अरण्यकाण्डम् — चतुश्चत्वारिंशः सर्गः
मृगानुसरणम्, दर्शनादर्शनेन आकर्षणम्, ब्रह्मनिर्मितेन शरेण वधः, ‘हा सीते हा लक्ष्मण’ इति आर्तनादः, रामस्य विषादः
अस्मिन् सर्गे रामः लक्ष्मणं समादिश्य जाम्बूनदमयत्सरुम् असिं बद्ध्वा, त्रिविनतं चापम् आदाय, द्वौ कपालौ आबध्य, उद्ग्रविक्रमः सन् मृगम् अनुसर्तुं प्रस्थितः। सः वन्यराजः मृगः तम् आपतन्तं दृष्ट्वा त्रासात् अन्तर्हितः भवति, पुनः च दृश्यते; कदाचित् उत्पातात् अतिवृत्तः इव, कदाचित् अम्बरम् उत्पतन् इव, कदाचित् छिन्नाभ्रैः संवीतं शारदं चन्द्रमण्डलम् इव दृश्यमानः अदृश्यः च — एवं दर्शनादर्शनेन एव सः राघवम् आश्रमात् दूरम् अपाकर्षत्। सुश्रान्तः क्रुद्धः च रामः शाद्वले विश्रम्य, पुनः तं वृक्षखण्डात् निःसृतं दृष्ट्वा, हन्तुं कृतनिश्चयः भवति। सः सूर्यरश्मिप्रतीकाशम् अरिमर्दनं शरं सुदृढे चापे संधाय ब्रह्मविनिर्मितम् अस्त्रं मुमोच; अशनिसंनिभः सः शरोत्तमः मृगरूपं विनिर्भिद्य मारीचस्य हृदयं बिभेद। तालमात्रम् उत्प्लुत्य पतितः सः भैरवं नादं कृत्वा कृत्रिमां तनुं जहौ। रावणस्य वचनं स्मृत्वा सः प्राप्तकालम् आज्ञाय राघवसदृशं स्वनं चकार — ‘हा सीते! हा लक्ष्मण!’ इति — राक्षसं च रूपम् आस्थाय सुमहाकायः सन् प्राणान् अत्यजत्। रुधिरसिक्ताङ्गं तं दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणस्य वचः स्मरन् सीतां चिन्तयति, ‘तं स्वनं श्रुत्वा सीता लक्ष्मणश्च कथं भवेताम्’ इति च विषादजेन तीव्रेण भयेन आविष्टः, अन्यं पृषतं निहत्य मांसम् आदाय त्वरमाणः जनस्थानम् अभिमुखं ससार।
१तथा तु तं समादिश्य भ्रातरं रघुनन्दनः।
बबन्धासिं महातेजा जाम्बूनदमयत्सरुम्॥
२ततस्त्रिविनतं चापमादायात्मविभूषणम्।
आबध्य च कपालौ द्वौ जगामोदग्रविक्रमः॥
३तं वन्यराजो राजेन्द्रमापतन्तं निरीक्ष्य वै।
बभूवान्तर्हितस्त्रासात्पुनः संदर्शनेऽभवत्॥
पूर्वसर्गे रामः लक्ष्मणं सीतारक्षणे नियुक्तवान्; अस्मिन् सर्गे सः स्वयं मृगम् अनुसर्तुं प्रस्थितः। तथा भ्रातरं समादिश्य रघुनन्दनः महातेजाः जाम्बूनदमयत्सरुम् असिं बबन्ध। ततः त्रिविनतं चापम् — यत् तस्य आत्मनः विभूषणम् एव — आदाय, द्वौ कपालौ आबध्य, उदग्रविक्रमः सन् सः जगाम। तं राजेन्द्रम् आपतन्तं निरीक्ष्य वन्यराजः सः मृगः त्रासात् अन्तर्हितः बभूव, पुनः च संदर्शने अभवत् — एषा एव तस्य क्रीडा, यया रामः क्रमेण आश्रमात् दूरं नीयते। ‘चापम् आत्मविभूषणम्’ इति पदेन कविः सूचयति — क्षत्रियस्य अलङ्कारः धनुः एव, न रत्नम्; यः रत्नमृगं प्रति गच्छति, सः अपि स्वं रत्नं धनुः एव गृह्णाति। मुद्रणे अत्र ‘कपालौ’ इति पाठः; समीक्षितसंस्करणे तु ‘कलापौ’ (तूणीरौ) इति, हिन्दीभाष्ये च ‘दो तरकस’ इति अर्थः।
