अरण्यकाण्डम् — एकचत्वारिंशः सर्गः

मारीचेन रावणस्य विनाशभयप्रदर्शनम्

राजवदाज्ञप्तस्य मारीचस्य निःशङ्कं परुषवचनम्, कुमन्त्रिनिन्दा, राजरक्षणोपदेशः, रामहस्तेन स्वमरणनिश्चयः

अस्मिन् सर्गे रावणेन राजवत् प्रतिकूलम् आज्ञप्तः मारीचः निःशङ्कः सन् राक्षसाधिपं प्रति परुषं वाक्यं वदति। सः प्रथमं पृच्छति — ‘केन पापकर्मणा तव सपुत्रस्य सराज्यस्य सामात्यस्य च विनाशः उपदिष्टः? कः त्वां सुखिनं दृष्ट्वा न अभिनन्दति? केन इदं मृत्युद्वारम् उपायतः दर्शितम्?’ ततः सः मन्त्रिणां दोषम् उद्घाटयति — ‘उत्पथम् आरूढं त्वां ये न निगृह्णन्ति ते वध्याः; कामवृत्तः राजा सद्भिः निग्राह्यः, त्वं तु न गृह्यसे।’ अनन्तरं राजसचिवधर्मः उपदिष्टः — सचिवाः स्वामिप्रसादात् एव धर्मार्थकामयशांसि प्राप्नुवन्ति, विपर्यये तु स्वामिवैगुण्यात् इतरे जनाः व्यसनम् अश्नुवते; धर्मः यशः च राजमूलौ, अतः नराधिपाः सर्वासु अवस्थासु रक्षितव्याः। ततः तीक्ष्णस्य स्वामिनः दोषाः दृष्टान्तैः दर्शिताः — मन्दसारथयः रथाः विषमेषु यथा नश्यन्ति, गोमायुना रक्ष्यमाणाः मेषाः यथा न वर्धन्ते, तथा क्रूरराजाधीनाः प्रजाः। अन्ते सः स्वस्य मरणं स्वीकरोति — ‘रामदर्शनात् एव अहं हतः; अरिणा हतः सन् म्रिये इति कृतकृत्यः अस्मि; सीतां हृत्वा त्वम् अपि सबान्धवः हतः एव।’ वंशस्थवृत्तेन अन्तिमे श्लोके उक्तम् — गतायुषः परेतकल्पाः नराः सुहृद्भिः ईरितं हितं न गृह्णन्ति।

१निःशङ्कस्य मारीचस्य परुषारम्भः — ‘केन ते विनाशः उपदिष्टः’

१आज्ञप्तो रावणेनेत्थं प्रतिकूलं च राजवत्।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं निःशङ्को राक्षसाधिपम्॥

२केनायमुपदिष्टस्ते विनाशः पापकर्मणा।
सपुत्रस्य सराज्यस्य सामात्यस्य निशाचर॥

३कस्त्वया सुखिना राजन्नाभिनन्दति पापकृत्।
केनेदमुपदिष्टं ते मृत्युद्वारमुपायतः॥

४शत्रवस्तव सुव्यक्तं हीनवीर्या निशाचर।
इच्छन्ति त्वां विनश्यन्तमुपरुद्धं बलीयसा॥

५केनेदमुपदिष्टं ते क्षुद्रेणाहितबुद्धिना।
यस्त्वामिच्छति नश्यन्तं स्वकृतेन निशाचर॥

