- सन्धिः
- वाक्य + विशारद → वाक्यविशारद — अत्र स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति, यतः उत्तरपदम् व्यञ्जनादि
- समासः
- वाक्ये विशारदः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अरण्यकाण्डम् — सप्तत्रिंशः सर्गः
मारीचेन रावणस्य प्रतिबोधनम्
प्रियवचनस्य सौलभ्यम्, रामस्य गुणवर्णनम्, सीताहरणोद्यमस्य निषेधः, सचिवैः सह मन्त्रणोपदेशः
अस्मिन् सर्गे सीताहरणे साहाय्यं याचमानस्य रावणस्य वचनं श्रुत्वा मारीचः प्रत्युत्तरं ददाति। सः प्रथमं नीतिम् उपन्यस्यति — प्रियवादिनः सुलभाः, अप्रियस्य पथ्यस्य तु वक्ता श्रोता च दुर्लभौ। ततः सः रावणम् आक्षिपति — अयुक्तचारः चपलः च त्वं महेन्द्रवरुणोपमं रामं न जानासि; कामवृत्तः दुर्मतिः राजा आत्मानं स्वजनं राष्ट्रं च हन्ति। अनन्तरं सः रामस्य शीलं वर्णयति — न पित्रा परित्यक्तः, न अमर्यादः, न लुब्धः, न क्षत्रियपांसनः, अपि तु कौसल्यानन्दवर्धनः सर्वभूतहिते रतः च; पितुः सत्यरक्षणार्थम् एव सः राज्यं हित्वा दण्डकवनं प्रविष्टः। रामः मूर्तिमान् धर्मः, देवानां वासवः इव लोकस्य राजा। ततः मारीचः उपमाभिः निवारयति — रामः प्रदीप्तः अग्निः, शराः तस्य ज्वालाः, चापखड्गौ इन्धनम्; तस्मिन् प्रवेष्टुं त्वं न अर्हसि। स्वतेजसा रक्षिता सीता प्रदीप्ताग्निशिखा इव अस्पृश्या; रणे रामेण दृष्टः त्वं तत्क्षणम् एव हतजीवितः। अन्ते सः उपदिशति — विभीषणपुरस्कृतैः धर्मिष्ठैः सचिवैः सह मन्त्रयित्वा दोषगुणयोः बलाबलं सम्प्रधार्य स्वस्य राघवस्य च बलं ज्ञात्वा यत् क्षमं तत् एव कुरु; कोसलराजसूनुना सह रणसमागमः तु तव न क्षमः इति।
१प्रियवादिनः सुलभाः, पथ्यवक्ता तु दुर्लभः
१तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः।
प्रत्युवाच महातेजा मारीचो राक्षसेश्वरम्॥
२सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः।
अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः॥
राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य सीताहरणविषयकं वचनं श्रुत्वा वाक्यविशारदः महातेजाः मारीचः उत्तरं वक्तुम् आरभते। सः साक्षात् प्रत्याख्यानं न आरभते, अपि तु प्रथमं नीतिवाक्यम् एव उपन्यस्यति — हे राजन्, सततं प्रियं वदन्तः पुरुषाः सर्वत्र सुलभाः, किन्तु यत् अप्रियम् अपि पथ्यं हितकरं च, तस्य वक्ता श्रोता च उभौ अपि दुर्लभौ। अनेन सः स्वस्य आगामिनः कटुकस्य किन्तु हितकरस्य वचनस्य भूमिकां रचयति — अहं प्रियं न वक्ष्यामि, हितम् एव वक्ष्यामि; त्वम् अपि तत् श्रोतुं सिद्धः भव इति ध्वनिः। वक्तुः श्रोतुः च दौर्लभ्यम् इति द्वयम् अपि समानम् एव निर्दिष्टम्, येन आगामी विवादः पूर्वम् एव सूचितः भवति।
Hearing what the lord of the rākṣasas said about carrying off Sītā, Mārīca, of great lustre and skilled in speech, began his reply. He did not refuse outright; first he laid down a maxim of good policy. "People who always say what is pleasant are easy to find everywhere, O king; but one who speaks what is unpleasant yet wholesome, and one who will listen to it, are both hard to come by." With this he prepared the ground for the bitter but beneficial words to come, as if to say: I shall not tell you what you want to hear, only what is good for you, so be ready to listen. By naming both the rare speaker and the rare listener, he hinted in advance at the dispute that lay ahead.
