॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः ३८

अरण्यकाण्डम् — अष्टात्रिंशः सर्गः

मारीचेन स्वपूर्ववृत्तान्तकथनम्

विश्वामित्रयज्ञरक्षणे बालरामस्य पराक्रमः, मारीचस्य समुद्रे पातः, लङ्काविनाशस्य भविष्यद्वाणी

अस्मिन् सर्गे मारीचः स्वस्य एव पूर्वानुभवं प्रमाणत्वेन उपस्थापयति। पूर्वं सः नागसहस्रबलः पर्वतोपमः नीलजीमूतसंकाशः परिघायुधः च भूत्वा दण्डकारण्ये ऋषीणां मांसानि भक्षयन् विचरति स्म। तेन त्रस्तः विश्वामित्रः दशरथं गत्वा ‘पर्वकाले रामः मां रक्षतु’ इति याचते। दशरथः ‘अयं राघवः ऊनद्वादशवर्षः अकृतास्त्रः च; अहम् एव चतुरङ्गेण बलेन आगत्य निशाचरं वधिष्यामि’ इति वदति, किन्तु मुनिः ‘रामात् अन्यत् बलं तस्य रक्षसः कृते पर्याप्तं नास्ति; बालः अपि एषः समर्थः’ इति निश्चित्य रामम् एव नयति। ततः मारीचः बालरामस्य रूपं वर्णयति — अजातव्यञ्जनः, एकवस्त्रधरः, शिखी, कनकमालाधारी, स्वतेजसा दण्डकारण्यं शोभयन् उदितः बालचन्द्रः इव। दर्पात् आश्रमं प्रविष्टं मारीचम् असम्भ्रान्तः रामः शरेण ताडयित्वा शतयोजनदूरे समुद्रे क्षिपति; किन्तु हन्तुं न इच्छति, अतः मारीचः जीवति। तस्य सहायाः तु निपातिताः। एतत् स्मृत्वा सः रावणं चेतयति — मया वार्यमाणः अपि यदि रामेण विग्रहं करिष्यसि, तर्हि क्रीडारतिविलासप्रियाणां राक्षसानां संतापम् आहरिष्यसि; मैथिलीकृते विनष्टां लङ्कां शरजालपरिक्षिप्ताम् अग्निज्वालासमावृतां द्रक्ष्यसि। परदाराभिमर्शात् अन्यत् पापतरं नास्ति; स्वदारनिरतः भव इति उपदिश्य सः अन्ते वदति — सुहृदा मया निवार्यमाणः अपि यदि प्रसह्य सीतां धर्षयिष्यसि, तर्हि सबान्धवः रामशरैः आत्तजीवितः यमक्षयं गमिष्यसि इति।

१मारीचस्य पूर्वदर्पः, विश्वामित्रस्य दशरथं प्रति गमनम्

१कदाचिदप्यहं वीर्यात्पर्यटन्पृथिवीमिमाम्।
बलं नागसहस्रस्य धारयन्पर्वतोपमः॥

२नीलजीमूतसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः।
भयं लोकस्य जनयन्किरीटी परिघायुधः॥

३व्यचरन्दण्डकारण्यमृषिमांसानि भक्षयन्।
विश्वामित्रोऽथ धर्मात्मा मद्वित्रस्तो महामुनिः॥

४स्वयं गत्वा दशरथं नरेन्द्रमिदमब्रवीत्।
अयं रक्षतु मां रामः पर्वकाले समाहितः॥

५मारीचान्मे भयं घोरं समुत्पन्नं नरेश्वर।
इत्येवमुक्तो धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा॥