पूर्वसर्गे रावणः राजवत् आज्ञां दत्तवान् — ‘मायामृगः भूत्वा सीतां प्रलोभय’ इति। सा आज्ञा मारीचाय सर्वथा प्रतिकूला आसीत्। अस्मिन् सर्गे सः निःशङ्कः सन् राक्षसाधिपं प्रति परुषं वाक्यम् आरभते; मरणं यदा उभयतः निश्चितम्, तदा भयस्य प्रयोजनं नास्ति इति तस्य निश्चयः। सः पृच्छति — ‘केन पापकर्मणा तव अयं विनाशः उपदिष्टः, सपुत्रस्य सराज्यस्य सामात्यस्य च? कः सः पापकृत् यः त्वां सुखिनं दृष्ट्वा न अभिनन्दति? केन च इदं मृत्युद्वारम् उपायतः दर्शितम्? हे निशाचर, सुव्यक्तम् एतत् — तव शत्रवः स्वयं हीनवीर्याः सन्तः बलीयसा उपरुद्धं त्वां विनश्यन्तम् इच्छन्ति। केन क्षुद्रेण अहितबुद्धिना इदम् उपदिष्टम्, यः त्वां स्वकृतेन एव नश्यन्तम् इच्छति?’ चत्वारः अपि प्रश्नाः एकम् एव अर्थं वहन्ति — यः त्वां रामविरोधे नियोजयति सः मित्रं न, शत्रुः एव। अत्र ‘निःशङ्कः’ इति पदं मननीयम् — यः पूर्वसर्गे रामनाम्नः श्रवणमात्रेण कम्पमानः आसीत्, सः अधुना मरणस्य निश्चयात् एव निर्भयः जातः। ‘राजवत्’ इति च रावणस्य आज्ञायाः स्वरूपं सूचयति — न सा सुहृदः प्रार्थना, अपि तु प्रभोः शासनम्; तस्मात् एव मारीचस्य उत्तरम् अपि प्रतिकूलं परुषं च जातम्।

In the last sarga Rāvaṇa had given his order like a king: become an illusory deer and lure Sītā away. That order was utterly against Mārīca's will. Now, fearing nothing, he answered the lord of the rākṣasas with rough words, for when death is certain either way, there is no point in fear. "What wicked creature taught you this ruin of yourself, your sons, your kingdom and your ministers, night-rover? Who is the evildoer, O king, who cannot bear to see you happy? Who has cunningly shown you this doorway to death? It is perfectly clear, night-rover, that your enemies, being weak themselves, want to see you trapped by someone stronger and destroyed. What petty, ill-willed creature gave you this advice, wanting you to perish by your own act?" All four questions carry one meaning: whoever sets you against Rāma is no friend but an enemy. The word "fearless" is worth pondering: the one who trembled at the mere sound of Rāma's name in an earlier sarga had become fearless simply because his death was certain. And "like a king" describes Rāvaṇa's order: it was not a friend's request but a master's command, and so Mārīca's reply too was hostile and harsh.

२सचिवनिन्दा, राजसचिवधर्मः, राजमूलत्वं च

६वध्याः खलु न वध्यन्ते सचिवास्तव रावण।
ये त्वामुत्पथमारूढं न निगृह्णन्ति सर्वशः॥

७अमात्यैः कामवृत्तो हि राजा कापथमाश्रितः।
निग्राह्यः सर्वथा सद्भिः स निग्राह्यो न गृह्यसे॥

८धर्ममर्थं च कामं च यशश्च जयतां वर।
स्वामिप्रसादात्सचिवाः प्राप्नुवन्ति निशाचर॥

९विपर्यये तु तत्सर्वं व्यर्थं भवति रावण।
व्यसनं स्वामिवैगुण्यात्प्राप्नुवन्तीतरे जनाः॥

१०राजमूलो हि धर्मश्च यशश्च जयतां वर।
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु रक्षितव्या नराधिपाः॥

