अरण्यकाण्डम् — द्विचत्वारिंशः सर्गः
भयात् दीनस्य मारीचस्य स्वीकारः, रावणस्य हर्षः, आकाशरथेन दण्डकारण्यगमनम्, रत्नमयमृगरूपम्, सीतायाः विस्मयः
पूर्वसर्गे मारीचस्य उपदेशः निष्फलः; अस्मिन् सर्गे सः रात्रिंचरप्रभोः भयात् दीनः सन् ‘गच्छाव’ इति एव वदति, तथापि ‘रामं पराक्रम्य कोऽपि जीवन् न प्रतिनिवर्तते’ इति पुनः स्मारयति। तेन वचनेन प्रहृष्टः रावणः तं सुसंश्लिष्टं परिष्वज्य प्रशंसति — ‘इदानीम् असि मारीचः’ इति — तं च रत्नविभूषितं पिशाचवदनैः खरैः युक्तम् आकाशचारिणं रथम् आरोहयति। तौ विमानम् इव तं रथम् आरुह्य पत्तनानि वनानि गिरीन् सरितः राष्ट्राणि नगराणि च पश्यन्तौ दण्डकारण्यं प्राप्नुतः। रथात् अवतीर्य रावणः मारीचस्य हस्तं गृहीत्वा कदलीवृतं रामाश्रमपदं दर्शयति। मारीचः तत्क्षणं मायामृगः भवति — मणिप्रवरशृङ्गाग्रः, सितासितमुखाकृतिः, इन्द्रनीलोत्पलश्रवाः, वैदूर्यसंकाशखुरः, इन्द्रायुधसवर्णपुच्छः, रत्नैः वृतः। सः वनम् आश्रमपदं च प्रज्वलयन् इव शाद्वलेषु विचरति, किसलयानि भक्षयति, कदलीगृहकं कर्णिकारान् च आश्रयति, पुनःपुनः गच्छति निवर्तते च — सर्वं सीतादर्शनम् आकाङ्क्षन्। वन्याः मृगाः तं समाघ्राय दश दिशः विद्रवन्ति। अन्ते कुसुमापचये व्यग्रा मदिरेक्षणा सीता तं मुक्तामणिविचित्राङ्गं मृगं दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्लनयना सस्नेहं पश्यति, परमं च विस्मयं गच्छति।
१एवमुक्त्वा तु परुषं मारीचो रावणं ततः।
गच्छावेत्यब्रवीद्दीनो भयाद्रात्रिंचरप्रभोः॥
२दृष्टश्चाहं पुनस्तेन शरचापासिधारिणा।
मद्वधोद्यतशस्त्रेण निहतं जीवितं च मे॥
३नहि रामं पराक्रम्य जीवन्प्रतिनिवर्तते।
वर्तते प्रतिरूपोऽसौ यमदण्डहतस्य ते॥
४किं नु कर्तुं मया शक्यमेवं त्वयि दुरात्मनि।
एष गच्छाम्यहं तात स्वस्ति तेऽस्तु निशाचर॥
पूर्वसर्गे मारीचः रावणं परुषवचनैः निवारितवान्, किन्तु तस्य उपदेशः निष्फलः। अस्मिन् सर्गे सः रात्रिंचरप्रभोः भयात् दीनः सन् ‘गच्छाव’ इति एव वदति — उपदेशस्य पराजयः, भयस्य विजयः। तथापि सः स्वस्य निश्चितं मरणं पुनः स्मारयति — ‘शरचापासिधारिणा तेन पूर्वम् अपि अहं दृष्टः; मद्वधोद्यतशस्त्रेण तेन मम जीवितं तदा एव निहतम्। रामं पराक्रम्य कोऽपि जीवन् न प्रतिनिवर्तते; असौ मृगः यमदण्डहतस्य तव प्रतिरूपः एव वर्तते। हे दुरात्मन्, त्वयि एवं स्थिते मया किं कर्तुं शक्यम्? एषः अहं गच्छामि, हे तात; तव स्वस्ति अस्तु, हे निशाचर।’ ‘तात’ इति सम्बोधनं करुणं — शत्रुः अपि अन्तिमे क्षणे स्नेहेन आमन्त्र्यते। वस्तुतः एषा अनुमतिः न सम्मतिः, अपि तु आत्मबलिदानस्य स्वीकारः; मारीचः जानाति यत् अयं मार्गः मृत्योः एव। तृतीयः श्लोकः — ‘रामं पराक्रम्य कोऽपि जीवन् न प्रतिनिवर्तते’ इति — गीताप्रेस-पाठे एव दृश्यते, समीक्षितसंस्करणे तु नास्ति; हिन्दीभाष्यम् अपि तम् एव अर्थम् अनुसरति।
In the last sarga Mārīca had tried with harsh words to hold Rāvaṇa back, but his counsel had failed. Now, wretched with fear of the lord of the night-rovers, he said only, "Let us go": counsel was defeated, fear had won. Yet he reminded Rāvaṇa once more that his own death was certain. "He has seen me once before, when he bore arrow, bow and sword; when he raised his weapon to kill me, my life was already taken. No one who attacks Rāma comes back alive, and that deer will be the very image of you, already struck by the rod of Yama. But what can I do when you are so wicked? Here I go, my friend. May it go well with you, night-rover." The affectionate "my friend" is poignant: even an oppressor is spoken to kindly at the last. This was not agreement but acceptance of self-sacrifice, for Mārīca knew that this road led only to death.
