॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः ३६

अरण्यकाण्डम् — षट्त्रिंशः सर्गः

रावणेन मारीचस्य साहाय्ययाचना

जनस्थानवधस्य कथनम्, रामनिन्दा, मायामृगस्य उपायः, मारीचस्य भयम्

अस्मिन् सर्गे रावणः मारीचं प्रति स्वम् अभिप्रायं प्रकटयति। ‘तात, आर्तोऽस्मि; आर्तस्य मम भवान् एव परमा गतिः’ इति उपक्रम्य सः जनस्थानं स्मारयति — खरः, दूषणः, शूर्पणखा, त्रिशिराः, अन्ये च लब्धलक्षाः निशाचराः तस्य नियोगेन एव तत्र वसन्तः मुनीन् बाधमानाः आसन्। खरचित्तानुवर्तिनां चतुर्दशसहस्राणां रक्षसां वधः, खरदूषणत्रिशिरसां पातः, दण्डकानां निर्भयीकरणं च सः वर्णयति — ‘रामः किञ्चित् अपि परुषम् अनुक्त्वा केवलं शरैः एव धनुः व्यापारितवान्।’ ततः सः रामं निन्दति — अशीलः, कर्कशः, तीक्ष्णः, मूर्खः, लुब्धः, अजितेन्द्रियः, त्यक्तधर्मा इति; ‘येन विना वैरं कर्णनासापहारेण मम भगिनी विरूपिता, तस्य भार्यां सुरसुतोपमां सीतां जनस्थानात् आनयिष्यामि; तत्र त्वं सहायः भव।’ मारीचं वीर्ये युद्धे दर्पे च असदृशं महामायाविशारदं च स्तुत्वा सः उपायं कथयति — ‘सौवर्णः रजतबिन्दुचित्रः मृगः भूत्वा सीतायाः प्रमुखे चर; सा भर्तारं लक्ष्मणं च ग्रहणाय प्रेरयिष्यति; तयोः अपाये शून्ये आश्रमे अहं सीतां हरिष्यामि, यथा राहुः चन्द्रप्रभाम्; ततः भार्याहरणकर्शिते रामे विश्रब्धं प्रहरिष्यामि।’ रामकथां श्रुत्वा एव मारीचस्य मुखं शुष्कम्, सः परित्रस्तः, शुष्कौ ओष्ठौ परिलिहन् मृतभूतः इव रावणं दृष्टवान्; ततः त्रस्तविषण्णचेताः कृताञ्जलिः सन् उभयोः हितं तत्त्ववचनं वक्तुम् आरभते।