ततः मारीचः मन्त्रिणां दोषम् उद्घाटयति — ‘हे रावण, तव सचिवाः वस्तुतः वध्याः, किन्तु न वध्यन्ते; ये त्वाम् उत्पथम् आरूढं सर्वशः न निगृह्णन्ति, ते एव राज्ञः अहितकारिणः। कामवृत्तः कापथम् आश्रितः राजा सद्भिः अमात्यैः सर्वथा निग्राह्यः; त्वं तु निग्राह्यः सन् अपि न गृह्यसे।’ अनन्तरं सः राजसचिवसम्बन्धस्य सामान्यं धर्मम् उपदिशति — ‘हे जयतां वर, सचिवाः धर्मम् अर्थं कामं यशः च स्वामिनः प्रसादात् एव प्राप्नुवन्ति। विपर्यये तु तत् सर्वं व्यर्थं भवति; स्वामिनः वैगुण्यात् इतरे जनाः व्यसनम् एव प्राप्नुवन्ति। धर्मः यशः च राजमूलौ; तस्मात् सर्वासु अवस्थासु नराधिपाः रक्षितव्याः।’ अत्र मारीचः आत्मानं सचिवस्थाने स्थापयित्वा एव वदति — तस्य निन्दा न द्वेषात्, अपि तु राजरक्षणकामनया प्रवृत्ता। ‘वध्याः खलु न वध्यन्ते’ इति वचने विरोधाभासः मनोहरः — ये वस्तुतः दण्ड्याः ते निर्दण्डाः तिष्ठन्ति, यः तु रक्षणीयः राजा सः एव विनाशं प्रति नीयते। ‘जयतां वर’ इति सम्बोधनम् अपि द्विधा भाति — एकतः स्तुतिः, अन्यतः व्यङ्ग्यः, यतः यः जेतॄणां श्रेष्ठः सः एव अधुना स्वहस्तेन पराजयं प्रति धावति।

Then Mārīca exposed the ministers' failing. "Your counsellors deserve death, Rāvaṇa, and yet they are not put to death, for they do not restrain you by every means now that you have climbed onto the wrong road. When a king follows his whims and takes a crooked path, good ministers must hold him back by every means; you need holding back, and no one holds you." Then he taught the general duty between king and minister: "Best of conquerors, ministers win dharma, wealth, pleasure and fame only by their master's favour. When things go the other way, all of it comes to nothing; when the master fails, the others reap the disaster. Dharma and fame have the king for their root, and so rulers of men must be protected in every circumstance." Here Mārīca speaks as though from a minister's place: his reproach comes not from hatred but from a wish to protect the king. There is a fine paradox in "they deserve death and are not put to death": those who should be punished go free, while the king who should be protected is led to ruin. And "best of conquerors" works two ways, as praise and as irony, for the best of conquerors was now running towards defeat by his own hand.

३तीक्ष्णस्य स्वामिनः दोषाः — रथः, सारथिः, गोमायुः इति दृष्टान्ताः

११राज्यं पालयितुं शक्यं न तीक्ष्णेन निशाचर।
न चातिप्रतिकूलेन नाविनीतेन राक्षस॥

१२ये तीक्ष्णमन्त्राः सचिवा भुज्यन्ते सह तेन वै।
विषमेषु रथाः शीघ्रं मन्दसारथयो यथा॥

१३बहवः साधवो लोके युक्तधर्ममनुष्ठिताः।
परेषामपराधेन विनष्टाः सपरिच्छदाः॥

१४स्वामिना प्रतिकूलेन प्रजास्तीक्ष्णेन रावण।
रक्ष्यमाणा न वर्धन्ते मेषा गोमायुना यथा॥

ततः सः राज्यपालनस्य रीतिम् उपदिशति — ‘हे निशाचर, तीक्ष्णेन राज्ञा राज्यं पालयितुं न शक्यम्; न च अतिप्रतिकूलेन, न च अविनीतेन। ये तीक्ष्णमन्त्राः सचिवाः, ते तेन राज्ञा सह एव दुःखं भुञ्जते — यथा विषमेषु मार्गेषु मन्दसारथयः रथाः शीघ्रम् एव नश्यन्ति।’ दृष्टान्तः स्पष्टः — सारथेः दोषेण रथः नश्यति, राज्ञः दोषेण राष्ट्रम्। ‘लोके बहवः साधवः युक्तधर्मम् अनुष्ठिताः अपि परेषाम् अपराधेन सपरिच्छदाः विनष्टाः। प्रतिकूलेन तीक्ष्णेन स्वामिना रक्ष्यमाणाः प्रजाः न वर्धन्ते — यथा गोमायुना रक्ष्यमाणाः मेषाः।’ शृगालेन पालिताः मेषाः इति उपमा राक्षसराज्यस्य वर्तमानां दशाम् एव प्रकटयति। ‘तीक्ष्णमन्त्राः सचिवाः’ इति पदेन मारीचः रावणस्य सभायाः स्वरूपम् एव सूचयति — ये कठोरं मन्त्रयन्ति, ते स्वामिना सह एव विनाशं भजन्ते। दृष्टान्तत्रयं क्रमेण विस्तीर्यते — रथः, साधवः, मेषाः इति; त्रिष्वपि दोषः अनुगन्तॄणां न, अपि तु नेतुः एव।