५प्रहृष्टस्त्वभवत्तेन वचनेन स राक्षसः।
परिष्वज्य सुसंश्लिष्टमिदं वचनमब्रवीत्॥
६एतच्छौटीर्ययुक्तं ते मच्छन्दवशवर्तिनः।
इदानीमसि मारीचः पूर्वमन्यो हि राक्षसः॥
७आरुह्यतामयं शीघ्रं खगो रत्नविभूषितः।
मया सह रथो युक्तः पिशाचवदनैः खरैः॥
८प्रलोभयित्वा वैदेहीं यथेष्टं गन्तुमर्हसि।
तां शून्ये प्रसभं सीतामानयिष्यामि मैथिलीम्॥
९ततस्तथेत्युवाचैनं रावणं ताटकासुतः।
ततो रावणमारीचौ विमानमिव तं रथम्॥
तेन वचनेन स राक्षसः प्रहृष्टः जातः; सुसंश्लिष्टं परिष्वज्य इदं वचनम् उक्तवान् — ‘एतत् ते शौर्ययुक्तं वचनम्, मम छन्दवशवर्तिनः इव भाषितम्; इदानीं त्वं मारीचः असि, पूर्वं तु अन्यः एव कश्चित् राक्षसः आसीत्।’ प्रशंसा एषा न गुणस्य, अपि तु आज्ञापालनस्य एव — रावणस्य दृष्टौ आज्ञाकारी एव मारीचः। ततः सः आदिशति — ‘अयं रत्नविभूषितः आकाशचारी रथः शीघ्रम् आरुह्यताम्; पिशाचवदनैः खरैः युक्तः सः रथः मया सह अस्ति। वैदेहीं प्रलोभ्य त्वं यथेष्टं गन्तुम् अर्हसि; शून्ये आश्रमे अहं तु प्रसभं तां मैथिलीम् आनयिष्यामि।’ ततः ताटकासुतः मारीचः ‘तथा’ इति एव उक्तवान् — प्रतिवादस्य अवसरः समाप्तः। अत्र रावणस्य वचने कापट्यं स्पष्टम् — यः पूर्वं परुषम् उक्तवान्, सः एव अधुना ‘इदानीम् असि मारीचः’ इति प्रशंस्यते, यतः सः अधुना आज्ञां पालयति। एतेन कविः सूचयति — अधर्मिष्ठस्य राज्ञः दृष्टौ गुणः इति आज्ञापालनम् एव, न तु सत्यवचनम्। ‘प्रसभम्’ इति पदेन च रावणस्य अभिप्रायः प्रकटः — न याचनया, न प्रेम्णा, अपि तु बलात् एव हरणम्। किं च सः मारीचाय ‘यथेष्टं गच्छ’ इति अभयं ददाति, यत् वस्तुतः असम्भवम्, यतः मारीचः रामबाणात् न मोक्ष्यते। रथस्य वर्णनम् अपि राक्षसीयम् — खराः पिशाचवदनाः, रथः तु रत्नविभूषितः; भीषणं सुन्दरं च मिलित्वा राक्षसैश्वर्यस्य स्वरूपं दर्शयतः।
The rākṣasa was delighted at these words, clasped Mārīca in a close embrace and said, "That is a brave speech, spoken as though you followed my own wishes. Now you are Mārīca; before this you were some other rākṣasa." This praise was not for any virtue but for obedience; in Rāvaṇa's eyes the true Mārīca was the obedient one. Then he gave his orders: "Climb quickly into this jewelled chariot that travels through the sky; it is here with me, yoked to asses with goblin faces. Lure Vaidehī away and then go wherever you please; when the hermitage is empty I shall carry off Maithilī by force." And Tāṭakā's son said only, "So be it"; the time for argument was over. Rāvaṇa's duplicity is plain: the one he had abused before he now praised with "now you are Mārīca", because now he was obeying. So the poet suggests that to an unrighteous king the only virtue is obedience, not truthful speech. "By force" reveals Rāvaṇa's intent: not by entreaty, not by love, but by violence. And the promise that Mārīca could go where he pleased was empty, for Mārīca would not escape Rāma's arrow. Even the chariot is rākṣasa-like, goblin-faced asses and a jewelled car together, the hideous and the beautiful combining to show what rākṣasa splendour was.
