अरण्यकाण्डम् — पञ्चचत्वारिंशः सर्गः

सीतायाः परुषवचनैः लक्ष्मणस्य प्रस्थानम्

आर्तस्वरश्रवणम्, सीतायाः आग्रहः, लक्ष्मणस्य सान्त्वनम्, सीतायाः तीव्राक्षेपः, लक्ष्मणस्य रामसमीपगमनम्

अस्मिन् सर्गे मारीचस्य मायामयः आर्तस्वरः पर्णशालां प्राप्नोति। सीता तं स्वरं भर्तुः इति मत्वा लक्ष्मणं रामसमीपं प्रेषयितुम् इच्छति; लक्ष्मणः तु ‘सीतां मा त्याक्षीः’ इति भ्रातुः आज्ञां स्मरन् न गच्छति। ततः सीता क्रुद्धा तम् आक्षिपति — ‘मित्ररूपेण भ्रातुः शत्रुवत् असि, मत्कृते रामं विनश्यन्तम् इच्छसि, भ्रातरि ते स्नेहः नास्ति’ इति। लक्ष्मणः प्रथमं सान्त्वयति — देवासुरगन्धर्वादिभिः अपि रामः अजेयः, सः स्वरः राक्षसमाया एव, त्वं रामेण मयि न्यासरूपेण न्यस्ता, अतः त्वां त्यक्तुं न शक्नोमि इति। किन्तु सीता तीव्रतरम् आक्षिपति — ‘अनार्य, कुलपांसन, भरतेन प्रयुक्तः मत्कृते एव मां प्राप्तुम् आगतः’ इति, तव समक्षं प्राणान् त्यक्ष्यामि इति च प्रतिजानाति। लक्ष्मणः प्राञ्जलिः उत्तरं वदति — ‘भवती मम दैवतम्, उत्तरं वक्तुं न उत्सहे; स्त्रीणाम् एषः स्वभावः’ इति, वनेचरान् साक्षिणः कृत्वा, दुर्निमित्तानि पश्यन् अपि रामसमीपं गन्तुं निश्चिनोति। सीता तु गोदावरीप्रवेशादिभिः प्रतिज्ञाभिः उत्तरं दत्त्वा उदरं पाणिभ्यां प्रजघान। अन्ते लक्ष्मणः तां मनसा आश्वास्य, अभिवाद्य, पुनः पुनः निरीक्षमाणः रामस्य समीपं गच्छति — एतेन विच्छेदेन सीताहरणस्य मार्गः प्रशस्तः भवति।

१आर्तस्वरश्रवणं सीतायाः त्वरा च

१आर्तस्वरं तु तं भर्तुर्विज्ञाय सदृशं वने।
उवाच लक्ष्मणं सीता गच्छ जानीहि राघवम्॥

२नहि मे जीवितं स्थाने हृदयं वावतिष्ठते।
क्रोशतः परमार्तस्य श्रुतः शब्दो मया भृशम्॥

३आक्रन्दमानं तु वने भ्रातरं त्रातुमर्हसि।
तं क्षिप्रमभिधाव त्वं भ्रातरं शरणैषिणम्॥

४रक्षसां वशमापन्नं सिंहानामिव गोवृषम्।
न जगाम तथोक्तस्तु भ्रातुराज्ञाय शासनम्॥

पूर्वस्मिन् सर्गे मारीचः रामबाणेन विद्धः सन् मरणकाले रामस्य एव स्वरम् अनुकृत्य ‘हा सीते, हा लक्ष्मण’ इति महता स्वनेन आक्रन्दितवान्। सः एव आर्तस्वरः अधुना पञ्चवट्यां पर्णशालां प्राप्नोति। सीता तं स्वरं भर्तुः स्वरेण सदृशम् इति विज्ञाय सहसा त्रस्ता भवति, लक्ष्मणं च आह — ‘गच्छ, राघवं जानीहि, तस्य वार्तां शीघ्रम् आनय’ इति। ‘मम जीवितं स्वस्थाने न तिष्ठति, हृदयम् अपि चलति इव; परमार्तस्य क्रोशतः तस्य शब्दः मया भृशम् एव श्रुतः’ इति सा स्वां दशां वर्णयति। अनन्तरं सा त्वरयति — ‘वने आक्रन्दन्तं शरणम् इच्छन्तं भ्रातरं त्रातुम् अर्हसि; तं क्षिप्रम् अभिधाव’ इति। सिंहानां वशं गतः गोवृषः इव सः राक्षसानां वशम् आपन्नः इति तस्याः आशङ्का; उपमा एव तस्याः भयस्य प्रमाणम्। किन्तु लक्ष्मणः तथा उक्तः अपि न जगाम, यतः ‘सीतां मा त्याक्षीः’ इति भ्रातुः शासनं सः आज्ञाय स्मरति। एकतः भ्रातुः रक्षणम्, अन्यतः भ्रातुः एव आज्ञा — अस्मिन् द्वन्द्वे सर्गस्य सर्वः विवादः निहितः। ‘नहि मे जीवितं स्थाने’ इति वचनं तस्याः भयस्य परिमाणं सूचयति — न सा तर्केण वदति, अपि तु हृदयस्य आवेगेन।

In the last sarga Mārīca, pierced by Rāma's arrow, had imitated Rāma's voice as he died and cried out loudly, "Ah, Sītā! Ah, Lakṣmaṇa!" That cry of distress now reached the leaf hut at Pañcavaṭī. Recognising it as like her husband's voice, Sītā was suddenly terrified and said to Lakṣmaṇa, "Go and find out what has happened to Rāghava; bring me news of him quickly." She described her state: "My life will not stay in its place, and my heart will not hold still; I heard it clearly, the voice of someone in terrible distress crying out." Then she pressed him: "You must save your brother, crying aloud in the forest. Run to him at once; he is calling for help. He has fallen into the power of the rākṣasas, like a bull into the power of lions." The simile itself is the measure of her fear. But though she spoke so, Lakṣmaṇa did not go, for he remembered his brother's command: do not leave Sītā. On one side was his brother's safety, on the other his brother's own order, and the whole quarrel of the sarga lies in that conflict. "My life will not stay in its place" shows the depth of her fear: she is not reasoning but speaking from the turmoil of her heart.

