॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः ३९

अरण्यकाण्डम् — एकोनचत्वारिंशः सर्गः

मारीचस्य रामभयवर्णनम्

मृगरूपेण पुनराक्रमणम्, त्रिभिः शरैः सहाययोः वधः, सर्वत्र रामदर्शनम्, साहाय्यस्य प्रत्याख्यानम्

अस्मिन् सर्गे मारीचः स्वस्य द्वितीयं पराभवं कथयति। प्रथमपराभवेन अपि अनिर्विण्णः सः मृगरूपधारिभ्यां द्वाभ्यां राक्षसाभ्यां सह दण्डकावनं प्रविश्य दीप्तजिह्वः महादंष्ट्रः तीक्ष्णशृङ्गः मांसभक्षः महामृगः सन् अग्निहोत्रेषु तीर्थेषु चैत्यवृक्षेषु च तापसान् प्रधर्षयति स्म, तेषां रुधिरं पिबति मांसं च भक्षयति स्म। तदा सः तापसवेषेण स्थितं धर्माश्रितं रामं, महाभागां वैदेहीं, नियताहारं महारथं लक्ष्मणं च आसादयति। ‘अयं तापसः एव’ इति परिभूय पूर्ववैरम् अनुस्मरन् अकृतप्रज्ञः सः मृगाकृतिः तं प्रति अभ्यधावत्। रामः सुमहत् चापं विकृष्य सुपर्णानिलतुल्यगान् त्रीन् शरान् मुमोच; वज्रसंकाशाः ते त्रयः सहिताः आजग्मुः। रामस्य पराक्रमज्ञः दृष्टभयः च मारीचः शठः सन् समुत्क्रान्तः, उभौ तु सहायौ हतौ। ततः सः प्रव्राजितः तापसः समाहितः च अभवत्। अधुना सः वृक्षे वृक्षे चीरकृष्णाजिनाम्बरं गृहीतधनुषं रामम् एव पश्यति, अरण्यं च तस्य रामभूतं प्रतिभाति; रकारादीनि नामानि अपि तस्य वित्रासं जनयन्ति। अतः सः रावणं वदति — रामेण सह युद्धं तव न क्षमम्; परापराधेन अहम् अपि विनशेयम्, अतः त्वां न अनुयामि। अन्ते सः पृच्छति — शूर्पणखाहेतोः जनस्थानगतः खरः अतिवृत्तः सन् हतः; तत्र रामस्य कः व्यतिक्रमः? बन्धुहितार्थिनः मम वचनम् अगृह्णन् त्वं सबान्धवः रामशरैः हतः रणे जीवितं त्यक्ष्यसि इति।

१मृगरूपेण दण्डकारण्ये पुनः प्रवेशः

१एवमस्मि तदा मुक्तः कथंचित्तेन संयुगे।
इदानीमपि यद्वृत्तं तच्छृणुष्व यदुत्तरम्॥

२राक्षसाभ्यामहं द्वाभ्यामनिर्विण्णस्तथाकृतः।
सहितो मृगरूपाभ्यां प्रविष्टो दण्डकावने॥

३दीप्तजिह्वो महादंष्ट्रस्तीक्ष्णशृङ्गो महाबलः।
व्यचरन्दण्डकारण्यं मांसभक्षो महामृगः॥

४अग्निहोत्रेषु तीर्थेषु चैत्यवृक्षेषु रावण।
अत्यन्तघोरो व्यचरंस्तापसांस्तान्प्रधर्षयन्॥

५निहत्य दण्डकारण्ये तापसान्धर्मचारिणः।
रुधिराणि पिबंस्तेषां तन्मांसानि च भक्षयन्॥