१०आरुह्याययतुः शीघ्रं तस्मादाश्रममण्डलात्।
तथैव तत्र पश्यन्तौ पत्तनानि वनानि च॥
११गिरींश्च सरितः सर्वा राष्ट्राणि नगराणि च।
समेत्य दण्डकारण्यं राघवस्याश्रमं ततः॥
१२ददर्श सहमारीचो रावणो राक्षसाधिपः।
अवतीर्य रथात्तस्मात्ततः काञ्चनभूषणात्॥
१३हस्ते गृहीत्वा मारीचं रावणो वाक्यमब्रवीत्।
एतद्रामाश्रमपदं दृश्यते कदलीवृतम्॥
१४क्रियतां तत्सखे शीघ्रं यदर्थं वयमागताः।
स रावणवचः श्रुत्वा मारीचो राक्षसस्तदा॥
अनन्तरं रावणमारीचौ विमानम् इव तं रथम् आरुह्य आश्रममण्डलात् शीघ्रं प्रस्थितौ। मार्गे तौ उपरिष्टात् पत्तनानि वनानि गिरीन् सर्वाः सरितः राष्ट्राणि नगराणि च पश्यन्तौ गतौ — कविः आकाशमार्गस्य दृश्यम् एकेन एव श्लोकेन विस्तारयति। ततः दण्डकारण्यं प्राप्य मारीचसहितः राक्षसाधिपः रावणः राघवस्य आश्रमं ददर्श। काञ्चनभूषणात् तस्मात् रथात् अवतीर्य सः मारीचस्य हस्तं गृहीत्वा उक्तवान् — ‘एतत् कदलीवृतं रामाश्रमपदं दृश्यते; हे सखे, यदर्थं वयम् आगताः तत् कार्यं शीघ्रं क्रियताम्।’ ‘हस्ते गृहीत्वा’ इति पदेन कविः रावणस्य आतुरतां सूचयति — पलायनशङ्कया इव सः मारीचं धारयति। ‘सखे’ इति च सम्बोधनं तस्य कापट्यम् एव प्रकटयति, यतः सखा एव मृत्युमुखे प्रेष्यते। दशमैकादशौ श्लोकौ आकाशमार्गस्य दीर्घं दृश्यं संक्षेपेण वहतः — पत्तनानि, वनानि, गिरयः, सरितः, राष्ट्राणि, नगराणि इति षट् पदानि एव सम्पूर्णं भारतवर्षम् इव दर्शयन्ति। अत्र वुल्गेटस्य श्लोकविभागः समीक्षितात् अर्धश्लोकमात्रेण भिन्नः — मुद्रणे ‘ततो रावणमारीचौ’ इति नवमस्य उत्तरार्धम्, समीक्षिते तु सप्तमस्य पूर्वार्धम्। ‘कदलीवृतम्’ इति विशेषणेन आश्रमस्य शान्तं सौम्यं च रूपं सूचितम् — तादृशे स्थाने एव छद्मः प्रवेष्टुम् उद्यतः।
Then Rāvaṇa and Mārīca mounted the chariot, which was like a flying palace, and swiftly left the circle of hermitages. As they went they looked down on towns and forests, mountains, all the rivers, kingdoms and cities; in a single sweep the poet unrolls the view from the sky-road, and those six words seem to show the whole land. Reaching the Daṇḍaka forest, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, with Mārīca beside him, saw Rāghava's hermitage. Stepping down from the gold-adorned chariot, he took Mārīca by the hand and said, "There is Rāma's hermitage, ringed with plantain trees. Quickly, friend, do what we came to do." Taking him by the hand shows Rāvaṇa's eagerness, as though he held on to Mārīca for fear he might run. Calling him "friend" reveals his falseness, for it was a friend he was sending into the jaws of death. And the plantain trees suggest the peace and gentleness of the hermitage, the very place deceit was about to enter.