१‘आर्तोऽस्मि’ — रावणस्य याचना, जनस्थानस्य स्मरणम्

१मारीच श्रूयतां तात वचनं मम भाषतः।
आर्तोऽस्मि मम चार्तस्य भवान्हि परमा गतिः॥

२जानीषे त्वं जनस्थानं भ्राता यत्र खरो मम।
दूषणश्च महाबाहुः स्वसा शूर्पणखा च मे॥

३त्रिशिराश्च महाबाहू राक्षसः पिशिताशनः।
अन्ये च बहवः शूरा लब्धलक्षा निशाचराः॥

४वसन्ति मन्नियोगेन अधिवासं च राक्षसाः।
बाधमाना महारण्ये मुनीन्ये धर्मचारिणः॥

पूर्वसर्गान्ते मारीचः ‘केनार्थेन इह आगतः?’ इति पृष्टवान्। अस्मिन् सर्गे रावणः तस्य उत्तरम् आरभते — ‘तात मारीच, मम भाषतः वचनं श्रूयताम्। अहम् आर्तः अस्मि, आर्तस्य च मम भवान् एव परमा गतिः।’ एवं प्रथमम् एव सः आत्मानं दीनं दर्शयति, मारीचं च आश्रयम् इव स्थापयति। ततः सः जनस्थानं स्मारयति — ‘तत्र मम भ्राता खरः, महाबाहुः दूषणः, मम भगिनी शूर्पणखा, पिशिताशनः राक्षसः महाबाहुः त्रिशिराः, अन्ये च बहवः लब्धलक्षाः शूराः निशाचराः वसन्ति। ते मम नियोगेन एव तत्र अधिवासं कृत्वा महारण्ये धर्मचारिणः मुनीन् बाधमानाः आसन्।’ एवं सः स्वस्य आज्ञाम् एव तेषां कर्मणः मूलं वदति। ‘तात’ इति सम्बोधनं स्नेहसूचकम्; रावणः मारीचं ज्येष्ठम् इव मन्यते, यतः सः तस्य मातुलः। ‘परमा गतिः’ इति पदद्वयं तु अतिशयेन नम्रम् — यः त्रिलोकं जेतुम् इच्छति, सः एकं तपस्विनं शरणम् इव याचते। किन्तु एषा नम्रता कार्यसिद्ध्यर्था एव, न तु हार्दिकी। जनस्थानस्य वर्णने सः स्वबान्धवानां नामानि एव गणयति — भ्राता, भगिनी, बान्धवाः च; एतेन सः स्वस्य क्षतिं कौटुम्बिकीम् इव दर्शयति।

At the end of the last sarga Mārīca had asked what errand had brought Rāvaṇa there. Now Rāvaṇa began his answer. "Dear Mārīca, listen to what I have to say. I am in distress, and in my distress you are my last refuge." So from the outset he made himself out to be helpless and set Mārīca up as his shelter. Then he reminded him of Janasthāna. "You know Janasthāna, where my brother Khara lived, and long-armed Dūṣaṇa, and my sister Śūrpaṇakhā, and the long-armed, flesh-eating rākṣasa Triśiras, and many other brave night-rovers who never missed their mark. At my command they settled there and made it their home, harassing the sages who walk in dharma in the great forest." So he named his own order as the source of what they did. "Dear" is a word of affection; Rāvaṇa treated Mārīca as an elder, since he was his maternal uncle. Calling him his "last refuge" is humble to excess: the one who wanted to conquer three worlds begged shelter of a lone ascetic. But this humility served his purpose; it did not come from the heart. In describing Janasthāna he listed only his own kin, a brother, a sister, relations, and so made his loss look like a family loss.

२चतुर्दशसहस्राणां वधः, खरदूषणत्रिशिरसां पातः

५चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्।
शूराणां लब्धलक्षाणां खरचित्तानुवर्तिनाम्॥

६ते त्विदानीं जनस्थाने वसमाना महाबलाः।
सङ्गताः परमायत्ता रामेण सह संयुगे॥

७नानाशस्त्रप्रहरणाः खरप्रमुखराक्षसाः।
तेन संजातरोषेण रामेण रणमूर्धनि॥

८अनुक्त्वा परुषं किंचिच्छरैर्व्यापारितं धनुः।
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसामुग्रतेजसाम्॥

९निहतानि शरैर्दीप्तैर्मानुषेण पदातिना।
खरश्च निहतः संख्ये दूषणश्च निपातितः॥

१०हत्वा त्रिशिरसं चापि निर्भया दण्डकाः कृताः।
पित्रा निरस्तः क्रुद्धेन सभार्यः क्षीणजीवितः॥

‘तत्र भीमकर्मणां रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि आसन् — शूराः, लब्धलक्षाः, खरस्य चित्तम् अनुवर्तमानाः च। ते सर्वे इदानीं जनस्थाने वसन्तः महाबलाः सन्नद्धाः परमायत्ताः च रामेण सह संयुगे सङ्गताः। नानाशस्त्रप्रहरणाः ते खरप्रमुखाः राक्षसाः; तेन च सञ्जातरोषेण रामेण रणमूर्धनि किञ्चित् अपि परुषम् अनुक्त्वा केवलं शरैः एव धनुः व्यापारितम्।’ एवं रावणः तत् एव आश्चर्यं वदति यत् शूर्पणखया अपि उक्तम् — रामः न गर्जति, न तर्जयति; धनुः एव तस्य वचनम्। ‘उग्रतेजसां रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि मानुषेण पदातिना दीप्तैः शरैः निहतानि; खरः संख्ये निहतः, दूषणः निपातितः, त्रिशिराः च हतः; एवं दण्डकाः निर्भयाः कृताः।’ अत्र रावणस्य वचनं शूर्पणखायाः वचनस्य प्रायः प्रतिध्वनिः; सा या सङ्ख्या उक्तवती, ताम् एव सः पुनः वदति। किन्तु एकः भेदः स्पष्टः — सा रामं प्रशंसन्ती एव वर्णितवती, अयं तु तम् एव निन्दितुम् इच्छति। तथापि तथ्यानि परिवर्तितुं न शक्यन्ते, अतः निन्दायाः मध्ये अपि रामस्य माहात्म्यम् एव प्रकाशते। ‘अनुक्त्वा परुषं किञ्चित्’ इति पदानि तु विशेषेण स्मरणीयानि — वीरस्य लक्षणं मौनम् एव, न गर्जनम्; तत् च रावणस्य स्वभावेन सह विरुध्यते।