In the last sarga Rāma had charged Lakṣmaṇa with guarding Sītā; now he set out himself after the deer. Having given his brother these instructions, the mighty scion of Raghu girded on his sword with its hilt of Jambū-river gold. Then, taking up his bow, bent in three places, which was his own true ornament, and fastening on his two quivers, he set out with a formidable stride. Seeing the lord of kings coming on, that king of the forest creatures vanished in fright and then showed itself again; that was its game, by which Rāma was drawn step by step away from the hermitage. Calling the bow "his own ornament" shows that a warrior's adornment is his bow, not jewels: even as he went after a jewelled deer, he took up the one jewel that was his.
४बद्धासिर्धनुरादाय प्रदुद्राव यतो मृगः।
तं स्म पश्यति रूपेण द्योतयन्तमिवाग्रतः॥
५अवेक्ष्यावेक्ष्य धावन्तं धनुष्पाणिर्महावने।
अतिवृत्तमिवोत्पाताल्लोभयानं कदाचन॥
६शङ्कितं तु समुद्भ्रान्तमुत्पतन्तमिवाम्बरम्।
दृश्यमानमदृश्यं च वनोद्देशेषु केषुचित्॥
७छिन्नाभ्रैरिव संवीतं शारदं चन्द्रमण्डलम्।
मुहूर्तादेव ददृशे मुहुर्दूरात्प्रकाशते॥
८दर्शनादर्शनेनैव सोऽपाकर्षत राघवम्।
स दूरमाश्रमस्यास्य मारीचो मृगतां गतः॥
बद्धासिः धनुः आदाय रामः यतः मृगः तत्र प्रदुद्राव। सः तं रूपेण अग्रतः द्योतयन्तम् इव पश्यति। धनुष्पाणिः सः महावने पुनः पुनः अवेक्ष्य अवेक्ष्य धावन्तं तं पश्यति — कदाचित् सः उत्पातात् अतिवृत्तः इव लोभयानः भवति, कदाचित् शङ्कितः समुद्भ्रान्तः अम्बरम् उत्पतन् इव, कदाचित् केषुचित् वनोद्देशेषु दृश्यमानः अदृश्यः च। यथा शारदं चन्द्रमण्डलं छिन्नाभ्रैः संवीतम्, तथा सः मुहूर्तात् एव ददृशे, मुहुः च दूरात् प्रकाशते। एवं दर्शनादर्शनेन एव सः राघवम् अपाकर्षत; मृगतां गतः मारीचः तम् आश्रमात् दूरं नीतवान्। उपमानम् अत्र एकम् एव तत्त्वं वहति — यत् क्षणे क्षणे दृश्यते अदृश्यते च, तत् माया एव, न वस्तु; किन्तु मृगयायां रतस्य मनः एतत् न विचारयति। अस्मिन् खण्डे कविः पञ्चभिः श्लोकैः एकम् एव चित्रं चित्रयति — गतिः, विरामः, पुनर्गतिः इति। ‘अवेक्ष्यावेक्ष्य’ इति द्विरुक्तिः मृगस्य कपटं प्रकटयति — सः न पलायते, अपि तु पश्चात् पश्यन् एव धावति, येन अनुसर्ता न विरमेत्। ‘दर्शनादर्शनेन’ इति एकेन एव पदेन सम्पूर्णा माया निरूपिता; एतत् एव पदम् अस्य सर्गस्य कुञ्जिका।
With his sword girded on and his bow in hand, Rāma ran after the deer and saw it ahead of him, as though lighting up the way with its beauty. Bow in hand, he watched it in the great forest, running and looking back again and again: now bounding as if carried past the limit of a leap, now tempting him on; now frightened, now wildly bewildered, now as if springing into the sky; now seen and now unseen in this or that part of the wood. Like the autumn moon wrapped in broken clouds, one moment it was seen close by, the next it shone far away. So, by showing itself and hiding itself, it drew Rāghava on, and Mārīca in the form of a deer led him far from the hermitage. The simile carries a single truth: what is seen and unseen from moment to moment is illusion, not