१५मृगो भूत्वाऽऽश्रमद्वारि रामस्य विचचार ह।
स तु रूपं समास्थाय महदद्भुतदर्शनम्॥
१६मणिप्रवरशृङ्गाग्रः सितासितमुखाकृतिः।
रक्तपद्मोत्पलमुख इन्द्रनीलोत्पलश्रवाः॥
१७किंचिदभ्युन्नतग्रीव इन्द्रनीलनिभोदरः।
मधूकनिभपार्श्वश्च कञ्जकिञ्जल्कसंनिभः॥
१८वैदूर्यसंकाशखुरस्तनुजङ्घः सुसंहतः।
इन्द्रायुधसवर्णेन पुच्छेनोर्ध्वं विराजितः॥
१९मनोहरस्निग्धवर्णो रत्नैर्नानाविधैर्वृतः।
क्षणेन राक्षसो जातो मृगः परमशोभनः॥
रावणवचः श्रुत्वा मारीचः तत्क्षणम् एव मृगः भूत्वा रामस्य आश्रमद्वारि विचचार। सः महत् अद्भुतदर्शनं रूपं समास्थितवान्, यस्य वर्णनं कविः अङ्गशः करोति — शृङ्गयोः अग्रे मणिप्रवराः, मुखं सितासितवर्णम्, मुखस्य आकृतिः रक्तपद्मोत्पलसदृशी, कर्णौ इन्द्रनीलोत्पलवर्णौ, ग्रीवा किञ्चित् अभ्युन्नता, उदरम् इन्द्रनीलनिभम्, पार्श्वे मधूकपुष्पवर्णे, कान्तिः कञ्जकिञ्जल्कसंनिभा, खुराः वैदूर्यसंकाशाः, जङ्घे तनू, शरीरं सुसंहतम्, पुच्छं च इन्द्रायुधसवर्णम् ऊर्ध्वं विराजमानम्। वर्णः मनोहरः स्निग्धः च, नानाविधैः रत्नैः वृतः। एवं क्षणेन एव सः राक्षसः परमशोभनः मृगः जातः। सर्वाणि उपमानानि रत्नेभ्यः पुष्पेभ्यः च गृहीतानि — मायायाः सौन्दर्यं तावत् अधिकं यावत् तस्याः कपटम् अदृश्यम्। कविः अत्र न कमपि स्वाभाविकं मृगवर्णं वदति; सर्वत्र मणयः, नीलोत्पलानि, वैदूर्यम्, इन्द्रधनुः इति एव। एतेन एव सूच्यते — एषः मृगः न वनस्य, अपि तु कोशागारस्य; यः दृष्ट्वा एव ‘गृह्यताम्’ इति इच्छां जनयति। ‘क्षणेन राक्षसो जातो मृगः’ इति पदेन रूपान्तरस्य शीघ्रता दर्शिता — माया न कालम् अपेक्षते। ‘स तु रूपं समास्थाय महदद्भुतदर्शनम्’ इति अर्धश्लोकः अपि गीताप्रेस-पाठे एव, समीक्षिते तु नास्ति।
At Rāvaṇa's words Mārīca at once became a deer and wandered about at the door of Rāma's hut. He took on a form great and wonderful to see, which the poet describes limb by limb. The tips of his horns were the finest gems; his face was patched white and dark; his muzzle was like a red lotus and a blue lotus; his ears were the colour of sapphire lotuses; his neck was a little raised; his belly shone like sapphire; his flanks were like madhūka blossom and his colour like the filaments of a lotus; his hooves gleamed like beryl, his legs were slender, his body compact, and his tail, coloured like the rainbow, stood up in splendour. His colour was lovely and glossy, and he was covered with jewels of every kind. In an instant the rākṣasa had become a deer of surpassing beauty. Every comparison is taken from jewels and flowers: the more beautiful the illusion, the better hidden its deceit. The poet names not one natural colour of a deer; everywhere there are gems, blue lotuses, beryl, the rainbow. That alone tells us this deer belonged not to the forest but to a treasury, a creature whose very sight makes one want to catch it. And "in an instant" shows how quick the transformation was: illusion needs no time.