"There were fourteen thousand rākṣasas of terrible deeds there, brave, sure of aim, obedient to Khara's will. Those mighty ones living in Janasthāna, fully armed and ready, closed with Rāma in battle, Khara at their head, bearing weapons of every kind. And Rāma, roused to anger, in the forefront of the fight said not one harsh word but set his bow to work with arrows alone." So Rāvaṇa told the same marvel Śūrpaṇakhā had told: Rāma neither roars nor threatens; his bow is his speech. "Fourteen thousand rākṣasas of fierce splendour were struck down with blazing arrows by a man on foot. Khara was slain in battle, Dūṣaṇa brought down, Triśiras killed, and so the Daṇḍaka forest has been made safe." His words almost echo Śūrpaṇakhā's; he repeats the numbers she gave. But there is one clear difference: she described Rāma in words that praised him, while he wished to disparage him. Still, facts cannot be changed, and so even in the midst of disparagement Rāma's greatness shines through. The words "said not one harsh word" are especially worth remembering: the mark of a hero is silence, not roaring, and that runs against Rāvaṇa's own nature.

३रावणकृता रामस्य निन्दा, भगिन्याः विरूपणम्

११स हन्ता तस्य सैन्यस्य रामः क्षत्रियपांसनः।
अशीलः कर्कशस्तीक्ष्णो मूर्खो लुब्धोऽजितेन्द्रियः॥

१२त्यक्तधर्मा त्वधर्मात्मा भूतानामहिते रतः।
येन वैरं विनारण्ये सत्त्वमास्थाय केवलम्॥

१३कर्णनासापहारेण भगिनी मे विरूपिता।
अस्य भार्यां जनस्थानात्सीतां सुरसुतोपमाम्॥

ततः रावणः रामं निन्दितुम् आरभते — ‘क्रुद्धेन पित्रा सभार्यः निरस्तः, क्षीणजीवितः, क्षत्रियकुलस्य कलङ्कभूतः सः एव रामः तस्याः सेनायाः हन्ता। सः अशीलः, कर्कशः, तीक्ष्णः, मूर्खः, लुब्धः, अजितेन्द्रियः, त्यक्तधर्मा, अधर्मात्मा, सर्वभूतानाम् अहिते रतः च।’ एषा निन्दा सर्वथा असत्या, पूर्वसर्गे शूर्पणखायाः वर्णनेन एव बाधिता; किन्तु या मनसा हरणं निश्चितवान्, सः शत्रुं दूषयति एव। ‘येन विना एव वैरम् अरण्ये केवलं बलम् आश्रित्य कर्णनासापहारेण मम भगिनी विरूपिता — तस्य भार्यां देवकन्यासदृशीं सीतां जनस्थानात् अहम् आनयिष्यामि।’ एषा निन्दा वस्तुतः रावणस्य एव चित्रम् — यानि दूषणानि सः रामे आरोपयति, तानि सर्वाणि तस्मिन् एव विद्यन्ते। ‘अजितेन्द्रियः’, ‘लुब्धः’, ‘त्यक्तधर्मा’ इति पदानि श्रोतुः मनसि रावणम् एव स्मारयन्ति। कविः अनेन उपायेन पात्रस्य आत्मवञ्चनां दर्शयति। ‘विना एव वैरम्’ इति च सर्वथा मिथ्या, यतः शूर्पणखा एव प्रथमं रामं सीतां च उपद्रुतवती।

