रावणेन मारीचस्य निर्भर्त्सनम्

हितवचनस्य प्रत्याख्यानम्, राजनीत्युपदेशः, सुवर्णमृगोपायः, अर्धराज्यप्रलोभनं मृत्युतर्जनं च

अस्मिन् सर्गे रावणः मारीचस्य क्षमं युक्तं च वाक्यं मर्तुकामः औषधम् इव न प्रतिगृह्णाति। कालचोदितः सः पथ्यहितवक्तारं मारीचं परुषं वदति — दुष्कुल, तव वचनम् ऊषरे उप्तं बीजम् इव निष्फलम्; त्वद्वाक्यैः रामस्य संयुगे मां भेत्तुं न शक्यम्। यः स्त्रीवाक्यं श्रुत्वा राज्यं मातरं पितरं च त्यक्त्वा एकपदे वनं गतः, तस्य खरघातिनः प्राणेभ्यः प्रियतरा सीता तव संनिधौ एव मया हर्तव्या; एषा बुद्धिः सेन्द्रैः सुरासुरैः अपि न व्यावर्तनीया। ततः सः राजनीतिम् उपदिशति — सम्पृष्टः एव सचिवः उद्यताञ्जलिना वक्तव्यम्; वसुधाधिपः अप्रतिकूलेन मृदुपूर्वेण हितेन वाक्येन उपचारेण सम्बोधनीयः; सावमर्दं वाक्यं मानार्थी राजा न अभिनन्देत। अमितौजसः राजानः अग्नीन्द्रसोमयमवरुणानां पञ्च रूपाणि, औष्ण्यं विक्रमं सौम्यं दण्डं प्रसन्नतां च धारयन्ति; अतः राजानः सर्वासु अवस्थासु पूज्याः। ‘त्वं तु धर्मम् अविज्ञाय अभ्यागतं मां परुषं वदसि; अहं गुणदोषौ न पृच्छामि, अस्मिन् कृत्ये साहाय्यम् एव याचे’ इति उक्त्वा सः उपायं कथयति — रजतबिन्दुचित्रः सौवर्णः मृगः भूत्वा सीतायाः प्रमुखे चर; जातविस्मया मैथिली रामं प्रेषयिष्यति; दूरं गत्वा रामस्वरेण ‘हा सीते हा लक्ष्मण’ इति क्रन्द, येन सौमित्रिः अपि निर्गच्छेत्; ततः शून्ये आश्रमे सहस्राक्षः शचीम् इव अहं वैदेहीम् आहरिष्यामि। अन्ते सः अर्धराज्यं प्रलोभयति, स्वयं सरथः अनुगमिष्यामि इति वदति, अन्ते च तर्जयति — नो चेत् अद्य एव त्वां हन्मि; राज्ञः विप्रतिकूलस्थः न कदापि सुखम् एधते इति।

१रावणस्य प्रत्याख्यानम्, परुषवचनम्

१मारीचस्य तु तद्वाक्यं क्षमं युक्तं च रावणः।
उक्तो न प्रतिजग्राह मर्तुकाम इवौषधम्॥

२तं पथ्यहितवक्तारं मारीचं राक्षसाधिपः।
अब्रवीत्परुषं वाक्यमयुक्तं कालचोदितः॥

३दुष्कुलैतदयुक्तार्थं मारीच मयि कथ्यते।
वाक्यं निष्फलमत्यर्थं बीजमुप्तमिवोषरे॥

४त्वद्वाक्यैर्न तु मां शक्यं भेत्तुं रामस्य संयुगे।
मूर्खस्य पापशीलस्य मानुषस्य विशेषतः॥

