राघवानुज
४६.१
रामस्य कनिष्ठः भ्राता, लक्ष्मणः
- सन्धिः
- राघव + अनुज → राघवानुज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- राघवस्य अनुजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अरण्यकाण्डम् — षट्चत्वारिंशः सर्गः
परिव्राजकरूपेण रावणस्य सीतासमीपागमनम्
लक्ष्मणस्य प्रस्थानम्, रावणस्य भिक्षुवेषः, प्रकृतेः स्तम्भः, सीतायाः रूपप्रशंसा, आतिथ्यम्, हरणसंकल्पश्च
अस्मिन् सर्गे रावणः प्रथमं सीतायाः समीपम् उपसर्पति। लक्ष्मणे कुपिते सति प्रस्थिते, पर्णशाला अरक्षिता जायते; तम् एव अवसरं गृहीत्वा दशग्रीवः श्लक्ष्णकाषायवस्त्रं शिखां छत्रं उपानहौ यष्टिं कमण्डलुं च धृत्वा परिव्राजकरूपेण अभिचक्राम। कविः तस्य आगमनं दुर्निमित्तैः एव सूचयति — जनस्थानस्य द्रुमाः न कम्पन्ते, वायुः न प्रवाति, शीघ्रस्रोताः गोदावरी अपि भयात् स्तिमिता भवति। ‘तृणैः कूपः इव आवृतः’ इति उपमया तस्य छद्म स्पष्टीकृतम्। सः सीतां पर्णशालायाम् आसीनां बाष्पशोकाभिपीडितां दृष्ट्वा कामशरैः आविद्धः सन् ब्रह्मघोषम् उदीरयन् प्रश्रितं वाक्यम् आरभते; दीर्घया स्तुत्या तस्याः वस्त्रं मालां मुखं नेत्रे दशनान् अङ्गानि च वर्णयित्वा ‘त्वं देवी अप्सराः वा’ इति पृच्छति, ‘इदं राक्षसानां स्थानम्, अतः प्रतिक्राम’ इति च वदति। अन्ते ‘का असि, कस्य असि, किमर्थम् एका दण्डकान् चरसि’ इति प्रश्नान् करोति। सीता तु द्विजातिवेषम् एव प्रमाणं मत्वा आसनं पाद्यं वन्यम् अन्नं च निवेदयति — अतिथिधर्मेण एव तस्याः बन्धनम्। निमन्त्रितः रावणः तु तस्याः हरणे मनः समर्पयति, कविः च तत् ‘वधाय’ इति निर्दिशति। सर्गान्ते सीता मृगयागतं पतिं प्रतीक्षमाणा हरितं महत् वनम् एव पश्यति, न तु रामलक्ष्मणौ।
२उपमाः, प्रकृतेः स्तम्भः, भयसूचना
५रहितां सूर्यचन्द्राभ्यां संध्यामिव महत्तमः।
तामपश्यत्ततो बालां राजपुत्रीं यशस्विनीम्॥
६रोहिणीं शशिना हीनां ग्रहवद्भृशदारुणः।
तमुग्रं पापकर्माणं जनस्थानगता द्रुमाः॥
७संदृश्य न प्रकम्पन्ते न प्रवाति च मारुतः।
शीघ्रस्रोताश्च तं दृष्ट्वा वीक्षन्तं रक्तलोचनम्॥
८स्तिमितं गन्तुमारेभे भयाद्गोदावरी नदी।
रामस्य त्वन्तरं प्रेप्सुर्दशग्रीवस्तदन्तरे॥
सूर्येण चन्द्रेण च रहितां संध्याम् इव, यां महत् तमः अभ्येति, तादृशीम् एकाकिनीं तां बालां यशस्विनीं राजपुत्रीं सः अपश्यत्। चन्द्रेण हीनां रोहिणीं यथा भृशदारुणः क्रूरग्रहः अभिभवति, तथा सः ताम् अभ्यगच्छत् — द्वे अपि उपमे ज्योतिषात् गृहीते, उभयत्र च प्रकाशस्य अपगमः एव मूलम्। तम् उग्रं पापकर्माणं संदृश्य जनस्थानस्थाः द्रुमाः न प्रकम्पन्ते, वायुः अपि न प्रवाति। रक्तलोचनं तं वीक्षमाणं दृष्ट्वा शीघ्रस्रोताः गोदावरी नदी अपि भयात् स्तिमिता सती मन्दं गन्तुम् आरेभे। एवं वृक्षाः, वायुः, नदी च — त्रयः अपि अचेतनाः स्तब्धाः; एतेन कविः आगामिनम् अनर्थं शब्देन विना एव सूचयति। रामस्य अन्तरम् अन्विष्यन् दशग्रीवः तस्मिन् एव अन्तरे प्रविष्टः। ‘न प्रवाति च मारुतः’ इति निषेधवाक्यैः एव कविः भयं वर्णयति; क्रिया न वर्ण्यते, अपि तु क्रियायाः अभावः। गोदावर्याः स्तम्भनम् एव सर्वोत्तमं निमित्तम् — या नित्यं शीघ्रं स्रवति, सा अपि भयात् मन्दा जाता। एवं जडम् अपि जगत् आपदं जानाति, मनुष्यौ तु न जानीतः।
She was alone like twilight parted from sun and moon when a great darkness comes on, and he looked at that young, glorious princess as a most cruel planet looks at Rohiṇī when the moon has left her. Both images come from the heavens, and in both the root is the loss of light. Seeing that fierce evildoer, the trees of Janasthāna stopped stirring and the wind ceased to blow. The swift Godāvarī too, seeing him glare about with his red eyes, grew still with fear and began to flow sluggishly. Trees, wind and river, all three insentient, stood stunned, and so without a word the poet foretells the coming disaster. Daśagrīva, who had been watching for an opening against Rāma, entered that very opening. The poet describes fear through what does not happen: not an action but its absence, the wind that did not blow. The river's stilling is the most telling omen of all: she who always runs fast grew slow with fear. Even the lifeless world knew the danger, while the two brothers did not.
