जिहीर्षु
४७.१
हर्तुम् इच्छता
- सन्धिः
- ‘हृ’ धातोः सन्नन्तात् उप्रत्ययः; अभ्यासे ‘जि’ इति, धातौ च ‘हीर्ष’ इति रूपम्
- समासः
- समासः नास्ति — सन्नन्तात् उप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘रावणेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
अरण्यकाण्डम् — सप्तचत्वारिंशः सर्गः
सीतायाः आत्मपरिचयः रावणस्य प्रलोभनं च
सीतायाः कथा, कैकेय्याः वरौ, रामस्य व्रतम्, रावणस्य आत्मप्रकाशनम्, सीतायाः तीव्रं प्रत्युत्तरम्
अस्मिन् सर्गे सीता परिव्राजकवेषिणं रावणं प्रति स्वस्य कथां कथयति, रावणः च स्वस्य परिचयं दत्त्वा तां प्रलोभयति। ‘एषः ब्राह्मणः अतिथिः च; अनुक्तः सन् मां शपेत’ इति मुहूर्तं ध्यात्वा सा आत्मानं परिचाययति — जनकस्य दुहिता, रामस्य प्रिया महिषी, द्वादश वर्षाणि इक्ष्वाकुनिवेशने सुखेन उषिता। ततः सा त्रयोदशे वर्षे अभिषेकोद्योगम्, कैकेय्याः द्वौ वरौ, दशरथस्य याचनाम्, रामस्य ‘तथा’ इति वचनम्, तस्य अनुत्तमं व्रतम्, लक्ष्मणस्य अनुगमनम्, दण्डकारण्यप्रवेशं च संक्षेपेण वदति; अन्ते च अतिथिं नाम गोत्रं कुलं च पृच्छति। रावणः तु तीव्रम् उत्तरं ददाति — ‘अहं सः रावणः, रक्षोगणेश्वरः; त्वां दृष्ट्वा स्वदारेषु रतिं न लभे; मम अग्रमहिषी भव; लङ्का मम महापुरी; पञ्च दासीसहस्राणि त्वां परिचरिष्यन्ति’ इति। सीता कुपिता सती तम् अनादृत्य चतुर्भिः श्लोकैः ‘अहं राममनुव्रता’ इति पुनः पुनः वदति, ततः असम्भवानाम् उपमानां पङ्क्त्या तस्य मौर्ख्यं दर्शयति — सिंहस्य आशीविषस्य च दंष्ट्राग्रहणम्, मन्दरोद्धरणम्, कालकूटपानम्, सूच्या नेत्रमार्जनम्, क्षुरलेहनम् इत्यादि। अन्ते त्रिभिः वंशस्थश्लोकैः ‘यदन्तरं… तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च’ इति भेदं गणयित्वा ‘हृता अपि अहं त्वया न परिणंस्ये’ इति वदति। एवम् उक्त्वा सा वातोद्धता कदली इव कम्पते, रावणः च तां वेपमानां दृष्ट्वा भयोत्पादनाय स्वस्य कुलबलनामकर्माणि वक्तुम् आरभते।
१सीतायाः आत्मपरिचयारम्भः
१रावणेन तु वैदेही तदा पृष्टा जिहीर्षुणा।
परिव्राजकरूपेण शशंसात्मानमात्मना॥
२ब्राह्मणश्चातिथिश्चैष अनुक्तो हि शपेत माम्।
इति ध्यात्वा मुहूर्तं तु सीता वचनमब्रवीत्॥
३दुहिता जनकस्याहं मैथिलस्य महात्मनः।
सीता नाम्नास्मि भद्रं ते रामस्य महिषी प्रिया॥
४उषित्वा द्वादश समा इक्ष्वाकूणां निवेशने।
भुञ्जाना मानुषान्भोगान्सर्वकामसमृद्धिनी॥
हर्तुम् इच्छुना रावणेन परिव्राजकरूपेण एवं पृष्टा वैदेही स्वयम् एव आत्मानं शशंस। किन्तु तस्याः पूर्वं क्षणमात्रं विचारः अपि वर्णितः — ‘एषः ब्राह्मणः अतिथिः च; अनुक्तः सन् मां शपेत’ इति मुहूर्तं ध्यात्वा एव सा वचनम् अब्रवीत्। अतः तस्याः कथनं न प्रगल्भ्यात्, अपि तु शापभयात् धर्मभयात् च प्रवृत्तम्; कविः एतेन तस्याः निर्दोषतां पूर्वम् एव स्थापयति। ‘अहं महात्मनः मैथिलस्य जनकस्य दुहिता; मम नाम सीता; ते भद्रं भवतु; रामस्य प्रिया महिषी अहम्’ इति सा आत्मानं परिचाययति। ‘द्वादश समाः इक्ष्वाकूणां निवेशने उषित्वा मानुषान् भोगान् भुञ्जाना सर्वकामसमृद्धिनी अहम् आसम्’ इति च स्वस्य पूर्वं सुखम् आवेदयति। एषा एव कथा अग्रे क्रमेण वनवासपर्यन्तं गमिष्यति। ‘द्वादश समाः’ इति वचनम् अपि स्मर्तव्यम् — समीक्षितसंस्करणे तत्र ‘संवत्सरम्’ इति एकवर्षम् एव उक्तम्; मुद्रणं तु द्वादश वर्षाणि वदति, हिन्दीभाष्यं च ‘विवाहके बाद बारह वर्षोंतक’ इति तत् एव अनुसरति। अतः अत्र मुद्रितपाठः एव रक्षितः।
Questioned in this way by Rāvaṇa, who had come in a mendicant's guise meaning to carry her off, Vaidehī told him about herself. But first the poet describes a moment's thought: "He is a brahmin and a guest; if I do not answer, he may curse me." Only after reflecting so did she speak. So her telling came not from boldness but from fear of a curse and of breaking dharma, and the poet establishes her innocence in advance. "I am the daughter of Janaka, the great-souled king of Mithilā," she said. "My name is Sītā, bless you, and I am Rāma's beloved queen. For twelve years I lived in the house of the Ikṣvākus, enjoying all human pleasures, with everything I could wish for." So she told of her earlier happiness, and her story would go on step by step to their exile in the forest.