substance; but a mind intent on the hunt does not stop to think of that. Over five verses the poet paints one picture, moving, pausing, moving again. "Looking back again and again" reveals the deer's cunning: it was not fleeing but running while watching behind, so that its pursuer would not give up. And "by showing itself and hiding itself" sums up the whole illusion in a phrase; it is the key to this sarga.
९आसीत्क्रुद्धस्तु काकुत्स्थो विवशस्तेन मोहितः।
अथावतस्थे सुश्रान्तश्छायामाश्रित्य शाद्वले॥
१०स तमुन्मादयामास मृगरूपो निशाचरः।
मृगैः परिवृतोऽथान्यैरदूरात्प्रत्यदृश्यत॥
११ग्रहीतुकामं दृष्ट्वा तं पुनरेवाभ्यधावत।
तत्क्षणादेव संत्रासात्पुनरन्तर्हितोऽभवत्॥
१२पुनरेव ततो दूराद्वृक्षखण्डाद्विनिःसृतः।
दृष्ट्वा रामो महातेजास्तं हन्तुं कृतनिश्चयः॥
तेन मोहितः विवशः च काकुत्स्थः क्रुद्धः आसीत्; सुश्रान्तः सन् सः शाद्वले छायाम् आश्रित्य अवतस्थे। तदा सः मृगरूपः निशाचरः तम् उन्मादयामास — अन्यैः मृगैः परिवृतः सन् अदूरात् एव प्रत्यदृश्यत। ग्रहीतुकामं रामं दृष्ट्वा सः पुनः एव अभ्यधावत्, तत्क्षणात् एव संत्रासात् पुनः अन्तर्हितः अभवत्। पुनः एव ततः दूरात् वृक्षखण्डात् विनिःसृतः सः दृष्टः; तं दृष्ट्वा महातेजाः रामः हन्तुं कृतनिश्चयः जातः। अत्र कविः रामस्य मनसः परिवर्तनं सूक्ष्मं दर्शयति — प्रथमं कौतुकम्, ततः श्रमः, ततः क्रोधः, अन्ते निश्चयः। ‘विवशः’ इति पदम् अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम् — यः सर्वदा वशी, सः अपि अत्र मायया अवशः कृतः; एतेन एव आगामिनः विपत्तेः बीजम् उप्तम्। ‘उन्मादयामास’ इति क्रियापदम् अपि तीव्रम् — न सः केवलं वञ्चयति, अपि तु उन्मत्तम् इव करोति। ‘अन्यैः मृगैः परिवृतः’ इति च चातुर्यम् — स्वजातीयानां मध्ये स्थित्वा सः स्वस्य अस्वाभाविकतां गोपयति।
Bewildered and helpless, Kākutstha grew angry, and, utterly weary, he stopped on the grass in the shade of a tree. Then the night-rover in deer's form drove him almost to madness: it appeared again not far off, surrounded by other deer. Seeing Rāma wanting to catch it, it ran off once more and in that same moment vanished again in fright. Then again it was seen, coming out of a thicket far away, and seeing it the mighty Rāma made up his mind to kill it. The poet traces the change in Rāma's mind finely: first curiosity, then weariness, then anger, and at last resolve. The word "helpless" is very important: he who was always master of himself was here made helpless by illusion, and in that the seed of the coming disaster was sown. "Drove him to madness" is a strong verb too: the deer did not merely deceive him but all but maddened him. And standing among other deer was a clever touch, for among its own kind it could hide how unnatural it was.