३भिक्षुरूपेण उपसर्पणं सीतादर्शनं च
९उपतस्थे च वैदेहीं भिक्षुरूपेण रावणः।
अभव्यो भव्यरूपेण भर्तारमनुशोचतीम्॥
१०अभ्यवर्तत वैदेहीं चित्रामिव शनैश्चरः।
सहसा भव्यरूपेण तृणैः कूप इवावृतः॥
११अतिष्ठत्प्रेक्ष्य वैदेहीं रामपत्नीं यशस्विनीम्।
तिष्ठन्संप्रेक्ष्य च तदा पत्नीं रामस्य रावणः॥
१२शुभां रुचिरदन्तोष्ठीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम्।
आसीनां पर्णशालायां बाष्पशोकाभिपीडिताम्॥
१३स तां पद्मपलाशाक्षीं पीतकौशेयवासिनीम्।
अभ्यगच्छत वैदेहीं हृष्टचेता निशाचरः॥
१४दृष्ट्वा कामशराविद्धो ब्रह्मघोषमुदीरयन्।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं रहिते राक्षसाधिपः॥
१५तामुत्तमां त्रिलोकानां पद्महीनामिव श्रियम्।
विभ्राजमानां वपुषा रावणः प्रशशंस ह॥
भिक्षुरूपेण रावणः वैदेहीम् उपतस्थे। अभव्यः सन् भव्येन रूपेण, भर्तारम् अनुशोचन्तीं तां सः अभ्यवर्तत — चित्रां नक्षत्रं यथा शनैश्चरः, तथा। तृणैः आवृतः कूपः इव सहसा भव्यरूपेण छन्नः सः रामपत्नीं यशस्विनीं वैदेहीं प्रेक्ष्य अतिष्ठत्। ‘तृणैः कूपः इव आवृतः’ इति उपमा सर्गस्य केन्द्रम् — बाह्यं रूपं साधु, अन्तः तु पातः। तिष्ठन् सः रामस्य पत्नीं संप्रेक्षमाणः तां शुभां रुचिरदन्तोष्ठीं पूर्णचन्द्रनिभाननां पर्णशालायाम् आसीनां बाष्पशोकाभिपीडितां च अपश्यत्। ततः पद्मपलाशाक्षीं पीतकौशेयवासिनीं तां वैदेहीं हृष्टचेताः निशाचरः अभ्यगच्छत्। तां दृष्ट्वा एव कामशरैः आविद्धः सः ब्रह्मघोषम् उदीरयन् — वेदपाठम् इव कुर्वन् — रहिते स्थाने प्रश्रितं वाक्यम् अब्रवीत्। पद्मेन रहितां श्रियम् इव त्रिलोकानाम् उत्तमां वपुषा विभ्राजमानां तां रावणः प्रशशंस। ‘अभव्यः भव्यरूपेण’ इति विरोधालङ्कारेण कविः रावणस्य द्वैविध्यं स्पष्टयति — रूपं शुभम्, कर्म तु अशुभम्। शनैश्चरस्य चित्रानक्षत्रोपमा अपि ज्योतिषशास्त्रात् गृहीता; चित्रा नक्षत्रं यदा क्रूरग्रहेण दृष्टं भवति, तदा अनिष्टम् आशङ्क्यते। सीतायाः तस्मिन् काले दशा अपि वर्णिता — सा भर्तारम् एव अनुशोचन्ती, बाष्पेण शोकेन च पीडिता, पर्णशालायाम् एकाकिनी आसीना। एतस्याम् एव दशायां सः उपसर्पति; अरक्षितत्वं शोकः च — द्वयम् अपि तस्य साधनम्। ‘हृष्टचेताः’ इति पदेन तस्य आन्तरः हर्षः प्रकटितः, ‘प्रश्रितं वाक्यम्’ इति पदेन च बाह्यः विनयः। ‘रहिते’ इति पदेन स्थानस्य निर्जनत्वम् अपि सूचितम्; साक्षी कोऽपि नास्ति इति ज्ञात्वा एव सः वक्तुम् आरभते।
In his mendicant's guise Rāvaṇa came up to Vaidehī. Inauspicious himself, but in an auspicious form, he approached her as she grieved for her husband, as the planet Saturn approaches the star Citrā. Hidden suddenly in that pious form like a well covered over with grass, he stood looking at Rāma's glorious wife. That image of the grass-covered well is the heart of the sarga: fair on the surface, a pit beneath. Standing there gazing at Rāma's wife, he saw her, lovely, with fine teeth and lips, her face like the full moon, sitting in the leaf hut, tormented by tears and grief. Then, his heart full of glee, the night-rover went up to lotus-eyed Vaidehī in her yellow silk. Pierced by the arrows of desire at the very sight of her, the lord of the rākṣasas began to chant Vedic sounds, and there in that lonely place he spoke courteous words. He praised her, the finest woman in the three worlds, shining in her beauty like Śrī herself without her lotus. "Inauspicious in an auspicious form" is a paradox that lays bare his double nature, fair of form and foul of deed. The image of Saturn and Citrā comes from astrology, where the gaze of a cruel planet on that star is feared as an evil omen. Sītā's state at that moment is described too: grieving for her husband, weighed down with tears and sorrow, sitting alone in the leaf hut. It was in this state that he crept up on her; her defencelessness and her grief were both his instruments. "Full of glee" shows his inner delight, "courteous words" his outward humility, and "lonely place" shows that he began to speak knowing there was no witness.