Then Rāvaṇa began to revile Rāma. "Thrown out by his angry father together with his wife, his life all but spent, that Rāma, a disgrace to the kṣatriya line, destroyed that army. He is a man without character, harsh, cruel, foolish, greedy, the slave of his senses; he has abandoned dharma, his soul is unrighteous, and he delights in harming all creatures." This abuse is utterly false, and Śūrpaṇakhā's account in the earlier sarga has already disproved it; but one who has made up his mind to abduct will blacken his enemy. "Without any quarrel, relying on mere force there in the forest, he cut off my sister's ears and nose and disfigured her. His wife Sītā, who is like a daughter of the gods, I shall bring away from Janasthāna." This abuse is really a portrait of Rāvaṇa himself: every fault he lays on Rāma is found in him. "The slave of his senses", "greedy", "has abandoned dharma": the words call Rāvaṇa to the listener's mind. In this way the poet shows a character deceiving himself. And "without any quarrel" is wholly false, for it was Śūrpaṇakhā who first attacked Rāma and Sītā.

४साहाय्यस्य याचना, मारीचस्य सामर्थ्यप्रशंसा

१४आनयिष्यामि विक्रम्य सहायस्तत्र मे भव।
त्वया ह्यहं सहायेन पार्श्वस्थेन महाबल॥

१५भ्रातृभिश्च सुरान्सर्वान्नाहमत्राभिचिन्तये।
तत्सहायो भव त्वं मे समर्थो ह्यसि राक्षस॥

१६वीर्ये युद्धे च दर्पे च न ह्यस्ति सदृशस्तव।
उपायतो महाञ्छूरो महामायाविशारदः॥

१७एतदर्थमहं प्राप्तस्त्वत्समीपं निशाचर।
शृणु तत्कर्म साहाय्ये यत्कार्यं वचनान्मम॥

‘विक्रम्य ताम् आनयिष्यामि; तत्र त्वं मम सहायः भव। महाबल, त्वया पार्श्वस्थेन सहायेन भ्रातृभिः च सह अहं सर्वान् सुरान् अपि अत्र न अभिचिन्तये। अतः मम सहायः भव; राक्षस, त्वम् एव समर्थः असि। वीर्ये, युद्धे, दर्पे च तव सदृशः न कोऽपि अस्ति; उपायकथने त्वं महान् शूरः, महामायासु च विशारदः।’ एवं सः मारीचं स्तौति; स्तुतिः एव याचनायाः मार्गः। ‘एतदर्थम् एव अहं तव समीपं प्राप्तः, निशाचर। साहाय्ये मम वचनात् यत् कार्यं तत् कर्म शृणु’ इति सः उपायं वक्तुम् उपक्रमते। स्तुतेः क्रमः अपि मननीयः — प्रथमं सः मारीचं बले सहायम् इच्छति, ततः तस्य मायाकौशलं प्रशंसति। वस्तुतः तस्य प्रयोजनं द्वितीयम् एव; प्रथमा स्तुतिः केवलम् उपक्रमः। ‘समर्थो ह्यसि’ इति वाक्ये आज्ञायाः छाया अपि विद्यते — याचना सा एव, या नकारं न सहते।

"I shall carry her off by force, and you must be my helper in this. With you at my side as my helper, mighty one, and with my brothers, I would think nothing of all the gods together. So be my helper, rākṣasa, for you are able. In valour, in battle and in pride no one is your equal; you are a great hero at devising stratagems and a master of mighty illusions." So he flattered Mārīca, for flattery is the road to a request. "It is for this that I have come to you, night-rover. Now hear the task you must do at my word to help me." And he set out to describe his plan. The order of his praise is worth noting: first he wants Mārīca as a helper in strength, then he praises his skill in illusion. His real purpose was the second; the first praise was only a preamble. And in "you are able" there is a shadow of command: this was the kind of request that will not accept a refusal.