मारीचः स्वस्य पूर्ववृत्तान्तम् आख्यातुम् आरभते, येन रावणः प्रत्यक्षोदाहरणेन बुध्येत। कदाचित् अहं वीर्यमदेन इमां पृथ्वीं पर्यटन् आसम्; नागसहस्रस्य बलं धारयन् पर्वतोपमः च आसम्। नीलजीमूतसंकाशं मे शरीरम्, कर्णयोः तप्तकाञ्चनकुण्डले, मस्तके किरीटम्, हस्ते परिघः; लोकस्य भयं जनयन् ऋषीणां मांसानि भक्षयन् अहं दण्डकारण्ये विचरामि स्म। तेन मत्तः अहं मुनीनां यज्ञान् विघ्नयामि स्म। ततः मद्विवस्तः धर्मात्मा महामुनिः विश्वामित्रः स्वयम् एव दशरथं नरेन्द्रं गत्वा इदम् अब्रवीत् — पर्वकाले समाहितः अयं रामः मां रक्षतु; हे नरेश्वर, मारीचात् मे घोरं भयं समुत्पन्नम् इति। मुनेः एतत् वचनं श्रुत्वा धर्मात्मा राजा दशरथः तदा प्रत्युत्तरं दातुम् उद्यतः अभवत्। एवं मारीचस्य कथायां रामस्य प्रथमं नाम मुनेः मुखात् एव निर्गच्छति। पूर्वस्मिन् सर्गे मारीचः नीतिवाक्यैः उपदिष्टवान्; अत्र सः स्वस्य एव अनुभवं प्रमाणत्वेन उपस्थापयति, यतः परोक्षः उपदेशः रावणं न स्पृशति स्म। अस्मिन् सर्गे कथायाः काले पश्चाद्गतिः भवति — बालकाण्डस्य विश्वामित्रयज्ञरक्षणप्रसङ्गः अत्र मारीचस्य स्मृतिरूपेण पुनः उच्यते। तदा मम बलं देवैः अपि अप्रतिहतम् आसीत्, वरदानेन च अहं दृप्तः आसम्।

Mārīca now began to tell his own past, so that Rāvaṇa might learn from an example he had seen with his own eyes. "Once, my friend, drunk with pride in my strength, I roamed this earth, bearing the might of a thousand elephants and towering like a mountain. I was dark as a blue thundercloud, with earrings of burnished gold, a crown on my head and an iron club in my hand, and I spread terror through the world. I ranged the Daṇḍaka forest eating the flesh of seers, and in my arrogance I wrecked the sages' sacrifices. Then the righteous great sage Viśvāmitra, terrified of me, went himself to Daśaratha, lord of men, and said, 'Let this Rāma stand guard over me with full attention at the time of the sacred rite, for a terrible fear of Mārīca has come upon me, lord of men.' Hearing the sage's words, the righteous King Daśaratha made ready to reply." So in Mārīca's story Rāma's name is first spoken by the sage. In the last sarga Mārīca had counselled Rāvaṇa with maxims of policy; here he offers his own experience as proof, because advice at one remove had not touched Rāvaṇa. The story turns back in time: the protection of Viśvāmitra's sacrifice, told in the Bāla Kāṇḍa, is told again here as Mārīca remembers it. In those days, he says, not even the gods could check his strength, and a boon had made him arrogant.

२दशरथस्य प्रत्युत्तरम्, विश्वामित्रस्य आग्रहः

६प्रत्युवाच महाभागं विश्वामित्रं महामुनिम्।
ऊनद्वादशवर्षोऽयमकृतास्त्रश्च राघवः॥

७कामं तु मम तत्सैन्यं मया सह गमिष्यति।
बलेन चतुरङ्गेण स्वयमेत्य निशाचरम्॥

८वधिष्यामि मुनिश्रेष्ठ शत्रुं तव यथेप्सितम्।
एवमुक्तः स तु मुनी राजानमिदमब्रवीत्॥

९रामान्नान्यद्बलं लोके पर्याप्तं तस्य रक्षसः।
देवतानामपि भवान्समरेष्वभिपालकः॥

१०आसीत्तव कृतं कर्म त्रिलोकविदितं नृप।
काममस्ति महत्सैन्यं तिष्ठत्विह परंतप॥

११बालोऽप्येष महातेजाः समर्थस्तस्य निग्रहे।
गमिष्ये राममादाय स्वस्ति तेऽस्तु परंतप॥

