्गताः आसन्। तेषां दयार्थं गरुडः तां भग्नां शतयोजनदीर्घां शाखाम्, तौ च उभौ गजकच्छपौ, वेगेन आदाय एकेन एव पादेन धृतवान्। धर्मात्मा सः तत् आमिषं भक्षयित्वा तया शाखया निषादविषयं हत्वा महामुनीन् मोक्षयित्वा अतुलं प्रहर्षं लेभे। तेन प्रहर्षेण द्विगुणीकृतविक्रमः मतिमान् सः अमृतस्य आनयनाय मतिं चकार। अयोजालानि निर्मथ्य, वरं रत्नगृहं भित्त्वा, महेन्द्रभवनात् गुप्तम् अमृतं सः आजहार। एषा कथा वटस्य नामनिर्वचनम् एव। गरुडस्य एषा कथा महाभारते विस्तरेण वर्णिता — अत्र तु सा वटस्य नामनिर्वचनार्थम् एव सङ्क्षिप्ता। ‘तेषां दयार्थम्’ इति पदद्वयं कथायाः हृदयम् — गरुडः स्वबुभुक्षां तत्क्षणं गौणीं कृत्वा ऋषीणां रक्षणम् एव प्रथमं करोति। तस्य पराक्रमः दयया एव शोभते; तस्य च प्रहर्षः न शत्रुवधात्, अपितु मुनिमोक्षणात् एव जातः। एतेन कविः रावणाय एव प्रतिबिम्बं स्थापयति — उभौ अपि महाबलौ, किन्तु एकः परहितार्थं बलं प्रयुङ्क्ते, अपरः परस्वापहरणार्थम्। ‘सुभद्रः’ इति वटस्य नाम अपि तत् एव स्मारयति। ‘एकपादेन’ इति पदेन तस्य अतुलं बलं सूचितम् — एकेन एव चरणेन शाखां गजं कच्छपं च सः धृतवान्।
Under the weight of Suparṇa, best of birds, the leafy bough of that banyan suddenly snapped. Beneath it were gathered great seers, Vaikhānasas, Māṣas, Vālakhilyas, sunbeam-drinkers, Ājas and Dhūmras. Out of pity for them Garuḍa swiftly caught up the broken bough, a hundred yojanas long, together with the elephant and the tortoise, holding them all in a single claw. Then the righteous bird ate his meal, used the bough to destroy the land of the Niṣādas, and, having saved the great sages, felt joy beyond compare. That joy doubled his strength, and the wise bird set his mind on fetching the nectar of immortality. Tearing through the iron grilles and breaking open the splendid jewelled chamber, he carried off the nectar that lay hidden in Indra's palace. This story explains the banyan's name. The words "out of pity for them" are its heart: Garuḍa set his hunger aside for the moment and saved the seers first. His might is graced by compassion, and his joy came not from killing an enemy but from rescuing the sages. So the poet holds up a mirror to Rāvaṇa: both are immensely strong, but one uses his strength for the good of others, the other to seize what belongs to others. The tree's name, the Auspicious, recalls the same lesson. And that he held bough, elephant and tortoise in one claw shows his matchless strength.
७मारीचस्य आश्रमः, सत्कारः, तस्य प्रश्नः
३६तं महर्षिगणैर्जुष्टं सुपर्णकृतलक्षणम्।
नाम्ना सुभद्रं न्यग्रोधं ददर्श धनदानुजः॥
३७तं तु गत्वा परं पारं समुद्रस्य नदीपतेः।
ददर्शाश्रममेकान्ते पुण्ये रम्ये वनान्तरे॥
३८तत्र कृष्णाजिनधरं जटामण्डलधारिणम्।
ददर्श नियताहारं मारीचं नाम राक्षसम्॥
३९स रावणः समागम्य विधिवत्तेन रक्षसा।
मारीचेनार्चितो राजा सर्वकामैरमानुषैः॥
४०तं स्वयं पूजयित्वा च भोजनेनोदकेन च।
अर्थोपहितया वाचा मारीचो वाक्यमब्रवीत्॥
४१कच्चित्ते कुशलं राजन्लङ्कायां राक्षसेश्वर।
केनार्थेन पुनस्त्वं वै तूर्णमेव इहागतः॥
४२एवमुक्तो महातेजा मारीचेन स रावणः।
ततः पश्चादिदं वाक्यमब्रवीद्वाक्यकोविदः॥
महर्षिगणैः जुष्टं सुपर्णकृतलक्षणं तं ‘सुभद्रः’ इति नाम्ना प्रसिद्धं न्यग्रोधं धनदानुजः ददर्श। ततः सागरस्य परं पारं गत्वा सः एकान्ते पुण्ये रम्ये वनान्तरे एकम् आश्रमं दृष्टवान्। तत्र कृष्णाजिनधरं जटामण्डलधारिणं नियताहारं मारीचं नाम राक्षसं सः अपश्यत्। समागम्य सः रावणः मारीचेन विधिवत् अमानुषैः सर्वकामैः अर्चितः। मारीचः स्वयम् एव तं भोजनेन उदकेन च पूजयित्वा अर्थोपहितया वाचा वाक्यम् उक्तवान् — ‘राजन्, राक्षसेश्वर, लङ्कायां ते कुशलं कच्चित्? केन पुनः अर्थेन त्वं तूर्णम् एव इह आगतः?’ एवम् उक्तः महातेजाः वाक्यकोविदः रावणः ततः पश्चात् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — अनेन एव सर्गः समाप्यते, अग्रिमसर्गे च तत् वाक्यं श्रूयते। मारीचस्य वर्णनं तपस्विनः एव वर्णनम् — कृष्णाजिनम्, जटामण्डलम्, नियताहारः। पूर्वं यः रामेण शरेण दूरं क्षिप्तः, सः अधुना एकान्ते तपसि स्थितः। तस्य सत्कारः अपि विधिवत् एव — अमानुषैः सर्वकामैः, भोजनेन उदकेन च। ‘अर्थोपहितया वाचा’ इति पदेन कविः सूचयति — मारीचः केवलं कुशलप्रश्नं न करोति, अपितु आगमनस्य प्रयोजनम् एव जिज्ञासते; तस्य मनसि शङ्का जाता एव। ‘तूर्णम् एव’ इति पदे भयम् अपि ध्वन्यते — यः पुनः पुनः शीघ्रम् आगच्छति, सः किमपि दुष्करं याचिष्यते इति। सर्गान्ते रावणस्य वचनम् आरब्धम् एव, न तु उक्तम् — एतेन कविः श्रोतुः कौतूहलम् अग्रिमसर्गाय रक्षति। ‘ददर्श’ इति क्रिया अस्मिन् सर्गे पुनः पुनः प्रयुक्ता — रावणः सर्वं पश्यति, किन्तु किमपि न शृणोति; एषा एव तस्य दशा।