६ऋषिमांसाशनः क्रूरस्त्रासयन्वनगोचरान्।
तदा रुधिरमत्तोऽहं व्यचरं दण्डकावनम्॥

मारीचः कथां प्रवर्तयति — एवम् अहं तदा संयुगे तेन कथंचित् मुक्तः; इदानीम् अपि यत् वृत्तं तत् उत्तरं शृणु इति। प्रथमेन पराभवेन अपि अनिर्विण्णः सः पुनः दर्पं न त्यजति स्म। मृगरूपाभ्यां द्वाभ्यां राक्षसाभ्यां सहितः सः दण्डकावने प्रविष्टः। तस्य तदा रूपं भीषणम् आसीत् — दीप्तजिह्वः, महादंष्ट्रः, तीक्ष्णशृङ्गः, महाबलः, मांसभक्षः महामृगः सन् सः दण्डकारण्यं व्यचरत्। सः केवलं वने न भ्रमति स्म, अपि तु धर्मस्थानानि एव लक्ष्यीकरोति स्म — अग्निहोत्रेषु, तीर्थेषु, चैत्यवृक्षेषु च, हे रावण, अत्यन्तघोरः सन् सः तान् तापसान् प्रधर्षयन् विचरति स्म। दण्डकारण्ये धर्मचारिणः तापसान् निहत्य तेषां रुधिराणि पिबन्, तन्मांसानि च भक्षयन्, ऋषिमांसाशनः क्रूरः वनगोचरान् प्राणिनः त्रासयन्, रुधिरमत्तः सः दण्डकावनं व्यचरत्। एतत् वर्णनं मारीचः स्वनिन्दारूपेण एव वदति; अतीतस्य स्वस्य क्रौर्यम् अद्य सः स्वयम् एव दोषत्वेन पश्यति। एषा आत्मनिन्दा एव तस्य परिवर्तनस्य प्रमाणम्। पूर्वसर्गे रामस्य बाल्यम् एव वर्णितम्; अत्र तु प्रौढस्य रामस्य वनवासकालः आरभ्यते, येन रावणः कालद्वयस्य तुलनां कर्तुं शक्नुयात्। द्वौ सहायौ अपि मृगरूपधारिणौ एव आस्ताम्, यत् अग्रिमे सर्गे रावणस्य याचनायाः बीजम् अपि भवति।

Mārīca went on with his story. "So I escaped him somehow that day in battle. Now hear what happened to me afterwards. Even after being treated so, I was not discouraged"; the first defeat had not cured his pride. "With two rākṣasas in the shape of deer I entered the Daṇḍaka forest." His own form then was horrible: "With blazing tongue, huge fangs and sharp horns, a mighty, flesh-eating monster of a deer, I ranged the Daṇḍaka forest." He did not merely wander the woods but made holy places his target: "At the fire-sanctuaries, at the sacred bathing places and at the holy trees, Rāvaṇa, I roamed in a shape of utter horror and tormented the ascetics. I killed the ascetics of Daṇḍaka who walked in the way of dharma, drank their blood and ate their flesh; a cruel eater of seers' flesh, terrifying the creatures of the forest, drunk with blood, I ranged the Daṇḍaka woods." Mārīca tells this as self-condemnation; he now sees his past cruelty as guilt, and that very self-reproach proves he has changed. The last sarga described Rāma's boyhood; here begins the time of the grown Rāma's exile in the forest, so that Rāvaṇa might compare the two. His two companions too wore the shape of deer, and that becomes the seed of Rāvaṇa's request in the next sarga.

२रामदर्शनम्, अवज्ञया आक्रमणम्

७तदाहं दण्डकारण्ये विचरन्धर्मदूषकः।
आसादयं तदा रामं तापसं धर्ममाश्रितम्॥

८वैदेहीं च महाभागां लक्ष्मणं च महारथम्।
तापसं नियताहारं सर्वभूतहिते रतम्॥

९सोऽहं वनगतं रामं परिभूय महाबलम्।
तापसोऽयमिति ज्ञात्वा पूर्ववैरमनुस्मरन्॥

१०अभ्यधावं सुसंक्रुद्धस्तीक्ष्णशृङ्गो मृगाकृतिः।
जिघांसुरकृतप्रज्ञस्तं प्रहारमनुस्मरन्॥

तदा दण्डकारण्ये धर्मदूषकः सन् विचरन् अहं तापसं धर्मम् आश्रितं रामम् आसादयम्; तथा महाभागां वैदेहीं, महारथं नियताहारं सर्वभूतहिते रतं तापसं लक्ष्मणं च दृष्टवान्। त्रयः अपि तपस्विवेषेण स्थिताः आसन्, अतः तेषां वास्तविकं बलं मया न ज्ञातम्। सः अहं वनगतं महाबलं रामं परिभूय, ‘अयं तापसः एव’ इति ज्ञात्वा, पूर्ववैरम् अनुस्मरन्, सुसंक्रुद्धः तीक्ष्णशृङ्गः मृगाकृतिः सन् तं प्रति अभ्यधावम्। जिघांसुः अकृतप्रज्ञः च अहं तं पूर्वं प्राप्तं प्रहारम् अनुस्मरन् एव पुनः तम् एव प्रहर्तुम् उद्यतः अभवम्। ‘अकृतप्रज्ञः’ इति पदेन सः स्वस्य बुद्धेः अशुद्धिम् एव स्वीकरोति — पूर्वं प्रहारं स्मरन् अपि पुनः तत् एव साहसं कृतवान् इति विरोधः अत्र स्पष्टः। तपस्विनः वेषः एव रामस्य बलस्य आवरणम् आसीत्; मारीचः तत् आवरणम् एव सत्यं मत्वा प्रमादं कृतवान्। सीतायाः च लक्ष्मणस्य च उल्लेखेन सः सूचयति — तत्र त्रयः अपि आसन्, अहं तु एकम् एव पश्यन् धावितवान्।