१३भूयस्तु शरमुद्धृत्य कुपितस्तत्र राघवः।
सूर्यरश्मिप्रतीकाशं ज्वलन्तमरिमर्दनम्॥
१४संधाय सुदृढे चापे विकृष्य बलवद्बली।
तमेव मृगमुद्दिश्य श्वसन्तमिव पन्नगम्॥
१५मुमोच ज्वलितं दीप्तमस्त्रं ब्रह्मविनिर्मितम्।
शरीरं मृगरूपस्य विनिर्भिद्य शरोत्तमः॥
१६मारीचस्यैव हृदयं बिभेदाशनिसंनिभः।
तालमात्रमथोत्प्लुत्य न्यपतत्स भृशातुरः॥
१७व्यनदद्भैरवं नादं धरण्यामल्पजीवितः।
म्रियमाणस्तु मारीचो जहौ तां कृत्रिमां तनुम्॥
भूयः तु कुपितः राघवः तत्र सूर्यरश्मिप्रतीकाशं ज्वलन्तम् अरिमर्दनं शरम् उद्धृत्य सुदृढे चापे संधाय बलवान् सः बलवत् विकृष्य, तम् एव मृगम् उद्दिश्य, श्वसन्तं पन्नगम् इव ज्वलितं दीप्तं ब्रह्मविनिर्मितम् अस्त्रं मुमोच। सः शरोत्तमः मृगरूपस्य शरीरं विनिर्भिद्य अशनिसंनिभः सन् मारीचस्य एव हृदयं बिभेद। तालमात्रम् उत्प्लुत्य सः भृशातुरः सन् न्यपतत्; अल्पजीवितः सन् धरण्यां भैरवं नादं व्यनदत्। म्रियमाणः सः मारीचः तां कृत्रिमां तनुं जहौ — मायायाः अन्तः अत्र एव। ‘अशनिसंनिभः’ इति विशेषणेन शरस्य वज्रतुल्यता, ‘श्वसन्तं पन्नगम् इव’ इति च तस्य सशब्दं वेगं कविः दर्शयति; तयोः अशनिः आकाशात् गृहीतः, पन्नगः तु भूमेः। ‘ब्रह्मविनिर्मितम्’ इति पदेन शरस्य दिव्यत्वं सूचितम् — मायां भेत्तुं मानुषम् अस्त्रं न पर्याप्तम् इति भावः। द्रष्टव्यं च — शरः प्रथमं मृगरूपस्य शरीरं भिनत्ति, ततः मारीचस्य हृदयम्; अर्थात् सः रूपं च वस्तु च उभयम् अपि भिनत्ति। ‘तालमात्रम् उत्प्लुत्य’ इति पदेन पतनस्य उच्चता दर्शिता, ‘धरण्याम्’ इति च तस्य अधःपातः; उच्चात् अधः इति गतिः एव राक्षसस्य समग्रजीवनस्य प्रतीकम्।
Angry now, Rāghava drew out an arrow like a ray of the sun, blazing, a crusher of enemies; fitting it to his strong bow and drawing it back with all his might, he aimed at the deer and loosed that blazing, brilliant missile fashioned by Brahmā, hissing like a serpent. The finest of arrows, like a thunderbolt, pierced clean through the deer-shaped body and split the heart of Mārīca himself. Leaping up as high as a palm tree, he fell, mortally stricken. With little life left in him he gave a terrible cry as he lay on the ground, and as he died Mārīca cast off his counterfeit body; there the illusion ended. The thunderbolt conveys the arrow's force, the hissing serpent its sound and speed. That it was fashioned by Brahmā marks it as divine: a human weapon would not have been enough to pierce an illusion. Note that the arrow first pierces the deer's body and then Mārīca's heart; it pierces both the appearance and the reality. Leaping as high as a palm tree and then falling to the ground, he goes from height to depth, and that movement is an emblem of the rākṣasa's whole life.