दशरथः महाभागं महामुनिं विश्वामित्रं प्रत्युवाच — अयं राघवः ऊनद्वादशवर्षः, अकृतास्त्रः च; अस्य वयः अल्पम्, अस्त्राभ्यासः च न पूर्णः। कामं मम तत् सैन्यं मया सह गमिष्यति; चतुरङ्गेण बलेन स्वयम् एव आगत्य निशाचरम् अहं वधिष्यामि, हे मुनिश्रेष्ठ, तव शत्रुं यथेप्सितं हनिष्यामि इति। एवम् उक्तः सः मुनिः राजानम् इदम् अब्रवीत् — तस्य रक्षसः कृते रामात् अन्यत् किमपि बलं लोके पर्याप्तं नास्ति। तव स्तुतिं च करोति — समरेषु त्वं देवानाम् अपि अभिपालकः; तव कृतं कर्म त्रिलोकविदितम् आसीत्। किन्तु — हे परंतप, कामं तव महत् सैन्यं अस्ति, तत् इह एव तिष्ठतु; बालः अपि एषः महातेजाः तस्य निग्रहे समर्थः; अहं रामम् आदाय गमिष्यामि, तव स्वस्ति अस्तु इति। मुनेः निश्चयः राज्ञः सङ्कोचात् बलीयान् अभवत्। एवम् उक्त्वा परमप्रीतः विश्वामित्रः तं नृपात्मजम् आदाय स्वम् आश्रमं जगाम। अत्र मुद्रणे राज्ञः वचने ‘ऊनद्वादशवर्षः’ इति पाठः; बालकाण्डे तु ‘ऊनषोडशवर्षः’ इति उक्तम् इति गीताप्रेस-संस्करणस्य पादटिप्पण्यां स्वयम् एव सूचितम्, समीक्षितसंस्करणम् अपि तत्र ‘ऊनषोडश’ इति पठति। मारीचस्य आशयः तु एकः एव — यः बाल्ये एव तादृशः, सः अधुना कीदृशः इति। मुनेः वचने द्वौ भावौ मिलितौ — राज्ञः सम्मानः, बालस्य च विश्वासः; स्तुत्या सः राज्ञः सङ्कोचं शमयति, ‘बालः अपि समर्थः’ इति वचनेन च स्वस्य ज्ञानं प्रकटयति।

"Daśaratha answered the illustrious great sage Viśvāmitra: 'This son of Raghu is not yet twelve years old and has no training in weapons.'" His age was young and his training in arms incomplete. "'If you wish, my army will go with me, and I will come myself with my fourfold force and kill the night-rover; I will slay your enemy, best of sages, just as you desire.' At this the sage said to the king, 'There is no power in the world except Rāma that is a match for that rākṣasa.'" And he praised the king: "'You are the protector even of the gods in battle, and what you once did is known through the three worlds. Your great army may well stay here, scorcher of foes. Boy though he is, this radiant one can subdue him. I shall go and take Rāma with me; may all be well with you.'" The sage's resolve proved stronger than the king's hesitation. Mārīca's point is simple: if Rāma was like that as a boy, what must he be now? The sage's words blend two feelings, respect for the king and trust in the boy: his praise soothed the king's reluctance, and his words "boy though he is, he can" revealed what he knew.

३यज्ञरक्षायां बालरामस्य रूपवर्णनम्

१२इत्येवमुक्त्वा स मुनिस्तमादाय नृपात्मजम्।
जगाम परमप्रीतो विश्वामित्रः स्वमाश्रमम्॥

१३तं तथा दण्डकारण्ये यज्ञमुद्दिश्य दीक्षितम्।
बभूवोपस्थितो रामश्चित्रं विस्फारयन्धनुः॥

१४अजातव्यञ्जनः श्रीमान्बालः श्यामः शुभेक्षणः।
एकवस्त्रधरो धन्वी शिखी कनकमालया॥

१५शोभयन्दण्डकारण्यं दीप्तेन स्वेन तेजसा।
अदृश्यत तदा रामो बालचन्द्र इवोदितः॥

दण्डकारण्ये यज्ञम् उद्दिश्य दीक्षितं तं मुनिम् अभिरक्षितुं रामः चित्रं धनुः विस्फारयन् उपस्थितः अभवत्। मारीचः तदानीन्तनं रामस्य रूपं सविस्मयं स्मरति — अजातव्यञ्जनः, अर्थात् यौवनस्य चिह्नानि अद्यापि न प्रकटितानि; श्रीमान्, बालः, श्यामः, शुभेक्षणः; एकम् एव वस्त्रं धृतवान्, धन्वी, शिखी, कनकमालया च शोभितः। स्वेन दीप्तेन तेजसा दण्डकारण्यं शोभयन् सः तदा उदितः बालचन्द्रः इव अदृश्यत। एषा उपमा मारीचस्य स्मृतौ स्थिरा — यः बालचन्द्रः इव सौम्यः दृष्टः, सः एव क्षणेन कालाग्निः इव अभवत् इति। वर्णनम् इदं रावणस्य कृते एव — यदि बालः एतादृशः, तर्हि अधुना प्रौढः कीदृशः इति अनुक्तम् अपि ध्वनति। मारीचस्य वर्णने विरोधाभासः एव सारः — एकस्मिन् एव शरीरे बालकत्वं च दिव्यतेजः च सह वर्तेते। एकवस्त्रधरः, शिखी, कनकमालाधारी इति सर्वं ब्रह्मचारिणः रूपम्; धन्वी इति तु क्षत्रियस्य। अतः सः तदा तपस्वी इव दृष्टः, किन्तु वस्तुतः यज्ञस्य रक्षकः आसीत्।