Then he taught the right way to rule. "A kingdom cannot be governed by a king who is harsh, night-rover, nor by one who is utterly contrary, nor by one without discipline. Counsellors who give savage advice come to grief along with such a king, just as chariots with poor drivers are soon wrecked on rough ground." The comparison is plain: the chariot is wrecked by the driver's fault, the kingdom by the king's. "Many good men in this world who have done their proper duty have been destroyed with all their households through the offences of others. Subjects guarded by a harsh and contrary master do not thrive, Rāvaṇa, any more than sheep guarded by a jackal." Sheep kept by a jackal: the image shows the present state of the rākṣasa kingdom. With "counsellors who give savage advice" Mārīca hints at the nature of Rāvaṇa's court, whose advisers would share their master's ruin. The three examples widen in turn, chariot, good men, sheep, and in all three the fault lies not with the followers but with the leader.

४‘सर्वे राक्षसाः विनशिष्यन्ति’ — मारीचस्य कृतकृत्यता

१५अवश्यं विनशिष्यन्ति सर्वे रावण राक्षसाः।
येषां त्वं कर्कशो राजा दुर्बुद्धिरजितेन्द्रियः॥

१६तदिदं काकतालीयं घोरमासादितं मया।
अत्र त्वं शोचनीयोऽसि ससैन्यो विनशिष्यसि॥

१७मां निहत्य तु रामोऽसावचिरात्त्वां वधिष्यति।
अनेन कृतकृत्योऽस्मि म्रिये चाप्यरिणा हतः॥

ततः मारीचः प्रत्यक्षम् एव कठोरं सत्यं वदति — ‘येषां त्वं कर्कशः दुर्बुद्धिः अजितेन्द्रियः च राजा, ते सर्वे राक्षसाः अवश्यं विनशिष्यन्ति।’ अनन्तरं सः आत्मनः दशां वर्णयति — ‘इदं घोरं काकतालीयं मया आसादितम्; अत्र त्वम् एव शोचनीयः, यतः ससैन्यः त्वं विनशिष्यसि। रामः माम् अद्य निहत्य अचिरात् एव त्वाम् अपि वधिष्यति। अनेन तु अहं कृतकृत्यः — यत् अरिणा हतः सन् म्रिये, तत् मम श्रेयः एव।’ शत्रुहस्तेन मरणं रावणाज्ञापालनात् वरम् इति तस्य निर्णयः; एषा एव अस्य सर्गस्य करुणा। ‘काकतालीयम्’ इति पदेन दैवयोगः सूचितः — न मारीचस्य इच्छया, न रावणस्य बुद्ध्या, अपि तु आकस्मिकेन सम्पातेन इदं सर्वम् उपस्थितम्।

Then Mārīca told him the hard truth to his face. "All the rākṣasas are sure to perish, Rāvaṇa, all whose king is you, harsh, ill-advised and unable to master your senses." Then he described his own plight: "This dreadful thing has come upon me as suddenly as a palm fruit falling just as a crow alights. In this it is you who are to be pitied, for you will perish together with your army. Rāma will kill me, and before long he will kill you too. But by this I have gained my end: I die struck down by an enemy." His decision was that death at an enemy's hand was better than carrying out Rāvaṇa's order, and that is the pathos of this sarga. The crow-and-palm-fruit image points to chance: none of this came about by Mārīca's wish or Rāvaṇa's design, but by a sudden coincidence.

५अन्तिमम् उपदेशवचनम् — ‘गतायुषः हितं न गृह्णन्ति’

१८दर्शनादेव रामस्य हतं मामवधारय।
आत्मानं च हतं विद्धि हृत्वा सीतां सबान्धवम्॥

१९आनयिष्यसि चेत्सीतामाश्रमात्सहितो मया।
नैव त्वमपि नाहं वै नैव लङ्का न राक्षसाः॥

२०निवार्यमाणस्तु मया हितैषिणा न मृष्यसे वाक्यमिदं निशाचर।
परेतकल्पा हि गतायुषो नरा हितं न गृह्णन्ति सुहृद्भिरीरितम्॥

अन्ते सः रावणाय अन्तिमं सत्यं कथयति — ‘रामस्य दर्शनात् एव मां हतम् अवधारय; सीतां हृत्वा त्वम् अपि सबान्धवः आत्मानं हतं विद्धि। यदि मया सहितः त्वं सीताम् आश्रमात् आनयिष्यसि, तर्हि न त्वम्, न अहम्, न लङ्का, न राक्षसाः अवशिष्यन्ते।’ अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन उक्तः — ‘हितैषिणा मया निवार्यमाणः अपि त्वम् इदं वाक्यं न मृष्यसे। गतायुषः परेतकल्पाः नराः सुहृद्भिः ईरितं हितं न गृह्णन्ति।’ एतेन मारीचस्य उपदेशः समाप्यते; रावणस्य उत्तरं तु अग्रिमे सर्गे श्रूयते। ‘परेतकल्पाः’ इति उपमा अत्यन्तं तीक्ष्णा — जीवन् अपि रावणः मृतप्रायः इति मारीचस्य निर्णयः, यतः हितवचनं ग्रहीतुं तस्य शक्तिः नष्टा।

At the last he told Rāvaṇa the final truth. "Know that the mere sight of Rāma has already killed me; and know that once you carry Sītā off, you have killed yourself and your kinsmen too. If you bring Sītā away from the hermitage with my help, then neither you nor I will be left, nor Laṅkā, nor the rākṣasas." The last verse, in a longer metre: "Though I, who wish you well, try to hold you back, you will not endure my words. Men whose life is spent, who are as good as dead, do not accept the good counsel of their friends." So ends Mārīca's counsel; Rāvaṇa's reply is heard in the next sarga. "As good as dead" is a cutting image: Mārīca judged that Rāvaṇa, though alive, was all but dead, because he had lost the power to take good advice.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि

आज्ञप्त ४१.१ आदिष्टः, आज्ञां प्रापितः

सन्धिः: आ + ज्ञप्त → आज्ञप्त — परे व्यञ्जनम् इति स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘आ’ इति उपसर्गः, ‘ज्ञप्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (मारीचस्य विशेषणम्)

राजवत् ४१.१ राजा इव, राजोचितेन अधिकारेण

सन्धिः: राजन् + वति → राजवत् — नलोपः, सन्धिकार्यं तु नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वति’ इति सादृश्यार्थकः तद्धितप्रत्ययः
विभक्तिः: अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)

निःशङ्क ४१.१ भयरहितः, संशयरहितः

सन्धिः: निस् + शङ्का → निःशङ्क — विसर्गसन्धिः (सकारस्य विसर्गः)
समासः: निर्गता शङ्का यस्मात् सः — बहुव्रीहिः (नञ्समानार्थकः प्रादिसमासः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

राक्षसाधिप ४१.१ राक्षसानां स्वामी, रावणः

सन्धिः: राक्षस + अधिप → राक्षसाधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: राक्षसानाम् अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (रावणम् इत्यर्थे)

पापकर्मणा ४१.२ पापकारिणा, दुष्कर्मकारिणा (मन्त्रिणा)

सन्धिः: पाप + कर्मन् → पापकर्मन् — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पापं कर्म यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘पापकर्मन्’ (‘उपदिष्टः’ इत्यस्य कर्तरि)