"Then, as I wandered through Daṇḍaka defiling all that is holy, I came upon Rāma, an ascetic grounded in dharma, and the illustrious Vaidehī, and Lakṣmaṇa the great warrior, an ascetic sparing in food, devoted to the good of all creatures." All three were in the dress of ascetics, and so he did not recognise their true strength. "I despised that mighty Rāma living in the forest, thinking him a mere ascetic, and remembering our old enmity I charged at him in a fury, sharp-horned, in the form of a deer, bent on killing him, my judgement gone, with that old blow still in mind." By saying his judgement was gone he admits the unsoundness of his own mind: he remembered the old blow and still made the same reckless attack, and the contradiction is plain. The ascetic's dress was the cloak over Rāma's strength, and Mārīca blundered by taking the cloak for the truth. By naming Sītā and Lakṣmaṇa he hints that all three were there, yet he charged with eyes for one alone.

३त्रयः शराः, सहाययोः वधः, मारीचस्य तपःप्रवेशः

११तेन त्यक्तास्त्रयो बाणाः शिताः शत्रुनिबर्हणाः।
विकृष्य सुमहच्चापं सुपर्णानिलतुल्यगाः॥

१२ते बाणा वज्रसंकाशाः सुघोरा रक्तभोजनाः।
आजग्मुः सहिताः सर्वे त्रयः संनतपर्वणः॥

१३पराक्रमज्ञो रामस्य शठो दृष्टभयः पुरा।
समुत्क्रान्तस्ततो मुक्तस्तावुभौ राक्षसौ हतौ॥

१४शरेण मुक्तो रामस्य कथंचित्प्राप्य जीवितम्।
इह प्रव्राजितो युक्तस्तापसोऽहं समाहितः॥

तेन सुमहत् चापं विकृष्य त्रयः बाणाः त्यक्ताः — शिताः, शत्रुनिबर्हणाः, सुपर्णानिलतुल्यगाः, अर्थात् गरुडस्य वायोः च समानवेगाः। ते बाणाः वज्रसंकाशाः, सुघोराः, रक्तभोजनाः, संनतपर्वणः च सन्तः त्रयः अपि सहिताः एव आजग्मुः। किन्तु अहं रामस्य पराक्रमज्ञः, पूर्वम् एव दृष्टभयः च आसम्; अतः शठः सन् समुत्क्रान्तः, तेन एव मुक्तः च अभवम्। मम तौ उभौ सहायौ राक्षसौ तु हतौ। एवं रामस्य शरात् मुक्तः कथंचित् जीवितं प्राप्य अहम् इह प्रव्राजितः, युक्तः, समाहितः तापसः च अभवम्। द्विवारं वधात् मुक्तिः एव मारीचस्य तपसः मूलम्; भयेन एव सः तपस्वी जातः, न तु वैराग्येण इति अत्र गूढम्। त्रयाणां बाणानां वर्णने त्रीणि विशेषणानि क्रमेण तीक्ष्णताम्, वेगम्, भीषणताम् च दर्शयन्ति। ‘संनतपर्वणः’ इति पदेन बाणानां पर्वणां नम्रता, अर्थात् निर्दोषं निर्माणम् उच्यते। द्वौ राक्षसौ हतौ, अहम् एकः एव शठतया पलायितः — एतत् स्मरन् सः अद्यापि लज्जते।

"Then he drew his enormous bow and loosed three sharp, foe-destroying arrows, swift as Garuḍa and the wind. Those arrows, like thunderbolts, dreadful, drinkers of blood, their joints smoothly laid, came on all three together. But I knew Rāma's prowess and had tasted the terror of him before, so, crafty as I was, I leapt aside and escaped. My two rākṣasa companions were killed. Having escaped Rāma's arrow and somehow kept my life, I withdrew here and became a wanderer, disciplined, an ascetic, my mind collected." His escape from death twice over is the root of Mārīca's penance, and the hidden point is that fear, not detachment, made him an ascetic. The three descriptions of the arrows show in turn their sharpness, their speed and their terror, and the smoothly laid joints mean they were flawlessly made. His two companions died and he alone got away by cunning, and even now the memory shames him.