मारीचस्य तत् वाक्यं क्षमं युक्तं च आसीत्, तथापि रावणः तत् न प्रतिजगृहे — मर्तुकामः रोगी औषधम् इव। एषा उपमा सर्गस्य समग्रं भावं सूचयति; कालचोदितस्य कृते हितम् एव अरुचिकरं भवति। ततः सः कालेन प्रेरितः पथ्यहितवक्तारं मारीचं प्रति परुषम् अयुक्तं च वाक्यम् अब्रवीत् — दुष्कुल, एतत् अयुक्तार्थं वाक्यं मयि कथ्यते; तत् ऊषरे उप्तं बीजम् इव अत्यर्थं निष्फलम्। पुनः सः वदति — त्वद्वाक्यैः रामस्य संयुगे मां भेत्तुं न शक्यम्; विशेषतः यः मूर्खः, पापशीलः, मानुषः च, तस्य विषये तु सर्वथा न। एवं मारीचः यं धर्ममूर्तिं वर्णितवान्, तम् एव रावणः मूर्खं मानुषं च वदति; उभयोः वचनयोः विरोधः एव अस्य सर्गस्य केन्द्रम्। मुद्रणे प्रथमे श्लोके ‘मारीचस्य तु तद्वाक्यम्’ इति षष्ठ्यन्तः पाठः; समीक्षिते तु ‘मारीचेन’ इति तृतीयान्तः। ‘दुष्कुल’ इति सम्बोधनम् अपि मुद्रणस्य विशेषः — हिन्दीभाष्यम् अपि ‘दूषित कुलमें उत्पन्न मारीच’ इति व्याचष्टे।

What Mārīca had told Rāvaṇa was fitting and proper, yet Rāvaṇa would not accept it, as a man who wants to die will not take his medicine. That simile captures the mood of the whole sarga: to one driven on by Time, good counsel itself tastes bitter. Impelled by fate, he answered Mārīca, who had spoken for his health and good, with harsh and improper words. "Born of a vile family! This pointless talk of yours is utterly barren, like seed sown in salty ground. Your words cannot turn me back from battle with Rāma, a fool, a man of wicked ways, and a mere mortal at that." So the Rāma whom Mārīca had described as dharma embodied Rāvaṇa calls a fool and a mere man, and the clash between those two views is the centre of this sarga.

२सीताहरणे दृढनिश्चयः

५यस्त्यक्त्वा सुहृदो राज्यं मातरं पितरं तथा।
स्त्रीवाक्यं प्राकृतं श्रुत्वा वनमेकपदे गतः॥

६अवश्यं तु मया तस्य संयुगे खरघातिनः।
प्राणैः प्रियतरा सीता हर्तव्या तव संनिधौ॥

७एवं मे निश्चिता बुद्धिर्हृदि मारीच विद्यते।
न व्यावर्तयितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः॥

रावणः रामस्य वनवासम् एव उपहासविषयं करोति — यः सुहृदः, राज्यं, मातरं, पितरं च त्यक्त्वा प्राकृतं स्त्रीवाक्यं श्रुत्वा एकपदे एव वनं गतः, तस्य खरघातिनः प्राणेभ्यः अपि प्रियतरा सीता मया अवश्यं तव संनिधौ एव संयुगे हर्तव्या। ‘तव संनिधौ’ इति पदेन सः मारीचस्य साहाय्यम् अनिवार्यम् इति सूचयति। ततः सः स्वनिश्चयं घोषयति — हे मारीच, एवं मे हृदि निश्चिता बुद्धिः विद्यते; सा इन्द्रसहितैः सुरासुरैः अपि व्यावर्तयितुं न शक्या। एतेन सः मारीचस्य समग्रं नीतिवचनं समूलम् एव प्रत्याचष्टे। रावणस्य दृष्टौ रामस्य त्यागः दौर्बल्यम् एव, मारीचस्य दृष्टौ तु सः धर्मः; एकम् एव वृत्तं द्वाभ्यां विपरीताभ्यां दृष्टिभ्यां व्याख्यातम् इति अत्र काव्यसौन्दर्यम्। खरवधः अपि रावणस्य कृते वैरकारणम्, मारीचस्य कृते तु खरस्य एव दोषः। ‘एकपदे’ इति पदेन विचारं विना तत्क्षणम् एव इति ध्वन्यते; रावणः रामस्य पितृवचनपालनम् अपि चापल्यम् एव मन्यते।