२रामम् अजानतः रावणस्य विनाशशङ्का
३न नूनं बुध्यसे रामं महावीर्यगुणोन्नतम्।
अयुक्तचारश्चपलो महेन्द्रवरुणोपमम्॥
४अपि स्वस्ति भवेत्तात सर्वेषामपि रक्षसाम्।
अपि रामो न संक्रुद्धः कुर्याल्लोकानराक्षसान्॥
५अपि ते जीवितान्ताय नोत्पन्ना जनकात्मजा।
अपि सीतानिमित्तं च न भवेद्व्यसनं महत्॥
६अपि त्वामीश्वरं प्राप्य कामवृत्तं निरङ्कुशम्।
न विनश्येत्पुरी लङ्का त्वया सह सराक्षसा॥
७त्वद्विधः कामवृत्तो हि दुःशीलः पापमन्त्रितः।
आत्मानं स्वजनं राष्ट्रं स राजा हन्ति दुर्मतिः॥
मारीचः रावणस्य मूलदोषम् उद्घाटयति — त्वं चपलः, अयुक्तचारः च; गुप्तचराः सम्यक् न नियुक्ताः, चित्तं च चञ्चलम्, अतः महावीर्येण गुणैः च उन्नतं महेन्द्रवरुणसदृशं रामं त्वं नूनं न जानासि। अज्ञानम् एव सर्वस्य अनर्थस्य मूलम् इति तस्य आशयः। ततः सः शङ्कापरम्परया स्वस्य भयं प्रकटयति — अपि सर्वेषाम् अपि रक्षसां स्वस्ति भवेत्, अपि संक्रुद्धः रामः समस्तान् लोकान् अराक्षसान् न कुर्यात्, अपि जनकात्मजा तव जीवितान्ताय न उत्पन्ना, अपि च सीतानिमित्तं महत् व्यसनं न भवेत्। पुनः — कामवृत्तं निरङ्कुशम् ईश्वरं त्वां प्राप्य सराक्षसा लङ्कापुरी त्वया सह न विनश्येत्। एताः सर्वाः ‘अपि’ इति शब्देन आरब्धाः प्रार्थनारूपाः शङ्काः एव; रूपेण ताः आशंसाः, अर्थेन तु भविष्यद्वाण्यः। अन्ते सः सामान्यं नीतिसूत्रं वदति — त्वद्विधः कामवृत्तः दुःशीलः पापमन्त्रितः दुर्मतिः राजा केवलम् आत्मानं न हन्ति, अपि तु स्वजनं समग्रं राष्ट्रं च सह नाशयति। एतेन एकस्य राज्ञः दोषः सर्वेषां रक्षसां विनाशे परिणमते इति सूचितम्।
Mārīca laid bare Rāvaṇa's root fault. "You set no proper spies and your mind is restless, and so you surely do not know Rāma, who stands high in valour and in every virtue, the equal of great Indra and of Varuṇa." Ignorance, he meant, is the source of all the trouble. Then he voiced his fears in a string of anxious hopes. "May all the rākṣasas be safe, my friend; may Rāma in his fury not empty the worlds of rākṣasas. Can it be that Janaka's daughter was born to end your life? Can it be that some great disaster will come about because of Sītā? With you for its lord, self-willed and beyond all restraint, may the city of Laṅkā not perish, and the rākṣasas with you." In form these are wishes; in meaning they are prophecies. At the last he stated a general rule: "A king like you, self-willed, of bad character, badly advised and of evil judgement, destroys not only himself but his own people and his whole realm." So one king's fault would end in the ruin of all the rākṣasas.