४सर्वत्र रामदर्शनम्, रकारादिनामभयम्

१५वृक्षे वृक्षे हि पश्यामि चीरकृष्णाजिनाम्बरम्।
गृहीतधनुषं रामं पाशहस्तमिवान्तकम्॥

१६अपि रामसहस्राणि भीतः पश्यामि रावण।
रामभूतमिदं सर्वमरण्यं प्रतिभाति मे॥

१७राममेव हि पश्यामि रहिते राक्षसेश्वर।
दृष्ट्वा स्वप्नगतं राममुद्भ्रमामि विचेतनः॥

१८रकारादीनि नामानि रामत्रस्तस्य रावण।
रत्नानि च रथाश्चैव वित्रासं जनयन्ति मे॥

ततः मारीचः स्वस्य वर्तमानां दशां वर्णयति, या करुणा हास्यं च उभयं जनयति। वृक्षे वृक्षे अहं चीरकृष्णाजिनाम्बरं गृहीतधनुषं रामं पश्यामि — पाशहस्तम् अन्तकम् इव। हे रावण, भीतः अहं रामसहस्राणि अपि पश्यामि; इदं समग्रम् अरण्यं मे रामभूतम् एव प्रतिभाति। हे राक्षसेश्वर, रहिते एकान्ते अपि अहं राममेव पश्यामि; स्वप्नगतं रामं दृष्ट्वा विचेतनः सन् उद्भ्रमामि। रामत्रस्तस्य मम रकारादीनि नामानि अपि — रत्नानि, रथाः च — वित्रासं जनयन्ति। एतत् वर्णनं केवलम् अतिशयोक्तिः न; भयस्य मानसिकं स्वरूपम् एव अत्र चित्रितम्, यत्र भयजनकस्य नामाक्षरम् अपि भयं वर्धयति। ‘वृक्षे वृक्षे’ इति वीप्सया सर्वत्रव्यापि भयं सूचितम्। चीरं कृष्णाजिनं च तापसस्य चिह्ने, धनुः तु क्षत्रियस्य; उभयं युगपत् धारयन् रामः मारीचस्य दृष्टौ पाशहस्तः अन्तकः इव प्रतिभाति। रामभूतम् अरण्यम् इति च रूपकम् अतीव मार्मिकम् — यत्र यत्र पश्यति तत्र तत्र रामः एव।

Then Mārīca described his present state, which moves us both to pity and to a smile. "At every tree I see Rāma, dressed in bark and black antelope skin, bow in hand, like Death with his noose. In my fear, Rāvaṇa, I see thousands of Rāmas; this whole forest seems to me made of Rāma. Even when I am alone, lord of the rākṣasas, I see only Rāma, and when I see Rāma in a dream I start up out of my senses. I live in such terror of Rāma that even words beginning with 'ra', ratna for jewel, ratha for chariot and the rest, fill me with dread." This is not mere exaggeration; it pictures the very workings of fear, in which even the first letter of the dreaded one's name deepens the dread. "At every tree", said twice over in the original, shows a fear that is everywhere. Bark and antelope skin are the ascetic's marks, the bow the warrior's, and bearing both at once Rāma seemed to Mārīca like Death with his noose. And the image of a forest made of Rāma is deeply moving: wherever he looks, there is Rāma.