Rāvaṇa made a mockery of Rāma's very exile. "He abandoned his friends, his kingdom, his mother and his father, and at the word of a common woman went off to the forest on the spot. That slayer of Khara has a Sītā dearer to him than life, and I will most certainly carry her off in battle, and in your very presence." By "in your presence" he meant that Mārīca's help was not optional. Then he proclaimed his resolve: "That, Mārīca, is the decision fixed in my heart, and not all the gods and asuras together with Indra could turn it aside." With that he threw out the whole of Mārīca's counsel, root and branch. In Rāvaṇa's eyes Rāma's renunciation was weakness; in Mārīca's it was dharma. The poetry lies in seeing one and the same event read in two opposite ways. Khara's death, too, was for Rāvaṇa a cause for vengeance, while for Mārīca it was Khara's own fault. And "on the spot" implies that Rāma acted without a thought: Rāvaṇa took even his keeping of his father's word for rashness.

३सचिवधर्मः, राज्ञः पञ्च रूपाणि

८दोषं गुणं वा सम्पृष्टस्त्वमेवं वक्तुमर्हसि।
अपायं वा उपायं वा कार्यस्यास्य विनिश्चये॥

९सम्पृष्टेन तु वक्तव्यं सचिवेन विपश्चिता।
उद्यताञ्जलिना राज्ञो य इच्छेद्भूतिमात्मनः॥

१०वाक्यमप्रतिकूलं तु मृदुपूर्वं शुभं हितम्।
उपचारेण वक्तव्यो युक्तं च वसुधाधिपः॥

११सावमर्दं तु यद्वाक्यमथवा हितमुच्यते।
नाभिनन्देत तद्राजा मानार्थी मानवर्जितम्॥

१२पञ्च रूपाणि राजानो धारयन्त्यमितौजसः।
अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च॥

१३औष्ण्यं तथा विक्रमं च सौम्यं दण्डं प्रसन्नताम्।
धारयन्ति महात्मानो राजानः क्षणदाचर॥

ततः रावणः राजनीतिम् एव उपदिशति, यया मारीचस्य वचनं मर्यादाभङ्गरूपं दर्शयेत्। दोषं गुणं वा सम्पृष्टः सन् एव त्वम् एवं वक्तुम् अर्हसि; अस्य कार्यस्य विनिश्चये अपायं वा उपायं वा सम्पृष्टः एव कथयेः। यः आत्मनः भूतिम् इच्छेत्, तादृशेन विपश्चिता सचिवेन राज्ञः पुरतः उद्यताञ्जलिना सता सम्पृष्टेन एव वक्तव्यम्। वसुधाधिपः अप्रतिकूलेन, मृदुपूर्वेण, शुभेन, हितेन, युक्तेन च वाक्येन उपचारपूर्वकम् एव सम्बोधनीयः। यत् वाक्यम् अवमर्दयुक्तं तत् हितम् अपि सत् मानार्थी राजा न अभिनन्देत — मानवर्जितं वचनं राज्ञे असह्यम् एव। ततः सः राज्ञः माहात्म्यं वर्णयति — अमितौजसः राजानः पञ्च रूपाणि धारयन्ति, अर्थात् अग्नेः, इन्द्रस्य, सोमस्य, यमस्य, वरुणस्य च; तथा च, हे क्षणदाचर, महात्मानः राजानः औष्ण्यं, विक्रमम्, सौम्यम्, दण्डं, प्रसन्नतां च धारयन्ति। एतत् प्रसिद्धं राजनीतिवचनं रावणः स्वस्य क्रोधस्य समर्थनाय एव उपयुङ्क्ते। पञ्चरूपवर्णनं द्वयोः श्लोकयोः विभक्तम् — प्रथमे पञ्च देवताः, द्वितीये तेषां पञ्च गुणाः; अग्नेः औष्ण्यम्, इन्द्रस्य विक्रमः, सोमस्य सौम्यम्, यमस्य दण्डः, वरुणस्य प्रसन्नता इति क्रमेण योज्यम्। हिन्दीभाष्यम् अपि तथैव योजयति।

Then Rāvaṇa lectured him on the ways of kings, to show that Mārīca's words had overstepped the bounds. "You should speak like this only when you are asked about the merit or fault of a thing, about the obstacle or the means in deciding a matter. A wise minister who wishes himself well should speak to his king only when asked, and then standing before him with folded hands. A ruler of the earth must be addressed with courtesy, in words that do not oppose him, gentle at the start, auspicious, beneficial and fitting. A king who values his honour will never welcome words that carry contempt, even if what they say is good for him"; speech lacking in respect is unbearable to a king. Then he extolled the greatness of kings: "Kings of measureless power bear five forms, those of Agni, Indra, Soma, Yama and Varuṇa. Great-souled kings bear heat and valour, gentleness, the rod of punishment and graciousness, night-rover." These are well-known maxims of kingship, but Rāvaṇa used them only to justify his anger. The five forms are spread over two verses, the five gods in the first and their five qualities in the second, and they pair in order: the heat of fire, the valour of Indra, the gentleness of the moon, the punishing rod of Yama, the graciousness of Varuṇa.

४राज्ञः पूजनीयत्वम्, साहाय्ययाचना

१४तस्मात्सर्वास्ववस्थासु मान्याः पूज्याश्च नित्यदा।
त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं मोहमाश्रितः॥

१५अभ्यागतं तु दौरात्म्यात्परुषं वदसीदृशम्।
गुणदोषौ न पृच्छामि क्षेमं चात्मनि राक्षस॥

१६मयोक्तमपि चैतावत्त्वां प्रत्यमितविक्रम।
अस्मिंस्तु स भवान्कृत्ये साहाय्यं कर्तुमर्हसि॥

तस्मात् सर्वासु अवस्थासु राजानः नित्यदा मान्याः पूज्याः च — इति सिद्धान्तं स्थापयित्वा सः मारीचम् आक्षिपति — त्वं तु धर्मम् अविज्ञाय केवलं मोहम् आश्रितः, दौरात्म्यात् एव अभ्यागतं माम् ईदृशं परुषं वदसि। ततः सः स्पष्टं वदति — हे राक्षस, अहं गुणदोषौ न पृच्छामि, न च आत्मनि क्षेमं पृच्छामि; एतावत् एव मया तव पुरतः उक्तम्, हे अमितविक्रम — अस्मिन् कृत्ये भवान् साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि इति। एतेन संवादस्य स्वरूपम् एव परिवर्तते — याचना आज्ञां प्रति गच्छति, मन्त्रणा च आदेशत्वं प्राप्नोति। ‘अभ्यागतम्’ इति पदेन रावणः अतिथिधर्मम् अपि स्मारयति — अहम् अतिथिः, त्वं च गृही; अतिथये परुषवचनं न युक्तम् इति। किन्तु स्वयम् एव सः तस्मिन् एव क्षणे परुषतरं वदति इति विरोधः अनुक्तः अपि स्पष्टः। ‘एतावत् एव उक्तम्’ इति वचनेन सः स्वस्य वचनस्य संक्षेपं दर्शयति — विचारः समाप्तः, केवलम् आज्ञा अवशिष्टा इति।

"Therefore kings are to be honoured and revered at all times and in every condition." Having laid down this principle, he rebuked Mārīca: "But you know nothing of dharma and have given yourself over to delusion, and out of malice you speak such harsh words to me, who have come to you as a guest." Then he said it plainly: "I am not asking you about merits and faults, rākṣasa, nor about my own safety. I have said this much to you, and no more, O man of boundless valour: you must help me in this undertaking." With this the nature of the conversation changes: the request becomes an order, and counsel becomes command. By calling himself a guest Rāvaṇa invoked the duty of hospitality, as if to say, I am your guest and you my host, and harsh words to a guest are improper; yet at that very moment he was speaking more harshly still, and the contradiction is plain though unspoken. "I have said this much" shows he was cutting his speech short: the discussion was over and only the command remained.