Kubera's brother saw that banyan called Subhadra, frequented by hosts of great seers and bearing the mark Suparṇa had left on it. Then, crossing to the far shore of the ocean, he saw a hermitage in a lonely, holy and pleasant spot within the forest. There he saw a rākṣasa named Mārīca, dressed in black antelope skin, his matted hair piled up, living on a restricted diet. When they met, Mārīca honoured King Rāvaṇa with due ceremony and with every delight beyond the human. He himself served him food and water, and then spoke to him in words full of meaning: "Is all well with you in Laṅkā, king, lord of the rākṣasas? What errand has brought you here again in such haste?" Addressed so by Mārīca, the mighty Rāvaṇa, skilled in speech, began to answer, and there the sarga ends; his words will be heard in the next. Mārīca is described as an ascetic: the antelope skin, the matted hair, the restricted diet. The one whom Rāma's arrow once hurled far away now lived alone in penance. His hospitality was correct in every way. "Words full of meaning" shows that he did not merely ask after Rāvaṇa's welfare but wanted to know why he had come; suspicion had already arisen in him. And in "in such haste" there is fear as well: one who comes back again so quickly will ask for something hard. Rāvaṇa's speech is begun but not given, and so the poet keeps the listener eager for the next sarga. Throughout this sarga the verb is "he saw": Rāvaṇa sees everything and hears nothing, and that is his condition.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- अभि + अनु → अभ्यनु — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); ततः ज्ञा + ल्यप्
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
- सन्धिः
- सम् + प्र + धृ + णिच् + ल्यप् → सम्प्रधार्य
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- बल + अबल → बलाबल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- बलम् च अबलम् च — द्वन्द्वः (समाहारे)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- यान + शाला → यानशाला — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यानानां शाला — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘यानशालाम्’)
- सन्धिः
- प्र + छन्न → प्रच्छन्न — छकारे परे तुक्आगमः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गपूर्वकं क्तान्तम्
- विभक्तिः
- क्रियाविशेषणम् (द्वितीया, एकवचनम्)
- सन्धिः
- सम् + चुद् + णिच् + लिट् (आम्प्रत्ययः) → संचोदयामास
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- लघु + विक्रम — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लघुः विक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- काम + ग — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कामेन गच्छति इति कामगः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रथम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पिशाच + वदन — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पिशाचस्य वदनम् इव वदनं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘पिशाचवदनैः’)
- सन्धिः
- नद + नदी → नदनदी — सन्धिकार्यं नास्ति; नदनदी + पति
- समासः
- नदानां नदीनां च पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- श्वेत + वाल + व्यजन — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- श्वेतानि वालव्यजनानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- तप्त + काञ्चन + भूषण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तप्तकाञ्चनमयानि भूषणानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अद्रि + राज् → अद्रिराज् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अद्रीणां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अद्रिराट्’)
- सन्धिः
- सह + बलाक → सबलाक — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति समासादेशः
- समासः
- बलाकाभिः सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मेघः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सागर + अनूप → सागरानूप — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- सागरस्य अनूपः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- वेदि + मत् → वेदिमत् — सन्धिकार्यं नास्ति; मतुप्प्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘वेदिमद्भिः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘नारिकेलोपशोभितम्’ इति समासे पूर्वपदम् (द्वितीया, एकवचनम्)
- सन्धिः
- मरीचि + प — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मरीचीन् पिबन्ति इति मरीचिपाः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘मरीचिपैः’)
- सन्धिः
- अमृत + आशिन् → अमृताशिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- अमृतम् अश्नन्ति इति अमृताशिनः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘अमृताशिभिः’)
- सन्धिः
- प्लव + आकीर्ण → प्लवाकीर्ण — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- हंसैः क्रौञ्चैः प्लवैः च आकीर्णम् — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- गीत + अभिजुष्ट → गीताभिजुष्ट — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- तूर्याणां गीतैः अभिजुष्टानि — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- निर् + यास → निर्यास; निर्यासरस + मूल
- समासः
- निर्यासरसयुक्तानि मूलानि येषां तेषाम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘निर्यासरसमूलानाम्’)
- सन्धिः
- घ्राण + तृप्ति + कर — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- घ्राणस्य तृप्तिं कुर्वन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (षष्ठीतत्पुरुषगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘तक्कोलानाम्’)
- सन्धिः
- प्र + स्रु + ल्युट् → प्रस्रवण; मुद्रणे ‘प्रस्रवाणि’ इति रूपम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘प्रस्रवाणि’)
- सन्धिः
- पतग + उत्तम → पतगोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पतगेषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अयस् + जाल → अयोजाल — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- अयसः जालानि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘अयोजालानि’)