अरण्यकाण्डम् — त्रिचत्वारिंशः सर्गः
सीतायाः मृगाह्वानम्, लक्ष्मणस्य मायाशङ्का, रामस्य मृगप्रशंसा, वातापेः आख्यानम्, मृगानुसरणनिश्चयः
अस्मिन् सर्गे कुसुमानि विचिन्वन्ती सीता हेमराजतवर्णपार्श्वं मृगं दृष्ट्वा प्रहृष्टा सती भर्तारं सायुधं लक्ष्मणं च पुनः पुनः आह्वयति। तं दृष्ट्वा एव लक्ष्मणः शङ्कते — ‘अयं मारीचः एव; अनेन कामरूपिणा पूर्वम् अपि मृगयाचराः राजानः निहताः; एतत् गन्धर्वपुरसंनिभं रूपं माया एव।’ किन्तु छद्मना हृतचेतना सीता तं प्रतिवार्य याचते — ‘आनय एनं, क्रीडार्थं नः भविष्यति; समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः अन्तःपुरे विभूषार्थः स्यात्; यदि जीवन् न गृह्येत, तर्हि अस्य रुचिरम् अजिनम् एव’ इति; निहतस्य जाम्बूनदमयत्वचि शष्पबृस्याम् उपासितुम् अपि सा इच्छति, स्वयं च तां कामनां ‘स्त्रीणाम् असदृशम्’ इति निन्दति। तेन काञ्चनरोम्णा मृगेण राघवस्य अपि मनः विस्मयम् आगतम्। सः लक्ष्मणं प्रति मृगस्य रोमराजीः, जिह्वाम्, मुखम्, उदरं च वर्णयति, मृगयायाः राजधर्मे स्थानम्, वने धनसञ्चयम्, अर्थशास्त्रस्य वचनं च उद्धरति, परार्ध्ये काञ्चनत्वचि सीतया सह उपवेशनम् अभिलषति, तारामृगमहीमृगयोः तुलनां करोति। अन्ते सः लक्ष्मणस्य शङ्काम् अपि स्वीकृत्य वधं निश्चिनोति, वातापेः अगस्त्येन जीर्णीकरणस्य आख्यानं कथयति, लक्ष्मणं च ‘संनद्धः यन्त्रितः जटायुषा सह अप्रमत्तः मैथिलीं रक्ष’ इति आदिशति।
१सा तं सम्प्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती।
हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम्॥
२प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी।
भर्तारमपि चक्रन्द लक्ष्मणं चैव सायुधम्॥
३आहूयाहूय च पुनस्तं मृगं साधु वीक्षते।
आगच्छागच्छ शीघ्रं वै आर्यपुत्र सहानुज॥
४तावाहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ।
वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा ददृशतुर्मृगम्॥
पूर्वसर्गान्ते सीता मायामृगं दृष्ट्वा विस्मयं गता; अस्मिन् सर्गे तस्याः विस्मयः स्पृहां प्रति परिणमति। कुसुमानि विचिन्वन्ती सुश्रोणी सा हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्याम् उपशोभितं तं मृगं सम्प्रेक्ष्य प्रहृष्टा जाता। अनवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी सा भर्तारं सायुधं लक्ष्मणं च उच्चैः आह्वयति। पुनः पुनः आहूय सा तं मृगं साधु वीक्षते — ‘आगच्छ, आगच्छ शीघ्रम्, हे आर्यपुत्र, अनुजेन सह’ इति। ‘आहूयाहूय’ इति द्विरुक्त्या तस्याः औत्सुक्यम्, ‘आगच्छागच्छ’ इति च त्वरा सूचिता। वैदेह्या आहूतौ तौ नरव्याघ्रौ रामलक्ष्मणौ तं देशं वीक्षमाणौ मृगं ददृशतुः। अत्र कविः सूक्ष्मं दर्शयति — सीता न किमपि याचते, केवलं दर्शयति; याचना तु अग्रे भविष्यति। तृतीयः श्लोकः गीताप्रेस-पाठे एव विद्यते, समीक्षितसंस्करणे तु नास्ति। सीतायाः वर्णने कविः द्वे एव विशेषणे योजयति — ‘अनवद्याङ्गी’, ‘मृष्टहाटकवर्णिनी’ इति; तयोः द्वितीयं मृगस्य काञ्चनवर्णेन सह मिलति, येन दर्शकस्य मनसि एकः एव सुवर्णप्रकाशः उदेति। एषा सङ्गतिः आकस्मिकी न — या स्वयं हाटकवर्णा, सा एव हाटकमृगेण हर्तव्या।
At the close of the last sarga Sītā had seen the illusory deer and been filled with wonder; in this sarga her wonder turns to longing. As she gathered flowers, the fair-hipped lady caught sight of the deer, whose two flanks, gold and silver, made him lovely to see, and she was delighted. Flawless of limb, herself the colour of burnished gold, she called aloud to her husband and to Lakṣmaṇa, who had his weapons. Calling again and again, she kept her eyes on the deer: "Come, come quickly, my noble lord, and bring your brother!" Her repeated calls show her eagerness, the doubled "come, come" her haste. Summoned by Vaidehī, those tigers among men, Rāma and Lakṣmaṇa, looked about the place and saw the deer. The poet notes a fine point: Sītā does not yet ask for anything, she only points; the asking will come later. He gives her just two epithets, flawless of limb and the colour of burnished gold, and the second chimes with the deer's golden hue, so that one golden light rises in the onlooker's mind. The match is not by chance: she who is golden was to be carried off by means of a golden deer.
५शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।
तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम्॥
६चरन्तो मृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने।
अनेन निहता राम राजानः कामरूपिणा॥
७अस्य मायाविदो माया मृगरूपमिदं कृतम्।
भानुमत्पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसंनिभम्॥
८मृगो ह्येवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव।
जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः॥
तं दृष्ट्वा एव लक्ष्मणः शङ्कमानः सन् वाक्यम् अब्रवीत् — ‘तम् एव एनम् अहं मारीचं राक्षसं मृगं मन्ये। हे राम, पूर्वम् अपि अनेन कामरूपिणा पापेन उपाधिना वने मृगयां चरन्तः हृष्टाः राजानः निहताः। अस्य मायाविदः इयं माया एव मृगरूपम् इदं कृतम्; हे पुरुषव्याघ्र, भानुमत् इदं रूपं गन्धर्वपुरसंनिभम्। हे राघव, एवंविधः रत्नविचित्रः मृगः जगत्यां नास्ति; हे जगतीनाथ, एषा माया एव, अत्र संशयः न कोऽपि।’ लक्ष्मणस्य वचने त्रीणि प्रमाणानि — पूर्ववृत्तान्तः, रूपस्य अस्वाभाविकत्वम्, गन्धर्वनगरोपमा च। ‘गन्धर्वपुरम्’ इति उपमा एव सर्वं वदति — यत् दृश्यते तत् आकाशे चित्रम् इव, न वस्तु। किन्तु यः सत्यं वदति सः न श्रूयते इति एव अस्य सर्गस्य विडम्बना। द्रष्टव्यं च — लक्ष्मणः मारीचस्य नाम एव गृह्णाति, यत् सः विश्वामित्रयज्ञरक्षणकाले बालकाण्डे दृष्टवान्; अतः तस्य शङ्का न कल्पना, अपि तु स्मृतिमूला एव।
The moment he saw it, Lakṣmaṇa grew suspicious and said, "I think this deer is that very rākṣasa, Mārīca. Before now, Rāma, this wicked creature who can take any shape he likes has used this disguise to kill kings who were out hunting happily in the forest. This is the trickery of a master of illusions; he has made this deer-shape himself. It shines, tiger among men, like a city of the gandharvas in the sky. There is no deer like this anywhere on earth, Rāghava, dappled with jewels. Lord of the world, this is illusion; there is no doubt of it." Lakṣmaṇa gives three proofs: what had happened before, the unnatural form, and the comparison with a phantom city of the gandharvas. That comparison says it all: what is seen is like a picture in the sky, not a real thing. The irony of the sarga is that the one who speaks the truth is not heard. Note too that Lakṣmaṇa names Mārīca outright, having seen him when they guarded Viśvāmitra's sacrifice in the Bāla Kāṇḍa, so his suspicion is not fancy but founded on memory.
९एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता।
उवाच सीता संहृष्टा छद्मना हृतचेतना॥
१०आर्यपुत्राभिरामोऽसौ मृगो हरति मे मनः।
आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति॥
११इहाश्रमपदेऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः।
मृगाश्चरन्ति सहिताश्चमराः सृमरास्तथा॥
१२ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च वानराः किन्नरास्तथा।
विहरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा महाबलाः॥
१३न चान्यः सदृशो राजन्दृष्टः पूर्वं मृगो मया।
तेजसा क्षमया दीप्त्या यथायं मृगसत्तमः॥
एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं शुचिस्मिता सीता प्रतिवार्य उक्तवती; छद्मना हृतचेतना अपि सा संहृष्टा एव आसीत्। ‘हे आर्यपुत्र, असौ अभिरामः मृगः मे मनः हरति; हे महाबाहो, एनम् आनय — नः क्रीडार्थं भविष्यति। अस्माकम् इह आश्रमपदे बहवः पुण्यदर्शनाः मृगाः चरन्ति — चमराः सृमराः च; ऋक्षाः पृषतसङ्घाः वानराः किन्नराः च रूपश्रेष्ठाः महाबलाः विहरन्ति। किन्तु हे राजन्, अस्य सदृशः अन्यः मृगः मया पूर्वं न दृष्टः — तेजसा क्षमया दीप्त्या च यथा अयं मृगसत्तमः।’ अत्र ‘क्रीडार्थम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — सा न वधम् इच्छति, न चर्म; केवलं जीवन्तं मृगं क्रीडार्थम्। तस्याः याचना निर्दोषा, बालिशा च; तत्र एव तु मायायाः जयः। ‘छद्मना हृतचेतना’ इति कविः स्वयम् एव न्यायं ददाति — दोषः तस्याः न, अपि तु छद्मनः। एकादशद्वादशयोः श्लोकयोः सा आश्रमस्य मृगसमृद्धिम् एव गणयति — चमराः, सृमराः, ऋक्षाः, पृषताः, वानराः, किन्नराः इति; एतेन सूच्यते यत् सा मृगदर्शने नूतना न, तथापि एतादृशः मृगः तया कदापि न दृष्टः। एषा तुलना एव तस्याः स्पृहायाः प्रमाणम्।
As Kākutstha spoke so, Sītā of the bright smile stopped him and said, happy still, though the disguise had stolen her mind away: "My noble lord, that charming deer has captured my heart. Bring him to me, mighty-armed one; he will be a pet for us to play with. Many deer of auspicious look graze together here in our hermitage, camara and sṛmara deer, bears and herds of spotted deer, monkeys and kinnaras too, lovely in form and strong. But never before, O king, have I seen a deer like this one, the best of deer, in splendour, gentleness and radiance." The word "to play with" matters: she wants neither its death nor its hide, only the living deer as a companion in play. Her request is innocent and childlike, and it is there that the illusion wins. By saying "her mind was stolen by the disguise" the poet himself passes judgement: the fault lies not with her but with the deceit. In listing the animals of the hermitage, camara and sṛmara deer, bears, spotted deer, monkeys, kinnaras, she shows she was no stranger to wild creatures, yet she had never seen such a deer as this, and that comparison is the measure of her longing.
१४नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नभूतो ममाग्रतः।
द्योतयन्वनमव्यग्रं शोभते शशिसंनिभः॥
१५अहो रूपमहो लक्ष्मीः स्वरसम्पच्च शोभना।
मृगोऽद्भुतो विचित्राङ्गो हृदयं हरतीव मे॥
१६यदि ग्रहणमभ्येति जीवन्नेव मृगस्तव।
आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति॥
१७समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः।
अन्तःपुरे विभूषार्थो मृग एष भविष्यति॥
१८भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो।
मृगरूपमिदं दिव्यं विस्मयं जनयिष्यति॥
१९जीवन्न यदि तेऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः।
अजिनं नरशार्दूल रुचिरं तु भविष्यति॥
सीता मृगं पुनः वर्णयति — ‘नानावर्णविचित्राङ्गः रत्नभूतः सः मम अग्रतः वर्तते; अव्यग्रं वनं द्योतयन् सः शशिसंनिभः शोभते। अहो रूपम्, अहो लक्ष्मीः, अहो शोभना स्वरसम्पत्! अद्भुतः विचित्राङ्गः असौ मृगः मम हृदयम् इव हरति। यदि जीवन् एव सः मृगः तव ग्रहणम् अभ्येति, तर्हि तत् आश्चर्यभूतं भविष्यति, विस्मयं च जनयिष्यति। समाप्तवनवासानां पुनः राज्यस्थानां च नः अयं मृगः अन्तःपुरे विभूषार्थः भविष्यति; भरतस्य, आर्यपुत्रस्य, श्वश्रूणां मम च, हे प्रभो, इदं दिव्यं मृगरूपं विस्मयं जनयिष्यति। यदि तु जीवन् सः ग्रहणं न अभ्येति, तर्हि अस्य रुचिरम् अजिनम् एव भविष्यति।’ अत्र क्रमेण सीतायाः कामना परिणमति — प्रथमं क्रीडा, ततः अन्तःपुरशोभा, अन्ते अजिनम्; एका स्पृहा त्रीन् आकारान् धारयति। ‘समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च’ इति पदेन तस्याः भविष्यदाशा अपि प्रकटा — अयोध्यायां प्रत्यागमनस्य स्वप्नः एव अत्र निहितः। किं च सा भरतं श्वश्रूः च स्मरति — वने वसन्ती अपि सा कुटुम्बम् एव चिन्तयति; एतत् तस्याः शीलस्य माधुर्यं दर्शयति। ‘शशिसंनिभः’ इति उपमा अपि सार्थका — यथा चन्द्रः शीतलः सुन्दरः च भाति, तथा अयं मृगः; किन्तु चन्द्रः अपि कलङ्कयुक्तः इति व्यञ्जना अत्र गूढा। एवं कविः एकैकस्मिन् उपमाने मायायाः सूचनां निधाय अपि पात्राणां नेत्रे तां गोपयति।
Sītā described the deer again. "Dappled in every colour, like a jewel himself, he stands before me, lighting up the quiet wood, shining like the moon. What a form! What beauty! What a lovely voice! This wonderful deer with his dappled limbs seems to carry my heart away. If he could be taken alive by you, it would be a marvel and would cause astonishment. When our forest exile is over and we are back in the kingdom, this deer will adorn the inner apartments; to Bharata, to my noble lord, to my mothers-in-law and to me, my lord, this divine creature will be a wonder. But if the finest of deer cannot be taken alive, then his skin at least will be a lovely thing to have." Here her wish changes shape step by step: first a pet, then an ornament for the palace, at last a hide; one longing takes three forms. "When our exile is over and we are back in the kingdom" reveals her hope for the future, the dream of returning to Ayodhyā. And she remembers Bharata and her mothers-in-law: even living in the forest her thoughts are with her family, which shows the sweetness of her nature. Likening the deer to the moon is apt, for the moon is cool and lovely; but there is a hidden hint that the moon too bears a stain. So the poet plants a sign of the illusion in each comparison while hiding it from the characters' eyes.