२०वनं प्रज्वलयन्रम्यं रामाश्रमपदं च तत्।
मनोहरं दर्शनीयं रूपं कृत्वा स राक्षसः॥
२१प्रलोभनार्थं वैदेह्या नानाधातुविचित्रितम्।
विचरन्गच्छते सम्यक्शाद्वलानि समन्ततः॥
२२रौप्यैर्बिन्दुशतैश्चित्रं भूत्वा च प्रियदर्शनः।
विटपीनां किसलयान्भक्षयन्विचचार ह॥
२३कदलीगृहकं गत्वा कर्णिकारानितस्ततः।
समाश्रयन्मन्दगतिं सीतासंदर्शनं ततः॥
२४राजीवचित्रपृष्ठः स विरराज महामृगः।
रामाश्रमपदाभ्याशे विचचार यथासुखम्॥
सः राक्षसः मनोहरं दर्शनीयं रूपं कृत्वा रम्यं वनं रामाश्रमपदं च प्रज्वलयन् इव विचचार। वैदेह्याः प्रलोभनार्थम् एव नानाधातुविचित्रितः सः सम्यक् समन्ततः शाद्वलानि गच्छति स्म। रौप्यैः बिन्दुशतैः चित्रः प्रियदर्शनः च भूत्वा सः विटपीनां किसलयानि भक्षयन् विचचार। कदलीगृहकं गत्वा इतस्ततः कर्णिकारान् आश्रयन् मन्दगतिः सन् सीतासंदर्शनम् एव अभिलषति स्म। राजीवचित्रपृष्ठः सः महामृगः विरराज, रामाश्रमपदस्य अभ्याशे यथासुखं च विचचार। ‘प्रज्वलयन् इव’ इति उपमा द्विविधम् अर्थं वहति — एकतः तस्य कान्तिः वनं दीपयति, अन्यतः सा एव कान्तिः वनं दग्धुम् आगता। कविः पदे पदे ‘इव’ इति योजयन् मायायाः असत्यताम् एव स्मारयति। अस्मिन् खण्डे मृगस्य चेष्टाः सर्वाः दर्शनार्थाः एव — शाद्वलेषु गमनम्, किसलयभक्षणम्, कदलीगृहकाश्रयणम्, कर्णिकारच्छायायां स्थानम्, मन्दगतिः च। वस्तुतः सः न चरति, अपि तु अभिनयति; ‘सीतासंदर्शनम्’ इति एकम् एव तस्य प्रयोजनम्। ‘रौप्यैर्बिन्दुशतैः’ इति च विशेषणं गृहमृगस्य इव मृदुतां सूचयति, येन भयं न जायेत। एवं कविः क्रमेण सीतायाः मनसि प्रवेशस्य मार्गं सज्जीकरोति।
Having taken this lovely and captivating form, the rākṣasa wandered about as though setting the delightful forest and Rāma's hermitage ablaze. To entice Vaidehī, dappled with many hues of mineral, he moved gracefully over the lawns on every side. Speckled with hundreds of silver spots and fair to see, he wandered browsing on the tender shoots of the trees. Going to the plantain bower and sheltering here and there among the karṇikāra trees, moving slowly, he sought only to be seen by Sītā. With his back mottled like lotuses the great deer shone, roaming at ease near Rāma's hermitage. "As though setting it ablaze" carries two meanings: his brilliance lit up the forest, and the same brilliance had come to burn it. By adding "as though" at every step the poet keeps reminding us that the illusion is false. All the deer's movements here are for show: walking on the lawns, nibbling shoots, sheltering in the plantain bower, standing in the shade of the karṇikāras, moving slowly. He is not really grazing but acting, and his one aim is to be seen by Sītā. The silver spots suggest the gentleness of a tame deer, so as to arouse no fear. So step by step the poet prepares the way into Sītā's heart.