३रामस्य शीलगुणवर्णनम्
८न च पित्रा परित्यक्तो नामर्यादः कथंचन।
न लुब्धो न च दुःशीलो न च क्षत्रियपांसनः॥
९न च धर्मगुणैर्हीनः कौसल्यानन्दवर्धनः।
न च तीक्ष्णो हि भूतानां सर्वभूतहिते रतः॥
१०वञ्चितं पितरं दृष्ट्वा कैकेय्या सत्यवादिनम्।
करिष्यामीति धर्मात्मा ततः प्रव्रजितो वनम्॥
११कैकेय्याः प्रियकामार्थं पितुर्दशरथस्य च।
हित्वा राज्यं च भोगांश्च प्रविष्टो दण्डकावनम्॥
१२न रामः कर्कशस्तात नाविद्वान्नाजितेन्द्रियः।
अनृतं न श्रुतं चैव नैव त्वं वक्तुमर्हसि॥
१३रामो विग्रहवान्धर्मः साधुः सत्यपराक्रमः।
राजा सर्वस्य लोकस्य देवानामिव वासवः॥
ततः मारीचः रावणस्य रामविषयकां मिथ्याधारणां क्रमेण खण्डयति। पूर्वस्मिन् सर्गे रावणः रामं क्षत्रियपांसनं क्रूरम् अजितेन्द्रियं लुब्धं च उक्तवान् आसीत्; तत् सर्वं मारीचः पदशः प्रतिषेधति। रामः न पित्रा परित्यक्तः, न कथंचन अमर्यादः, न लुब्धः, न दुःशीलः, न च क्षत्रियकुलस्य कलङ्कः। सः धर्मगुणैः न हीनः, अपि तु कौसल्यायाः आनन्दवर्धनः; भूतेषु न तीक्ष्णः, प्रत्युत सर्वभूतहिते नित्यं रतः। वनगमनस्य वास्तविकं कारणम् अपि सः स्पष्टयति — कैकेय्या वञ्चितं सत्यवादिनं पितरं दृष्ट्वा ‘तं सत्यवादिनं करिष्यामि’ इति निश्चित्य धर्मात्मा रामः स्वयम् एव वनं प्रव्रजितः। कैकेय्याः दशरथस्य च प्रियं कर्तुम् एव सः राज्यं भोगांश्च हित्वा दण्डकवनं प्रविष्टः; न सः निर्वासितः, न च पराजितः। अतः सः न कर्कशः, न अविद्वान्, न अजितेन्द्रियः; तस्मिन् अनृतम् अपि कदापि केनापि न श्रुतम्, अतः तादृशं वक्तुं त्वं सर्वथा न अर्हसि। अन्ते मारीचः परमम् उत्कर्षं वदति — रामः विग्रहवान् धर्मः एव, शरीरधारी धर्मः इति यावत्; सः साधुः, सत्यम् एव यस्य पराक्रमः तादृशः, देवानां वासवः इव सर्वस्य लोकस्य राजा। एवं मारीचस्य वर्णनं निषेधात् आरभ्य विधिना समाप्यते — प्रथमं ‘न, न’ इति षोडशवारं प्रतिषेधः, ततः ‘धर्मः, साधुः, सत्यपराक्रमः, राजा’ इति चत्वारः विधयः। रावणः रामं दुर्बलं मन्यते, मारीचः तु तं धर्मस्य मूर्तिम् एव पश्यति; इदम् एव उभयोः दृष्टिभेदस्य मूलम्।
Then Mārīca took apart, one by one, Rāvaṇa's false ideas about Rāma. In the last sarga Rāvaṇa had called Rāma a disgrace to the kṣatriyas, cruel, greedy and the slave of his senses, and Mārīca denied every word of it. "Rāma was not cast off by his father, nor is he lawless in any way; he is not greedy, not ill-behaved, not a disgrace to the kṣatriya line. He does not lack the virtues of dharma, he who brings joy to Kausalyā; he is not harsh to living beings but always devoted to their good." He made clear the real reason Rāma went to the forest: "Seeing that his father, a man of truth, had been tricked by Kaikeyī, that righteous man resolved, 'I shall make him true to his word,' and went into the forest of his own accord. To do what pleased Kaikeyī and his father Daśaratha, he gave up kingdom and pleasures and entered the Daṇḍaka forest." He had been neither banished nor defeated. "So Rāma is not harsh, my friend, not ignorant, not a slave to his senses; no one has ever heard a lie from him, and you have no right to speak of him so." And at the last Mārīca rose to the highest praise: "Rāma is dharma itself in bodily form. He is good, his valour is truth, and he is king of the whole world as Indra is king of the gods." So his description begins with denial and ends with affirmation: first a long run of "he is not", then four things he is, dharma, good, true in valour, king. Rāvaṇa thought Rāma weak; Mārīca saw him as dharma embodied, and that is the root of the difference between them.