२०निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि।
शष्पबृस्यां विनीतायामिच्छाम्यहमुपासितुम्॥
२१कामवृत्तमिदं रौद्रं स्त्रीणामसदृशं मतम्।
वपुषा त्वस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम॥
२२तेन काञ्चनरोम्णा तु मणिप्रवरशृङ्गिणा।
तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा॥
२३बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयमागतम्।
इति सीतावचः श्रुत्वा दृष्ट्वा च मृगमद्भुतम्॥
२४लोभितस्तेन रूपेण सीतया च प्रचोदितः।
उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः॥
‘निहतस्य अस्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि विनीतायां शष्पबृस्याम् अहम् उपासितुम् इच्छामि’ इति सा वदति। ततः सा स्वयम् एव आत्मानं निन्दति — ‘इदं कामवृत्तं रौद्रं स्त्रीणाम् असदृशं मतम्; तथापि अस्य सत्त्वस्य वपुषा मम विस्मयः जनितः।’ एषा आत्मनिन्दा एव तस्याः शीलं दर्शयति — सा जानाति यत् एषा कामना अनुचिता, तथापि निवारयितुं न शक्नोति। अनन्तरं कविः आश्चर्यजनकं वदति — तेन काञ्चनरोम्णा मणिप्रवरशृङ्गिणा तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा मृगेण राघवस्य अपि मनः विस्मयम् आगतम्। इति सीतावचः श्रुत्वा अद्भुतं मृगं दृष्ट्वा च तेन रूपेण लोभितः सीतया च प्रचोदितः रामः हृष्टः सन् भ्रातरं लक्ष्मणं वचः उवाच। ‘राघवस्यापि’ इति ‘अपि’ शब्दः अत्र भारवान् — यः धैर्यस्य आश्रयः, सः अपि अत्र विस्मितः; अतः सीतायाः दोषः लघुः एव। द्वाविंशे श्लोके चत्वारि विशेषणानि क्रमेण दीप्तिम् एव वर्धयन्ति — काञ्चनरोमा, मणिप्रवरशृङ्गी, तरुणादित्यवर्णः, नक्षत्रपथवर्चाः इति; भूमेः सुवर्णात् आरभ्य आकाशस्य नक्षत्रपर्यन्तम् उपमानानि चलन्ति। ‘लोभितः’ तथा ‘प्रचोदितः’ इति द्वे पदे रामस्य प्रवृत्तेः द्वे कारणे पृथक् दर्शयतः — एकं रूपात्, अपरं पत्न्याः वचनात्।
"When the creature has been killed, I should like to sit on a mat of soft grass covered with its golden hide," she said. Then she reproached herself: "This is wilful and cruel and thought unbecoming in a woman; yet this creature's form has filled me with wonder." That very self-reproach shows her character: she knew the wish was improper, yet could not hold it back. Then the poet tells something surprising: even Rāghava's mind was drawn into wonder by that deer with its golden hair and finest gems on the tips of its horns, its colour like the young sun and its lustre like the starry sky. Hearing Sītā's words and seeing the wondrous deer, tempted by its form and urged on by Sītā, Rāma was delighted and spoke to his brother Lakṣmaṇa. The word "even" in "even Rāghava" carries weight: the very refuge of steadiness was himself amazed, so Sītā's fault is slight. The four descriptions of the deer mount in brilliance, golden hair, jewelled horns, the young sun, the starry sky, the comparisons rising from the gold of the earth to the stars of heaven. And the two words "tempted" and "urged" set out separately the two causes of Rāma's action, one from the deer's beauty, the other from his wife's words.