२सीतायाः प्रथमः आक्षेपः

५तमुवाच ततस्तत्र क्षुभिता जनकात्मजा।
सौमित्रे मित्ररूपेण भ्रातुस्त्वमसि शत्रुवत्॥

६यस्त्वमस्यामवस्थायां भ्रातरं नाभिपद्यसे।
इच्छसि त्वं विनश्यन्तं रामं लक्ष्मण मत्कृते॥

७लोभात्तु मत्कृते नूनं नानुगच्छसि राघवम्।
व्यसनं ते प्रियं मन्ये स्नेहो भ्रातरि नास्ति ते॥

८तेन तिष्ठसि विस्रब्धं तमपश्यन्महाद्युतिम्।
किं हि संशयमापन्ने तस्मिन्निह मया भवेत्॥

९कर्तव्यमिह तिष्ठन्त्या यत्प्रधानस्त्वमागतः।
एवं ब्रुवाणां वैदेहीं बाष्पशोकसमन्विताम्॥

लक्ष्मणस्य अगमनेन क्षुब्धा जनकात्मजा तत्र एव तम् उवाच — ‘सौमित्रे, त्वं मित्ररूपेण वर्तमानः अपि भ्रातुः शत्रुवत् असि। यः त्वम् एतादृश्याम् आपदवस्थायां भ्रातरं न अभिपद्यसे, सः त्वं मत्कृते रामं विनश्यन्तम् इच्छसि इति मन्ये। मम लोभात् एव नूनं त्वं राघवं न अनुगच्छसि; तस्य व्यसनं ते प्रियम्, भ्रातरि च ते स्नेहः न विद्यते। तेन एव कारणेन तं महाद्युतिम् अपश्यन् अपि त्वम् इह विस्रब्धः तिष्ठसि।’ ततः सा स्वस्य अपि स्थितिं पृच्छति — ‘तस्मिन् संशयम् आपन्ने सति मम इह स्थित्या किं प्रयोजनम्? यस्य रक्षणं प्रधानं कृत्वा त्वम् आगतः, तस्मिन् एव नष्टे सति इह तिष्ठन्त्या मया किं कर्तव्यम्?’ इति। एवं तस्याः वचनं न केवलं लक्ष्मणस्य निन्दा, अपि तु स्वजीवितस्य अपि निर्वेदः। एवं ब्रुवाणां बाष्पेण शोकेन च समन्विताम्, भयात् त्रस्तां तां वैदेहीम् उद्दिश्य लक्ष्मणस्य उत्तरम् आरभ्यते। अत्र कविः सीतायाः शब्दान् क्रमशः तीक्ष्णान् करोति — प्रथमं ‘मित्ररूपेण शत्रुवत्’ इति उपमा, ततः ‘मत्कृते’ इति आरोपः, अन्ते च ‘स्नेहः ते नास्ति’ इति निर्णयवाक्यम्। लक्ष्मणः तु एकम् अपि वचनं प्रत्युत्तरे न ददाति; तस्य मौनम् एव तस्य धर्मनिष्ठाम् उद्घाटयति।

Distraught that Lakṣmaṇa would not go, Janaka's daughter said to him then and there, "Saumitri, you look like a friend, but you are your brother's enemy. When your brother is in such danger and you do not go to him, I can only think you want Rāma to perish, Lakṣmaṇa, for my sake. Surely it is because you desire me that you will not follow Rāghava. His misfortune is what you want; you have no love for your brother. That is why you stand here so calmly, with that glorious man out of sight." Then she questioned her own place: "What use is my staying here while he is in danger? What am I to do here, when the very man you came to protect is in peril?" So her words were not only an attack on Lakṣmaṇa but a weariness of her own life. As she spoke, in tears and grief, trembling with fear, Lakṣmaṇa began to answer. The poet makes her words sharper step by step: first the image of the friend who is an enemy, then the accusation "for my sake", and at last the verdict "you have no love for him". Lakṣmaṇa gives no reply to any of it here, and his silence reveals his devotion to duty.