४रावणस्य रूपप्रशंसा
१६रौप्यकाञ्चनवर्णाभे पीतकौशेयवासिनि।
कमलानां शुभां मालां पद्मिनीव च बिभ्रती॥
१७ह्रीः श्रीः कीर्तिः शुभा लक्ष्मीरप्सरा वा शुभानने।
भूतिर्वा त्वं वरारोहे रतिर्वा स्वैरचारिणी॥
१८समाः शिखरिणः स्निग्धाः पाण्डुरा दशनास्तव।
विशाले विमले नेत्रे रक्तान्ते कृष्णतारके॥
१९विशालं जघनं पीनमूरू करिकरोपमौ।
एतावुपचितौ वृत्तौ संहतौ संप्रगल्भितौ॥
२०पीनोन्नतमुखौ कान्तौ स्निग्धतालफलोपमौ।
मणिप्रवेकाभरणौ रुचिरौ ते पयोधरौ॥
२१चारुस्मिते चारुदति चारुनेत्रे विलासिनि।
मनो हरसि मे रामे नदीकूलमिवाम्भसा॥
२२करान्तमितमध्यासि सुकेशे संहतस्तनि।
नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किंनरी॥
‘रौप्यकाञ्चनवर्णाभे, पीतकौशेयवासिनि! पद्मिनी इव त्वं कमलानां शुभां मालां बिभर्षि। शुभानने, त्वं ह्रीः किं, श्रीः किं, कीर्तिः किं, शुभा लक्ष्मीः किम्, अप्सराः वा? वरारोहे, भूतिः वा, स्वैरचारिणी रतिः वा?’ इति सः देवताभिः एव तां तुलयति। ततः अङ्गवर्णनम् आरभते — ‘तव दशनाः समाः, शिखरिणः, स्निग्धाः, पाण्डुराः; नेत्रे विशाले विमले, रक्तान्ते, कृष्णतारके; जघनं विशालम्, ऊरू पीनौ करिकरोपमौ; पयोधरौ च उपचितौ वृत्तौ संहतौ संप्रगल्भितौ, पीनोन्नतमुखौ, कान्तौ, स्निग्धतालफलोपमौ, मणिप्रवेकाभरणौ रुचिरौ। चारुस्मिते, चारुदति, चारुनेत्रे, विलासिनि! अम्भसा नदीकूलम् इव त्वं मम मनः हरसि। करान्तमितमध्या असि, सुकेशा, संहतस्तनी च। त्वं नैव देवी, न गन्धर्वी, न यक्षी, न च किन्नरी’ इति। एतत् सर्वं यद्यपि स्तुतिरूपम्, तथापि कविः तत् भिक्षुवेषस्य विरुद्धं दर्शयति — यः ब्रह्मघोषम् उदीरयति, सः एव अङ्गानि वर्णयति; वेषः धर्मस्य, वाक् तु कामस्य। ‘नैव देवी न गन्धर्वी’ इति निषेधवाक्येन सः स्वस्य एव पूर्वप्रश्नस्य उत्तरं ददाति — देवता इति यत् उक्तम्, तत् अपि अलम्; एतादृशी मानुषी एव न दृष्टपूर्वा इति तस्य आशयः। वर्णनस्य क्रमः अपि सूचकः — प्रथमं वस्त्रं मालां च, ततः मुखं नेत्रे दशनान् च, अन्ते च शरीरम्; दृष्टिः क्रमेण अधः गच्छति, विनयः च क्रमेण क्षीयते। ‘मनो हरसि मे’ इति वाक्ये तु ‘हरण’ शब्दः प्रथमम् आगच्छति; यत् सः अग्रे कर्म करिष्यति, तस्य एव नाम अत्र उपमारूपेण प्रयुक्तम् — कविकौशलम् इदम्।
"You whose glow is of silver and gold, dressed in yellow silk, wearing a lovely garland of lotuses like a lotus pool itself, fair-faced one, are you Modesty, or Fortune, or Fame, or the auspicious Lakṣmī, or an apsaras? Are you Prosperity, lovely lady, or Rati, goddess of love, roaming at will?" So he compared her with goddesses. Then he began to describe her body. "Your teeth are even, pointed, smooth and white; your eyes are wide and clear, red at the corners, dark in the pupils; your hips are broad, your thighs full like an elephant's trunk; your breasts are full, round, close together and firm, their tips raised, lovely, smooth as palm fruits, adorned with the finest gems. Sweetly smiling, fair of tooth and eye, alluring lady, you carry off my heart as a river in flood carries off its bank. Your waist can be spanned by a hand, your hair is lovely, your breasts are close-set. You are no goddess, no gandharva woman, no yakṣī, no kinnarī." Though all of it is framed as praise, the poet shows how it clashes with the mendicant's dress: the same man who chants the Veda catalogues her limbs; the dress is dharma's, the