२५पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहामुल्लसितामिमाम्।
रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति॥
२६न वने नन्दनोद्देशे न चैत्ररथसंश्रये।
कुतः पृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित्समो मृगः॥
२७प्रतिलोमानुलोमाश्च रुचिरा रोमराजयः।
शोभन्ते मृगमाश्रित्य चित्राः कनकबिन्दुभिः॥
२८पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्तामग्निशिखोपमाम्।
जिह्वां मुखान्निःसरन्तीं मेघादिव शतह्रदाम्॥
२९मसारगल्वर्कमुखः शङ्खमुक्तानिभोदरः।
कस्य नामानिरूप्योऽसौ न मनो लोभयेन्मृगः॥
३०कस्य रूपमिदं दृष्ट्वा जाम्बूनदमयप्रभम्।
नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत्॥
३१मांसहेतोरपि मृगान्विहारार्थं च धन्विनः।
घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने॥
३२धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने।
धातवो विविधाश्चापि मणिरत्नसुवर्णिनः॥
३३तत्सारमखिलं नॄणां धनं निचयवर्धनम्।
मनसा चिन्तितं सर्वं यथा शुक्रस्य लक्ष्मण॥
रामः वदति — ‘पश्य लक्ष्मण, वैदेह्याः इयम् उल्लसिता स्पृहा; रूपश्रेष्ठतया एषः मृगः अद्य न भविष्यति। नन्दनोद्देशे न, चैत्ररथसंश्रये न — हे सौमित्रे, पृथिव्यां कुतः अस्य कश्चित् समः मृगः स्यात्? प्रतिलोमाः अनुलोमाः च रुचिराः रोमराजयः कनकबिन्दुभिः चित्राः सत्यः मृगम् आश्रित्य शोभन्ते। पश्य अस्य जृम्भमाणस्य मुखात् निःसरन्तीं जिह्वाम् — दीप्तां अग्निशिखोपमाम्, मेघात् निःसरन्तीं शतह्रदाम् इव। मसारगल्वर्कमुखः शङ्खमुक्तानिभोदरः असौ अनिरूप्यः — कस्य मनः न लोभयेत्? जाम्बूनदमयप्रभं नानारत्नमयं दिव्यम् इदं रूपं दृष्ट्वा कस्य मनः विस्मयं न व्रजेत्?’ ततः सः मृगयायाः प्रयोजनम् अपि वदति — ‘मांसहेतोः अपि विहारार्थं च धन्विनः राजानः महावने मृगयायां मृगान् घ्नन्ति। महावने व्यवसायेन धनानि विचीयन्ते, विविधाः धातवः मणिरत्नसुवर्णिनः च। तत् अखिलं नॄणां सारं धनं निचयवर्धनम्; यथा शुक्रस्य मनसा चिन्तितं सर्वं सिध्यति, तथा एतत्।’ एवं रामः स्वस्य निश्चयस्य त्रीणि कारणानि स्थापयति — पत्न्याः स्पृहा, मृगस्य अनुपमता, राजधर्मे मृगयायाः स्थानं च। अस्मिन् खण्डे वर्णनस्य क्रमः अपि द्रष्टव्यः — प्रथमं सामान्यं रूपम्, ततः रोमराजयः, ततः जृम्भमाणस्य जिह्वा, ततः मुखम् उदरं च; कविः दूरात् आरभ्य समीपं गच्छति, यथा दर्शकस्य दृष्टिः स्वयम् एव आकृष्यते। ‘जिह्वां मुखान्निःसरन्तीम्’ इति चित्रम् एकम् एव भयसूचकम् — अग्निशिखा, मेघात् निःसरन्ती विद्युत् — एते द्वे अपि उपमाने सौन्दर्यस्य न, अपि तु संहारस्य। एतेन वाल्मीकिः सूचयति यत् रामस्य नेत्रे अपि सत्यम् आगतम्, किन्तु बुद्धिः तत् न गृहीतवती। ‘नन्दनोद्देशे’ ‘चैत्ररथसंश्रये’ इति च द्वे देवोद्याने स्मारयित्वा सः मृगस्य अलौकिकताम् एव स्थापयति — यत् स्वर्गे अपि नास्ति, तत् अत्र कथम्? एषः एव प्रश्नः यदि अग्रे नीतः स्यात्, तर्हि उत्तरम् एव ‘माया’ इति भवेत्; किन्तु सः तत्र न गच्छति। अन्ते सः मृगयायाः अर्थशास्त्रीयं समर्थनम् आनयति — वने धनानि धातवः मणयः सुवर्णं च लभ्यन्ते, तत् एव नॄणां सारं धनम्; शुक्रस्य उपमा च नीतिशास्त्रस्य आचार्यं स्मारयति।
Rāma said, "Look, Lakṣmaṇa, at the longing that has sprung up in Vaidehī. Because his form is so fine, this deer will not live out the day. Not in the woods of Nandana, not in Caitraratha's grove, so where on earth, Saumitri, could there be a deer to match him? The lovely lines of his hair, running with the grain and against it, flecked with gold, shine all over him. Look at his tongue coming out of his mouth as he yawns, blazing like a flame, like lightning flashing from a cloud. His muzzle is like the masāragalvarka gem, his belly like conch and pearl. Who could describe him? Whose heart would he not tempt? Seeing this divine form shining like gold from the Jambū river, made of every kind of jewel, whose mind would not be filled with wonder?" Then he spoke of the purpose of hunting: "Kings who carry the bow kill deer in the great forest on the hunt, Lakṣmaṇa, both for meat and for sport. In the great forest riches are gathered by effort, and minerals of many kinds bearing gems, jewels and gold. All that is men's true wealth, the wealth that swells a treasury, everything they conceive in the mind, as it is with Śukra." So Rāma sets out three grounds for his decision: his wife's longing, the deer's matchlessness, and the place of hunting in a king's duty. The order of his description is worth noticing too: first the whole form, then the lines of hair, then the tongue as it yawns, then muzzle and belly; the poet moves from far to near, as the onlooker's gaze is drawn in of itself. The one picture of the tongue is a warning: a tongue of flame, lightning from a cloud, both images not of beauty but of destruction. So Vālmīki suggests that the truth reached even Rāma's eyes, but his mind did not grasp it. By naming the gods' own gardens, Nandana and Caitraratha, he establishes the deer as something beyond this world: if even heaven has none like it, how can it be here? Had that question been pursued, its answer would have been "illusion", but he does not go there. At the last he gives hunting a justification from the science of wealth, for the forest yields riches, minerals, gems and gold, men's true wealth; and the mention of Śukra recalls the great teacher of statecraft.