४रामरूपे अग्नौ प्रवेशनिषेधः
१४कथं नु तस्य वैदेहीं रक्षितां स्वेन तेजसा।
इच्छसे प्रसभं हर्तुं प्रभामिव विवस्वतः॥
१५शरार्चिषमनाधृष्यं चापखड्गेन्धनं रणे।
रामाग्निं सहसा दीप्तं न प्रवेष्टुं त्वमर्हसि॥
१६धनुर्व्यादितदीप्तास्यं शरार्चिषममर्षणम्।
चापबाणधरं तीक्ष्णं शत्रुसेनापहारिणम्॥
१७राज्यं सुखं च संत्यज्य जीवितं चेष्टमात्मनः।
नात्यासादयितुं तात रामान्तकमिहार्हसि॥
१८अप्रमेयं हि तत्तेजो यस्य सा जनकात्मजा।
न त्वं समर्थस्तां हर्तुं रामचापाश्रयां वने॥
ततः मारीचः सीताहरणस्य असम्भवं दर्शयति। सः पृच्छति — स्वेन एव तेजसा रक्षितां तस्य वैदेहीं सूर्यस्य प्रभाम् इव बलात् हर्तुं कथं नु त्वम् इच्छसि; प्रभा सूर्यात् यथा न पृथक्कर्तुं शक्या, तथा एव सीता रामात्। अनन्तरं सः प्रसिद्धाम् अग्न्युपमाम् उपन्यस्यति — रामः प्रदीप्तः अग्निः, तस्य शराः एव अर्चींषि, चापखड्गौ एव इन्धनम्; तम् अनाधृष्यं रामाग्निं रणे सहसा प्रवेष्टुं त्वं न अर्हसि। उपमा पुनः विस्तार्यते — विस्फारितेन धनुषा व्यादितं दीप्तं मुखम्, शराः एव ज्वालाः, स्वभावेन अमर्षणः, चापबाणधरः तीक्ष्णः शत्रुसेनापहारी च — तादृशम् अन्तककल्पं रामं राज्यं सुखं प्रियं जीवितं च त्यक्त्वा अतीव आसादयितुं त्वं न अर्हसि। षोडशसप्तदशौ श्लोकौ एकेन एव वाक्येन सम्बद्धौ, हिन्दीभाष्यम् अपि तौ सहैव व्याचष्टे। अन्ते सः हेतुम् आह — यस्य पत्नी जनकात्मजा, तस्य तेजः अप्रमेयम्, मातुम् अशक्यम्; रामचापम् एव आश्रिताम् एतां वने हर्तुं त्वं समर्थः न असि। पत्न्याः रक्षा अत्र न प्राकारैः न च सैन्येन, अपि तु पत्युः तेजसा एव इति मारीचस्य सिद्धान्तः।
Then Mārīca showed that carrying off Sītā was impossible. "How can you wish to seize Vaidehī by force, when she is guarded by her own splendour, like the radiance of the sun?" As light cannot be parted from the sun, so Sītā cannot be parted from Rāma. Then he offered his famous image of fire: "Rāma is a blazing fire whose flames are his arrows and whose fuel is his bow and sword. That fire cannot be withstood, and you must not rush into it in battle." He widened the image: "His drawn bow is its blazing open mouth, his arrows its flames; he is by nature unforgiving, he bears bow and arrows, he is fierce and sweeps away the armies of his foes. Do not, my friend, throw away your kingdom, your comforts and your dear life by going too near to Rāma, who is Death himself." At the last he gave his reason: "The might of the man whose wife is Janaka's daughter is beyond measure. You cannot carry her off in the forest, sheltered as she is by Rāma's bow." His principle is that a wife is guarded not by walls or armies but by her husband's power.