५मृगरूपस्य उपायः

१७शृणु तत्कर्म साहाय्ये यत्कार्यं वचनान्मम।
सौवर्णस्त्वं मृगो भूत्वा चित्रो रजतबिन्दुभिः॥

१८आश्रमे तस्य रामस्य सीतायाः प्रमुखे चर।
प्रलोभयित्वा वैदेहीं यथेष्टं गन्तुमर्हसि॥

१९त्वां हि मायामयं दृष्ट्वा काञ्चनं जातविस्मया।
आनयैनमिति क्षिप्रं रामं वक्ष्यति मैथिली॥

२०अपक्रान्ते च काकुत्स्थे दूरं गत्वाप्युदाहर।
हा सीते लक्ष्मणेत्येवं रामवाक्यानुरूपकम्॥

२१तच्छ्रुत्वा रामपदवीं सीतया च प्रचोदितः।
अनुगच्छति सम्भ्रान्तः सौमित्रिरपि सौहृदात्॥

२२अपक्रान्ते च काकुत्स्थे लक्ष्मणे च यथासुखम्।
आहरिष्यामि वैदेहीं सहस्राक्षः शचीमिव॥

ततः रावणः समग्रम् उपायं क्रमशः वर्णयति। मम वचनात् साहाय्ये यत् कार्यं तत् शृणु — त्वं रजतबिन्दुभिः चित्रः सौवर्णः मृगः भूत्वा तस्य रामस्य आश्रमे सीतायाः प्रमुखे चर; वैदेहीं प्रलोभ्य ततः यथेष्टं गन्तुम् अर्हसि। मायामयं काञ्चनं त्वां दृष्ट्वा जातविस्मया मैथिली शीघ्रम् एव रामं वक्ष्यति — एनम् आनय इति। काकुत्स्थे अपक्रान्ते सति दूरं गत्वा त्वं रामवाक्यानुरूपम् एव ‘हा सीते, हा लक्ष्मण’ इति उदाहर। तत् श्रुत्वा सीतया प्रचोदितः सौमित्रिः अपि सौहृदात् सम्भ्रान्तः सन् रामपदवीम् अनुगच्छति। एवं काकुत्स्थे लक्ष्मणे च यथासुखम् अपक्रान्ते सति सहस्राक्षः शचीम् इव अहं वैदेहीम् आहरिष्यामि। एषः समग्रः व्यूहः चतुर्षु पदेषु निबद्धः — प्रलोभनम्, रामस्य निर्गमनम्, कृत्रिमक्रन्दनेन लक्ष्मणस्य निर्गमनम्, शून्ये आश्रमे हरणम् इति। ‘रामवाक्यानुरूपकम्’ इति पदेन रामस्य स्वरस्य एव अनुकरणम् अपेक्षितम्; एतत् एव पञ्चचत्वारिंशे सर्गे सीतायाः भ्रमस्य कारणं भविष्यति। ‘सहस्राक्षः शचीमिव’ इति उपमया रावणः स्वस्य कर्म इन्द्रस्य कर्मणा तुलयति, यत् अस्य निन्द्यत्वम् एव सूचयति। ‘यथेष्टं गन्तुम् अर्हसि’ इति अभयवचनम् अपि अत्र दत्तम्, येन मारीचः कार्यानन्तरं मुक्तः भवेत्।

Then Rāvaṇa set out the whole plan step by step. "Hear what you must do to help me, the task I give you at my word. Become a golden deer dappled with silver spots and wander about Rāma's hermitage before Sītā's eyes; once you have lured Vaidehī, you may go where you please. When Maithilī sees you, a golden creature of illusion, she will be filled with wonder and will quickly say to Rāma, 'Bring him to me.' When Kākutstha has gone off after you and you have drawn him far away, cry out 'Ah, Sītā! Ah, Lakṣmaṇa!' in a voice like Rāma's own. Hearing that, Sumitrā's son too, urged on by Sītā, will follow his brother's trail in alarm and affection. Then, with Kākutstha and Lakṣmaṇa both well away, I shall carry off Vaidehī as the thousand-eyed Indra carried off Śacī." The whole scheme has four steps: the lure, Rāma drawn away, Lakṣmaṇa drawn away by a false cry, and the abduction from the empty hermitage. "In a voice like Rāma's" calls for an imitation of Rāma's very voice, and this will be the cause of Sītā's mistake in the forty-fifth sarga. By comparing his deed with Indra's carrying off of Śacī Rāvaṇa only shows how shameful it was. And "you may go where you please" was a promise of safety, so that Mārīca would be free once the task was done.