३रामस्य अवध्यत्वं लक्ष्मणेन कथ्यते

१०अब्रवील्लक्ष्मणस्त्रस्तां सीतां मृगवधूमिव।
पन्नगासुरगन्धर्वदेवदानवराक्षसैः॥

११अशक्यस्तव वैदेहि भर्ता जेतुं न संशयः।
देवि देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु॥

१२राक्षसेषु पिशाचेषु किन्नरेषु मृगेषु च।
दानवेषु च घोरेषु न स विद्येत शोभने॥

१३यो रामं प्रतियुध्येत समरे वासवोपमम्।
अवध्यः समरे रामो नैवं त्वं वक्तुमर्हसि॥

१४न त्वामस्मिन्वने हातुमुत्सहे राघवं विना।
अनिवार्यं बलं तस्य बलैर्बलवतामपि॥

१५त्रिभिर्लोकैः समुदितैः सेश्वरैः सामरैरपि।
हृदयं निर्वृतं तेऽस्तु संतापस्त्यज्यतां तव॥

व्याधभयात् त्रस्तां मृगवधूम् इव स्थितां सीतां लक्ष्मणः सान्त्वयन् अब्रवीत् — ‘वैदेहि, पन्नगैः असुरैः गन्धर्वैः देवैः दानवैः राक्षसैः च मिलितैः अपि ते भर्ता जेतुम् अशक्यः; अत्र संशयः नास्ति एव। देवि, देवेषु मनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु राक्षसेषु पिशाचेषु किन्नरेषु मृगेषु घोरेषु दानवेषु च सः कोऽपि न विद्यते यः वासवोपमं रामं समरे प्रतियुध्येत। शोभने, रामः समरे अवध्यः; एवं शङ्कावचनं वक्तुं त्वं न अर्हसि।’ अनन्तरं सः स्वस्य अगमनस्य कारणम् आह — ‘राघवं विना अस्मिन् निर्जने वने त्वां हातुं न उत्सहे। तस्य बलं बलवताम् अपि बलैः अनिवार्यम्; इन्द्रेण अमरैः च सहितैः समुदितैः त्रिभिः लोकैः अपि तत् न वारयितुं शक्यते। अतः ते हृदयं निर्वृतं भवतु, संतापः च त्यज्यताम्।’ अत्र लक्ष्मणस्य युक्तिः द्विविधा — रामः स्वयं रक्षितुं समर्थः, त्वं च रक्षणीया; उभयथा अपि मम गमनं न युज्यते इति। ‘पन्नगासुरगन्धर्वदेवदानवराक्षसैः’ इति एकेन एव द्वन्द्वेन षट् जातयः गणिताः; ‘देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु’ इति च पुनः विस्तृता सूची क्रियते। एतेन पुनरुक्तिः इव दृश्यते, किन्तु प्रयोजनं भिन्नम् — प्रथमा सूची जेतॄणाम् अभावं वदति, द्वितीया तु योद्धॄणाम् अपि अभावं वदति। ‘बलैर्बलवताम्’ इति पदयोः पुनरावृत्तिः बलस्य निरर्थकतां सूचयति।

Seeing Sītā standing there like a doe terrified of the hunter, Lakṣmaṇa tried to calm her. "Vaidehī, your husband cannot be defeated by serpents, asuras, gandharvas, gods, dānavas and rākṣasas all together; there is no doubt of that. Lady, among gods and men, gandharvas and birds, rākṣasas, piśācas, kinnaras and beasts, and the terrible dānavas, there is not one, fair lady, who could face Rāma in battle, Rāma who is Indra's equal. Rāma cannot be killed in battle; you should not speak so." Then he gave his reason for not going: "I dare not leave you in this lonely forest without Rāghava. His strength cannot be checked even by the forces of the mighty, not even by the three worlds together with Indra and the immortals. So set your heart at rest and let your anguish go." His argument has two sides: Rāma can protect himself, and Sītā needs protecting, so either way it is wrong for him to go. He lists the races of beings twice, and it looks like repetition, but the purpose differs: the first list says no one can conquer Rāma, the second that no one can even stand up to him in a fight. And the repeated words about the strength of the strong make all such strength seem futile.

४माया, न्यासरक्षणं, राक्षसवैरं च

१६आगमिष्यति ते भर्ता शीघ्रं हत्वा मृगोत्तमम्।
न स तस्य स्वरो व्यक्तं न कश्चिदपि दैवतः॥

१७गन्धर्वनगरप्रख्या माया तस्य च रक्षसः।
न्यासभूतासि वैदेहि न्यस्ता मयि महात्मना॥

१८रामेण त्वं वरारोहे न त्वां त्यक्तुमिहोत्सहे।
कृतवैराश्च कल्याणि वयमेतैर्निशाचरैः॥

१९खरस्य निधने देवि जनस्थानवधं प्रति।
राक्षसा विविधा वाचो व्याहरन्ति महावने॥

२०हिंसाविहारा वैदेहि न चिन्तयितुमर्हसि।
लक्ष्मणेनैवमुक्ता तु क्रुद्धा संरक्तलोचना॥

‘मृगोत्तमं हत्वा ते भर्ता शीघ्रम् एव आगमिष्यति। यः स्वरः श्रुतः, सः व्यक्तं न तस्य आसीत्, न च कश्चित् देवः तम् अकरोत्; गन्धर्वनगरप्रख्या सा तस्य रक्षसः माया एव’ इति लक्ष्मणः स्वरस्य मूलं स्पष्टयति। ततः सः स्वस्य दायित्वं कथयति — ‘वैदेहि, महात्मना रामेण त्वं मयि न्यासभूता न्यस्ता; वरारोहे, अतः त्वाम् इह त्यक्तुं न उत्सहे।’ अनन्तरं सः बाह्यं भयम् अपि दर्शयति — ‘कल्याणि, खरस्य निधने जनस्थानस्य च वधे निमित्ते एतैः निशाचरैः सह अस्माकं वैरं बद्धम्। हिंसा एव येषां विहारः, ते राक्षसाः महावने नानाविधाः वाचः व्याहरन्ति; अतः तं स्वरं श्रुत्वा चिन्तयितुं त्वं न अर्हसि।’ किन्तु एषा युक्तिः सीतां न शमयति; लक्ष्मणेन एवम् उक्ता सा क्रुद्धा संरक्तलोचना च अभवत्। शान्तिवचनम् एव कोपस्य हेतुः जातम् — इदम् एव सर्गस्य वक्रं परिवर्तनम्। ‘न्यासभूता’ इति पदम् अत्र मुख्यम् — पत्नी अत्र धनम् इव न्यस्ता, रक्षकः च धर्मेण बद्धः। न्यासस्य रक्षणं हि धर्मशास्त्रे परमं कर्तव्यम्; तत् त्यक्त्वा गन्तुं लक्ष्मणः न शक्नोति। ‘गन्धर्वनगरप्रख्या’ इति उपमया कविः मायायाः स्वरूपम् एव दर्शयति — दृश्यते, न तु विद्यते।