५मायामृगस्य उपायः, सीताहरणस्य योजना

१८सौवर्णस्त्वं मृगो भूत्वा चित्रो रजतबिन्दुभिः।
आश्रमे तस्य रामस्य सीतायाः प्रमुखे चर॥

१९त्वां तु निःसंशयं सीता दृष्ट्वा तु मृगरूपिणम्।
गृह्यतामिति भर्तारं लक्ष्मणं चाभिधास्यति॥

२०ततस्तयोरपाये तु शून्ये सीतां यथासुखम्।
निराबाधो हरिष्यामि राहुश्चन्द्रप्रभामिव॥

२१ततः पश्चात्सुखं रामे भार्याहरणकर्शिते।
विश्रब्धं प्रहरिष्यामि कृतार्थेनान्तरात्मना॥

‘त्वं सौवर्णः रजतबिन्दुभिः चित्रः मृगः भूत्वा तस्य रामस्य आश्रमे सीतायाः प्रमुखे चर। मृगरूपिणं त्वां दृष्ट्वा सीता निःसंशयं भर्तारं लक्ष्मणं च वक्ष्यति — ‘एषः गृह्यताम्’ इति। ततः तयोः अपाये शून्ये आश्रमे निराबाधः अहं सीतां यथासुखं हरिष्यामि, यथा राहुः चन्द्रस्य प्रभाम्। ततः पश्चात् भार्याहरणेन कर्शिते रामे सुखं विश्रब्धं च कृतार्थेन अन्तरात्मना अहं प्रहरिष्यामि।’ योजना त्रिभिः अङ्गैः बद्धा — मायामृगेण आकर्षणम्, रामलक्ष्मणयोः अपसरणम्, ततः हरणम् आघातश्च। एतत् सर्वं सः निर्विकारं वदति। एषा योजना एव समग्रस्य रामायणस्य सन्धिस्थानम्; अस्मात् एव सीताहरणम्, ततः च वालिवधः, लङ्कायुद्धं च प्रवर्तन्ते। ‘राहुश्चन्द्रप्रभामिव’ इति उपमा अत्यन्तं सूक्ष्मा — राहुः चन्द्रं न हन्ति, केवलं तस्य प्रभां क्षणं ग्रसति; तथैव सीता अपि न हन्यते, केवलं ह्रियते, पुनः च प्राप्स्यते।

"Turn yourself into a golden deer dappled with silver spots and wander before Sītā's eyes at Rāma's hermitage. When she sees you in the form of a deer, Sītā will surely say to her husband and to Lakṣmaṇa, 'Catch it!' Then, when the two of them have gone and the hermitage is empty, I shall carry Sītā off at my ease and unhindered, as Rāhu carries off the radiance of the moon. And afterwards, when Rāma is worn down by the loss of his wife, I shall strike him easily and confidently, my purpose achieved." The plan has three parts: the lure of the illusory deer, the drawing away of Rāma and Lakṣmaṇa, and then the abduction and the blow. He speaks of it all without a flicker. This plan is the hinge of the whole Rāmāyaṇa: from it come the abduction of Sītā, and after that the killing of Vālin and the war at Laṅkā. The image of Rāhu and the moon's radiance is subtle: Rāhu does not destroy the moon, he only swallows its light for a moment; just so Sītā would not be destroyed, only carried off, and she would be won back.

६मारीचस्य भयम्, कृताञ्जलेः वचनारम्भः

२२तस्य रामकथां श्रुत्वा मारीचस्य महात्मनः।
शुष्कं समभवद्वक्त्रं परित्रस्तो बभूव च॥

२३ओष्ठौ परिलिहञ्छुष्कौ नेत्रैरनिमिषैरिव।
मृतभूत इवार्तस्तु रावणं समुदैक्षत॥

२४स रावणं त्रस्तविषण्णचेता महावने रामपराक्रमज्ञः।
कृताञ्जलिस्तत्त्वमुवाच वाक्यं हितं च तस्मै हितमात्मनश्च॥

महात्मनः मारीचस्य तु रामकथाम् एव श्रुत्वा मुखं शुष्कं जातम्, सः च परित्रस्तः अभवत्। शुष्कौ ओष्ठौ परिलिहन्, अनिमिषैः इव नेत्रैः, आर्तः मृतभूतः इव सः रावणं समुदैक्षत। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन उपसंहारं करोति — महावने रामस्य पराक्रमं ज्ञातवान् सः त्रस्तविषण्णचेताः कृताञ्जलिः च सन् तत्त्वं वाक्यम् उवाच, यत् तस्मै रावणाय आत्मने च हितम् आसीत्। एवं भयस्य चित्रेण सर्गः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे मारीचस्य दीर्घः प्रतिषेधः श्रूयते। मारीचस्य भयं शारीरिकैः एव चिह्नैः वर्ण्यते — शुष्कं मुखम्, शुष्कौ ओष्ठौ, अनिमिषे नेत्रे, मृतवत् दशा। एषा वर्णनरीतिः वाल्मीकेः विशेषः; सः भावं न कथयति, अपितु तस्य बाह्यं लक्षणम् एव दर्शयति। ‘रामपराक्रमज्ञः’ इति एकेन पदेन तस्य भयस्य कारणम् अपि सूचितम् — यः जानाति, सः एव बिभेति।