speech is lust's. By saying she is no goddess he answers his own question: even calling her a goddess falls short, he has never seen such a woman. The order of the description is telling too: first her clothes and garland, then face, eyes and teeth, and last her body; his gaze moves steadily downwards and his decorum steadily fades. And in "you carry off my heart" the word for carrying off comes first; the name of the deed he is about to do is used here in a figure, a stroke of the poet's art.
५‘इदं स्थानं तव न योग्यम्’ इति रावणस्य वचनम्
२३नैवंरूपा मया नारी दृष्टपूर्वा महीतले।
रूपमग्र्यं च लोकेषु सौकुमार्यं वयश्च ते॥
२४इह वासश्च कान्तारे चित्तमुन्माथयन्ति मे।
सा प्रतिक्राम भद्रं ते न त्वं वस्तुमिहार्हसि॥
२५राक्षसानामयं वासो घोराणां कामरूपिणाम्।
प्रासादाग्राणि रम्याणि नगरोपवनानि च॥
२६संपन्नानि सुगन्धीनि युक्तान्याचरितुं त्वया।
वरं माल्यं वरं गन्धं वरं वस्त्रं च शोभने॥
२७भर्तारं च वरं मन्ये त्वद्युक्तमसितेक्षणे।
का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा शुचिस्मिते॥
२८वसूनां वा वरारोहे देवता प्रतिभासि मे।
नेह गच्छन्ति गन्धर्वा न देवा न च किन्नराः॥
‘एतादृशी नारी मया महीतले पूर्वं न दृष्टा। लोकेषु अग्र्यं तव रूपम्, सौकुमार्यम्, वयः च — तथा च कान्तारे अयं तव वासः; एतानि सर्वाणि मम चित्तम् उन्माथयन्ति। सा त्वं प्रतिक्राम, ते भद्रं भवतु; इह वस्तुं त्वं न अर्हसि। अयं हि कामरूपिणां घोराणां राक्षसानां वासः। रम्याणि प्रासादाग्राणि, नगरोपवनानि, संपन्नानि सुगन्धीनि च स्थानानि त्वया आचरितुं युक्तानि।’ ततः सः वरत्वस्य लक्षणम् एव परिवर्तयति — ‘शोभने, तत् एव माल्यं वरम्, तत् एव गन्धः, तत् एव वस्त्रम्, यत् त्वया युज्यते; असितेक्षणे, तम् एव च भर्तारं वरं मन्ये यः त्वदनुरूपः।’ पुनः सः पृच्छति — ‘शुचिस्मिते, त्वं रुद्राणां मरुतां वा का असि? वरारोहे, वसूनां वा काचित् देवता इव मे प्रतिभासि। इह गन्धर्वाः न गच्छन्ति, न देवाः, न किन्नराः।’ प्रश्नच्छलेन सः निमन्त्रणम् एव वदति। ‘प्रतिक्राम’ इति आज्ञार्थेन सः ताम् अन्यत्र गन्तुं प्रेरयति; किन्तु ‘कुत्र गन्तव्यम्’ इति न वदति — तत् अनुक्तम् एव तस्य लङ्का। ‘भर्तारं च वरं मन्ये’ इति वाक्ये तु तस्य आशयः प्रायः प्रकटः जातः, तथापि सः पुनः देवताविषयकं प्रश्नं कृत्वा तं गोपयति। राक्षसानां वासः इति यत् सः भयार्थं वदति, तत् एव तस्य स्वस्य परिचयः; सत्यं वदन् अपि सः वञ्चयति।
"I have never before seen such a woman on earth. Your beauty, the first in all the worlds, your delicacy, your youth, and your living here in the wilderness all churn my mind. Go back, bless you; you should not be living here. This is the home of terrible rākṣasas who take any shape they please. Fine palace roofs, city gardens, rich and fragrant places are where you ought to be." Then he redefined what "best" means: "The best garland, fair lady, the best perfume, the best garment, and the best husband too, dark-eyed one, is whatever suits you." Again he asked, "Who are you, lady of the pure smile? Are you one of the Rudras or the Maruts, or of the Vasus, lovely one? To me you seem a goddess. Yet no gandharvas come here, no gods, no kinnaras." Under cover of questions he was really issuing an invitation. With "go back" he urges her to go elsewhere, but does not say where; the unspoken destination is his Laṅkā. In "the best husband" his purpose is almost out in the open, yet he hides it again with another question about goddesses. And the home of the rākṣasas, which he mentions to frighten her, is his own description: even while telling the truth he deceives.