६पारितोषिकम्, अन्ते तर्जनम्

२३एवं कृत्वा त्विदं कार्यं यथेष्टं गच्छ राक्षस।
राज्यस्यार्धं प्रदास्यामि मारीच तव सुव्रत॥

२४गच्छ सौम्य शिवं मार्गं कार्यस्यास्य विवृद्धये।
अहं त्वानुगमिष्यामि सरथो दण्डकावनम्॥

२५प्राप्य सीतामयुद्धेन वञ्चयित्वा तु राघवम्।
लङ्कां प्रति गमिष्यामि कृतकार्यः सह त्वया॥

२६नो चेत्करोषि मारीच हन्मि त्वामहमद्य वै।
एतत्कार्यमवश्यं मे बलादपि करिष्यसि।
राज्ञो विप्रतिकूलस्थो न जातु सुखमेधते॥

२७आसाद्य तं जीवितसंशयस्ते मृत्युर्ध्रुवो ह्यद्य मया विरुध्यतः।
एतद्यथावत्परिगण्य बुद्ध्या यदत्र पथ्यं कुरु तत्तथा त्वम्॥

उपायं कथयित्वा रावणः पारितोषिकं प्रलोभनं च दर्शयति — एवम् इदं कार्यं कृत्वा, हे राक्षस, यथेष्टं गच्छ; हे सुव्रत मारीच, अहं तुभ्यं राज्यस्य अर्धं प्रदास्यामि। हे सौम्य, अस्य कार्यस्य विवृद्धये शिवं मार्गं गच्छ; अहम् अपि सरथः सन् त्वाम् अनुगमिष्यामि दण्डकावनम्। अयुद्धेन एव सीतां प्राप्य राघवं वञ्चयित्वा कृतकार्यः अहं त्वया सह लङ्कां प्रति गमिष्यामि। किन्तु ततः तस्य स्वरः परिवर्तते — नो चेत् करोषि, हे मारीच, अद्य एव अहं त्वां हन्मि; एतत् मम कार्यं बलात् अपि त्वम् अवश्यं करिष्यसि; राज्ञः विप्रतिकूलस्थः कदापि सुखं न एधते। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन — तं रामम् आसाद्य तव जीविते संशयः, मया सह विरुध्यतः तु अद्य मृत्युः ध्रुवः एव; एतत् यथावत् बुद्ध्या परिगण्य अत्र यत् पथ्यं तत् तथा एव कुरु। एवं वरदानेन मृत्युभयेन च उभाभ्यां सः मारीचं वशीकरोति; अग्रिमे सर्गे मारीचः विवशः सन् तत् स्वीकरिष्यति। अत्र रावणस्य वचने त्रयः भावाः क्रमेण मिलिताः — प्रलोभनम् (अर्धराज्यम्), आश्वासनम् (अहम् अपि अनुगमिष्यामि), तर्जनम् (नो चेत् हन्मि)। षड्विंशः श्लोकः षट्पादः, सप्तविंशः च उपजातिवृत्तेन चतुष्पादः।

Having told the plan, Rāvaṇa held out a reward and a lure. "When you have done this, rākṣasa, go wherever you like, and I will give you half my kingdom, Mārīca, true to your vows as you are. Go, gentle friend, and may your road be auspicious for the success of this task; I shall follow you to the Daṇḍaka forest in my chariot. Having won Sītā without a fight and tricked Rāghava, I shall go back to Laṅkā with you, my purpose achieved." But then his tone changed. "If you will not do it, Mārīca, I shall kill you here and now. You will do this task of mine, by force if need be; one who sets himself against his king never prospers." The last verse, in a different metre: "If you go near Rāma, your life is in doubt; if you oppose me, your death today is certain. Weigh this properly in your mind, and then do what is best for you." So with a promised reward and the fear of death he brought Mārīca under his control, and in the next sarga Mārīca, helpless, will agree. Three moods mingle in Rāvaṇa's speech in turn: enticement, with half his kingdom; reassurance, that he himself would follow; and menace, that he would kill him otherwise.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