"Having said this, the sage took the king's son and went, delighted, to his hermitage. In the Daṇḍaka forest, while the sage was consecrated for the sacrifice, Rāma took his stand to guard him, twanging his wonderful bow." Mārīca remembered with wonder how Rāma looked then. "No sign of manhood had yet appeared on him. He was a handsome boy, dark, with beautiful eyes, wearing a single garment, bow in hand, with a topknot and a golden chain. Lighting up the Daṇḍaka forest with his own blazing splendour, Rāma looked like the young moon newly risen." That image stayed fixed in Mārīca's memory: the one who seemed as gentle as the new moon became in a moment like the fire at the end of time. The description is meant for Rāvaṇa: if the boy was like this, what must the grown man be? The unspoken question rings out. At the heart of Mārīca's picture is a paradox, boyhood and divine splendour in a single body. The single garment, the topknot and the golden chain are the dress of a young student under vows, the bow that of a warrior; he looked like an ascetic but was in truth the sacrifice's guardian.

४मारीचस्य आक्रमणम्, शरेण समुद्रे पातः

१६ततोऽहं मेघसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः।
बली दत्तवरो दर्पादाजगामाश्रमान्तरम्॥

१७तेन दृष्टः प्रविष्टोऽहं सहसैवोद्यतायुधः।
मां तु दृष्ट्वा धनुः सज्यमसम्भ्रान्तश्चकार ह॥

१८अवजानन्नहं मोहाद्बालोऽयमिति राघवम्।
विश्वामित्रस्य तां वेदिमभ्यधावं कृतत्वरः॥

१९तेन मुक्तस्ततो बाणः शितः शत्रुनिबर्हणः।
तेनाहं ताडितः क्षिप्तः समुद्रे शतयोजने॥

२०नेच्छता तात मां हन्तुं तदा वीरेण रक्षितः।
रामस्य शरवेगेन निरस्तो भ्रान्तचेतनः॥

२१पातितोऽहं तदा तेन गम्भीरे सागराम्भसि।
प्राप्य संज्ञां चिरात्तात लङ्कां प्रति गतः पुरीम्॥

ततः अहं मेघसंकाशः, तप्तकाञ्चनकुण्डलः, बली, दत्तवरः च दर्पात् आश्रमान्तरम् आजगाम। उद्यतायुधं मां प्रविष्टं तेन दृष्टम्; मां दृष्ट्वा सः असम्भ्रान्तः एव धनुः सज्यं चकार — न भयम्, न च सम्भ्रमः। अहं तु मोहात् ‘अयं बालः’ इति राघवम् अवजानन् कृतत्वरः विश्वामित्रस्य तां वेदिम् अभ्यधावम्। तेन ततः शितः शत्रुनिबर्हणः बाणः मुक्तः; तेन अहं ताडितः क्षिप्तः च शतयोजने समुद्रे पतितः। किन्तु — हे तात, सः वीरः मां हन्तुं न इच्छति स्म, तेन एव अहं रक्षितः; रामस्य शरवेगेन निरस्तः भ्रान्तचेतनः च अभवम्। तदा तेन अहं गम्भीरे सागराम्भसि पातितः; चिरात् संज्ञां प्राप्य लङ्कां पुरीं प्रति गतः। एतेन एकेन एव उदाहरणेन मारीचः दर्शयति — रामस्य शरः मारणाय अपि समर्थः, रक्षणाय अपि; वधः न कृतः, इति तस्य अनुग्रहः एव। अत्र मारीचः त्रीन् क्रमान् दर्शयति — दर्पेण प्रवेशः, अवज्ञया आक्रमणम्, शरेण दूरे क्षेपः। ‘असम्भ्रान्तः’ इति पदेन बालस्य धैर्यं सूचितम्; ‘अवजानन् मोहात्’ इति पदेन स्वस्य एव दोषः स्वीकृतः। यत् रावणः अधुना करोति, तत् एव मारीचः तदा कृतवान् इति तुलना अनुक्ता अपि स्पष्टा। शतयोजनदूरे समुद्रे पतितः अपि अहं न मृतः, इति एव रामस्य संयमस्य प्रमाणम्; यदि सः हन्तुम् इच्छेत् स्म, तर्हि तत्क्षणम् एव अहं नष्टः अभविष्यम्।