५रामेण सह विग्रहनिषेधः, परापराधशङ्का

१९अहं तस्य प्रभावज्ञो न युद्धं तेन ते क्षमम्।
बलिं वा नमुचिं वापि हन्याद्धि रघुनन्दनः॥

२०रणे रामेण युद्ध्यस्व क्षमां वा कुरु रावण।
न ते रामकथा कार्या यदि मां द्रष्टुमिच्छसि॥

२१बहवः साधवो लोके युक्ता धर्ममनुष्ठिताः।
परेषामपराधेन विनष्टाः सपरिच्छदाः॥

२२सोऽहं परापराधेन विनशेयं निशाचर।
कुरु यत्ते क्षमं तत्त्वमहं त्वां नानुयामि वै॥

२३रामश्च हि महातेजा महासत्त्वो महाबलः।
अपि राक्षसलोकस्य भवेदन्तकरोऽपि हि॥

अहं तस्य प्रभावज्ञः; अतः तेन सह युद्धं तव न क्षमम्; रघुनन्दनः बलिं वा नमुचिं वा अपि हन्यात् इति सः निश्चयेन वदति। ततः सः विकल्पद्वयं दत्त्वा अपि स्वस्य सीमां स्थापयति — हे रावण, रणे रामेण सह युद्ध्यस्व, क्षमां वा कुरु; किन्तु यदि मां द्रष्टुम् इच्छसि, तर्हि मम पुरतः रामकथा न कार्या। ततः सः नीतिवाक्यम् आह — लोके बहवः साधवः, युक्ताः, धर्मम् अनुष्ठिताः अपि परेषाम् अपराधेन सपरिच्छदाः विनष्टाः। सः अहम् अपि परापराधेन विनशेयम्, हे निशाचर; अतः यत् ते क्षमं तत् कुरु, अहं तु त्वां न अनुयामि वै। कारणं च — रामः महातेजाः, महासत्त्वः, महाबलः च; सः समग्रस्य अपि राक्षसलोकस्य अन्तकरः भवेत्। एतत् प्रत्याख्यानं स्पष्टम् एव — मारीचः साहाय्यं न दास्यति इति सः निर्भयं वदति। अत्र मारीचः राजभक्तेः धर्मस्य च सीमां स्पष्टं निर्दिशति — आज्ञापालनं यावत् शक्यम्, आत्मनाशः तु न स्वीकार्यः। ‘न अनुयामि’ इति क्रियापदेन सः रावणस्य सेनापतित्वं न स्वीकरोति इति स्पष्टम्।

"I know his power," Mārīca said firmly. "War with him is not for you. The delight of the Raghus could kill even Bali or Namuci." Then he gave two choices but drew his own line: "Fight Rāma in battle, Rāvaṇa, or else forgive him; but do not so much as speak of Rāma to me if you want to see me alive." He added a maxim: "Many good men in this world, disciplined and devoted to dharma, have been destroyed along with all they had through the wrongdoing of others. I too may perish through another's wrong, night-rover. Do what seems right to you, but I will not go with you. For Rāma is of great lustre, great courage and great strength; he may well prove the destroyer of the whole rākṣasa world." The refusal is plain: Mārīca says fearlessly that he will not help. Here he marks the limit of a subject's loyalty and duty: obedience as far as possible, but not self-destruction. With "I will not go with you" he makes it clear that he will not serve as Rāvaṇa's officer in this.

६खरस्य दृष्टान्तः, अन्तिमा चेतावनी

२४यदि शूर्पणखाहेतोर्जनस्थानगतः खरः।
अतिवृत्तो हतः पूर्वं रामेणाक्लिष्टकर्मणा।
अत्र ब्रूहि यथातत्त्वं को रामस्य व्यतिक्रमः॥

२५इदं वचो बन्धुहितार्थिना मया यथोच्यमानं यदि नाभिपत्स्यसे।
सबान्धवस्त्यक्ष्यसि जीवितं रणे हतोऽद्य रामेण शरैरजिह्मगैः॥

अन्ते मारीचः रावणस्य एव युक्तिं खण्डयति। यदि शूर्पणखाहेतोः जनस्थानगतः खरः मर्यादाम् अतिक्रम्य पूर्वम् एव अक्लिष्टकर्मणा रामेण हतः, तर्हि अत्र यथातत्त्वं ब्रूहि — रामस्य कः व्यतिक्रमः? आक्रमणं खरेण कृतम्, रामेण तु केवलं प्रतिरोधः; अतः वैरस्य मूलं रामे नास्ति इति। एषः श्लोकः षट्पादः, त्रिभिः अर्धैः एकस्मिन् एव अङ्के निबद्धः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन — बन्धुहितार्थिना मया उच्यमानम् इदं वचः यदि न अभिपत्स्यसे, तर्हि सबान्धवः सन् रणे जीवितं त्यक्ष्यसि, अद्य एव रामेण अजिह्मगैः शरैः हतः। एतेन सर्गः समाप्यते। मारीचस्य समग्रं वचनं धर्मेण नीत्या भयेन च त्रिभिः अपि पुष्टम्, किन्तु अग्रिमे सर्गे रावणः तत् सर्वं कालचोदितः सन् प्रत्याख्यास्यति।