प्रतिजग्राह ४०.१ न अङ्गीचकार, न स्वीकृतवान्

सन्धिः: प्रति + जग्राह → प्रतिजग्राह — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्रति’ इति उपसर्गः
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रति + ग्रह्’ धातोः लिट् प्रथमपुरुषः
विभक्तिः: क्रियापदम् (प्रथमपुरुषः, एकवचनम्)

मर्तुकामः ४०.१ मरणम् इच्छन्, मुमूर्षुः

सन्धिः: मर्तुम् + काम → मर्तुकाम — समासे ‘मुम्’ लोपः (तुमुन्नन्तस्य ‘काम’ शब्देन योगे)
समासः: मर्तुं कामः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

पथ्यहितवक्तारम् ४०.२ हितकरं पथ्यं च वदन्तम्

सन्धिः: पथ्य + हित + वक्तृ → सन्धिकार्यं नास्ति (उत्तरपदानि व्यञ्जनादीनि)
समासः: पथ्यं हितं च वक्ति इति, तम् — उपपदतत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

कालचोदितः ४०.२ मृत्युना प्रेरितः, विनाशकालेन नुन्नः

सन्धिः: काल + चोदित → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कालेन चोदितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

दुष्कुल ४०.३ हे नीचकुलोत्पन्न (समीक्षितसंस्करणे अत्र ‘यत्किलैतत्’ इति पाठः)

सन्धिः: दुस् + कुल → दुष्कुल — षत्वसन्धिः (सकारस्य षकारः ककारपरत्वे)
समासः: दुष्टं कुलं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

बीजमुप्तम् ४०.३ वपनं कृतं बीजम्

सन्धिः: बीजम् + उप्तम् → बीजमुप्तम् — मकारस्य स्थितिः (स्वरपरत्वात् अनुस्वारः न)
समासः: समासः नास्ति — ‘वप्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं ‘उप्त’ इति रूपम् (सम्प्रसारणम्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसके)

त्वद्वाक्यैः ४०.४ तव वचनैः

सन्धिः: त्वत् + वाक्य → त्वद्वाक्य — जश्त्वसन्धिः (त् + व् = द् व्)
समासः: तव वाक्यानि, तैः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

खरघातिनः ४०.६ खरस्य हन्तुः (रामस्य)

सन्धिः: खर + घातिन् → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: खरस्य घाती, तस्य — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

सेन्द्रैः ४०.७ इन्द्रसहितैः

सन्धिः: सह + इन्द्र → सेन्द्र — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः, ततः गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: इन्द्रेण सहिताः, तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

सम्पृष्टः ४०.८ सम्यक् पृष्टः, यस्मात् प्रश्नः कृतः

सन्धिः: सम् + पृष्ट → सम्पृष्ट — मकारस्य परसवर्णः (म् + प् = म्)
समासः: समासः नास्ति — ‘सम् + प्रच्छ्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम् (सम्प्रसारणेन ‘पृष्ट’)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

विनिश्चये ४०.८ निर्णये, निश्चयकरणे

सन्धिः: वि + निश्चय → सन्धिकार्यं नास्ति; अन्तः निस् + चय → निश्चय — श्चुत्वसन्धिः
समासः: समासः नास्ति — ‘वि + निस् + चि’ इत्यस्मात् निष्पन्नं नाम
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

विपश्चिता ४०.९ विद्वता, प्राज्ञेन

सन्धिः: विपश् + चित् → विपश्चित् — निपातनसिद्धम्
समासः: समासः नास्ति — निपातनेन सिद्धं प्रातिपदिकम्
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

उद्यताञ्जलिना ४०.९ बद्धाञ्जलिना, विनयेन हस्तौ संयोज्य स्थितेन

सन्धिः: उद्यत + अञ्जलि → उद्यताञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: उद्यतः अञ्जलिः येन सः, तेन — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

मृदुपूर्वम् ४०.१० यस्य आरम्भः मृदुः, मृदुपुरस्सरम्

सन्धिः: मृदु + पूर्व → सन्धिकार्यं नास्ति (उत्तरपदं व्यञ्जनादि)
समासः: मृदु पूर्वं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसके; ‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