But as soon as he heard this talk of Rāma, the great-souled Mārīca's mouth went dry and he was seized with terror. Licking his parched lips, his eyes fixed and unblinking, stricken and like a dead man, he stared at Rāvaṇa. The last verse rounds off the sarga in a different metre: knowing Rāma's prowess in the great forest, his heart full of fear and despair, Mārīca joined his palms and spoke the truth, words that were for Rāvaṇa's good and for his own. So the sarga ends on a picture of fear, and in the next we shall hear Mārīca's long refusal. His fear is described entirely through his body: the dry mouth, the parched lips, the staring eyes, the look of a dead man. This is Vālmīki's way; he does not name the feeling but shows its outward signs. And the single phrase "knowing Rāma's prowess" gives the cause of his fear: it is the one who knows who is afraid.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
भाषतः ३६.१ भाषमाणस्य, वदतः — ‘मम भाषतः वचनम्’
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भाष्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तस्य षष्ठीएकवचनम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘मम’ इत्यनेन योगे)
आर्त ३६.१ पीडितः, दुःखार्तः
सन्धिः
आ + ऋत → आर्त — सन्धिकार्यं नास्ति (‘ऋ’ धातोः क्तान्तम्)
समासः
समासः नास्ति — कृदन्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (प्रथमे); षष्ठी एकवचनम् (‘चार्तस्य’ इति पदे)
परमा ३६.१ श्रेष्ठा, अन्तिमा — ‘भवान् हि परमा गतिः’
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘परम’ इत्यस्य स्त्रीलिङ्गरूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘गतिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
जानीषे ३६.२ जानासि, अवगच्छसि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘ज्ञा’ धातोः क्र्यादिगणे आत्मनेपदरूपम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
पिशिताशन ३६.३ मांसभोजी
सन्धिः
पिशित + अशन → पिशिताशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पिशितम् अश्नाति इति पिशिताशनः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
लब्धलक्ष ३६.३ लक्ष्यवेधे सिद्धहस्ताः, कृतावसराः
सन्धिः
लब्ध + लक्ष — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लब्धं लक्ष्यं यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘लब्धलक्षाः’)
मन्नियोग ३६.४ मम आज्ञया, मम नियुक्त्या
सन्धिः
मत् + नियोग → मन्नियोग — तकारस्य नकारे परे नकारादेशः (अनुनासिकसन्धिः)
समासः
मम नियोगः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘मन्नियोगेन’)
अधिवास ३६.४ निवासम्, स्थितिम् — मुद्रणे ‘मन्नियोगेन अधिवासं’ इति सन्धिरहितः पाठः
सन्धिः
अधि + वास → अधिवास — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘अधि’ उपसर्गपूर्वकम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
बाधमान ३६.४ पीडयन्तः, उपद्रवं कुर्वन्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘बाध्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘बाधमानाः’)
खरचित्तानुवर्तिन् ३६.५ खरस्य अभिप्रायम् अनुसरन्तः
सन्धिः
चित्त + अनुवर्तिन् → चित्तानुवर्तिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
खरस्य चित्तम् अनुवर्तन्ते इति — उपपदतत्पुरुषः (षष्ठीतत्पुरुषगर्भः)
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘खरचित्तानुवर्तिनाम्’)
परमायत्त ३६.६ अत्यन्तं सन्नद्धाः, सम्यक् उद्यताः
सन्धिः
परम + आयत्त → परमायत्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
परमम् आयत्ताः — सुप्सुपा समासः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
नानाशस्त्रप्रहरण ३६.७ विविधायुधधारिणः
सन्धिः
नाना + शस्त्र + प्रहरण — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नानाशस्त्राणि प्रहरणानि येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