३४अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्यविचारयन्।
तमर्थमर्थशास्त्रज्ञाः प्राहुरर्थ्याः सुलक्ष्मण॥
३५एतस्य मृगरत्नस्य परार्ध्ये काञ्चनत्वचि।
उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा॥
३६न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी।
भवेदेतस्य सदृशी स्पर्शेऽनेनेति मे मतिः॥
३७एष चैव मृगः श्रीमान्यश्च दिव्यो नभश्चरः।
उभावेतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ॥
३८यदि वायं तथा यन्मां भवेद्वदसि लक्ष्मण।
मायैषा राक्षसस्येति कर्तव्योऽस्य वधो मया॥
३९एतेन हि नृशंसेन मारीचेनाकृतात्मना।
वने विचरता पूर्वं हिंसिता मुनिपुंगवाः॥
४०उत्थाय बहवोऽनेन मृगयायां जनाधिपाः।
निहताः परमेष्वासास्तस्माद्वध्यस्त्वयं मृगः॥
रामः अर्थशास्त्रस्य वचनम् उद्धरति — ‘येन अर्थकृत्येन अर्थी अविचारयन् एव संव्रजति, तम् एव अर्थं अर्थशास्त्रज्ञाः अर्थ्यम् (प्रयोजनवत्) आहुः, हे सुलक्ष्मण।’ ततः सः स्वस्य अभिलाषं स्पष्टं वदति — ‘एतस्य मृगरत्नस्य परार्ध्ये काञ्चनत्वचि सुमध्यमा वैदेही मया सह उपवेक्ष्यति। न कादली, न प्रियकी, न प्रवेणी, न च आविकी — एतासां काचित् अपि स्पर्शे अनेन सदृशी न भवेत् इति मम मतिः। एषः चैव श्रीमान् मृगः, यः च दिव्यः नभश्चरः — उभौ एतौ दिव्यौ मृगौ, तारामृगः महीमृगः च।’ ततः सः लक्ष्मणस्य शङ्काम् अपि स्वीकरोति — ‘यदि तु अयं तथा एव यत् त्वं मां वदसि, यदि एषा राक्षसस्य माया, तर्हि अस्य वधः मया कर्तव्यः एव। अनेन नृशंसेन अकृतात्मना मारीचेन पूर्वं वने विचरता मुनिपुंगवाः हिंसिताः; अनेन उत्थाय मृगयायां बहवः परमेष्वासाः जनाधिपाः निहताः। तस्मात् अयं मृगः वध्यः एव।’ एवं रामः उभयथा अपि आत्मनः प्रवृत्तिं समर्थयते — यदि मृगः तर्हि चर्म, यदि राक्षसः तर्हि वधः। एषा द्विकोटिका युक्तिः एव तस्य निश्चयस्य दृढतां दर्शयति; किन्तु तत्र एव दोषः अपि निहितः — यः उभयथा गन्तुम् उद्यतः, सः शङ्कां परीक्षितुं न विरमति। ‘न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी’ इति चतुर्भिः निषेधैः कविः सीतायाः सुखस्य सूक्ष्मां चिन्तां दर्शयति — रामः पत्न्याः आसनस्य मार्दवम् अपि चिन्तयति। ‘तारामृगमहीमृगौ’ इति समासेन आकाशस्य मृगशिरोनक्षत्रं भूमेः अयं मृगः च एकत्र स्थाप्येते; मुद्रणे अत्र पादटिप्पणी अपि विद्यते।
Rāma quoted the science of wealth: "That undertaking towards which a man seeking gain goes without hesitating, good Lakṣmaṇa, is what those who know that science call worth having." Then he stated his wish plainly: "Slender-waisted Vaidehī shall sit with me on the priceless golden hide of this jewel of a deer. Not plantain fibre, not priyaka hide, not woven prāveṇī, not sheep's wool, none of these, I think, could equal it to the touch. This splendid deer and the heavenly one that moves in the sky are the two celestial deer, the star-deer and this earth-deer." Then he granted Lakṣmaṇa's suspicion: "But if it is as you tell me, Lakṣmaṇa, if this is a rākṣasa's illusion, then it is my duty to kill him. For this cruel, vicious Mārīca, roaming the forest before now, has killed the best of sages; many kings, great archers, have gone out hunting and been slain by him. So this deer deserves to die." Thus Rāma justifies his going either way: if it is a deer, there is the skin; if a rākṣasa, there is the killing. That two-sided argument shows how firm his decision was, but the flaw lies hidden in it too: one who is ready to go either way does not stop to test the doubt. The four materials he rejects show his tender care for Sītā's comfort; he even thinks of how soft her seat will be. And "star-deer and earth-deer" sets side by side the constellation of the deer's head in the sky and this deer on the ground.