वसुधाधिपः ४०.१० भूपतिः, राजा

सन्धिः: वसुधा + अधिप → वसुधाधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: वसुधायाः अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (कर्मणि प्रयोगे)

सावमर्दम् ४०.११ अवमाननायुक्तम्, आक्षेपगर्भम्

सन्धिः: सह + अवमर्द → सावमर्द — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः, ततः सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: अवमर्देन सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसके)

मानार्थी ४०.११ सम्मानम् इच्छन् (समीक्षितसंस्करणे ‘मानार्हः’)

सन्धिः: मान + अर्थिन् → मानार्थिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: मानम् अर्थयते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अमितौजसः ४०.१२ अपरिमिततेजसः

सन्धिः: अमित + ओजस् → अमितौजस् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः: अमितम् ओजः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

क्षणदाचर ४०.१३ हे रात्रिञ्चर, हे निशाचर

सन्धिः: क्षणदा + चर → सन्धिकार्यं नास्ति (उत्तरपदं व्यञ्जनादि)
समासः: क्षणदायां चरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

मोहमाश्रितः ४०.१४ मोहम् अवलम्बितः (समीक्षितसंस्करणे ‘मोहमास्थितः’)

सन्धिः: मोहम् + आश्रितः → मोहमाश्रितः — मकारस्य स्थितिः (स्वरपरत्वात्)
समासः: समासः नास्ति — द्वितीयान्तपदेन सह क्तान्तस्य योगः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

दौरात्म्यात् ४०.१५ दुष्टस्वभावात्, दुर्जनतया

सन्धिः: दुरात्मन् + ष्यञ् → दौरात्म्य — आदिवृद्धिः (उ → औ); दुर् + आत्मन् → दुरात्मन्
समासः: समासः नास्ति — भावार्थे तद्धितान्तम्
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)

प्रत्यमितविक्रम ४०.१६ हे अपरिमितपराक्रम — त्वां प्रति (मया उक्तम्)

सन्धिः: प्रति + अमितविक्रम → प्रत्यमितविक्रम — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); अत्र ‘त्वां प्रति’ इति पदद्वयस्य सन्धिः सम्बोधनेन सह मिलितः
समासः: अमितः विक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः; ‘प्रति’ इति पूर्वपदेन ‘त्वाम्’ इत्यस्य सम्बन्धः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम् (‘प्रति’ इत्यव्ययेन सह)

प्रलोभयित्वा ४०.१८ लोभयित्वा, आकृष्य

सन्धिः: प्र + लोभयित्वा → सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्र’ इति उपसर्गः
समासः: समासः नास्ति — ‘प्र + लुभ्’ धातोः ण्यन्तात् क्त्वान्तम्
विभक्तिः: अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)

अपक्रान्ते ४०.२० दूरं गते सति

सन्धिः: अप + क्रान्त → सन्धिकार्यं नास्ति; ‘अप’ इति उपसर्गः
समासः: समासः नास्ति — ‘अप + क्रम्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)

रामवाक्यानुरूपकम् ४०.२० रामस्य स्वरस्य अनुकरणरूपम्

सन्धिः: वाक्य + अनुरूपक → वाक्यानुरूपक — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: रामस्य वाक्यस्य अनुरूपकम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)

सहस्राक्षः ४०.२२ इन्द्रः

सन्धिः: सहस्र + अक्ष → सहस्राक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: सहस्रम् अक्षीणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

विप्रतिकूलस्थः ४०.२६ राज्ञः विरुद्धं वर्तमानः (समीक्षितसंस्करणे ‘प्रतिकूलस्थः’)

सन्धिः: वि + प्रतिकूल → सन्धिकार्यं नास्ति; प्रति + कूल → प्रतिकूल
समासः: विप्रतिकूले तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

परिगण्य ४०.२७ सम्यक् विचार्य, परिगणय्य (समीक्षितसंस्करणे ‘परिगृह्य’)

सन्धिः: परि + गण्य → परिगण्य — सन्धिकार्यं नास्ति; उपसर्गयोगे ल्यबादेशः
समासः: समासः नास्ति — ‘परि + गण्’ धातोः ल्यबन्तम् अव्ययम्
विभक्तिः: अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)