Finally Mārīca turned Rāvaṇa's own argument against him. "If Khara went to Janasthāna for Śūrpaṇakhā's sake, overstepped all bounds and was killed by Rāma, whose great deeds cost him no effort, then tell me truly: what wrong did Rāma do?" The attack was Khara's; Rāma only resisted, so the root of the enmity does not lie with Rāma. The closing verse, in a longer metre, says: "If you will not accept this word of mine, spoken by one who seeks his kinsman's good, you will lose your life in battle along with your kin, struck down this very day by Rāma's straight-flying arrows." So the sarga ends. Mārīca's whole speech is upheld by dharma, by policy and by fear alike, yet in the next sarga Rāvaṇa, driven on by Time, will reject it all.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
यदुत्तरम् ३९.१ यत् अनन्तरं वृत्तम्, यः उत्तरवृत्तान्तः
सन्धिः
यत् + उत्तरम् → यदुत्तरम् — जश्त्वसन्धिः (त् + उ = द् उ)
समासः
समासः नास्ति — पदद्वयस्य सन्धिमात्रम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसके)
अनिर्विण्णः ३९.२ उद्वेगरहितः, न विरक्तः, अनुत्साहहीनः
सन्धिः
न + निर्विण्ण → अनिर्विण्ण — नञः ‘अ’ आदेशः; निर् + विण्ण इत्यत्र रेफस्य स्थितिः
समासः
न निर्विण्णः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मृगरूपाभ्याम् ३९.२ मृगरूपधारिभ्यां (राक्षसाभ्याम्)
सन्धिः
मृग + रूप → सन्धिकार्यं नास्ति (उत्तरपदं व्यञ्जनादि)
समासः
मृगस्य रूपं ययोः तौ, ताभ्याम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, द्विवचनम्
दीप्तजिह्वः ३९.३ प्रज्वलितजिह्वः
सन्धिः
दीप्त + जिह्वा → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दीप्ता जिह्वा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
महादंष्ट्रः ३९.३ विशालदंष्ट्रायुक्तः (समीक्षितसंस्करणे ‘महाकायः’)
सन्धिः
महा + दंष्ट्रा → महादंष्ट्र — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः
समासः
महत्यः दंष्ट्राः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रधर्षयन् ३९.४ अभिभवन्, पीडयन्, तिरस्कुर्वन्
सन्धिः
प्र + धर्षयन् → सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्र’ इति उपसर्गः
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र + धृष्’ धातोः ण्यन्तात् शतृप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
धर्मचारिणः ३९.५ धर्मानुष्ठानपरान् (तापसान्)
सन्धिः
धर्म + चारिन् → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धर्मं चरन्ति इति धर्मचारिणः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
ऋषिमांसाशनः ३९.६ ऋषीणां मांसम् एव भोजनं यस्य सः
सन्धिः
मांस + अशन → मांसाशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
ऋषीणां मांसम् अशनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वनगोचरान् ३९.६ वनचरान् प्राणिनः
सन्धिः
गो + चर → गोचर — सन्धिकार्यं नास्ति (ओकारान्तपूर्वपदम्, अवङादेशाभावः)
समासः
वने गोचरः येषां ते, तान् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
धर्मदूषकः ३९.७ धर्मस्य कलङ्ककरः
सन्धिः
धर्म + दूषक → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धर्मस्य दूषकः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
आसादयम् ३९.७ अहं प्राप्तवान्, समीपम् अगच्छम्
सन्धिः
आ + सादयम् → आसादयम् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘आ’ इति उपसर्गः
समासः
समासः नास्ति — ‘आ + सद्’ धातोः ण्यन्तात् लङ् उत्तमपुरुषः एकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम् (उत्तमपुरुषः, एकवचनम्)
नियताहारम् ३९.८ परिमिताहारम्, संयतभोजनम्
सन्धिः
नियत + आहार → नियताहार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
नियतः आहारः यस्य सः, तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
परिभूय ३९.९ अवज्ञाय, तिरस्कृत्य
सन्धिः
परि + भूय → परिभूय — सन्धिकार्यं नास्ति; उपसर्गयोगे ल्यबादेशः
समासः