४१पुरस्तादिह वातापिः परिभूय तपस्विनः।
उदरस्थो द्विजान्हन्ति स्वगर्भोऽश्वतरीमिव॥
४२स कदाचिच्चिराल्लोभादाससाद महामुनिम्।
अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्ष्यस्तस्य बभूव ह॥
४३समुत्थाने च तद्रूपं कर्तुकामं समीक्ष्य तम्।
उत्स्मयित्वा तु भगवान्वातापिमिदमब्रवीत्॥
४४त्वयाविगण्य वातापे परिभूताश्च तेजसा।
जीवलोके द्विजश्रेष्ठास्तस्मादसि जरां गतः॥
४५तद्रक्षो न भवेदेव वातापिरिव लक्ष्मण।
मद्विधं योऽतिमन्येत धर्मनित्यं जितेन्द्रियम्॥
४६भवेद्धतोऽयं वातापिरगस्त्येनेव मा गतः।
इह त्वं भव संनद्धो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम्॥
निदर्शनार्थं रामः वातापेः कथां कथयति — ‘पुरा इह वातापिः तपस्विनः परिभूय उदरस्थः सन् द्विजान् हन्ति स्म, यथा स्वगर्भः अश्वतरीम्। सः कदाचित् चिरात् लोभात् महामुनिम् अगस्त्यं तेजसा युक्तम् आससाद, तस्य च भक्ष्यः बभूव ह। समुत्थाने तत् रूपं कर्तुकामं तं समीक्ष्य भगवान् उत्स्मयित्वा वातापिम् इदम् अब्रवीत् — “हे वातापे, त्वया अविगण्य तेजसा जीवलोके द्विजश्रेष्ठाः परिभूताः; तस्मात् त्वं जरां गतः असि।” हे लक्ष्मण, तत् रक्षः वातापिः इव न भवेत् — यः माद्दशं धर्मनित्यं जितेन्द्रियम् अतिमन्येत, सः अगस्त्येन इव मया अपि हतः वातापिः एव भवेत्।’ कथायाः सारः स्पष्टः — योगिनं ग्रसितुम् इच्छन् स्वयम् एव जीर्यते। ‘इह त्वं संनद्धः यन्त्रितः च भूत्वा मैथिलीं रक्ष’ इति च सः आदिशति — कथायाः फलं सावधानता एव। वातापिः इल्वलस्य भ्राता; सः मेषरूपं धृत्वा ब्राह्मणैः भुज्यते स्म, ततः उदरात् एव उत्थाय तान् विदारयति स्म। अगस्त्यः तु तं भुक्त्वा एव जीर्णं कृतवान् — ‘जीर्णो भव’ इति एव तस्य प्रसिद्धं वचनम्, यत् अत्र ‘तस्मादसि जरां गतः’ इति रूपेण आगतम्। ‘स्वगर्भोऽश्वतरीमिव’ इति उपमा अपि तीक्ष्णा — अश्वतर्याः गर्भः प्रसवकाले मातरम् एव हन्ति; तथा उदरस्थः वातापिः भोक्तारम्। रामः अत्र आत्मानम् अगस्त्येन सह तुलयति — ‘मद्विधं धर्मनित्यं जितेन्द्रियं यः अतिमन्येत’ इति; एतेन सः स्वस्य तपःसामर्थ्यम् अपि सूचयति, न केवलं धनुर्बलम्।
By way of example Rāma told the story of Vātāpi. "Long ago, here in this place, Vātāpi used to despise ascetics and kill brahmins from inside their bellies, as a mule's own foal kills the mule. In time, in his greed, he came upon the great sage Agastya, full of spiritual power, and became his food. Seeing him about to take his own shape and rise up, the blessed sage smiled a little and said, 'Vātāpi, in your contempt you used your power to humiliate the finest brahmins in the world of the living; so now you are digested.' Lakṣmaṇa, let that rākṣasa not turn out another Vātāpi. Whoever scorns a man like me, constant in dharma and master of his senses, will be a Vātāpi slain by me as Vātāpi was by Agastya." The moral is plain: whoever tries to swallow a man of discipline is himself consumed. "Meanwhile, stand ready here on your guard and protect Maithilī," he ordered; the lesson of the tale was vigilance. Vātāpi was Ilvala's brother: he would take the shape of a ram, be eaten by brahmins, and then rise from inside their bellies and tear them apart. But Agastya ate him and simply digested him; his famous word "be digested" appears here as "now you are digested". The mule simile is sharp: a mule's foal kills its mother at birth, as Vātāpi in the belly killed the one who ate him. Here Rāma compares himself with Agastya, one constant in dharma and master of his senses, hinting at the power of his discipline and not only of his bow.