६रावणस्य प्रश्नाः सीतायाः आतिथ्यं च
२९राक्षसानामयं वासः कथं तु त्वमिहागता।
इह शाखामृगाः सिंहा द्वीपिव्याघ्रमृगा वृकाः॥
३०ऋक्षास्तरक्षवः कङ्काः कथं तेभ्यो न बिभ्यसे।
मदान्वितानां घोराणां कुञ्जराणां तरस्विनाम्॥
३१कथमेका महारण्ये न विभेषि वरानने।
कासि कस्य कुतश्च त्वं किं निमित्तं च दण्डकान्॥
३२एका चरसि कल्याणि घोरान्राक्षससेवितान्।
इति प्रशस्ता वैदेही रावणेन महात्मना॥
३३द्विजातिवेषेण हि तं दृष्ट्वा रावणमागतम्।
सर्वैरतिथिसत्कारैः पूजयामास मैथिली॥
३४उपानीयासनं पूर्वं पाद्येनाभिनिमन्त्र्य च।
अब्रवीत्सिद्धमित्येव तदा तं सौम्यदर्शनम्॥
‘अयं राक्षसानां वासः; त्वं तु कथम् इह आगता? इह शाखामृगाः, सिंहाः, द्वीपिनः, व्याघ्राः, मृगाः, वृकाः, ऋक्षाः, तरक्षवः, कङ्काः च वसन्ति; तेभ्यः त्वं कथं न बिभ्यसि? मदान्वितानां घोराणां तरस्विनां कुञ्जराणां मध्ये महारण्ये एकाकिनी सती, वरानने, कथं न विभेषि? कल्याणि, त्वं का असि, कस्य असि, कुतः आगता, किंनिमित्तं च राक्षससेवितान् घोरान् दण्डकान् एका चरसि?’ — एवं क्रमेण सः प्रशंसातः प्रश्नं प्रति गच्छति। महात्मना इव स्थितेन रावणेन एवं प्रशस्ता वैदेही, द्विजातिवेषेण आगतं तं दृष्ट्वा, सर्वैः अतिथिसत्कारैः तं पूजयामास। सा पूर्वम् आसनम् उपानीय, पाद्येन अभिनिमन्त्र्य, ततः तं सौम्यदर्शनम् ‘सिद्धम्’ इति अब्रवीत्। अतिथिधर्मः एव अत्र सीतायाः बन्धनं जातः — यः वञ्चयितुम् आगतः, सः एव पूजितः। प्रश्नाः त्रिविधाः — भयविषयकः, परिचयविषयकः, प्रयोजनविषयकः च; सर्वे च तस्याः एकाकित्वम् एव पुनः पुनः स्पृशन्ति। सीता तु तेषु न किमपि आशङ्कते; ब्राह्मणः अतिथिः च इति एतावत् एव तस्याः प्रमाणम्। ‘सिद्धम्’ इति एकपदेन कृतं निमन्त्रणं तु गृहस्थधर्मस्य पराकाष्ठा — यत् अस्ति, तत् अतिथये निवेदितम्। कविः अत्र न किमपि दोषं वदति; केवलं यत् धर्मेण कृतम्, तत् एव अनर्थस्य द्वारं जातम् इति दर्शयति।
"This is where the rākṣasas live; how did you come here? Monkeys, lions, leopards, tigers, deer, wolves, bears, hyenas and kaṅka birds live here; how is it you are not afraid of them? And among the rutting, terrible, swift elephants, alone in this great forest, how is it, fair-faced one, that you feel no fear? Who are you, good lady, whose are you, where do you come from, and why do you wander alone in the dreadful Daṇḍaka woods, haunted by rākṣasas?" So step by step he moved from praise to questions. Praised in this way by Rāvaṇa, who seemed a great soul, and seeing that he had come in the guise of a brahmin, Vaidehī honoured him with every rite of hospitality. First she brought him a seat and offered water for his feet, and then she said to her gentle-looking guest, "The meal is ready." The duty of hospitality itself became her snare: the one who came to deceive was the one honoured. His questions are of three kinds, about fear, about who she is, and about why she is there, and all of them keep touching on her being alone. Sītā suspected nothing in them; that he was a brahmin and a guest was proof enough for her. Her one-word invitation, "ready", is the height of a householder's duty: whatever there is, is offered to the guest. The poet finds no fault here; he only shows that what was done out of dharma became the door to disaster.