सामात्य ४१.२ मन्त्रिभिः सहितः

सन्धिः: स + अमात्य → सामात्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: अमात्यैः सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यर्थे ‘स’)
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘ते’ इत्यनेन सम्बद्धम्)

मृत्युद्वार ४१.३ मरणस्य प्रवेशमार्गः

सन्धिः: मृत्यु + द्वार → मृत्युद्वार — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मृत्योः द्वारम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

उपायतः ४१.३ उपायेन, युक्तिपूर्वकम्

सन्धिः: उपाय + तसिल् → उपायतः — तद्धितान्तम्, स्वरसन्धिः नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘उप + आय’ इत्यत्र सवर्णदीर्घः (अ + आ = आ)
विभक्तिः: अव्ययम् (तृतीयार्थे)

हीनवीर्य ४१.४ क्षीणपराक्रमाः, दुर्बलाः

सन्धिः: हीन + वीर्य → हीनवीर्य — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: हीनं वीर्यं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘शत्रवः’ इत्यस्य विशेषणम्)

उपरुद्ध ४१.४ निरुद्धः, अवरुद्धः, घेरितः

सन्धिः: उप + रुद्ध → उपरुद्ध — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘उप’ इति उपसर्गः, ‘रुध्’ धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘त्वाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

बलीयस् ४१.४ अधिकबलेन, बलवत्तरेण (रामेण)

सन्धिः: बलवत् + ईयसुन् → बलीयस् — तद्धिते ‘वतु’ इत्यस्य लोपः
समासः: समासः नास्ति — ‘बलवत्’ इत्यस्य तरतमार्थे ईयसुन्प्रत्ययः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

अहितबुद्धि ४१.५ अकल्याणकामः, द्रोहबुद्धियुक्तः

सन्धिः: न + हित → अहित — नञः ‘अ’ इति आदेशः; ‘अहित + बुद्धि’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अहिता बुद्धिः यस्य सः — बहुव्रीहिः (नञ्तत्पुरुषगर्भः)
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

स्वकृत ४१.५ आत्मना कृतेन कर्मणा

सन्धिः: स्व + कृत → स्वकृत — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: स्वेन कृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (हेत्वर्थे)

उत्पथ ४१.६ कुमार्गः, विपरीतः मार्गः

सन्धिः: उत् + पथिन् → उत्पथ — समासान्ते ‘पथिन्’ इत्यस्य ‘पथ’ इति रूपम्
समासः: पथः उत्क्रान्तः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘आरूढम्’ इत्यनेन सम्बद्धम्)

निगृह्णन्ति ४१.६ निवारयन्ति, नियन्त्रयन्ति

सन्धिः: नि + गृह्णन्ति → निगृह्णन्ति — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘नि’ उपसर्गपूर्वकात् ‘ग्रह्’ धातोः लट् प्रथमपुरुषबहुवचनम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

कामवृत्त ४१.७ स्वेच्छाचारी, इन्द्रियवशवर्ती

सन्धिः: काम + वृत्त → कामवृत्त — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कामेन वृत्तं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विशेषणम्)

कापथ ४१.७ कुमार्गः, अधर्ममार्गः

सन्धिः: कु + पथिन् → कापथ — समासे ‘कु’ इत्यस्य ‘का’ इति आदेशः
समासः: कुत्सितः पन्थाः — कर्मधारयः (प्रादिसमासवत्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘आश्रितः’ इत्यनेन सम्बद्धम्)

स्वामिप्रसाद ४१.८ स्वामिनः अनुग्रहात्

सन्धिः: प्र + साद → प्रसाद — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति; ‘स्वामिन् + प्रसाद’ इत्यत्र समासे नलोपः
समासः: स्वामिनः प्रसादः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (हेत्वर्थे)

विपर्यय ४१.९ विपरीते स्थितौ, प्रसादस्य अभावे

सन्धिः: वि + परि + अय → विपर्यय — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘वि’ ‘परि’ इति द्वौ उपसर्गौ, ‘इ’ धातोः अच्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