२कैकेय्याः वरौ राज्ञः च दुःखम्
५तत्र त्रयोदशे वर्षे राजामन्त्रयत प्रभुः।
अभिषेचयितुं रामं समेतो राजमन्त्रिभिः॥
६तस्मिन्संभ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने।
कैकेयी नाम भर्तारं ममार्या याचते वरम्॥
७परिगृह्य तु कैकेयी श्वशुरं सुकृतेन मे।
मम प्रव्राजनं भर्तुर्भरतस्याभिषेचनम्॥
८द्वावयाचत भर्तारं सत्यसंधं नृपोत्तमम्।
नाद्य भोक्ष्ये न च स्वप्स्ये न पास्ये न कदाचन॥
९एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते।
इति ब्रुवाणां कैकेयीं श्वशुरो मे स पार्थिवः॥
१०अयाचतार्थैरन्वर्थैर्न च याच्ञां चकार सा।
मम भर्ता महातेजा वयसा पञ्चविंशकः॥
‘तत्र त्रयोदशे वर्षे प्रभुः राजा राजमन्त्रिभिः समेतः सन् रामम् अभिषेचयितुम् अमन्त्रयत। तस्मिन् राघवस्य अभिषेचने संभ्रियमाणे सति मम आर्या कैकेयी नाम भर्तारं वरं याचते। सुकृतेन मम श्वशुरं परिगृह्य सा द्वौ वरौ सत्यसंधं नृपोत्तमं भर्तारम् अयाचत — मम पत्युः प्रव्राजनं भरतस्य च अभिषेचनम्। ‘अद्य न भोक्ष्ये, न च स्वप्स्ये, न पास्ये कदाचन; रामः यदि अभिषिच्यते, एषः एव मम जीवितस्य अन्तः’ इति सा उक्तवती। एवं ब्रुवाणां कैकेयीं मम श्वशुरः सः पार्थिवः अर्थैः अन्वर्थैः अयाचत, सा तु तां याचनां न चकार।’ अत्र सीता कथाम् अत्यन्तसंक्षेपेण वदति — अयोध्याकाण्डस्य सर्वः विस्तारः अत्र षड्भिः श्लोकैः सङ्गृहीतः। दशरथस्य याचना, कैकेय्याः निरोधः, उभयोः च दृढता — त्रयम् अपि एकैकेन पदेन एव सूचितम्। ‘सुकृतेन परिगृह्य’ इति पदद्वयेन कविः कैकेय्याः उपायं स्पष्टयति — न बलेन, अपि तु राज्ञः स्वस्य एव पुण्यस्य शपथेन सा तं बद्धवती। ‘मम आर्या’ इति च सीता तां श्वश्रूं गौरवपदेन एव निर्दिशति; निन्दायाः एकम् अपि पदं तस्याः मुखात् न निर्गच्छति। एषा एव सीतायाः शीलस्य परीक्षा — शत्रोः पुरतः अपि सा कुलस्य अपवादं न वदति। ‘राजाऽमन्त्रयत’ इति पदं मुद्रणे अवग्रहेण सह लिखितम्; तत्र ‘राजा’ इत्यस्य आकारः ‘अमन्त्रयत’ इत्यस्य अकारेण सह मिलितः, अवग्रहः च तं लोपं सूचयति।
"Then in the thirteenth year the king, my lord, took counsel with his royal ministers to consecrate Rāma. While Rāghava's consecration was being prepared, my honoured mother-in-law Kaikeyī asked her husband for a boon. Binding my father-in-law by his own good faith, she asked that best of kings, true to his word, for two boons: my husband's exile and Bharata's consecration. 'I will not eat today,' she said, 'nor sleep, nor ever drink; if Rāma is consecrated, that will be the end of my life.' As she spoke so, my father-in-law the king offered her every kind of wealth, but she would not yield to his pleas." Sītā tells the story very briefly: the whole breadth of the Ayodhyā Kāṇḍa is gathered into six verses. Daśaratha's pleading, Kaikeyī's obstinacy and the firmness of both are each suggested with a single phrase. "Binding him by his own good faith" makes Kaikeyī's method plain: she held him not by force but by an oath on the king's own merit. And Sītā speaks of her mother-in-law with respect, as "my honoured Kaikeyī"; not one word of blame passes her lips. That is the test of Sītā's character: even before a stranger she will not speak ill of her husband's family.