७रावणस्य हरणसंकल्पः सीतायाः प्रतीक्षा च
३५द्विजातिवेषेण समीक्ष्य मैथिली समागतं पात्रकुसुम्भधारिणम्।
अशक्यमुद्द्वेष्टुमुपायदर्शनान्यमन्त्रयद्ब्राह्मणवत्तथागतम्॥
३६इयं बृसी ब्राह्मण काममास्यतामिदं च पाद्यं प्रतिगृह्यतामिति।
इदं च सिद्धं वनजातमुत्तमं त्वदर्थमव्यग्रमिहोपभुज्यताम्॥
३७निमन्त्र्यमाणः प्रतिपूर्णभाषिणीं नरेन्द्रपत्नीं प्रसमीक्ष्य मैथिलीम्।
प्रसह्य तस्या हरणे दृढं मनः समर्पयामास वधाय रावणः॥
३८ततः सुवेषं मृगयागतं पतिं प्रतीक्षमाणा सहलक्ष्मणं तदा।
निरीक्षमाणा हरितं ददर्श तन्महद्वनं नैव तु रामलक्ष्मणौ॥
द्विजातिवेषेण समागतं पात्रं कुसुम्भवस्त्रं च धारयन्तं तं समीक्ष्य, उपायदर्शनात् अनादर्तुम् अशक्यम् इति मत्वा, मैथिली तथागतं तं ब्राह्मणवत् न्यमन्त्रयत्। ‘ब्राह्मण, इयं बृसी; कामम् आस्यताम्। इदं च पाद्यं प्रतिगृह्यताम्। इदं च वनजातम् उत्तमं सिद्धम् अन्नं त्वदर्थम् एव कृतम्; इह अव्यग्रम् उपभुज्यताम्’ इति सा आह। एवं निमन्त्र्यमाणः सः प्रतिपूर्णभाषिणीं नरेन्द्रपत्नीं मैथिलीं प्रसमीक्ष्य, प्रसह्य तस्याः हरणे दृढं मनः समर्पयामास — कविः तु ‘वधाय’ इति पदं योजयति, यतः तत् एव कर्म तस्य मरणस्य मूलम्। अन्ते सीता सलक्ष्मणं मृगयां गतं सुवेषं पतिं प्रतीक्षमाणा चतुर्दिक्षु निरीक्षमाणा हरितं महत् वनम् एव ददर्श, न तु रामलक्ष्मणौ। एतेन शून्येन दृश्येन सर्गः समाप्यते। ‘अशक्यमुद्द्वेष्टुम्’ इति पदेन कविः सीतायाः निर्दोषतां रक्षति — न सा अविवेकात् पूजितवती, अपि तु उपायदर्शनात् एव। ‘हरितं महद्वनम्’ इति दृश्यं तु रिक्तताम् एव वदति — यत्र पतिः देवरः च द्रष्टव्यौ, तत्र केवलं वनम्।
Seeing him come in a brahmin's guise, with bowl and saffron robe, and judging from every mark of his calling that he could not be turned away, Maithilī invited him as one invites a brahmin. "Here is a mat, brahmin; sit as you please. Accept this water for your feet. And this fine food from the forest has been prepared for you; eat it here at your ease." Invited so, Rāvaṇa gazed at Maithilī, the king's wife, whose every word was courtesy, and set his heart firmly on carrying her off by force; and the poet adds that he set it on his own destruction, for that deed would be the root of his death. And Sītā, waiting for her handsome husband, who had gone hunting with Lakṣmaṇa, looked all about her and saw only the great green forest, not Rāma and Lakṣmaṇa. On that empty scene the sarga ends. The words "he could not be turned away" protect Sītā's innocence: she did not honour him without thought, but because of the signs she saw. And the great green forest speaks of emptiness: where she looked for her husband and his brother, there was only forest.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
४१ पदानि
विकाङ्क्षन्
४६.१
अत्यन्तम् इच्छन्, द्रष्टुम् उत्सुकः
- सन्धिः
- वि + काङ्क्षन् — उपसर्गयोगे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + काङ्क्ष्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कर्तरि)
परिव्राजकरूपधृक्
४६.२
संन्यासिवेषधारी
- सन्धिः
- ‘रूप + धृक्’ इत्यत्र स्वरसन्निपातः नास्ति; ‘धृक्’ इति ‘धृ’ धातोः क्विप्प्रत्यये जश्त्वेन सिद्धम्
- समासः
- परिव्राजकस्य रूपं धरति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
श्लक्ष्णकाषायसंवीत
४६.३
मृदुना गैरिकवस्त्रेण आवृतः
- सन्धिः
- सम् + वीत → संवीत — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- श्लक्ष्णेन काषायेण संवीतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
यष्टिकमण्डलू
४६.३
दण्डं कमण्डलुं च
- सन्धिः
- ‘यष्टि + कमण्डलु’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति; द्विवचने ‘कमण्डलू’ इति दीर्घः
- समासः
- यष्टिः च कमण्डलुः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्
महत्तमः
४६.५
घोरम् अन्धकारम्
- सन्धिः
- ‘महत् + तमस्’ इत्यत्र व्यञ्जनसन्धिः न प्रवर्तते; समासे ‘महत्’ इति पूर्वपदं तथैव तिष्ठति
- समासः
- महत् तमः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘महत्तमस्’
भृशदारुण
४६.६
अत्यन्तं क्रूरः (ग्रहः)
- सन्धिः