स्वामिवैगुण्य ४१.९ स्वामिनः दोषात्, प्रभोः अयोग्यत्वात्

सन्धिः: स्वामिन् + वैगुण्य → स्वामिवैगुण्य — समासे पदान्तनकारस्य लोपः
समासः: स्वामिनः वैगुण्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (हेत्वर्थे)

राजमूल ४१.१० यस्य मूलकारणं राजा, राजाधीनः

सन्धिः: राजन् + मूल → राजमूल — समासे पदान्तनकारस्य लोपः
समासः: राजा मूलं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘धर्मः’ इत्यस्य विशेषणम्)

अविनीत ४१.११ अशिक्षितः, अनियन्त्रितेन्द्रियः

सन्धिः: न + विनीत → अविनीत — नञः ‘अ’ इति आदेशः
समासः: न विनीतः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

तीक्ष्णमन्त्र ४१.१२ कठोरसलाहदातारः, उग्रमन्त्रणाः

सन्धिः: तीक्ष्ण + मन्त्र → तीक्ष्णमन्त्र — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: तीक्ष्णः मन्त्रः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘सचिवाः’ इत्यस्य विशेषणम्)

मन्दसारथयः ४१.१२ अकुशलसारथियुक्ताः

सन्धिः: मन्द + सारथि → मन्दसारथि — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मन्दः सारथिः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्; प्रातिपदिकं ‘मन्दसारथि’ (‘रथाः’ इत्यस्य विशेषणम्)

युक्तधर्म ४१.१३ उचितः धर्मः, न्याय्यम् आचरणम्

सन्धिः: युक्त + धर्म → युक्तधर्म — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: युक्तः धर्मः — कर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘अनुष्ठिताः’ इत्यस्य कर्म)

सपरिच्छद ४१.१३ परिवारेण उपकरणैः च सहिताः

सन्धिः: परि + छद → परिच्छद — छकारस्य द्वित्वम् (तुक्); ‘स + परिच्छद’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: परिच्छदेन सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

गोमायु ४१.१४ शृगालः, जम्बुकः

सन्धिः: गो + मायु → गोमायु — अत्र ‘गो’ इत्यस्य ओकारः अवशिष्टः, सन्धिकार्यं न प्रवर्तते
समासः: गोः इव मायुः (शब्दः) यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

अजितेन्द्रिय ४१.१५ अवशीकृतेन्द्रियः, इन्द्रियपरवशः

सन्धिः: अजित + इन्द्रिय → अजितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: अजितानि इन्द्रियाणि येन सः — बहुव्रीहिः (नञ्तत्पुरुषगर्भः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विशेषणम्)

काकतालीय ४१.१६ आकस्मिकः सम्पातः, अनभिप्रेतं दैवयोगेन आगतम्

सन्धिः: काक + ताल → काकताल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ) नास्ति; अत्र ‘क + ता’ इति व्यञ्जनसंयोगमात्रम्
समासः: काकतालयोः युगपत् सम्पातः इव — तत्र भवम् इति छप्रत्ययान्तं तद्धितरूपम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘घोरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

कृतकृत्य ४१.१७ निर्वृत्तकार्यः, सफलमनोरथः

सन्धिः: कृत + कृत्य → कृतकृत्य — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कृतं कृत्यं येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

परेतकल्प ४१.२० मृतप्रायाः, मरणासन्नाः

सन्धिः: परा + इत → परेत — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); ‘परेत + कल्प’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: परेतेन (मृतेन) कल्पाः (ईषदूनाः) — तृतीयातत्पुरुषः (‘कल्प’ इति ईषदसमाप्तौ)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘नराः’ इत्यस्य विशेषणम्)

गतायुषः ४१.२० क्षीणजीविताः, समाप्तायुषः

सन्धिः: गत + आयुस् → गतायुस् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: गतम् आयुः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्; प्रातिपदिकं ‘गतायुस्’