"Your husband will soon be back, once he has killed that finest of deer," Lakṣmaṇa went on, explaining the source of the cry. "That was plainly not his voice, nor any god's. It was that rākṣasa's illusion, like a phantom city of the gandharvas in the sky." Then he spoke of his own duty: "Vaidehī, the great-souled Rāma placed you in my keeping as a trust, lovely lady, and I cannot bring myself to leave you." He pointed to the danger from outside as well: "Good lady, by killing Khara and destroying Janasthāna we have made enemies of these night-rovers. Rākṣasas, whose sport is cruelty, make all kinds of cries in this great forest, Vaidehī; you should not let that cry trouble you." But his reasoning did not calm Sītā; at his words she grew angry and her eyes turned red. The very words of comfort became the cause of her anger, and that is the sarga's bitter turn. "Placed in my keeping as a trust" is the key phrase: the wife was left like a deposit, and her guardian was bound by dharma, for guarding a trust is among the highest duties the law books name, and Lakṣmaṇa could not abandon it and go. The phantom city in the sky shows the very nature of illusion: seen, but not there.

५सीतायाः तीव्राणि वचनानि

२१अब्रवीत्परुषं वाक्यं लक्ष्मणं सत्यवादिनम्।
अनार्याकरुणारम्भ नृशंस कुलपांसन॥

२२अहं तव प्रियं मन्ये रामस्य व्यसनं महत्।
रामस्य व्यसनं दृष्ट्वा तेनैतानि प्रभाषसे॥

२३नैव चित्रं सपत्नेषु पापं लक्ष्मण यद्भवेत्।
त्वद्विधेषु नृशंसेषु नित्यं प्रच्छन्नचारिषु॥

२४सुदुष्टस्त्वं वने राममेकमेकोऽनुगच्छसि।
मम हेतोः प्रतिच्छन्नः प्रयुक्तो भरतेन वा॥

२५तन्न सिध्यति सौमित्रे तवापि भरतस्य वा।
कथमिन्दीवरश्यामं रामं पद्मनिभेक्षणम्॥

२६उपसंश्रित्य भर्तारं कामयेयं पृथग्जनम्।
समक्षं तव सौमित्रे प्राणांस्त्यक्ष्याम्यसंशयम्॥

२७रामं विना क्षणमपि नैव जीवामि भूतले।
इत्युक्तः परुषं वाक्यं सीतया रोमहर्षणम्॥

ततः सत्यवादिनं लक्ष्मणं सा परुषं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘अनार्य, अकरुणारम्भ, नृशंस, कुलपांसन! रामस्य महत् व्यसनम् एव तव प्रियम् इति अहं मन्ये; तत् व्यसनं दृष्ट्वा एव त्वम् एतानि वचनानि प्रभाषसे। नित्यं प्रच्छन्नचारिषु नृशंसेषु त्वद्विधेषु सपत्नेषु पापं भवति इति न किमपि चित्रम्। त्वं सुदुष्टः — एकम् एव रामम् एकः त्वम् अनुगतवान्, मम हेतोः प्रतिच्छन्नः, अथवा भरतेन प्रयुक्तः सन्। किन्तु तत् कार्यं न तव सिध्यति, न च भरतस्य। इन्दीवरश्यामं पद्मनिभेक्षणं रामं भर्तारम् उपसंश्रित्य कथम् अहं पृथग्जनं कामयेयम्?’ इति। अन्ते सा स्वप्राणैः एव शपथं करोति — ‘सौमित्रे, तव समक्षम् एव असंशयम् अहं प्राणान् त्यक्ष्यामि; रामं विना अस्मिन् भूतले क्षणम् अपि न जीवामि।’ एवं तस्याः वचनानि क्रमेण तीव्रतराणि भवन्ति — प्रथमं शत्रुवत्त्वम्, ततः लोभः, ततः भरतप्रयोगः, अन्ते च आत्मत्यागप्रतिज्ञा। शोकः एव तां वक्तुम् अयोग्यं वाक्यं वादयति; कविः तु तस्याः दोषं न वदति, केवलं दशां दर्शयति। ‘इन्दीवरश्यामम्’ इति ‘पद्मनिभेक्षणम्’ इति च विशेषणाभ्यां सीता रामस्य रूपम् एव प्रमाणीकरोति — यस्य एतादृशः पतिः, सा कथम् अन्यं जनं वाञ्छेत्। ‘पृथग्जनम्’ इति पदे तु रावणस्य अपि पूर्वसूचना इव प्रतिभाति, यद्यपि सा तम् अद्यापि न जानाति। ‘समक्षं तव’ इति पदेन सा लक्ष्मणम् एव साक्षिणं करोति; मरणम् अपि तस्याः हस्ते आयुधम् इव भवति। एवं सत्यपि तस्याः निष्ठा न कुत्रापि चलति — रामे एव सा स्थिता, अन्यत्र तु सर्वं तस्याः विरुद्धम् इव प्रतिभाति।