- ‘भृश + दारुण’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भृशं दारुणः — सुप्सुपासमासः (कर्मधारयवत्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘ग्रहः’ इत्यर्थे)
संदृश्य
४६.७
सम्यक् दृष्ट्वा
- सन्धिः
- सम् + दृश् + ल्यप् → संदृश्य — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
शीघ्रस्रोताः
४६.७
वेगवती, द्रुतप्रवाहा
- सन्धिः
- ‘शीघ्र + स्रोतस्’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शीघ्रं स्रोतः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘गोदावरी’ इत्यस्य विशेषणम्); प्रातिपदिकं ‘शीघ्रस्रोतस्’
प्रेप्सु
४६.८
प्राप्तुम् इच्छन्, अवसरम् अन्विष्यन्
- सन्धिः
- प्र + ईप्सु → प्रेप्सु — गुणसन्धिः (अ + ई = ए); ‘ईप्सु’ इति ‘आप्’ धातोः सन्नन्तात् उप्रत्यये
- समासः
- समासः नास्ति — सन्नन्तात् उप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अभव्य
४६.९
अशुभः, अमङ्गलः
- सन्धिः
- न + भव्य → अभव्य — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- न भव्यः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
शनैश्चर
४६.१०
शनिग्रहः
- सन्धिः
- शनैस् + चर → शनैश्चर — सकारस्य श्चुत्वेन शकारादेशः
- समासः
- शनैः चरति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
इवावृत
४६.१०
आच्छादितः इव
- सन्धिः
- इव + आवृत → इवावृत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ‘आवृत’ इति ‘आ + वृ’ धातोः क्तान्तम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘इव’ इति अव्ययेन सह पदसन्धिः मात्रम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कूपः’ इत्यस्य विशेषणम्)
रुचिरदन्तोष्ठी
४६.१२
मनोहरदन्ता मनोहराधरा च
- सन्धिः
- दन्त + ओष्ठ → दन्तोष्ठ — पररूपसन्धिः (अ + ओ = ओ; ‘ओत्वोष्ठयोः समासे वा’ इति वार्तिकेन); वृद्ध्या ‘दन्तौष्ठ’ इति अपि सिध्येत्, मुद्रणे तु ‘दन्तोष्ठ’ एव
- समासः
- रुचिरौ दन्तोष्ठौ यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
बाष्पशोकाभिपीडिता
४६.१२
अश्रुभिः शोकेन च पीडिता
- सन्धिः
- शोक + अभि → शोकाभि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- बाष्पेण शोकेन च अभिपीडिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
पद्मपलाशाक्षी
४६.१३
कमलदलनेत्रा
- सन्धिः
- पलाश + अक्षि → पलाशाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पद्मपलाशे इव अक्षिणी यस्याः सा — उपमानपूर्वपदबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
कामशराविद्ध
४६.१४
मदनबाणैः विद्धः
- सन्धिः
- शर + आविद्ध → शराविद्ध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- कामस्य शरैः आविद्धः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
ब्रह्मघोष
४६.१४
वेदपाठध्वनिः
- सन्धिः
- ‘ब्रह्मन् + घोष’ इत्यत्र समासे नकारलोपः
- समासः
- ब्रह्मणः (वेदस्य) घोषः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
रौप्यकाञ्चनवर्णाभे
४६.१६
रजतसुवर्णकान्ते
- सन्धिः
- वर्ण + आभा → वर्णाभा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ‘रौप्य’ इति ‘रूप्य’ शब्दात् आदिवृद्ध्या
- समासः
- रौप्यस्य काञ्चनस्य च वर्णः इव आभा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘रौप्यकाञ्चनवर्णाभा’
स्वैरचारिणी
४६.१७
स्वेच्छया विहरन्ती
- सन्धिः
- स्व + ईर → स्वैर — वृद्धिसन्धिः (अ + ई = ऐ)
- समासः
- स्वैरं चरति इति स्वैरचारिणी — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रतिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कृष्णतारक
४६.१८
श्यामकनीनिके
- सन्धिः
- ‘कृष्ण + तारक’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृष्णे तारके (कनीनिके) ययोः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (नपुंसकलिङ्गे, ‘नेत्रे’ इत्यस्य विशेषणम्)
करिकरोपम
४६.१९
हस्तिशुण्डासदृशौ
- सन्धिः
- करिकर + उपम → करिकरोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- करिणः करः, तेन उपमा ययोः तौ — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘ऊरू’ इत्यस्य विशेषणम्)
पीनोन्नतमुख
४६.२०
स्थूलोन्नताग्रौ
- सन्धिः
- पीन + उन्नत → पीनोन्नत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पीनं उन्नतं च मुखम् (अग्रभागः) ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
मणिप्रवेकाभरण
४६.२०
उत्तममणिभूषितौ
- सन्धिः