३रामस्य गुणाः, वनवासादेशः, तस्य व्रतं च
११अष्टादश हि वर्षाणि मम जन्मनि गण्यते।
रामेति प्रथितो लोके सत्यवाञ्छीलवाञ्छुचिः॥
१२विशालाक्षो महाबाहुः सर्वभूतहिते रतः।
कामार्तश्च महाराजः पिता दशरथः स्वयम्॥
१३कैकेय्याः प्रियकामार्थं तं रामं नाभ्यषेचयत्।
अभिषेकाय तु पितुः समीपं राममागतम्॥
१४कैकेयी मम भर्तारमित्युवाच द्रुतं वचः।
तव पित्रा समाज्ञप्तं ममेदं शृणु राघव॥
१५भरताय प्रदातव्यमिदं राज्यमकण्टकम्।
त्वया तु खलु वस्तव्यं नव वर्षाणि पञ्च च॥
१६वने प्रव्रज काकुत्स्थ पितरं मोचयानृतात्।
तथेत्युवाच तां रामः कैकेयीमकुतोभयः॥
१७चकार तद्वचः श्रुत्वा भर्ता मम दृढव्रतः।
दद्यान्न प्रतिगृह्णीयात्सत्यं ब्रूयान्न चानृतम्॥
‘मम भर्ता महातेजाः वयसा पञ्चविंशकः; मम तु जन्मनः आरभ्य अष्टादश वर्षाणि गण्यन्ते। सः लोके ‘रामः’ इति प्रथितः — सत्यवान्, शीलवान्, शुचिः, विशालाक्षः, महाबाहुः, सर्वभूतानां हिते रतः। महाराजः पिता दशरथः तु स्वयं कामार्तः सन् कैकेय्याः प्रियकामार्थं तं रामं न अभ्यषेचयत्। अभिषेकाय पितुः समीपम् आगतं मम भर्तारं कैकेयी द्रुतं वचः उवाच — ‘राघव, तव पित्रा समाज्ञप्तं मम इदं वचनं शृणु। इदम् अकण्टकं राज्यं भरताय प्रदातव्यम्; त्वया तु नव पञ्च च वर्षाणि वने वस्तव्यम्। काकुत्स्थ, प्रव्रज, पितरम् अनृतात् मोचय’ इति। अकुतोभयः रामः ‘तथा’ इति तां कैकेयीम् उवाच, तत् वचः श्रुत्वा च दृढव्रतः मम भर्ता तस्याः वचनम् अकरोत्। ‘दद्यात्, न प्रतिगृह्णीयात्; सत्यं ब्रूयात्, न च अनृतम्’ — इदम् एव तस्य व्रतम्।’ अत्र सीता पत्युः गुणान् न प्रशंसार्थं वदति, अपि तु तस्य अभिषेकयोग्यताम् एव प्रमाणयति; तेन कैकेय्याः कर्म अधिकतरं निन्द्यं जायते। ‘वयसा पञ्चविंशकः’ इति ‘अष्टादश हि वर्षाणि’ इति च वचने वुल्गेटस्य विशेषौ; समीक्षितसंस्करणे द्वितीयं न विद्यते। एताभ्यां रामसीतयोः वयः स्पष्टं गण्यते, यत् अन्यत्र क्वचित् एव लभ्यते। ‘दद्यान्न प्रतिगृह्णीयात्’ इति अर्धश्लोकः तु रामस्य सम्पूर्णं चरित्रम् एकस्मिन् एव पङ्क्तौ सङ्गृह्णाति। ‘नव वर्षाणि पञ्च च’ इति गणना अपि ध्यातव्या — चतुर्दश वर्षाणि इति साक्षात् न उक्तम्, अपि तु विभज्य गणितम्; एषा एव तत्कालिकी शैली। ‘पितरम् अनृतात् मोचय’ इति कैकेय्याः वचने तु धर्मस्य आवरणम् — निर्वासनम् अपि पितृसत्यरक्षणम् इति नाम्ना कथ्यते।
"My husband, full of splendour, was twenty-five years old, and eighteen years are counted from my own birth. He is known in the world as Rāma, truthful, virtuous, pure, wide-eyed, mighty-armed, devoted to the good of all beings. But the great king Daśaratha, his father, stricken with desire and wishing to please Kaikeyī, did not consecrate Rāma. When my husband came to his father for the consecration, Kaikeyī said to him at once, 'Rāghava, hear this word of mine, which your father commands. This kingdom, free of all thorns, is to be given to Bharata, and you must live in the forest for nine years and five. Go into exile, Kākutstha, and free your father from untruth.' Fearless Rāma said to her, 'So be it,' and hearing her words my husband, firm in his vows, did as she said. To give and never to take, to speak the truth and never a lie: that is his vow." Sītā lists her husband's virtues not to praise him but to show that he was fit to be consecrated, which makes Kaikeyī's act the more blameworthy. These verses tell plainly the ages of Rāma and Sītā, something rarely found elsewhere. The half-verse "to give and never to take" sums up Rāma's whole character in a single line. Note the count "nine years and five": the fourteen years are not named outright but reckoned in parts, as was the manner of the time. And in Kaikeyī's "free your father from untruth" there is a cloak of dharma: exile itself is called protecting a father's truth.
५रावणस्य आत्मप्रकाशनं प्रलोभनं च
२५एवं ब्रुवत्यां सीतायां रामपत्न्यां महाबलः।
प्रत्युवाचोत्तरं तीव्रं रावणो राक्षसाधिपः॥
२६येन वित्रासिता लोकाः सदेवासुरमानुषाः।
अहं स रावणो नाम सीते रक्षोगणेश्वरः॥
२७त्वां तु काञ्चनवर्णाभां दृष्ट्वा कौशेयवासिनीम्।
रतिं स्वकेषु दारेषु नाधिगच्छाम्यनिन्दिते॥
२८बह्वीनामुत्तमस्त्रीणामाहृतानामितस्ततः।
सर्वासामेव भद्रं ते ममाग्रमहिषी भव॥
२९लङ्का नाम समुद्रस्य मध्ये मम महापुरी।
सागरेण परिक्षिप्ता निविष्टा गिरिमूर्धनि॥
३०तत्र सीते मया सार्धं वनेषु विचरिष्यसि।
न चास्य वनवासस्य स्पृहयिष्यसि भामिनि॥
३१पञ्च दास्यः सहस्राणि सर्वाभरणभूषिताः।
सीते परिचरिष्यन्ति भार्या भवसि मे यदि॥