रणमूर्धन् ३६.७ युद्धस्य अग्रभागे, सङ्ग्रामस्य मुखे
सन्धिः
रण + मूर्धन् → रणमूर्धन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रणस्य मूर्धा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘रणमूर्धनि’)
अनुक्त्वा ३६.८ न उक्त्वा, किमपि अभणित्वा
सन्धिः
न + उक्त्वा → अनुक्त्वा — नञ्समासे ‘अ’ इति आदेशः
समासः
समासः नास्ति — नञ्पूर्वकं क्त्वान्तम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
उग्रतेजस् ३६.८ भयङ्करप्रभावाः — समीक्षिते अत्र ‘भीमकर्मणाम्’ इति पाठः
सन्धिः
उग्र + तेजस् → उग्रतेजस् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
उग्रं तेजः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘रक्षसामुग्रतेजसाम्’)
पदातिन् ३६.९ पद्भ्याम् एव चरन्, रथरहितः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘पदाति’ शब्दात् इनिप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘पदातिना’)
निपातित ३६.९ अधः पातितः, हतः
सन्धिः
नि + पातित → निपातित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘नि’ उपसर्गपूर्वकं णिजन्तस्य क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
क्षीणजीवित ३६.१० यस्य आयुः क्षीणम्, मरणोन्मुखः
सन्धिः
क्षीण + जीवित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्षीणं जीवितं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
क्षत्रियपांसन ३६.११ क्षत्रियकुलस्य कलङ्कः — रावणस्य निन्दावचनम्
सन्धिः
क्षत्रिय + पांसन — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्षत्रियाणां पांसनः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अजितेन्द्रिय ३६.११ इन्द्रियनिग्रहरहितः
सन्धिः
अजित + इन्द्रिय → अजितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
अजितानि इन्द्रियाणि येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘लुब्धोऽजितेन्द्रियः’)
त्यक्तधर्मा ३६.१२ धर्मं परित्यक्तवान्
सन्धिः
त्यक्त + धर्मन् → त्यक्तधर्मन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
त्यक्तः धर्मः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘त्यक्तधर्मा’)
कर्णनासापहार ३६.१३ कर्णनासयोः छेदनेन
सन्धिः
कर्ण + नासा → कर्णनासा — सन्धिकार्यं नास्ति; नासा + अपहार → नासापहार — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
कर्णयोः नासायाः च अपहारः — षष्ठीतत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘कर्णनासापहारेण’)
सुरसुतोपमा ३६.१३ देवकन्यासदृशी
सन्धिः
सुर + सुता → सुरसुता; सुरसुता + उपमा → सुरसुतोपमा — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
सुरस्य सुता, तया उपमा यस्याः सा — बहुव्रीहिः (षष्ठीतत्पुरुषगर्भः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
पार्श्वस्थ ३६.१४ समीपे स्थितः, सन्निहितः
सन्धिः
पार्श्व + स्थ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पार्श्वे तिष्ठति इति पार्श्वस्थः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘पार्श्वस्थेन’)
महामायाविशारद ३६.१६ महतीनां मायानां प्रयोगे कुशलः
सन्धिः
महत् + माया → महामाया — ‘महत्’ इत्यस्य ‘महा’ इति समासादेशः; महामाया + विशारद
समासः
महामायासु विशारदः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
साहाय्य ३६.१७ सहायकर्मणि, साहाय्यविषये
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘सहाय’ शब्दात् ष्यञ्प्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘साहाय्ये’)
रजतबिन्दु ३६.१८ रूप्यमयैः चित्रकैः — मायामृगस्य शरीरचिह्नानि
सन्धिः
रजत + बिन्दु — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रजतस्य बिन्दवः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘रजतबिन्दुभिः’)
भार्याहरणकर्शित ३६.२१ पत्न्याः अपहरणेन क्षीणः, शोकेन कृशीकृतः
सन्धिः
भार्या + हरण + कर्शित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भार्यायाः हरणेन कर्शितः — तृतीयातत्पुरुषः (षष्ठीतत्पुरुषगर्भः)
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘रामे’ इत्यस्य विशेषणम्)