"Then I, dark as a cloud, with earrings of burnished gold, strong and armed with a boon, came proudly into the hermitage. He saw me come in with my weapon raised, and seeing me he strung his bow without the least alarm." Neither fear nor flurry. "In my folly I despised Rāghava, thinking, 'This is only a boy,' and rushed at Viśvāmitra's altar. Then he loosed a sharp arrow, a destroyer of foes, and struck by it I was flung a hundred leagues out into the sea. He did not wish to kill me then, my friend, and so that hero spared me. Hurled away by the force of Rāma's arrow, my senses reeling, I was cast into the deep waters of the ocean. Only after a long time did I come to myself, and then I went back to the city of Laṅkā." With this one example Mārīca shows that Rāma's arrow could kill or spare, and that it did not kill was an act of grace. He traces three steps: entering in pride, attacking in contempt, being hurled far off by a single arrow. "Without alarm" shows the boy's composure; "in my folly I despised" is Mārīca owning his own fault. The unspoken comparison is plain: what Rāvaṇa was doing now, Mārīca had done then. That he fell a hundred leagues away into the sea and did not die proves Rāma's restraint; had Rāma wished to kill him, he would have perished on the spot.

५लङ्कायाः विनाशस्य भविष्यद्वाणी

२२एवमस्मि तदा मुक्तः सहायास्ते निपातिताः।
अकृतास्त्रेण रामेण बालेनाक्लिष्टकर्मणा॥

२३तन्मया वार्यमाणस्तु यदि रामेण विग्रहम्।
करिष्यस्यापदां घोरां क्षिप्रं प्राप्य न शिष्यसि॥

२४क्रीडारतिविधिज्ञानां समाजोत्सवदर्शिनाम्।
रक्षसां चैव संतापमनर्थं चाहरिष्यसि॥

२५हर्म्यप्रासादसम्बाधां नानारत्नविभूषिताम्।
द्रक्ष्यसि त्वं पुरीं लङ्कां विनष्टां मैथिलीकृते॥

२६अकुर्वन्तोऽपि पापानि शुचयः पापसंश्रयात्।
परपापैर्विनश्यन्ति मत्स्या नागह्रदे यथा॥

२७दिव्यचन्दनदिग्धाङ्गान्दिव्याभरणभूषितान्।
द्रक्ष्यस्यभिहतान्भूमौ तव दोषात्तु राक्षसान्॥

२८हृतदारान्सदारांश्च दश विद्रवतो दिशः।
हतशेषानशरणान्द्रक्ष्यसि त्वं निशाचरान्॥

२९शरजालपरिक्षिप्तामग्निज्वालासमावृताम्।
प्रदग्धभवनां लङ्कां द्रक्ष्यसि त्वमसंशयम्॥

एवम् अहं तदा मुक्तः, किन्तु मम सहायाः निपातिताः — ते च अकृतास्त्रेण बालेन अक्लिष्टकर्मणा रामेण एव। तत् स्मृत्वा मारीचः चेतयति — मया वार्यमाणः अपि यदि त्वं रामेण विग्रहं करिष्यसि, तर्हि घोराम् आपदं क्षिप्रं प्राप्य न शिष्यसि, नाशम् एव गमिष्यसि। ततः सः लङ्कायाः भाविनं विनाशं चित्रयति — क्रीडायाः रतेः च विधिं जानन्तः, समाजोत्सवदर्शिनः, सुखमात्रपराः ते राक्षसाः; तेषां त्वं संतापम् अनर्थं च आहरिष्यसि। हर्म्यप्रासादसम्बाधां नानारत्नविभूषितां लङ्कापुरीं मैथिलीकृते विनष्टां त्वं द्रक्ष्यसि। नीतिवाक्यम् अपि वदति — पापानि अकुर्वन्तः शुचयः अपि पापसंश्रयात् परपापैः विनश्यन्ति, नागह्रदे मत्स्याः इव। दिव्यचन्दनदिग्धाङ्गान् दिव्याभरणभूषितान् राक्षसान् तव दोषात् एव भूमौ अभिहतान् द्रक्ष्यसि; हृतदारान् सदारांश्च, हतशेषान् अशरणान् दश दिशः विद्रवतः निशाचरान् द्रक्ष्यसि। शरजालपरिक्षिप्ताम्, अग्निज्वालासमावृताम्, प्रदग्धभवनां लङ्काम् असंशयं त्वं द्रक्ष्यसि इति। एषा भविष्यद्वाणी युद्धकाण्डे अक्षरशः सत्या भवति। ‘द्रक्ष्यसि’ इति क्रियापदं पुनः पुनः आवर्तते — सप्तवारं प्रायः; एतेन भविष्यत्कालः प्रत्यक्षवत् चित्रितः। मत्स्योपमा च मार्मिकी — नागह्रदे निवसन्तः निर्दोषाः मत्स्याः सर्पाणां कृते एव हन्यन्ते; तथा एव रावणस्य एकस्य दोषेण समग्रा राक्षसजातिः नङ्क्ष्यति। अत्र मारीचः राक्षसानां स्वभावम् अपि सूचयति — ते युद्धप्रियाः न, अपि तु क्रीडारतिविलासप्रियाः; तादृशाः निरपराधाः अपि एकस्य राज्ञः कामेन हन्यन्ते इति करुणा। हृतदाराः, सदाराः, हतशेषाः, अशरणाः इति चतुर्भिः पदैः पराजितस्य नगरस्य समग्रं चित्रं निर्मितम्। अग्निज्वालाभिः आवृता, शरजालेन परिक्षिप्ता, दग्धभवना च लङ्का — एतत् त्रयं मारीचः असंशयम् इति निश्चयेन वदति।