रामपत्न्यां सीतायाम् एवं ब्रुवत्यां महाबलः राक्षसाधिपः रावणः तीव्रम् उत्तरं प्रत्युवाच — ‘देवासुरमानुषैः सहिताः लोकाः येन वित्रासिताः, सीते, अहं सः रावणः नाम, रक्षसां गणानाम् ईश्वरः। काञ्चनवर्णाभां कौशेयवासिनीं त्वां दृष्ट्वा, अनिन्दिते, स्वकेषु दारेषु रतिं न अधिगच्छामि। इतस्ततः आहृतानां बह्वीनाम् उत्तमस्त्रीणां सर्वासाम् एव त्वं मम अग्रमहिषी भव; ते भद्रं भवतु। समुद्रस्य मध्ये लङ्का नाम मम महापुरी, सागरेण परिक्षिप्ता, गिरिमूर्धनि निविष्टा। तत्र, सीते, मया सार्धं वनेषु विचरिष्यसि; भामिनि, अस्य वनवासस्य च न स्पृहयिष्यसि। यदि मम भार्या भवसि, सर्वाभरणभूषिताः पञ्च दासीसहस्राणि त्वां परिचरिष्यन्ति।’ एवं सः क्रमेण भयं, प्रशंसाम्, पदं, नगरीं, परिजनं च दर्शयति — चत्वारि प्रलोभनानि एकस्मिन् एव भाषणे। तस्य वचनस्य आरम्भः एव भयजनकः — ‘येन लोकाः वित्रासिताः’ इति; नामकथनात् पूर्वम् एव सः स्वस्य प्रभावं स्थापयति। ततः ‘स्वकेषु दारेषु रतिं न अधिगच्छामि’ इति वदन् सः स्वस्य एव अन्तःपुरं निन्दति, तेन च स्वस्य चापल्यं प्रकाशयति। ‘अग्रमहिषी भव’ इति पदेन तु सः तां पत्नीपदेन एव प्रलोभयति, न तु दासीत्वेन — एतत् एव तस्य दर्पस्य लक्षणम्। अन्ते लङ्कायाः वर्णनं, समुद्रपरिखा, गिरिशिखरम्, पञ्चसहस्राणि दास्यः — सर्वं तत् ऐश्वर्यप्रदर्शनम् एव। ‘सीते’ इति नाम्ना सम्बोधनम् अपि सूचकम् — सा स्वयम् एव पूर्वं नाम कथितवती, तत् एव अधुना तस्य हस्ते साधनं जातम्। ‘तीव्रम् उत्तरम्’ इति कविवचनेन ज्ञायते यत् विनयः तस्य तावत् एव आसीत् यावत् सीता न उक्तवती; परिचये लब्धे सति वेषः एव त्यक्तः इव।
As Sītā, Rāma's wife, spoke so, the mighty Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, gave her a fierce reply. "I am he who has terrified the worlds, gods, asuras and men alike. I am Rāvaṇa, Sītā, lord of the rākṣasa hosts. Since I saw you, golden-hued and dressed in silk, blameless lady, I find no pleasure in my own wives. Of all the many fine women I have carried off from here and there, you shall be chief queen, bless you. My great city is Laṅkā, in the midst of the sea, ringed by the ocean and set on a mountain top. There, Sītā, you will roam the groves with me, proud lady, and you will never long for this forest life. If you become my wife, five thousand serving women adorned with every ornament will wait on you." So he displayed in turn terror, praise, rank, city and retinue, several lures in a single speech. His very first words were meant to frighten, "he who has terrified the worlds"; before he even gave his name he established his might. Saying that he took no pleasure in his own wives, he disparaged his own household and revealed his fickleness. With "be my chief queen" he tempted her with the rank of wife, not of servant, a mark of his pride. And the description of Laṅkā, the ocean moat, the mountain peak, the five thousand maids, was all a display of splendour. That he addresses her as "Sītā" is telling too: she herself had just told him her name, and now it became a tool in his hand. And the poet's "fierce reply" shows that his humility lasted only until Sītā had spoken; once he knew who she was, he all but threw off his disguise.
६सीतायाः उत्तरम् — ‘अहं राममनुव्रता’
३२रावणेनैवमुक्ता तु कुपिता जनकात्मजा।
प्रत्युवाचानवद्याङ्गी तमनादृत्य राक्षसम्॥
३३महागिरिमिवाकम्प्यं महेन्द्रसदृशं पतिम्।
महोदधिमिवाक्षोभ्यमहं राममनुव्रता॥
३४सर्वलक्षणसंपन्नं न्यग्रोधपरिमण्डलम्।
सत्यसंधं महाभागमहं राममनुव्रता॥
३५महाबाहुं महोरस्कं सिंहविक्रान्तगामिनम्।
नृसिंहं सिंहसंकाशमहं राममनुव्रता॥
३६पूर्णचन्द्राननं रामं राजवत्सं जितेन्द्रियम्।
पृथुकीर्तिं महाबाहुमहं राममनुव्रता॥
३७त्वं पुनर्जम्बुकः सिंहीं मामिहेच्छसि दुर्लभाम्।
नाहं शक्या त्वया स्प्रष्टुमादित्यस्य प्रभा यथा॥
रावणेन एवम् उक्ता जनकात्मजा कुपिता सती तं राक्षसम् अनादृत्य अनवद्याङ्गी प्रत्युवाच। तस्याः उत्तरं चतुर्भिः श्लोकैः निबद्धम्, प्रत्येकं च ‘अहं राममनुव्रता’ इति एकेन एव पदेन समाप्यते — एषा आवृत्तिः एव तस्याः निष्ठायाः रूपम्। ‘महागिरिम् इव अकम्प्यं महेन्द्रसदृशं पतिं, महोदधिम् इव अक्षोभ्यम् — अहं राममनुव्रता। सर्वलक्षणसंपन्नं न्यग्रोधपरिमण्डलं सत्यसंधं महाभागम् — अहं राममनुव्रता। महाबाहुं महोरस्कं सिंहविक्रान्तगामिनं नृसिंहं सिंहसंकाशम् — अहं राममनुव्रता। पूर्णचन्द्राननं राजवत्सं जितेन्द्रियं पृथुकीर्तिं महाबाहुम् — अहं राममनुव्रता।’ ततः सा रावणम् एव उपमया निन्दति — ‘त्वं तु जम्बुकः सन् दुर्लभां सिंहीं माम् इह इच्छसि। आदित्यस्य प्रभा यथा, तथा अहं त्वया स्प्रष्टुं न शक्या।’ गिरिः, उदधिः, सिंहः, चन्द्रः — सर्वाणि उपमानानि महत्त्वस्य; जम्बुकः एकः एव क्षुद्रत्वस्य। ‘अनवद्याङ्गी’ इति विशेषणं कविः तस्याः उत्तरस्य पूर्वम् एव योजयति — या निन्दितुम् अशक्या, सा एव निन्दति। ‘अनादृत्य’ इति पदेन च ज्ञायते यत् सा तं प्रति न भाषते, अपि तु स्वस्य निष्ठाम् एव उच्चैः वदति; रावणः तत्र श्रोता मात्रम्, न तु सम्बोध्यः। चतुर्षु श्लोकेषु रामस्य वर्णनम् अपि क्रमिकम् — प्रथमे स्थैर्यम्, द्वितीये लक्षणानि, तृतीये पराक्रमः, चतुर्थे सौन्दर्यं कीर्तिश्च; एवं सा तं सर्वाङ्गीणं दर्शयति। ‘आदित्यस्य प्रभा यथा’ इति उपमया सा स्वं तेजोरूपं वदति — प्रभा दृश्यते, न तु गृह्यते; तथा सा अपि।