४७अस्यामायत्तमस्माकं यत्कृत्यं रघुनन्दन।
अहमेनं वधिष्यामि ग्रहीष्याम्यथवा मृगम्॥
४८यावद्गच्छामि सौमित्रे मृगमानयितुं द्रुतम्।
पश्य लक्ष्मण वैदेह्या मृगत्वचि गतां स्पृहाम्॥
४९त्वचा प्रधानया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति।
अप्रमत्तेन ते भाव्यमाश्रमस्थेन सीतया॥
५०यावत्पृषतमेकेन सायकेन निहन्म्यहम्।
हत्वैतच्चर्म चादाय शीघ्रमेष्यामि लक्ष्मण॥
५१प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण।
भवाप्रमत्तः प्रतिगृह्य मैथिलीं प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः॥
रामः निर्णयम् उपसंहरति — ‘हे रघुनन्दन, अस्यां सीतायाम् एव अस्माकं सर्वं कृत्यम् आयत्तम्। अहम् एनं मृगं वधिष्यामि, अथवा जीवन्तम् एव ग्रहीष्यामि। यावत् अहं मृगम् आनयितुं द्रुतं गच्छामि, तावत् पश्य लक्ष्मण — वैदेह्याः मृगत्वचि गता स्पृहा। त्वचा प्रधानया एषः मृगः अद्य न भविष्यति। सीतया सह आश्रमस्थेन त्वया अप्रमत्तेन भाव्यम्। यावत् एकेन सायकेन पृषतं निहन्मि, हत्वा च एतत् चर्म आदाय शीघ्रम् एष्यामि, हे लक्ष्मण।’ अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन उक्तः — ‘प्रदक्षिणेन अतिबलेन बुद्धिमता च पक्षिणा जटायुषा सह, हे लक्ष्मण, अप्रमत्तः भव; मैथिलीं प्रतिगृह्य प्रतिक्षणं सर्वतः एव शङ्कितः भव।’ रामस्य एतत् अन्तिमं वचनं करुणं भाति — सर्वाः सावधानताः उक्ताः, तथापि विधेः गतिः अन्या एव; पञ्चचत्वारिंशे सर्गे एतत् एव रक्षणं भग्नं भविष्यति। ‘अस्यामायत्तमस्माकं यत्कृत्यम्’ इति वचनेन रामः स्वयम् एव स्वीकरोति यत् सर्वस्य मूलं सीतारक्षणम्; तथापि सः एव तां त्यक्त्वा गच्छति — एषा विडम्बना एव काव्यस्य हृदयम्। ‘संनद्धः’, ‘यन्त्रितः’, ‘अप्रमत्तः’, ‘शङ्कितः’ इति चत्वारि पदानि एकम् एव अर्थं पुनः पुनः वदन्ति, येन रामस्य आन्तरिका चिन्ता प्रकटा भवति।
Rāma summed up his decision. "Everything we have to do, Raghunandana, depends on her. I shall kill this deer, or else take him alive. While I go quickly to fetch the deer, Lakṣmaṇa, see how Vaidehī has set her heart on the deerskin. Because of that matchless hide, the deer will not see out this day. You must stay here in the hermitage with Sītā and keep watch, while I bring down the spotted deer with a single arrow. When I have killed him I shall take the skin and come straight back, Lakṣmaṇa." The last verse, in a longer metre: "Together with Jaṭāyus, that mighty and wise bird who wishes us well, stay on your guard, Lakṣmaṇa. Take Maithilī into your care and be watchful on every side at every moment." Rāma's parting words are poignant: every precaution was spoken, yet fate had another course, and in sarga 45 this very protection would break down. With "everything we have to do depends on her" Rāma himself admits that guarding Sītā is the root of all, yet he is the one who leaves her; that irony is the heart of the poem. "Ready", "on guard", "vigilant", "watchful": four words say the same thing again and again, and reveal his inner anxiety.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।