Then she spoke harshly to the truthful Lakṣmaṇa. "Ignoble man, pitiless in what you do, cruel, disgrace to your family! I think Rāma's great misfortune is dear to you; it is because you see him in danger that you talk like this. It is no wonder, Lakṣmaṇa, that wickedness is found in rivals, in cruel men like you who always go about in disguise. You are utterly vile. You followed Rāma into the forest, you alone after him alone, in disguise, for my sake, or else Bharata sent you. But it will not work, Saumitri, neither for you nor for Bharata. I have Rāma for my husband, dark as a blue lotus, with eyes like lotuses; how could I ever desire a common man?" At the last she swore by her own life: "Before your very eyes, Saumitri, I shall give up my life, have no doubt of it; without Rāma I will not live on this earth for a moment." Her words grow harsher by stages: first enmity, then lust, then Bharata's plot, and at last the vow to give up her life. It is grief that makes her say what should not be said; the poet does not blame her, he only shows her plight. With "dark as a blue lotus" and "lotus-eyed" Sītā makes Rāma's very form her proof: how could one with such a husband want anyone else? The words "a common man" seem almost to foreshadow Rāvaṇa, though she does not yet know him. By saying "before your eyes" she makes Lakṣmaṇa the witness, and even death becomes a weapon in her hand. Yet through it all her faithfulness never wavers: she stands firm in Rāma, and everything else seems ranged against her.

६लक्ष्मणस्य विनयः, रोषः, प्रस्थानसंकल्पः च

२८अब्रवील्लक्ष्मणः सीतां प्राञ्जलिः स जितेन्द्रियः।
उत्तरं नोत्सहे वक्तुं दैवतं भवती मम॥

२९वाक्यमप्रतिरूपं तु न चित्रं स्त्रीषु मैथिलि।
स्वभावस्त्वेष नारीणामेषु लोकेषु दृश्यते॥

३०विमुक्तधर्माश्चपलास्तीक्ष्णा भेदकराः स्त्रियः।
न सहे हीदृशं वाक्यं वैदेहि जनकात्मजे॥

३१श्रोत्रयोरुभयोर्मध्ये तप्तनाराचसंनिभम्।
उपशृण्वन्तु मे सर्वे साक्षिणो हि वनेचराः॥

३२न्यायवादी यथा वाक्यमुक्तोऽहं परुषं त्वया।
धिक्त्वामद्य विनश्यन्तीं यन्मामेवं विशङ्कसे॥

३३स्त्रीत्वाद्दुष्टस्वभावेन गुरुवाक्ये व्यवस्थितम्।
गच्छामि यत्र काकुत्स्थः स्वस्ति तेऽस्तु वरानने॥

३४रक्षन्तु त्वां विशालाक्षि समग्रा वनदेवताः।
निमित्तानि हि घोराणि यानि प्रादुर्भवन्ति मे।
अपि त्वां सह रामेण पश्येयं पुनरागतः॥

एवं रोमहर्षणं परुषं वाक्यं सीतया उक्तः जितेन्द्रियः लक्ष्मणः प्राञ्जलिः सन् ताम् आह — ‘उत्तरं वक्तुं न उत्सहे; भवती मम दैवतम्। मैथिलि, स्त्रीषु अप्रतिरूपं वाक्यं न चित्रम्; एषु लोकेषु नारीणाम् एषः एव स्वभावः दृश्यते — विमुक्तधर्माः, चपलाः, तीक्ष्णाः, भेदकराः च ताः भवन्ति।’ ततः तस्य वेदना प्रकटा भवति — ‘वैदेहि जनकात्मजे, तप्तनाराचसंनिभम् ईदृशं वाक्यं श्रोत्रयोः उभयोः मध्ये पतत् सोढुं न शक्नोमि। वने चरन्तः सर्वे प्राणिनः मे साक्षिणः शृण्वन्तु — न्यायवादिना मया उक्ते सति अपि त्वया परुषम् उक्तम्। स्त्रीत्वात् दुष्टस्वभावेन गुरुवाक्ये दृढं स्थितं माम् एवं शङ्कमानां विनश्यन्तीं त्वां धिक्।’ अन्ते सः प्रस्थानं निश्चिनोति — ‘वरानने, काकुत्स्थः यत्र अस्ति तत्र गच्छामि; ते स्वस्ति अस्तु। विशालाक्षि, समग्राः वनदेवताः त्वां रक्षन्तु; यानि घोराणि निमित्तानि मे प्रादुर्भवन्ति, तेषु सत्सु अपि पुनरागतः सन् त्वां रामेण सह पश्येयम् इति इच्छामि।’ एषा शेषा आशीः एव आगामिनः अनर्थस्य सूचना। अत्र लक्ष्मणस्य त्रीणि रूपाणि क्रमेण दृश्यन्ते — प्रथमं प्राञ्जलेः विनयः, ततः आहतस्य वेदना, अन्ते च कर्तव्यनिश्चयः। ‘साक्षिणो हि वनेचराः’ इति वचनेन सः निर्जने वने अपि धर्मसभाम् इव कल्पयति; न्यायस्य साक्षी न मनुष्यः, अपि तु वनम् एव। ‘उत्तरं नोत्सहे वक्तुं दैवतं भवती मम’ इति वाक्यं तु सम्पूर्णस्य संवादस्य केन्द्रम् — यः निन्दितः, सः एव निन्दिकां देवतां वदति। तथापि ‘धिक् त्वाम्’ इति पदं तस्य मुखात् निर्गच्छति; एतत् एव तस्य मानुषत्वम्।