१८स्मृत्वा तद्वचनं रक्षो दध्यौ केन तु लक्ष्मणम्।
इह प्रस्थापयेत्सीता तां शून्ये रावणो हरेत्॥
१९स प्राप्तकालमाज्ञाय चकार च ततः स्वनम्।
सदृशं राघवस्येव हा सीते लक्ष्मणेति च॥
२०तेन मर्मणि निर्विद्धं शरेणानुपमेन हि।
मृगरूपं तु तत्त्यक्त्वा राक्षसं रूपमास्थितः॥
२१चक्रे स सुमहाकायं मारीचो जीवितं त्यजन्।
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ राक्षसं भीमदर्शनम्॥
२२रामो रुधिरसिक्ताङ्गं चेष्टमानं महीतले।
जगाम मनसा सीतां लक्ष्मणस्य वचः स्मरन्॥
रावणस्य वचनं स्मृत्वा तत् रक्षः दध्यौ — ‘केन उपायेन सीता लक्ष्मणम् इह प्रस्थापयेत्, येन शून्ये आश्रमे रावणः तां हरेत्?’ प्राप्तकालम् आज्ञाय सः राघवस्य एव सदृशं स्वनं चकार — ‘हा सीते! हा लक्ष्मण!’ इति। अनुपमेन शरेण मर्मणि निर्विद्धः सः तत् मृगरूपं त्यक्त्वा आत्मनः राक्षसं रूपम् आस्थितवान्; जीवितं त्यजन् सः सुमहाकायं शरीरं चकार। भूमौ पतितं भीमदर्शनं रुधिरसिक्ताङ्गं महीतले चेष्टमानं तं राक्षसं दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणस्य वचः स्मरन् मनसा सीतां जगाम। द्रष्टव्यम् — मारीचः मरणक्षणे अपि रावणस्य कार्यम् एव साधयति; यः उपदेशेन न शक्तः, सः प्राणैः एव शत्रोः इच्छां पूरयति। ‘प्राप्तकालम् आज्ञाय’ इति पदेन कविः सूचयति — सः मृत्योः क्षणम् एव अवसरम् इति मन्यते; एषा राक्षसीया बुद्धिः अन्ते अपि न त्यक्ता। ‘राघवस्य एव सदृशम्’ इति च स्वरस्य साम्यम् — एतत् एव अग्रिमे सर्गे सीतायाः मोहस्य मूलं भविष्यति। किं च सः स्वेन रूपेण मृतः, न मृगरूपेण; एतेन लक्ष्मणस्य शङ्का अन्ते सत्या सिद्धा, किन्तु तदा अतिविलम्बः जातः।
Remembering Rāvaṇa's words, the rākṣasa thought, "How can I make Sītā send Lakṣmaṇa here, so that Rāvaṇa can carry her off from the empty hermitage?" Knowing that the moment had come, he cried out in a voice exactly like Rāghava's: "Ah, Sītā! Ah, Lakṣmaṇa!" Pierced to the quick by that matchless arrow, he threw off the deer's shape and took on his own rākṣasa form, and as he gave up his life he made his body enormous. Seeing that dreadful rākṣasa fallen on the ground, his limbs drenched in blood, writhing on the earth, Rāma remembered Lakṣmaṇa's words, and his thoughts went to Sītā. Mark that even in his dying moment Mārīca carried out Rāvaṇa's task: he who could not prevail by counsel fulfilled his enemy's wish with his very life. "Knowing that the moment had come" suggests that he saw the moment of his death as his opportunity, a rākṣasa's cunning kept to the very end. And the likeness of the voice to Rāma's is what will deceive Sītā in the next sarga. He died in his own form, not the deer's, so Lakṣmaṇa's suspicion was proved right at last, but by then it was too late.