- प्रवेक + आभरण → प्रवेकाभरण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- मणीनां प्रवेकैः (श्रेष्ठैः) कृतम् आभरणं ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
करान्तमितमध्या
४६.२२
हस्तपरिमितकटिः, कृशमध्या
- सन्धिः
- कर + अन्त → करान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- करयोः अन्तेन मितः मध्यः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘करान्तमितमध्या’
नैवंरूपा
४६.२३
ईदृशरूपा न
- सन्धिः
- न + एवंरूपा → नैवंरूपा — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- एवं रूपं यस्याः सा एवंरूपा, न एवंरूपा — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
सौकुमार्य
४६.२३
मृदुत्वम्, कोमलता
- सन्धिः
- ‘सुकुमार’ शब्दात् ष्यञ्प्रत्यये आदिवृद्धिः (उ → औ)
- समासः
- समासः नास्ति — भावार्थे तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
उन्माथयन्ति
४६.२४
आलोडयन्ति, विक्षिपन्ति
- सन्धिः
- उद् + माथयन्ति → उन्माथयन्ति — अनुनासिकसन्धिः (द् + म् = न् + म्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उद् + मथ्’ धातोः णिजन्तस्य लट्, प्रथमपुरुषबहुवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, लट्
प्रासादाग्राणि
४६.२५
हर्म्यशिखराणि, अट्टालिकाशीर्षाणि
- सन्धिः
- प्रासाद + अग्र → प्रासादाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रासादानाम् अग्राणि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
नगरोपवनानि
४६.२५
पुरसमीपस्थाः आरामाः
- सन्धिः
- नगर + उपवन → नगरोपवन — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- नगराणाम् उपवनानि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
असितेक्षणे
४६.२७
कृष्णनेत्रे
- सन्धिः
- असित + ईक्षण → असितेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- असिते ईक्षणे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘असितेक्षणा’
मदान्वित
४६.३०
मत्तानाम्, मदयुक्तानाम्
- सन्धिः
- मद + अन्वित → मदान्वित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘अन्वित’ इति ‘अनु + इत’ इत्यत्र यण्सन्धिना
- समासः
- मदेन अन्विताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
द्विजातिवेष
४६.३३
ब्राह्मणवेषेण
- सन्धिः
- द्वि + जाति → द्विजाति — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वेष’ इत्यनेन सह अपि न
- समासः
- द्विजातेः वेषः, तेन — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
अतिथिसत्कार
४६.३३
आतिथ्योपचारैः
- सन्धिः
- ‘अतिथि + सत्कार’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सत्कार’ इति तु ‘सत् + कार’ इति
- समासः
- अतिथेः सत्काराः, तैः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
उपानीय
४६.३४
समीपम् आनीय, उपस्थाप्य
- सन्धिः
- उप + आ + नी + ल्यप् → उपानीय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
पात्रकुसुम्भधारिणम्
४६.३५
कमण्डलुं काषायवस्त्रं च धारयन्तम्
- सन्धिः
- ‘पात्र + कुसुम्भ’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति; ‘धारिन्’ इति ‘धृ’ धातोः णिनिप्रत्ययान्तम्
- समासः
- पात्रं कुसुम्भं च धारयति इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘पात्रकुसुम्भधारिन्’
बृसी
४६.३६
तापसासनम्, कुशकटः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — एकपदम्, अव्युत्पन्नप्रायम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
इहोपभुज्यताम्
४६.३६
अत्र भुज्यताम्
- सन्धिः
- इह + उपभुज्यताम् → इहोपभुज्यताम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उप + भुज्’ धातोः कर्मणि लोट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, लोट्, कर्मणिप्रयोगः
नरेन्द्रपत्नी
४६.३७
राज्ञः पत्नी
- सन्धिः
- नर + इन्द्र → नरेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- नराणाम् इन्द्रः, तस्य पत्नी — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
प्रसह्य
४६.३७
बलात्, हठेन
- सन्धिः
- प्र + सह् + ल्यप् → प्रसह्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (क्रियाविशेषणवत्)
मृगयागत
४६.३८
आखेटाय प्रस्थितः
- सन्धिः
- मृगया + गत → मृगयागत — सन्धिकार्यं नास्ति (आकारान्तात् परं गकारः)
- समासः
- मृगयायै गतः — चतुर्थीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्