Addressed with such harsh words by Sītā, words that made his hair stand on end, Lakṣmaṇa, master of his senses, joined his palms and said, "I cannot bring myself to answer you; to me you are a goddess. Mithilā's daughter, unseemly words are no wonder in women; this is the nature of women as it is seen in this world: they cast off dharma, they are fickle, sharp-tongued and sowers of discord." Then his pain showed: "Vaidehī, daughter of Janaka, I cannot bear such words; they fall between my two ears like red-hot iron arrows. Let all the creatures of the forest hear me and be my witnesses: though I spoke justly, you answered me harshly. Shame on you, you who are heading for ruin, that from the perverse nature of womanhood you should suspect me so, when I stand firm by my elder's command." At last he decided to go: "I am going where Kākutstha is. May all be well with you, fair-faced lady. May all the forest deities protect you, wide-eyed one. Dreadful omens are appearing to me; may I come back and see you here with Rāma." That last blessing is itself a sign of the disaster to come. We see Lakṣmaṇa in three moods in turn: the humility of folded palms, the pain of one wounded, and at last the resolve to do his duty. By calling the forest creatures his witnesses he makes the lonely forest into a court of dharma, where the witness to justice is not man but the forest itself. "I cannot answer you; you are a goddess to me" is the centre of the whole exchange: the one reviled calls his reviler a goddess. And yet "shame on you" escapes his lips, and that is his humanity.

७सीतायाः प्रतिज्ञा लक्ष्मणस्य प्रस्थानं च

३५लक्ष्मणेनैवमुक्ता तु रुदती जनकात्मजा।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं तीव्रबाष्पपरिप्लुता॥

३६गोदावरीं प्रवेक्ष्यामि हीना रामेण लक्ष्मण।
आबन्धिष्येऽथवा त्यक्ष्ये विषमे देहमात्मनः॥

३७पिबामि वा विषं तीक्ष्णं प्रवेशयामि हुताशनम्।
न त्वहं राघवादन्यं कदापि पुरुषं स्पृशे॥

३८इति लक्ष्मणमाश्रुत्य सीता शोकसमन्विता।
पाणिभ्यां रुदती दुःखादुदरं प्रजघान ह॥

३९तामार्तरूपां विमना रुदन्तीं सौमित्रिरालोक्य विशालनेत्राम्।
आश्वासयामास न चैव भर्तुस्तं भ्रातरं किंचिदुवाच सीता॥

४०ततस्तु सीतामभिवाद्य लक्ष्मणः कृताञ्जलिः किंचिदभिप्रणम्य।
अवेक्षमाणो बहुशः स मैथिलीं जगाम रामस्य समीपमात्मवान्॥

लक्ष्मणेन एवम् उक्ता रुदती जनकात्मजा तीव्रेण बाष्पेण परिप्लुता सती प्रत्युवाच — ‘लक्ष्मण, रामेण हीना सती गोदावरीं प्रवेक्ष्यामि, आत्मानं वा बध्नामि, विषमे स्थाने स्वं देहं त्यक्ष्यामि, तीक्ष्णं विषं पिबामि, हुताशनं वा प्रविशामि; किन्तु राघवात् अन्यं पुरुषं कदापि न स्पृशामि।’ इति लक्ष्मणं प्रतिश्रुत्य शोकसमन्विता सा रुदती दुःखातिरेकात् पाणिभ्यां स्वम् उदरं प्रजघान। तां विशालनेत्राम् आर्तरूपां रुदन्तीं दृष्ट्वा विमनाः सौमित्रिः मनसा एव आश्वासयामास; सीता तु तस्मिन् काले भर्तुः भ्रातरं किंचिद् अपि न उवाच — मौनम् एव तस्याः उत्तरम्। ततः आत्मवान् लक्ष्मणः सीताम् अभिवाद्य, कृताञ्जलिः सन् किंचित् प्रणम्य, मैथिलीं बहुशः अवेक्षमाणः रामस्य समीपं जगाम। अन्तिमौ श्लोकौ उपजातिवृत्तेन गतिं मन्दीकुरुतः; पुनः पुनः निरीक्षणम् एव विदायस्य वेदनां वहति। एतेन विच्छेदेन पर्णशाला अरक्षिता जाता — अग्रिमे सर्गे रावणः तम् एव अवसरं गृह्णाति। तस्याः पञ्च प्रतिज्ञाः — जलम्, बन्धनम्, प्रपातः, विषम्, अग्निः — एकैव निष्ठां पञ्चधा वदन्ति; ‘न त्वहं राघवादन्यं कदापि पुरुषं स्पृशे’ इति अन्तिमं वाक्यम् एव सर्वासां मूलम्। कविः अत्र न कमपि दूषयति — न सीतां शङ्काकारिणीम्, न लक्ष्मणं गच्छन्तम्; केवलं दैवस्य गतिं दर्शयति। उभयोः अपि निष्ठा शुद्धा, तथापि परिणामः विनाशः एव।