२३मारीचस्य तु मायैषा पूर्वोक्तं लक्ष्मणेन तु।
तत्तथा ह्यभवच्चाद्य मारीचोऽयं मया हतः॥
२४हा सीते लक्ष्मणेत्येवमाक्रुश्य तु महास्वनम्।
ममार राक्षसः सोऽयं श्रुत्वा सीता कथं भवेत्॥
२५लक्ष्मणश्च महाबाहुः कामवस्थां गमिष्यति।
इति संचिन्त्य धर्मात्मा रामो हृष्टतनूरुहः॥
२६तत्र रामं भयं तीव्रमाविवेश विषादजम्।
राक्षसं मृगरूपं तं हत्वा श्रुत्वा च तत्स्वनम्॥
२७निहत्य पृषतं चान्यं मांसमादाय राघवः।
त्वरमाणो जनस्थानं ससाराभिमुखं तदा॥
रामः चिन्तयति — ‘मारीचस्य एषा माया एव, यथा लक्ष्मणेन पूर्वम् उक्तम्; तत् तथा एव अद्य अभवत्, अयं मारीचः मया हतः। किन्तु ‘हा सीते, हा लक्ष्मण’ इति महास्वनम् आक्रुश्य अयं राक्षसः मृतः — तत् श्रुत्वा सीता कथं भवेत्? महाबाहुः लक्ष्मणः अपि कां दशां गमिष्यति?’ इति संचिन्त्य धर्मात्मा रामः हृष्टतनूरुहः जातः। राक्षसं मृगरूपं हत्वा तं स्वनं च श्रुत्वा तत्र रामं विषादजं तीव्रं भयम् आविवेश। ततः अन्यं पृषतं निहत्य तस्य मांसम् आदाय राघवः त्वरमाणः जनस्थानम् अभिमुखं ससार। सर्गस्य अन्तः रामस्य त्वरया एव भवति — यः शान्तः वनं प्रविष्टः, सः अधुना भयेन धावति; ‘हृष्टतनूरुहः’ इति पदेन रोमाञ्चः, ‘विषादजं भयम्’ इति च अन्तर्गता चिन्ता सूचिता। द्रष्टव्यं च — भयं न स्वस्य कृते, अपि तु सीतायाः लक्ष्मणस्य च कृते; एतत् एव रामस्य शीलम्। ‘पृषतं निहत्य मांसम् आदाय’ इति पदेन कविः तस्य कर्तव्यनिष्ठाम् अपि दर्शयति — चिन्तया आकुलः अपि सः आश्रमवासिनां भोजनं न विस्मरति।
Rāma thought, "This was Mārīca's illusion, just as Lakṣmaṇa said before, and so it has turned out today; this is Mārīca I have killed. But the rākṣasa died crying aloud, 'Ah, Sītā! Ah, Lakṣmaṇa!' What will become of Sītā when she hears it? And what state will the mighty-armed Lakṣmaṇa be in?" Thinking this, the righteous Rāma felt his hair stand on end. Having killed the rākṣasa in deer's form and heard that cry, a sharp fear born of despair came over him. Then he killed another spotted deer, took its meat, and hurried back towards Janasthāna. The sarga ends in haste: he who entered the forest calmly now runs in fear. The hair standing on end shows the thrill of dread, the "fear born of despair" the anxiety within. And note that the fear was not for himself but for Sītā and Lakṣmaṇa; that is Rāma's nature. Killing a deer and taking its meat shows his sense of duty too: even distraught with worry, he did not forget food for the household of the hermitage.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।