At these words Janaka's daughter was angry, and the lady of flawless limbs, disregarding the rākṣasa, answered. Her reply takes four verses, and each ends with the same words, "I am devoted to Rāma"; the refrain is the very shape of her faithfulness. "Unshakable as a great mountain, equal to great Indra, unstirred as the great ocean is my husband: I am devoted to Rāma. Endowed with every auspicious mark, broad and full as a banyan, true to his word, greatly blessed: I am devoted to Rāma. Mighty-armed, broad-chested, moving with a lion's stride, a lion among men and like a lion: I am devoted to Rāma. His face like the full moon, a king's son, master of his senses, of wide fame and mighty arms: I am devoted to Rāma." Then she scorned Rāvaṇa with an image: "You are a jackal, and you want me, a lioness beyond your reach. You can no more touch me than the light of the sun." Mountain, ocean, lion, moon: every image is of greatness; the jackal alone is of meanness. The poet calls her "of flawless limbs" just before her reply: she whom none could fault is the one who condemns. "Disregarding him" shows that she did not really address him but declared her faithfulness aloud, with Rāvaṇa merely overhearing. The four verses describe Rāma in order: his steadfastness, his auspicious marks, his valour, his beauty and fame, so that she shows him whole. And with the sunlight she speaks of herself as radiance: light can be seen but not seized, and so it is with her.
७असम्भवोपमाभिः रावणस्य निन्दा
३८पादपान्काञ्चनान्नूनं बहून्पश्यसि मन्दभाक्।
राघवस्य प्रियां भार्यां यस्त्वमिच्छसि राक्षस॥
३९क्षुधितस्य च सिंहस्य मृगशत्रोस्तरस्विनः।
आशीविषस्य वदनाद्दंष्ट्रामादातुमिच्छसि॥
४०मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं पाणिना हर्तुमिच्छसि।
कालकूटं विषं पीत्वा स्वस्तिमान्गन्तुमिच्छसि॥
४१अक्षि सूच्या प्रमृजसि जिह्वया लेढि च क्षुरम्।
राघवस्य प्रियां भार्यामधिगन्तुं त्वमिच्छसि॥
४२अवसज्य शिलां कण्ठे समुद्रं तर्तुमिच्छसि।
सूर्याचन्द्रमसौ चोभौ पाणिभ्यां हर्तुमिच्छसि॥
४३यो रामस्य प्रियां भार्यां प्रधर्षयितुमिच्छसि।
अग्निं प्रज्वलितं दृष्ट्वा वस्त्रेणाहर्तुमिच्छसि॥
४४कल्याणवृत्तां यो भार्यां रामस्याहर्तुमिच्छसि।
अयोमुखानां शूलानामग्रे चरितुमिच्छसि।
रामस्य सदृशीं भार्यां योऽधिगन्तुं त्वमिच्छसि॥
‘राक्षस, यः त्वं राघवस्य प्रियां भार्याम् इच्छसि, सः त्वं मन्दभाक् नूनं बहून् काञ्चनान् पादपान् पश्यसि’ — मृत्योः निकटे उपस्थितस्य दृश्यन्ते सुवर्णवृक्षाः इति लोकश्रुतिम् आश्रित्य सा तस्य विनाशं सूचयति। ततः सा असम्भवानां कर्मणां पङ्क्तिम् एव उपन्यस्यति — ‘क्षुधितस्य मृगशत्रोः तरस्विनः सिंहस्य, आशीविषस्य च वदनात् दंष्ट्राम् आदातुम् इच्छसि; पर्वतश्रेष्ठं मन्दरं पाणिना हर्तुम् इच्छसि; कालकूटं विषं पीत्वा स्वस्तिमान् गन्तुम् इच्छसि; सूच्या अक्षि प्रमार्ष्टि, जिह्वया क्षुरं लेढि यः, सः त्वं राघवस्य प्रियां भार्याम् अधिगन्तुम् इच्छसि; कण्ठे शिलाम् अवसज्य समुद्रं तर्तुम् इच्छसि; सूर्याचन्द्रमसौ उभौ पाणिभ्यां हर्तुम् इच्छसि; प्रज्वलितम् अग्निं दृष्ट्वा वस्त्रेण आहर्तुम् इच्छसि; अयोमुखानां शूलानाम् अग्रे चरितुम् इच्छसि।’ सप्त अष्ट वा असम्भवानि कर्माणि एकेन एव ‘इच्छसि’ इति क्रियापदेन बद्धानि; पुनरुक्तिः एव अत्र अलङ्कारः। एतेषु उपमानेषु त्रीणि प्रकाराणि — मृत्युमुखात् किञ्चित् ग्रहणम् (सिंहः, सर्पः), अशक्यस्य भारस्य उद्धरणम् (मन्दरः, सूर्याचन्द्रमसौ), आत्महिंसा च (सूची, क्षुरः, अग्निः, शूलम्)। तेषु अन्तिमः प्रकारः एव प्रधानः — रावणस्य कर्म न केवलम् असाध्यम्, अपि तु आत्मघाति इति सीतायाः आशयः। ‘इच्छसि’ इति पदस्य नवकृत्वः आवृत्तिः श्रोतुः कर्णे एव आघातम् इव करोति; सीतायाः कोपः अत्र छन्दसा एव श्रूयते। कविः च एकम् अपि शापवचनं तस्याः मुखे न स्थापयति — केवलम् उपमाभिः एव सा तस्य मौर्ख्यं दर्शयति, तेन च तस्याः शीलं शुद्धम् एव तिष्ठति। ‘काञ्चनान् पादपान् पश्यसि’ इति तु मरणसूचकं निमित्तम्, यत् वाल्मीकिः अन्यत्र अपि प्रयुङ्क्ते।
"Surely, ill-fated rākṣasa, you are seeing many golden trees, that you want the beloved wife of Rāghava": drawing on the popular belief that one near death sees trees of gold, she foretold his ruin. Then she set out a whole row of impossible deeds. "You want to take the fang from the jaws of a hungry lion, the swift enemy of deer, and from the mouth of a venomous snake; you want to carry off Mandara, best of mountains, in your hand; you want to drink kālakūṭa poison and walk away unharmed. You are wiping your eye with a needle and licking a razor with your tongue, you who want to win Rāghava's beloved wife. You want to cross the ocean with a stone tied round your neck; you want to carry off the sun and moon in your two hands, you who want to violate Rāma's beloved wife. You want to see a blazing fire and carry it off in a cloth, you who want to carry off Rāma's wife of blameless conduct. You want to walk on the points of iron spikes, you who want to win the wife worthy of Rāma." Impossible deed after impossible deed is bound together by the single refrain "you want"; the repetition is itself the ornament. The images are of three kinds: taking something from the jaws of death, the lion and the snake; lifting an impossible weight, Mandara and the sun and moon; and self-injury, the needle, the razor, the fire, the spikes. The last kind matters most: Rāvaṇa's deed is not only impossible but self-destroying. The hammering refrain strikes the listener's ear like a blow, and Sītā's anger can be heard in the very rhythm. Yet the poet puts no curse in her mouth; she shows his folly through images alone, and her character stays pure. The golden trees are an omen of death that Vālmīki uses elsewhere too.