२५पुनर्गत्वा निवृत्तश्च विचचार मृगोत्तमः।
गत्वा मुहूर्तं त्वरया पुनः प्रतिनिवर्तते॥
२६विक्रीडंश्च क्वचिद्भूमौ पुनरेव निषीदति।
आश्रमद्वारमागम्य मृगयूथानि गच्छति॥
२७मृगयूथैरनुगतः पुनरेव निवर्तते।
सीतादर्शनमाकाङ्क्षन्राक्षसो मृगतां गतः॥
२८परिभ्रमति चित्राणि मण्डलानि विनिष्पतन्।
समुद्वीक्ष्य च सर्वे तं मृगा येऽन्ये वनेचराः॥
२९उपगम्य समाघ्राय विद्रवन्ति दिशो दश।
राक्षसः सोऽपि तान्वन्यान्मृगान्मृगवधे रतः॥
३०प्रच्छादनार्थं भावस्य न भक्षयति संस्पृशन्।
तस्मिन्नेव ततः काले वैदेही शुभलोचना॥
सः मृगोत्तमः पुनः गत्वा निवृत्तः सन् विचचार; मुहूर्तं त्वरया गत्वा पुनः प्रतिनिवर्तते स्म। क्वचित् भूमौ विक्रीडन् पुनः एव निषीदति, आश्रमद्वारम् आगम्य मृगयूथानि प्रति गच्छति, मृगयूथैः अनुगतः सन् पुनः एव निवर्तते — सर्वम् एतत् सीतादर्शनम् आकाङ्क्षतः राक्षसस्य कृत्रिमा चेष्टा। विनिष्पतन् सः चित्राणि मण्डलानि परिभ्रमति। किन्तु ये अन्ये वनेचराः मृगाः तं समुद्वीक्ष्य उपगम्य समाघ्राय च दश दिशः विद्रवन्ति — पशवः घ्राणेन एव राक्षसं ज्ञातवन्तः, मनुष्याः तु नेत्रेण अपि न। मृगवधे रतः अपि सः वन्यान् मृगान् संस्पृशन् न भक्षयति, भावस्य प्रच्छादनार्थम् एव। तस्मिन् एव काले शुभलोचना वैदेही तत्र आगता। अस्मिन् खण्डे वाल्मीकेः सूक्ष्मा दृष्टिः प्रकटा — वन्याः मृगाः स्वजातिम् आश्रयितुम् आगताः, किन्तु समीपम् आगत्य आघ्राय च सहसा पलायन्ते; तेषां घ्राणम् एव राक्षसस्य गन्धं ज्ञातवत्। ‘दिशो दश’ इति पदेन तेषां त्रासस्य तीव्रता सूचिता। अपि च सः मृगवधे रतः अपि तान् न भक्षयति — यदि भक्षयेत् तर्हि स्वभावः प्रकटः भवेत्; अतः ‘भावस्य प्रच्छादनार्थम्’ इति कविः स्वयम् एव कारणं वदति। एतेन सिध्यति — मायामृगः स्वमायायां स्वयम् अपि बद्धः, यतः सः स्वभावम् अपि त्यक्तुं बाध्यः। ‘तस्मिन्नेव ततः काले’ इति पदेन कविः द्वयोः क्रिययोः सङ्गतिं दर्शयति — एकतः राक्षसस्य सज्जता, अन्यतः सीतायाः पुष्पचयनम्; दैवम् एव तयोः मेलनं करोति।
That finest of deer would go off and come back and wander again; he would dart away for a moment and then return. Now he frolicked on the ground, now he lay down again; he came to the hermitage door and went off towards the herds of deer, and with the herds following him came back once more. All this was the contrived play of a rākṣasa longing to be seen by Sītā. Springing away, he circled in intricate rings. But the other deer of the forest, catching sight of him, came up, smelled him and fled in all ten directions: the animals knew the rākṣasa by his scent, while humans could not tell even with their eyes. Though he delighted in killing deer, he only touched the wild deer and did not eat them, to keep his true nature hidden. At that very moment Vaidehī of the lovely eyes came there. Vālmīki's keen eye shows here. The wild deer came to join one of their kind, but once close enough to smell him they suddenly fled; their noses had caught the rākṣasa's smell, and "in all ten directions" shows the force of their terror. That he killed none of them is explained by the poet himself: had he eaten them, his nature would have shown. So the illusory deer was bound by his own illusion, forced to give up even his own nature. "At that very moment" brings two actions together, the rākṣasa ready on one side and Sītā gathering flowers on the other, and it is fate that makes them meet.