"So I escaped that day, but my companions were struck down by Rāma, a boy untrained in weapons, whose great deeds cost him no effort." Remembering this, Mārīca warned: "So if, in spite of my holding you back, you make war on Rāma, you will quickly meet dreadful disaster and you will perish." Then he pictured Laṅkā's coming ruin. "You will bring grief and ruin on the rākṣasas, who know only games and the arts of love and care for nothing but gatherings and festivals. You will see the city of Laṅkā, crowded with mansions and palaces and adorned with every kind of jewel, laid waste for Maithilī's sake." He added a maxim: "Even the pure, who commit no sin themselves, perish through the sins of others with whom they live, as fish do in a pool full of snakes. You will see rākṣasas whose limbs were smeared with heavenly sandal and who wore heavenly ornaments struck down on the ground, and through your fault. You will see night-rovers whose wives have been carried off, and others with their wives still, survivors of the slaughter, helpless, fleeing in all ten directions. Beyond all doubt you will see Laṅkā caught in a net of arrows, wrapped in flames, her houses burned to ash." This prophecy comes true to the letter in the Yuddha Kāṇḍa. The words "you will see" come again and again, and the future is painted as if it were already before his eyes. The image of the fish is poignant: innocent fish living in a snakes' pool are killed because of the snakes, and so the whole rākṣasa race would perish through Rāvaṇa's single fault. Mārīca also hints at the rākṣasas' nature: they are not lovers of war but of games, love and pleasure, and it is pitiful that such blameless folk should die for one king's lust. The four phrases, wives carried off, wives still with them, survivors, helpless, build the whole picture of a conquered city, and Laṅkā wrapped in flames, netted with arrows and burned he declares with certainty.

६परदाराभिमर्शदोषः, अन्तिमः प्रतिषेधः

३०परदाराभिमर्शात्तु नान्यत्पापतरं महत्।
प्रमदानां सहस्राणि तव राजन्परिग्रहे॥

३१भव स्वदारनिरतः स्वकुलं रक्ष राक्षसान्।
मानं वृद्धिं च राज्यं च जीवितं चेष्टमात्मनः॥

३२कलत्राणि च सौम्यानि मित्रवर्गं तथैव च।
यदीच्छसि चिरं भोक्तुं मा कृथा रामविप्रियम्॥

३३निवार्यमाणः सुहृदा मया भृशं प्रसह्य सीतां यदि धर्षयिष्यसि।
गमिष्यसि क्षीणबलः सबान्धवो यमक्षयं रामशरास्तजीवितः॥

अन्ते मारीचः मूलदोषम् एव स्पृशति — परदाराभिमर्शात् अन्यत् किमपि महत् पापतरं नास्ति। तव परिग्रहे प्रमदानां सहस्राणि सन्ति; अतः स्वदारनिरतः भव, स्वकुलं रक्ष, राक्षसान् रक्ष, तथा मानं वृद्धिं राज्यं स्वस्य इष्टं जीवितं च रक्ष। यदि सौम्यानि कलत्राणि मित्रवर्गं च चिरं भोक्तुम् इच्छसि, तर्हि रामस्य विप्रियं मा कुरु। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन गम्भीरः — सुहृदा मया भृशं निवार्यमाणः अपि यदि त्वं प्रसह्य सीतां धर्षयिष्यसि, तर्हि क्षीणबलः सबान्धवः रामशरैः आत्तजीवितः सन् यमक्षयं गमिष्यसि। एतेन स्पष्टवचनेन सर्गः समाप्यते; मारीचस्य हितोपदेशः तु रावणस्य कर्णं न प्रविशति। ‘परदाराभिमर्शात् नान्यत् पापतरम्’ इति वाक्यं सर्गस्य नैतिकं केन्द्रम्। मारीचः न केवलं भयं दर्शयति, अपि तु धर्मम् अपि स्मारयति; भयेन च धर्मेण च उभाभ्यां सः रावणं निवारयितुम् इच्छति। किन्तु कालचोदितस्य रावणस्य कृते उभयम् अपि निष्फलम् एव भवति इति अग्रिमः सर्गः दर्शयिष्यति।