८‘यदन्तरम्’ इति श्लोकाः सीतायाः कम्पश्च
४५यदन्तरं सिंहशृगालयोर्वने यदन्तरं स्यन्दनिकासमुद्रयोः।
सुराग्र्यसौवीरकयोर्यदन्तरं तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च॥
४६यदन्तरं काञ्चनसीसलोहयोर्यदन्तरं चन्दनवारिपङ्कयोः।
यदन्तरं हस्तिबिडालयोर्वने तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च॥
४७यदन्तरं वायसवैनतेययोर्यदन्तरं मद्गुमयूरयोरपि।
यदन्तरं हंसकगृध्रयोर्वने तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च॥
४८तस्मिन्सहस्राक्षसमप्रभावे रामे स्थिते कार्मुकबाणपाणौ।
हृतापि तेऽहं न जरां गमिष्ये आज्यं यथा मक्षिकयावगीर्णम्॥
४९इतीव तद्वाक्यमदुष्टभावा सुदुष्टमुक्त्वा रजनीचरं तम्।
गात्रप्रकम्पाद्व्यथिता बभूव वातोद्धता सा कदलीव तन्वी॥
५०तां वेपमानामुपलक्ष्य सीतां स रावणो मृत्युसमप्रभावः।
कुलं बलं नाम च कर्म चात्मनः समाचचक्षे भयकारणार्थम्॥
ततः सा त्रिभिः वंशस्थवृत्तैः श्लोकैः भेदम् एव गणयति — ‘वने सिंहशृगालयोः, स्यन्दनिकासमुद्रयोः, सुराग्र्यसौवीरकयोः यत् अन्तरम्; काञ्चनसीसलोहयोः, चन्दनवारिपङ्कयोः, हस्तिबिडालयोः यत् अन्तरम्; वायसवैनतेययोः, मद्गुमयूरयोः, हंसकगृध्रयोः यत् अन्तरम् — तत् अन्तरं दाशरथेः तव च।’ नव युग्मानि, एकः एव निष्कर्षः; प्रत्येकं च श्लोकः ‘तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च’ इति समानेन चरणेन समाप्यते। ततः सा अन्तिमं वदति — ‘सहस्राक्षसमप्रभावे कार्मुकबाणपाणौ रामे स्थिते सति, त्वया हृता अपि अहं जरां न गमिष्ये — मक्षिकया अवगीर्णम् आज्यम् इव।’ इति अदुष्टभावा सा तं रजनीचरं सुदुष्टं वचनम् उक्त्वा गात्रप्रकम्पात् व्यथिता बभूव, वातोद्धता तन्वी कदली इव। तां वेपमानाम् उपलक्ष्य मृत्युसमप्रभावः रावणः भयकारणार्थम् एव स्वस्य कुलं बलं नाम कर्म च समाचचक्षे — अग्रिमस्य सर्गस्य एषा भूमिका। ‘न जरां गमिष्ये’ इति पदे तु गूढः अर्थः — मक्षिका घृतं गिलति, किन्तु तत् तस्याः मरणम् एव भवति; तथा रावणः मां हरेत्, किन्तु तेन सः एव नश्येत् इति। अन्तिमे श्लोके कविः तस्याः शरीरस्य कम्पं वर्णयति, न तु भयम् — रोषेण शोकेन च तन्वी कदली इव सा कम्पते; वचनं तु तस्याः अविचलम् एव आसीत्। एते त्रयः श्लोकाः सर्गस्य अन्ते वृत्तपरिवर्तनेन गतिं गम्भीरां कुर्वन्ति; अनुष्टुभः त्यक्त्वा वंशस्थम् आश्रित्य कविः सीतायाः वचनं शिखरं नयति। नवसु युग्मेषु द्वे पशुयुग्मे, चत्वारि जलपेयधातुपङ्कविषयाणि, त्रीणि च पक्षियुग्मानि — अन्तिमः श्लोकः सम्पूर्णः पक्षिविषयः।
Then, in three verses in a different metre, she counted the difference between them. "Whatever difference there is between a lion and a jackal in the forest, between a stream and the sea, between the finest wine and sour gruel; between gold and lead, between sandal-scented water and mud, between an elephant and a cat in the forest; between a crow and Garuḍa, between a diver-bird and a peacock, between a swan and a vulture in the forest, that is the difference between Daśaratha's son and you." Nine pairs, one conclusion, and each verse ends with the same line. Then she said her last word: "While Rāma stands there, equal in power to the thousand-eyed Indra, bow and arrow in hand, even if you carry me off you will not digest me, any more than a fly can digest the ghee it swallows." Having said these words to that utterly wicked night-rover, she who had no wickedness in her began to shake in every limb and was shaken like a slender plantain tossed by the wind. Seeing her trembling, Rāvaṇa, whose might was equal to Death's, recounted his family, his strength, his name and his deeds, and did so to frighten her; this prepares the next sarga. The words "you will not digest me" hold a hidden sense: a fly may swallow ghee, but it dies of it; so Rāvaṇa might carry her off, but it would destroy him. In the last verse the poet describes the trembling of her body, not fear: with anger and grief she quivered like a slender plantain, but her words never wavered. The change of metre at the end of the sarga deepens its tone, and the poet brings Sītā's speech to its peak. Of the nine pairs, two are beasts (lion and jackal, elephant and cat), four are waters, drinks, metals and mud, and three, filling the last verse, are birds.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
४२ पदानि