५सीतायाः अधर्षणीयता, निष्फलः उद्यमः
१९तस्य वै नरसिंहस्य सिंहोरस्कस्य भामिनी।
प्राणेभ्योऽपि प्रियतरा भार्या नित्यमनुव्रता॥
२०न सा धर्षयितुं शक्या मैथिल्योजस्विनः प्रिया।
दीप्तस्येव हुताशस्य शिखा सीता सुमध्यमा॥
२१किमुद्यमं व्यर्थमिमं कृत्वा ते राक्षसाधिप।
दृष्टश्चेत्त्वं रणे तेन तदन्तमुपजीवितम्॥
२२जीवितं च सुखं चैव राज्यं चैव सुदुर्लभम्।
यदीच्छसि चिरं भोक्तुं मा कृथा रामविप्रियम्॥
अनन्तरं मारीचः सीतायाः माहात्म्यं वर्णयति। सिंहोरस्कस्य तस्य नरसिंहस्य सा भामिनी प्राणेभ्यः अपि प्रियतरा, नित्यम् अनुव्रता च भार्या; पतिप्रेम्णा एव सा रक्षिता इति ध्वनिः। ओजस्विनः रामस्य प्रिया सा मैथिली केनापि धर्षयितुं न शक्या — प्रदीप्तस्य हुताशस्य शिखा इव सा सुमध्यमा स्पर्शाय अपि अशक्या; यः ताम् आस्प्रष्टुम् इच्छेत् सः दह्येत एव इति गूढः अर्थः। ततः सः साक्षात् पृच्छति — हे राक्षसाधिप, एनं व्यर्थम् उद्यमं कृत्वा तव किं प्रयोजनम्, किं वा लाभः? यस्मिन् दिने रणे तेन त्वं दृष्टः, तस्मिन् एव दिने तव जीवितस्य अन्तः इति निश्चयेन जानीहि। अन्ते सः स्नेहेन उपसंहरति — यदि जीवितं सुखं परमदुर्लभं राज्यं च चिरकालं भोक्तुम् इच्छसि, तर्हि रामस्य विप्रियं मा कुरु।
Next Mārīca described Sītā's greatness. "She is the proud wife of that lion among men, that lion-chested hero, dearer to him than life and always devoted to him"; the suggestion is that her husband's love itself protects her. "No one can lay a hand on Maithilī, the beloved of that mighty man; slender-waisted Sītā is like the flame of a blazing fire", with the hidden meaning that whoever tried to touch her would be burned. Then he asked directly, "What will you gain, king of the rākṣasas, by this futile venture? Be sure of this: the day he sees you in battle is the last day of your life." And he closed with affection: "If you want to enjoy for long your life, your comforts and a kingdom so hard to win, then do nothing to offend Rāma."
६सचिवैः सह मन्त्रणोपदेशः
२३स सर्वैः सचिवैः सार्धं विभीषणपुरस्कृतैः।
मन्त्रयित्वा स धर्मिष्ठैः कृत्वा निश्चयमात्मनः।
दोषाणां च गुणानां च सम्प्रधार्य बलाबलम्॥
२४आत्मनश्च बलं ज्ञात्वा राघवस्य च तत्त्वतः।
हितं हि तव निश्चित्य क्षमं त्वं कर्तुमर्हसि॥
२५अहं तु मन्ये तव न क्षमं रणे समागमं कोसलराजसूनुना।
इदं हि भूयः शृणु वाक्यमुत्तमं क्षमं च युक्तं च निशाचराधिप॥
अन्ते मारीचः क्रुद्धः न भूत्वा हितैषी मन्त्री इव कर्तव्यमार्गम् उपदिशति। विभीषणपुरस्कृतैः सर्वैः धर्मिष्ठैः सचिवैः सार्धं मन्त्रयित्वा, आत्मनः निश्चयं कृत्वा, दोषाणां गुणानां च बलाबलं सम्यक् सम्प्रधार्य, स्वस्य राघवस्य च बलं तत्त्वतः ज्ञात्वा, तव यत् हितं तत् निश्चित्य, यत् क्षमं शक्यं च तत् एव कर्तुम् अर्हसि — इति सः राजनीतेः समग्रं क्रमम् एव दर्शयति। स्वमतं च स्पष्टं वदति — अहं तु मन्ये, कोसलराजसूनुना सह रणे समागमः तव न क्षमः। ततः सः पुनः याचते — हे निशाचराधिप, इदम् उत्तमं क्षमं युक्तं च वाक्यं भूयः अपि शृणु। एतेन वचनेन सर्गः समाप्यते, अग्रिमे च सर्गे मारीचः स्वस्य पूर्ववृत्तान्तं वक्तुम् आरभते।
At the last Mārīca, not in anger but like a well-wishing minister, set out the proper course. "Take counsel with all your righteous ministers, with Vibhīṣaṇa at their head. Make up your own mind, weigh carefully the strength and weakness of the faults and the merits, learn truly your own strength and Rāghava's, decide what is really for your good, and then do only what you are able to do." So he laid out the whole order of right statecraft. And he gave his own view plainly: "For my part, I think a meeting in battle with the son of the king of Kosala is beyond you." Then he asked once more for a hearing: "Listen again, lord of the night-rovers, to a further word, an excellent one, fitting and proper." With this the sarga ends, and in the next Mārīca begins to tell his own story.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- राक्षस + इन्द्र → राक्षसेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- राक्षसानाम् इन्द्रः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रिय + वादिन् → प्रियवादिन् — व्यञ्जनादित्वात् सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रियं वदन्ति इति प्रियवादिनः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- गुण + उन्नत → गुणोन्नत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); महा + वीर्य इत्यत्र तु सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- महावीर्येण गुणैश्च उन्नतः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + युक्त → अयुक्त — नञ्सन्धिः; अयुक्त + चार इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अयुक्ताः चाराः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- महा + इन्द्र → महेन्द्र — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); वरुण + उपम → वरुणोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- महेन्द्रवरुणयोः उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + राक्षस → अराक्षस — नञः ‘अ’ आदेशः; पूर्वपदेन ‘लोकान्’ इत्यनेन सह तु केवलं सन्निधानम्