At the last Mārīca touched the root of the matter: "There is no sin greater than laying hands on another man's wife, and you already have thousands of women, O king. Be content with your own wives. Protect your family, protect the rākṣasas, and protect your honour, your prosperity, your kingdom and the life you hold dear. If you want to enjoy for long your gentle wives and the company of your friends, then do nothing to offend Rāma." The final verse, in a weightier metre, is grave: "If, restrained again and again by me who am your friend, you still lay violent hands on Sītā, then with your strength broken and your life taken by Rāma's arrows you will go, you and all your kin, to the realm of Yama." With these plain words the sarga ends, but Mārīca's good counsel does not enter Rāvaṇa's ears. The words "there is no greater sin than touching another's wife" are the moral centre of the sarga. Mārīca shows him not only fear but dharma, and tries to hold him back with both. But for Rāvaṇa, driven on by Time, both would prove useless, as the next sarga will show.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः॥ ३८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
पर्यटन् ३८.१ इतस्ततः भ्रमन्, परिभ्रमन्
सन्धिः
परि + अटन् → पर्यटन् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘परि + अट्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (कर्तरि)
पर्वतोपमः ३८.१ पर्वतसदृशः, अतिविशालदेहः
सन्धिः
पर्वत + उपम → पर्वतोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
पर्वतः उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नीलजीमूतसंकाशः ३८.२ नीलमेघसदृशवर्णः
सन्धिः
सम् + काश → संकाश — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
नीलः जीमूतः इव संकाशः यस्य सः — उपमानपूर्वपदो बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
तप्तकाञ्चनकुण्डलः ३८.२ तपायमानसुवर्णकुण्डलधारी
सन्धिः
तप्त + काञ्चन + कुण्डल → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तप्तकाञ्चनस्य कुण्डले यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
परिघायुधः ३८.२ परिघनामकम् आयुधं धारयन्
सन्धिः
परिघ + आयुध → परिघायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
परिघः आयुधं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मद्वित्रस्तः ३८.३ मत्तः भीतः, मम कारणेन त्रस्तः
सन्धिः
मत् + वित्रस्तः → मद्वित्रस्तः — जश्त्वसन्धिः (त् + व् = द् व्)
समासः
मत्तः वित्रस्तः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पर्वकाले ३८.४ अमावास्यादिपर्वसमये (यदा राक्षसाः प्रबलाः)
सन्धिः
पर्व + काल → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पर्वणः कालः, तस्मिन् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
ऊनद्वादशवर्षः ३८.६ द्वादशवर्षेभ्यः न्यूनवयस्कः (मुद्रणे पादटिप्पणी अत्र बालकाण्डस्य ‘ऊनषोडशवर्ष’ इति पाठं स्मारयति)
सन्धिः
द्वा + दश → द्वादश; ऊन + द्वादशवर्ष → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ऊनानि द्वादश वर्षाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अकृतास्त्रः ३८.६ अस्त्रविद्यायाम् अकृताभ्यासः
सन्धिः
न + कृत → अकृत — नञ्सन्धिः; कृत + अस्त्र → कृतास्त्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
न कृतम् अस्त्रम् अभ्यासतः येन सः — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
चतुरङ्गेण ३८.७ चतुरङ्गिण्या सेनया
सन्धिः
चतुर् + अङ्ग → चतुरङ्ग — रेफस्य स्थितिः
समासः
चत्वारि अङ्गानि यस्य तत् — बहुव्रीहिः (हस्त्यश्वरथपदातिरूपम्)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
रामान्नान्यद्बलम् ३८.९ रामात् भिन्नं किमपि न
सन्धिः
रामात् + न → रामान्न — अनुनासिकसन्धिः (त् + न् = न् न्); न + अन्यत् → नान्यत् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — पदत्रयस्य सन्धिः
विभक्तिः
रामात् — पञ्चमी एकवचनम्; अन्यत् — प्रथमा एकवचनम्
समरेष्वभिपालकः ३८.९ युद्धेषु रक्षकः
सन्धिः
समरेषु + अभिपालकः → समरेष्वभिपालकः — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः
अभि + पालकः — प्रादिसमासः
विभक्तिः
समरेषु — सप्तमी बहुवचनम्; अभिपालकः — प्रथमा एकवचनम्
त्रिलोकविदितम् ३८.१० त्रिभुवने प्रसिद्धम्
सन्धिः
त्रि + लोक + विदित → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
त्रिषु लोकेषु विदितम् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसके)
नृपात्मजम् ३८.१२ राजपुत्रं रामम्
सन्धिः
नृप + आत्मज → नृपात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
नृपस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विस्फारयन् ३८.१३ धनुषः ज्यां तन्वन्, टङ्कारं कुर्वन्
सन्धिः
वि + स्फारयन् → सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वि’ इति उपसर्गः
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + स्फुर्’ धातोः ण्यन्तात् शतृप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अजातव्यञ्जनः ३८.१४ यस्मिन् यौवनस्य चिह्नानि (श्मश्रु आदीनि) अद्यापि न उद्गतानि
सन्धिः
न + जात → अजात — नञ्सन्धिः; वि + अञ्जन → व्यञ्जन — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
न जातानि व्यञ्जनानि यस्य सः — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शुभेक्षणः ३८.१४ सुन्दरनयनः
सन्धिः
शुभ + ईक्षण → शुभेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
शुभे ईक्षणे यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
आजगामाश्रमान्तरम् ३८.१६ आश्रमस्य अभ्यन्तरम् आगच्छत्
सन्धिः
आजगाम + आश्रमान्तरम् → आजगामाश्रमान्तरम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ); अन्तः आश्रम + अन्तर → आश्रमान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
आश्रमस्य अन्तरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
आजगाम — लिट् प्रथमपुरुषः; आश्रमान्तरम् — द्वितीया एकवचनम्
उद्यतायुधः ३८.१७ उत्तोलितशस्त्रः, प्रहर्तुं सज्जः
सन्धिः
उद्यत + आयुध → उद्यतायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
उद्यतम् आयुधं येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
असम्भ्रान्तः ३८.१७ अविचलितः, अव्याकुलः
सन्धिः
न + सम्भ्रान्त → असम्भ्रान्त — नञ्सन्धिः; सम् + भ्रान्त → सम्भ्रान्त — मकारस्य परसवर्णः
समासः
न सम्भ्रान्तः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भ्रान्तचेतनः ३८.२० विह्वलचित्तः, नष्टसंज्ञप्रायः
सन्धिः
भ्रान्त + चेतन → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भ्रान्ता चेतना यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सागराम्भसि ३८.२१ समुद्रजले
सन्धिः
सागर + अम्भस् → सागराम्भस् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सागरस्य अम्भः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
अक्लिष्टकर्मणा ३८.२२ अनायासेन महत्कर्म कुर्वता
सन्धिः
न + क्लिष्ट → अक्लिष्ट — नञ्सन्धिः
समासः
अक्लिष्टानि कर्माणि यस्य सः, तेन — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
समाजोत्सवदर्शिनाम् ३८.२४ सामाजिकान् उत्सवान् एव पश्यतां (राक्षसानाम्)
सन्धिः
समाज + उत्सव → समाजोत्सव — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समाजोत्सवान् दर्शितुं शीलम् एषाम् इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
हर्म्यप्रासादसम्बाधाम् ३८.२५ धनिनां भवनैः राजप्रासादैः च सङ्कीर्णाम्
सन्धिः
सम् + बाध → सम्बाध — मकारस्य परसवर्णः
समासः
हर्म्यैः प्रासादैः च सम्बाधा, ताम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (स्त्रीलिङ्गे)
दिव्यचन्दनदिग्धाङ्गान् ३८.२७ दिव्यचन्दनलिप्तशरीरान्
सन्धिः
दिग्ध + अङ्ग → दिग्धाङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दिव्यचन्दनेन दिग्धानि अङ्गानि येषां तान् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
परदाराभिमर्शात् ३८.३० परस्त्रीस्पर्शात्, परदारसेवनात्
सन्धिः
दार + अभिमर्श → दाराभिमर्श — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
परेषां दाराः, तेषाम् अभिमर्शः, तस्मात् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (तुलनार्थे)
रामशरास्तजीवितः ३८.३३ रामबाणैः अपहृतप्राणः (समीक्षितसंस्करणे ‘रामशरात्तजीवितः’)
सन्धिः
शर + अस्त → शरास्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
रामस्य शरैः अस्तं जीवितं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्