शशंसात्मानम्
४७.१
आत्मानं कथितवती
- सन्धिः
- शशंस + आत्मानम् → शशंसात्मानम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — पदसन्धिः मात्रम्; ‘शशंस’ इति ‘शंस्’ धातोः लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदं सकर्मकम् (‘आत्मानम्’ इति द्वितीया)
अनुक्त
४७.२
प्रत्युत्तरम् अलब्धः, अनुत्तरितः
- सन्धिः
- न + उक्त → अनुक्त — नञ्समासे स्वरादौ ‘अन्’ इति आदेशः
- समासः
- न उक्तः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
महात्मन्
४७.३
उदारचरितस्य, महानुभावस्य
- सन्धिः
- महा + आत्मन् → महात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
- समासः
- महान् आत्मा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘जनकस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
सर्वकामसमृद्धिनी
४७.४
सर्वाभिलाषसम्पन्ना
- सन्धिः
- सर्व + काम → सर्वकाम — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सम् + ऋद्धि’ इत्यत्र तु गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- सर्वेषु कामेषु समृद्धिः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
राजामन्त्रयत
४७.५
राजा मन्त्रणाम् अकरोत्
- सन्धिः
- राजा + अमन्त्रयत → राजामन्त्रयत — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); मुद्रणे लुप्तः अकारः अवग्रहेण सूचितः
- समासः
- समासः नास्ति — पदसन्धिः मात्रम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, लङ्, आत्मनेपदम्
संभ्रियमाण
४७.६
सम्भ्रियमाणे, सज्जीक्रियमाणे सति
- सन्धिः
- सम् + भ्रियमाण → संभ्रियमाण — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + भृ’ धातोः कर्मणि शानच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सत्सप्तमी)
द्वावयाचत
४७.८
द्वौ वरौ अयाचत
- सन्धिः
- द्वौ + अयाचत → द्वावयाचत — अयादिसन्धिः (औ + अ = आव् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — पदसन्धिः मात्रम्
- विभक्तिः
- ‘द्वौ’ इति द्वितीया द्विवचनम्; ‘अयाचत’ इति लङ्
नृपोत्तम
४७.८
राजश्रेष्ठम्
- सन्धिः
- नृप + उत्तम → नृपोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- नृपेषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
अन्वर्थ
४७.१०
सार्थकैः, यथार्थैः
- सन्धिः
- अनु + अर्थ → अन्वर्थ — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- अर्थम् अनुगतः — तत्पुरुषवत् अव्ययीभावगर्भः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘अर्थैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कामार्त
४७.१२
कामेन पीडितः
- सन्धिः
- काम + आर्त → कामार्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- कामेन आर्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
प्रियकामार्थम्
४७.१३
प्रियं कर्तुम् इति हेतोः
- सन्धिः
- काम + अर्थ → कामार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रियस्य कामः, तस्य अर्थम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- अव्ययीभावप्रायं द्वितीयान्तम् (प्रयोजनार्थे)
नाभ्यषेचयत्
४७.१३
अभिषेकं न कृतवान्
- सन्धिः
- न + अभ्यषेचयत् → नाभ्यषेचयत् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + षिच्’ धातोः णिजन्तस्य लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, लङ्
समाज्ञप्त
४७.१४
सम्यक् आज्ञप्तम्, आदिष्टम्
- सन्धिः
- सम् + आज्ञप्त → समाज्ञप्त — मकारस्य अनुनासिकलोपेन ‘सम्’ इत्यस्य ‘सम’ इति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + आ + ज्ञा’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
अकण्टक
४७.१५
निर्विघ्नम्, विरोधिरहितम्
- सन्धिः
- न + कण्टक → अकण्टक — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- न विद्यते कण्टकः यस्मिन् तत् — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
मोचयानृतात्
४७.१६
असत्यात् विमोचय
- सन्धिः
- मोचय + अनृतात् → मोचयानृतात् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मुच्’ धातोः णिजन्तस्य लोट्, तथा ‘अनृत’ इति पञ्चम्यन्तम्
- विभक्तिः
- क्रियापदं पञ्चम्यन्तेन सह
अकुतोभय
४७.१६
कस्मात् अपि न बिभ्यत्, निर्भयः
- सन्धिः
- कुतस् + भय → कुतोभय — विसर्गस्य उकारे ओकारादेशः; ततः नञ्समासः
- समासः
- न कुतः अपि भयं यस्य सः — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अनुत्तम
४७.१८
यस्मात् श्रेष्ठतरं नास्ति, सर्वोत्तमम्
- सन्धिः
- न + उत्तम → अनुत्तम — नञ्समासे स्वरादौ ‘अन्’ इति आदेशः
- समासः
- न विद्यते उत्तमं यस्मात् तत् — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
वैमात्र
४७.१८
सापत्नः, अन्यमातृजः
- सन्धिः
- ‘विमातृ’ शब्दात् अणि आदिवृद्धिः (इ → ऐ) तथा ऋकारस्य लोपः
- समासः
- समासः नास्ति — अपत्यार्थे तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
धनुष्पाणि
४७.२०
हस्ते धनुः धारयन्
- सन्धिः
- धनुस् + पाणि → धनुष्पाणि — षत्वसन्धिः (सकारस्य मूर्धन्यः षकारः)
- समासः
- धनुः पाणौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
सहानुज
४७.२०
कनिष्ठभ्रात्रा सहितः
- सन्धिः
- सह + अनुज → सहानुज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अनुजेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
प्रच्युत
४७.२१
भ्रष्टाः, विच्युताः
- सन्धिः