At Lakṣmaṇa's words Janaka's daughter wept, and drenched in bitter tears she answered, "Lakṣmaṇa, parted from Rāma I shall throw myself into the Godāvarī, or hang myself, or cast my body from a cliff, or drink deadly poison, or walk into the fire; but I will never touch any man but Rāghava." Having made this vow to Lakṣmaṇa, overwhelmed with sorrow, she wept and beat her belly with her hands. Seeing her, wide-eyed, stricken and weeping, Saumitri was downcast and could comfort her only in his heart, while Sītā said not a word more to her husband's brother; silence was her answer. Then Lakṣmaṇa, master of himself, saluted Sītā, bowed a little with folded hands, and, looking back at Maithilī again and again, set out towards Rāma. The last two verses, in a different metre, slow the pace, and the looking back again and again carries all the pain of parting. With this separation the leaf hut was left unguarded, and in the next sarga Rāvaṇa seizes that very chance. Her five vows, water, the noose, the cliff, poison and fire, express a single faithfulness in five ways, and the last sentence, that she will never touch any man but Rāghava, is the root of them all. The poet blames no one here, neither Sītā for her suspicion nor Lakṣmaṇa for leaving; he shows only the course of fate. The loyalty of both was pure, and yet the end was ruin.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३५ पदानि

आर्तस्वर ४५.१ पीडितस्य आक्रन्दनध्वनिः

सन्धिः: ‘आर्त + स्वर’ इत्यत्र व्यञ्जनसमीपे सन्धिकार्यं नास्ति; ‘आर्त’ इति तु ‘ऋत्’ धातोः ‘आ + ऋत’ इति गुणसन्धिना (आ + ऋ = आर्) सिद्धम्
समासः: आर्तः स्वरः — कर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

शरणैषिणम् ४५.३ रक्षां याचमानः, आश्रयम् इच्छन्

सन्धिः: शरण + एषिन् → शरणैषिन् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः: शरणम् एषते इति शरणैषी — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘शरणैषिन्’ (‘भ्रातरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

वशमापन्न ४५.४ अधीनतां गतः, वशं प्राप्तः

सन्धिः: ‘वशम् + आपन्न’ इति पदयोः सन्धिः; ‘आपन्न’ इति ‘आ + पद्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
समासः: वशम् आपन्नः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

जनकात्मजा ४५.५ जनकस्य पुत्री, सीता

सन्धिः: जनक + आत्मजा → जनकात्मजा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: जनकस्य आत्मजा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

मित्ररूप ४५.५ सुहृदः आकारेण, मित्रवेषेण

सन्धिः: ‘मित्र + रूप’ इत्यत्र स्वरसन्निपातः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मित्रस्य रूपम् इव रूपं यस्य तत् — बहुव्रीहिगर्भः, अत्र तृतीयायाम् ‘मित्ररूपेण’ इति भावे
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

नाभिपद्यसे ४५.६ समीपं न गच्छसि, न उपसर्पसि

सन्धिः: न + अभिपद्यसे → नाभिपद्यसे — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘अभि + पद्’ धातोः लटि मध्यमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः: क्रियापदम्, लट्, आत्मनेपदम्

महाद्युति ४५.८ महातेजस्वी, रामः

सन्धिः: महत् + द्युति → महाद्युति — समासे ‘महत्’ इत्यस्य ‘महा’ इति आदेशः
समासः: महती द्युतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

विस्रब्ध ४५.८ निःशङ्कः, विश्वस्तः, निश्चिन्तः

सन्धिः: वि + स्रब्ध — ‘वि’ उपसर्गे सति सन्धिकार्यं नास्ति; ‘स्रम्भ्’ धातोः क्तप्रत्यये अनुनासिकलोपः
समासः: समासः नास्ति — कृदन्तरूपम्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत् प्रयुक्तम्)

बाष्पशोकसमन्विता ४५.९ अश्रुभिः शोकेन च युक्ता

सन्धिः: सम् + अनु + इत → समन्वित — अत्र ‘अनु + इत’ इत्यत्र यण्सन्धिः (उ + इ = व् + इ)
समासः: बाष्पेण शोकेन च समन्विता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

पन्नगासुरगन्धर्वदेवदानवराक्षस ४५.१० सर्पदैत्यगन्धर्वदेवदानवराक्षसैः

सन्धिः: पन्नग + असुर → पन्नगासुर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); देव + दानव इत्यत्र तु सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पन्नगाः च असुराः च गन्धर्वाः च देवाः च दानवाः च राक्षसाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (कर्तरि)

वासवोपम ४५.१३ इन्द्रतुल्यः

सन्धिः: वासव + उपम → वासवोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: वासवेन उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

अनिवार्य ४५.१४ निरोद्धुम् अशक्यम्

सन्धिः: न + निवार्य → अनिवार्य — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः
समासः: न निवार्यम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे, ‘बलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

सेश्वर ४५.१५ इन्द्रेण सहिताः

सन्धिः: स + ईश्वर → सेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: ईश्वरेण सह वर्तन्ते इति सेश्वराः — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः)
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘लोकैः’ इत्यस्य विशेषणम्)

निर्वृत ४५.१५ शान्तम्, स्वस्थम्, निश्चिन्तम्

सन्धिः: निर् + वृत — विसर्गस्य रेफादेशः, ततः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘निर् + वृ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)