३१कुसुमापचये व्यग्रा पादपानत्यवर्तत।
कर्णिकारानशोकांश्च चूतांश्च मदिरेक्षणा॥
३२कुसुमान्यपचिन्वन्ती चचार रुचिरानना।
अनर्हा वनवासस्य सा तं रत्नमयं मृगम्॥
३३मुक्तामणिविचित्राङ्गं ददर्श परमाङ्गना।
तं वै रुचिरदन्तोष्ठं रूप्यधातुतनूरुहम्॥
३४विस्मयोत्फुल्लनयना सस्नेहं समुदैक्षत।
स च तां रामदयितां पश्यन्मायामयो मृगः॥
३५विचचार ततस्तत्र दीपयन्निव तद्वनम्।
अदृष्टपूर्वं दृष्ट्वा तं नानारत्नमयं मृगम्।
विस्मयं परमं सीता जगाम जनकात्मजा॥
मदिरेक्षणा सीता कुसुमापचये व्यग्रा सती कर्णिकारान् अशोकान् चूतान् च पादपान् अतिक्रान्तवती। कुसुमानि अपचिन्वन्ती रुचिराननी सा अरण्यवासस्य अनर्हा तं रत्नमयं मुक्तामणिविचित्राङ्गं मृगं ददर्श। रुचिरदन्तोष्ठं रूप्यधातुतनूरुहं तं दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्लनयना सा सस्नेहं समुदैक्षत। सः च मायामयः मृगः रामदयितां तां पश्यन् तत्र तद्वनं दीपयन् इव विचचार। अदृष्टपूर्वं नानारत्नमयं तं मृगं दृष्ट्वा जनकात्मजा सीता परमं विस्मयं जगाम — एतेन दृश्येन सर्गः समाप्यते। ‘अनर्हा वनवासस्य’ इति विशेषणम् अत्र करुणाबीजम् — या राजकुले रत्नानि दृष्टवती, सा वने रत्नमयं मृगं दृष्ट्वा मुह्यति; मायायाः सफलता अत्र एव आरब्धा। ‘कुसुमापचये व्यग्रा’ इति पदेन तस्याः निर्दोषता सूचिता — सा न किमपि अन्यत् चिन्तयति, केवलं पुष्पाणि चिनोति; तादृश्याः मनसि एव छद्मः सुखेन प्रविशति। ‘सस्नेहं समुदैक्षत’ इति च — न लोभेन, अपि तु स्नेहेन सा तं पश्यति, यथा बालकं पश्येत्। ‘विस्मयोत्फुल्लनयना’ इति विशेषणं तु सम्पूर्णस्य काण्डस्य केन्द्रबिन्दुः — यः विस्मयः अत्र जातः, सः एव अग्रे सीताहरणस्य, राक्षसवधस्य, लङ्कादाहस्य च मूलम्। एतेन सर्गः विरम्यते, अग्रिमे च सर्गे सा भर्तारं लक्ष्मणं च आह्वयति।
Sītā of the intoxicating eyes, busy gathering flowers, was passing among the karṇikāra, aśoka and mango trees. Picking blossoms, her face radiant, she who did not deserve to live in a forest saw that deer made of jewels, his limbs dappled with pearls and gems. She saw him with his lovely teeth and lips and his coat like silver ore, and her eyes opened wide in wonder as she gazed at him with affection. And the illusory deer, looking at Rāma's beloved, wandered about there as though lighting up the forest. Seeing that deer made of every kind of jewel, such as she had never seen before, Janaka's daughter Sītā was filled with the greatest wonder, and on that sight the sarga ends. "She who did not deserve to live in a forest" is the seed of pathos: one who had seen jewels in a royal house was captivated by a jewelled deer in the forest, and here the illusion's success begins. "Busy gathering flowers" shows her innocence: she thinks of nothing but her flowers, and deceit finds easy entry into such a mind. "She gazed at him with affection" means not with greed but with tenderness, as one looks at a child. And "her eyes wide with wonder" is the pivot of the whole kāṇḍa: the wonder born here is the root of Sītā's abduction, the slaughter of the rākṣasas and the burning of Laṅkā. Here the sarga pauses, and in the next she calls her husband and Lakṣmaṇa.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।