- समासः
- न विद्यन्ते राक्षसाः येषु ते — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- जीवित + अन्त → जीवितान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- जीवितस्य अन्तः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- चतुर्थी, एकवचनम् (तादर्थ्ये)
- सन्धिः
- निर् + अङ्कुश → निरङ्कुश — रेफस्य स्थितिः (विसर्जनीयस्य रत्वम्)
- समासः
- निर्गतः अङ्कुशः यस्मात् सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- पाप + मन्त्रित → सन्धिकार्यं नास्ति (उत्तरपदं व्यञ्जनादि)
- समासः
- पापैः मन्त्रितः, पापमन्त्रयुक्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- क्षत्रिय + पांसन → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्षत्रियाणां पांसनः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- कौसल्या + आनन्द → कौसल्यानन्द — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
- समासः
- कौसल्यायाः आनन्दं वर्धयति इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + अविद्वान् → नाविद्वान् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अन्तः न + विद्वस् → अविद्वस् इति नञ्समासः
- समासः
- न विद्वान् इति अविद्वान् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + अजितेन्द्रियः → नाजितेन्द्रियः — सवर्णदीर्घसन्धिः; अजित + इन्द्रिय → अजितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- अजितानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः, तस्य नञ्प्रतिषेधः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- विग्रह + मतुप् (वतुप्) → विग्रहवान् — मकारस्य वकारादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — मत्वर्थीयप्रत्ययान्तं पदम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- शर + अर्चिस् → शरार्चिस् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शराः अर्चींषि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रामाग्निम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- खड्ग + इन्धन → खड्गेन्धन — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- चापखड्गौ इन्धनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + आधृष्य → अनाधृष्य — नञः ‘अन्’ आदेशः (स्वरपरत्वात्)
- समासः
- न आधृष्यम् इति — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- दीप्त + आस्य → दीप्तास्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); वि + आदित → व्यादित — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- धनुषा व्यादितं दीप्तम् आस्यं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- राम + अन्तक → रामान्तक — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- रामः एव अन्तकः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- चाप + आश्रय → चापाश्रय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- रामस्य चापः आश्रयः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (स्त्रीलिङ्गे)
- सन्धिः
- सिंह + उरस् → सिंहोरस् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); बहुव्रीहौ कप् प्रत्ययः
- समासः
- सिंहस्य इव उरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- अत्र समासान्तर्गतः सन्धिः नास्ति, अपि तु पदद्वयस्य बाह्यः सन्धिः — मैथिली + ओजस्विनः → मैथिल्योजस्विनः, यण्सन्धिः (ई + ओ = य् + ओ); एषा एव अत्र पाठस्य दुर्बोधता
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मैथिली’ प्रथमान्तम्, ‘ओजस्विनः’ षष्ठ्यन्तम्
- विभक्तिः
- मैथिली — प्रथमा एकवचनम्; ओजस्विनः — षष्ठी एकवचनम्
- सन्धिः
- हुत + अश → हुताश — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- हुतम् अश्नाति इति हुताशः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- उप + जीवित → उपजीवित — सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वपदेन ‘तदन्तम्’ इत्यनेन सह बाह्यः सन्निधानमात्रम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उप + जीव्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं नपुंसकरूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + प्र + धार्य → सम्प्रधार्य — मकारस्य अनुस्वारः, तस्य च परसवर्णः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + प्र + धृ’ धातोः ण्यन्तात् ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
- सन्धिः
- बल + अबल → बलाबल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- बलं च अबलं च — समाहारद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- निशाचर + अधिप → निशाचराधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अन्तः निशा + चर → निशाचर इत्यत्र तु सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निशायां चरति इति निशाचरः, तेषाम् अधिपः — उपपदतत्पुरुषगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्