गन्धर्वनगरप्रख्या ४५.१७ आकाशनगरसदृशी, मिथ्यादृश्यरूपा

सन्धिः: प्र + ख्या → प्रख्या — सन्धिकार्यं नास्ति; समासे तु ‘नगर + प्रख्या’ इत्यत्र अपि न
समासः: गन्धर्वनगरम् इव प्रख्या यस्याः सा — उपमानपूर्वपदबहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘माया’ इत्यस्य विशेषणम्)

न्यासभूता ४५.१७ धरोहररूपेण स्थापिता

सन्धिः: नि + आस → न्यास — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः: न्यासः भूता — ‘न्यासरूपेण स्थिता’ इति कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

वरारोहे ४५.१८ उत्तमजघने, सुन्दरि

सन्धिः: वर + आरोह → वरारोह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: वरः आरोहः (जघनम्) यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘वरारोहा’

अनार्याकरुणारम्भ ४५.२१ अनार्य, निर्दयकर्मारम्भ

सन्धिः: अनार्य + अकरुण → अनार्याकरुण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); तथा अकरुण + आरम्भ → अकरुणारम्भ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: अकरुणः आरम्भः यस्य सः — बहुव्रीहिः; ‘अनार्य’ इति पृथक् सम्बोधनम् अपि सम्भवति
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

कुलपांसन ४५.२१ कुलकलङ्क, वंशदूषक

सन्धिः: ‘कुल + पांसन’ इत्यत्र स्वरसन्निपातः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कुलं पांसयति (मलिनयति) इति कुलपांसनः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

प्रच्छन्नचारिषु ४५.२३ गूढवृत्तिषु, भावं गोपयित्सु

सन्धिः: प्र + छन्न → प्रच्छन्न — छकारस्य द्वित्वं तुक्आगमेन (प्रत् + छन्न)
समासः: प्रच्छन्नः सन् चरति इति प्रच्छन्नचारी — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, बहुवचनम्; प्रातिपदिकं ‘प्रच्छन्नचारिन्’

पद्मनिभेक्षण ४५.२५ कमलसदृशनेत्रः

सन्धिः: पद्मनिभ + ईक्षण → पद्मनिभेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: पद्मनिभे ईक्षणे यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

उपसंश्रित्य ४५.२६ आश्रित्य, पतिरूपेण प्राप्य

सन्धिः: उप + सम् + श्रि + ल्यप् — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
विभक्तिः: अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)

पृथग्जन ४५.२६ अन्यः साधारणः पुरुषः

सन्धिः: पृथक् + जन → पृथग्जन — जश्त्वसन्धिः (क् + ज् = ग् + ज्)
समासः: पृथक् (इतरः) जनः — कर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

रोमहर्षण ४५.२७ रोमाञ्चकरम्, भयङ्करम्

सन्धिः: ‘रोम + हर्षण’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: रोम्णां हर्षणम् (उद्गमः) यस्मात् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्राञ्जलि ४५.२८ बद्धाञ्जलिः, कृताञ्जलिः

सन्धिः: प्र + अञ्जलि → प्राञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: प्रकृष्टः अञ्जलिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अप्रतिरूप ४५.२९ अनुचितम्, अयोग्यम्

सन्धिः: न + प्रतिरूप → अप्रतिरूप — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः
समासः: न प्रतिरूपम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)

तप्तनाराचसंनिभ ४५.३१ तप्तलोहबाणसदृशम्

सन्धिः: सम् + निभ → संनिभ — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः: तप्तः नाराचः, तेन संनिभम् — तृतीयातत्पुरुषगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

न्यायवादी ४५.३२ युक्तं वदन्, धर्म्यवचनः

सन्धिः: नि + आय → न्याय — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः: न्यायं वदति इति न्यायवादी — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘न्यायवादिन्’

वरानने ४५.३३ सुमुखि, शोभनवदने

सन्धिः: वर + आनन → वरानन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: वरम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘वरानना’

विशालाक्षि ४५.३४ आयतनेत्रे

सन्धिः: विशाल + अक्षि → विशालाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: विशाले अक्षिणी यस्याः सा — बहुव्रीहिः (‘अक्षि’ इत्यस्य समासान्ते ‘अक्ष’)
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘विशालाक्षी’

हुताशन ४५.३७ अग्निः

सन्धिः: हुत + अशन → हुताशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: हुतम् अश्नाति इति हुताशनः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

आश्रुत्य ४५.३८ प्रतिज्ञाय, प्रतिश्रुत्य

सन्धिः: आ + श्रुत्य — ‘आ’ उपसर्गे सति सन्धिकार्यं नास्ति; ‘आ + श्रु’ (प्रतिज्ञायाम्) इति धातोः ल्यप्
समासः: समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
विभक्तिः: अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)

सौमित्रि ४५.३९ सुमित्रायाः पुत्रः, लक्ष्मणः

सन्धिः: सुमित्रा + इञ् → सौमित्रि — आदिवृद्धिः (उ → औ) तथा अन्त्यलोपः
समासः: समासः नास्ति — अपत्यार्थे तद्धितान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

कृताञ्जलि ४५.४० बद्धहस्तः, नमस्कारमुद्रायुक्तः

सन्धिः: कृत + अञ्जलि → कृताञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: कृतः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अवेक्षमाण ४५.४० पुनः पुनः पश्यन्

सन्धिः: अव + ईक्षमाण → अवेक्षमाण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: समासः नास्ति — ‘अव + ईक्ष्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्