समासः नास्ति — ‘परि + भू’ धातोः ल्यबन्तम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
सुसंक्रुद्धः ३९.१० अत्यन्तं कुपितः
सन्धिः
सम् + क्रुद्ध → संक्रुद्ध — मकारस्य अनुस्वारः; सु + संक्रुद्ध → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सु इति प्रादिसमासः, अतिशयार्थे
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
जिघांसुः ३९.१० हन्तुम् इच्छुः
सन्धिः
‘हन्’ धातोः सन्नन्ते अभ्यासकार्येण ‘जिघांस्’ इति रूपम्; ततः उ-प्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति — सन्नन्तात् उप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अकृतप्रज्ञः ३९.१० अपरिपक्वबुद्धिः, अविवेकी
सन्धिः
न + कृत → अकृत — नञः ‘अ’ आदेशः
समासः
अकृता प्रज्ञा यस्य सः — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुपर्णानिलतुल्यगाः ३९.११ गरुडवायुसमानवेगाः
सन्धिः
सुपर्ण + अनिल → सुपर्णानिल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सुपर्णानिलयोः तुल्यं गच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
संनतपर्वणः ३९.१२ सुष्ठु निम्नग्रन्थयः, सुनिर्मितपर्वाणः (बाणाः)
सन्धिः
सम् + नत → संनत — मकारस्य अनुस्वारः, परसवर्णे ‘न्’
समासः
संनतानि पर्वाणि येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
समुत्क्रान्तः ३९.१३ ऊर्ध्वम् उत्प्लुत्य पलायितः
सन्धिः
सम् + उत् + क्रान्त → समुत्क्रान्त — मकारस्य ‘म्’, तकारस्य च स्थितिः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + उत् + क्रम्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
चीरकृष्णाजिनाम्बरम् ३९.१५ वल्कलं कृष्णमृगचर्म च वस्त्रत्वेन धारयन्तम्
सन्धिः
कृष्ण + अजिन → कृष्णाजिन — सवर्णदीर्घसन्धिः; अजिन + अम्बर → अजिनाम्बर — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
चीरं कृष्णाजिनं च अम्बरं यस्य सः, तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
उद्भ्रमामि ३९.१७ उद्विग्नः भ्रमामि, चकितः उत्तिष्ठामि
सन्धिः
उत् + भ्रमामि → उद्भ्रमामि — जश्त्वसन्धिः (त् + भ् = द् भ्)
समासः
समासः नास्ति — ‘उत् + भ्रम्’ धातोः लट् उत्तमपुरुषः
विभक्तिः
क्रियापदम् (उत्तमपुरुषः, एकवचनम्)
रकारादीनि ३९.१८ रेफेण आरभ्यमाणानि (नामानि)
सन्धिः
रकार + आदि → रकारादि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
रकारः आदिः येषां तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सपरिच्छदाः ३९.२१ परिवारसहिताः, सर्वस्वसहिताः
सन्धिः
सह + परिच्छद → सपरिच्छद — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः (बहुव्रीहौ)
समासः
परिच्छदेन सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
परापराधेन ३९.२२ अन्यस्य दोषेण
सन्धिः
पर + अपराध → परापराध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
परस्य अपराधः, तेन — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
विनशेयम् ३९.२२ अहं विनश्येयम् (मुद्रणे ह्रस्वः ‘विनशेयम्’ इति एव पाठः)
सन्धिः
वि + नशेयम् → विनशेयम् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वि’ इति उपसर्गः
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + नश्’ धातोः विधिलिङ् उत्तमपुरुषः
विभक्तिः
क्रियापदम् (उत्तमपुरुषः, एकवचनम्)
व्यतिक्रमः ३९.२४ अपराधः, मर्यादाभङ्गः
सन्धिः
वि + अति → व्यति — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); ततः अति + क्रम → अतिक्रम
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + अति + क्रम्’ इत्यस्मात् निष्पन्नं नाम
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
बन्धुहितार्थिना ३९.२५ बन्धोः कल्याणम् इच्छता (मया)
सन्धिः
हित + अर्थिन् → हितार्थिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
बन्धोः हितम् अर्थयते इति, तेन — उपपदतत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
अजिह्मगैः ३९.२५ ऋजुगामिभिः, अवक्रगतिभिः (शरैः)
सन्धिः
न + जिह्म → अजिह्म — नञः ‘अ’ आदेशः
समासः
अजिह्मं गच्छन्ति इति, तैः — उपपदतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्