- प्र + च्युत — उपसर्गयोगे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र + च्यु’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
वराह
४७.२३
वनशूकरान्
- सन्धिः
- ‘वर + अह’ इति व्युत्पत्तौ सवर्णदीर्घसन्धिः इति केचित्; प्रायेण तु अव्युत्पन्नम् एकं पदम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
रक्षोगणेश्वर
४७.२६
राक्षससमूहानां स्वामी
- सन्धिः
- रक्षस् + गण → रक्षोगण — विसर्गस्य ओकारादेशः; गण + ईश्वर → गणेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- रक्षसां गणानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अनिन्दिते
४७.२७
अनिन्द्ये, निर्दोषे
- सन्धिः
- न + निन्दिता → अनिन्दिता — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- न निन्दिता — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘अनिन्दिता’
अग्रमहिषी
४७.२८
पट्टराज्ञी, प्रधाना भार्या
- सन्धिः
- ‘अग्र + महिषी’ इत्यत्र स्वरसन्निपातः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अग्रा (मुख्या) महिषी — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
सर्वाभरणभूषिता
४७.३१
सर्वालङ्कारभूषिताः
- सन्धिः
- सर्व + आभरण → सर्वाभरण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- सर्वैः आभरणैः भूषिताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘दास्यः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अनवद्याङ्गी
४७.३२
निर्दोषाङ्गी, अनिन्द्यशरीरा
- सन्धिः
- न + अवद्य → अनवद्य — नञ्समासे ‘अन्’ इति आदेशः; ततः अवद्य + अङ्ग → सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अनवद्यानि अङ्गानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
महेन्द्रसदृश
४७.३३
इन्द्रतुल्यः
- सन्धिः
- महा + इन्द्र → महेन्द्र — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- महेन्द्रेण सदृशः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
न्यग्रोधपरिमण्डल
४७.३४
वटवृक्षवत् समविस्तारः, आजानुबाहुः
- सन्धिः
- नि + अग्रोध → न्यग्रोध — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- न्यग्रोधः इव परिमण्डलः (समप्रमाणः) — उपमानपूर्वपदकर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
महोरस्क
४७.३५
विशालवक्षाः
- सन्धिः
- महा + उरस् → महोरस् — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- महत् उरः यस्य सः — बहुव्रीहिः (‘उरस्’ इत्यस्य समासान्ते कप्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
जितेन्द्रिय
४७.३६
वशीकृतेन्द्रियः
- सन्धिः
- जित + इन्द्रिय → जितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- जितानि इन्द्रियाणि येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
मन्दभाक्
४७.३८
मन्दभाग्य, अभागिन्
- सन्धिः
- ‘मन्द + भाज्’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति; ‘भाज्’ इति ‘भज्’ धातोः ण्विप्रत्यये
- समासः
- मन्दं भजते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सम्बोधनप्रायम्); प्रातिपदिकं ‘मन्दभाज्’
आशीविष
४७.३९
दंष्ट्राविषस्य, सर्पस्य
- सन्धिः
- ‘आशी + विष’ इत्यत्र ईकारात् परं विकारः न, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आश्यां (दंष्ट्रायां) विषं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
स्वस्तिमान्
४७.४०
कुशली, क्षेमवान्
- सन्धिः
- सु + अस्ति → स्वस्ति — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ); ततः मतुप्प्रत्ययः
- समासः
- स्वस्ति विद्यते यस्य सः — मतुबन्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘स्वस्तिमत्’
अयोमुख
४७.४४
लोहाग्राणाम्
- सन्धिः
- अयस् + मुख → अयोमुख — विसर्गस्य ओकारादेशः
- समासः
- अयः (लोहम्) मुखम् (अग्रम्) येषां तानि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘शूलानाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुराग्र्यसौवीरक
४७.४५
उत्तममद्यस्य काञ्जिकस्य च
- सन्धिः
- सुरा + अग्र्य → सुराग्र्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- सुराग्र्यं च सौवीरकं च, तयोः — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- षष्ठी, द्विवचनम्
दाशरथेः
४७.४५
दशरथपुत्रस्य, रामस्य
- सन्धिः
- ‘दशरथ’ शब्दात् इञि आदिवृद्धिः (अ → आ) तथा अन्त्यलोपः
- समासः
- समासः नास्ति — अपत्यार्थे तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘दाशरथि’
सहस्राक्षसमप्रभाव
४७.४८
इन्द्रतुल्यप्रभावे (रामे)
- सन्धिः
- सहस्र + अक्ष → सहस्राक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- सहस्राक्षेण समः प्रभावः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सत्सप्तमी)
मक्षिकयावगीर्ण
४७.४८
मक्षिकया गिलितम्
- सन्धिः
- मक्षिकया + अवगीर्ण → मक्षिकयावगीर्ण — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- मक्षिकया अवगीर्णम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे, ‘आज्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
वातोद्धता
४७.४९
वायुना कम्पिता
- सन्धिः
- वात + उद्धत → वातोद्धत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- वातेन उद्धता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कदली’ इत्यस्य विशेषणम्)
भयकारणार्थम्
४७.५०
भयोत्पादनाय
- सन्धिः
- कारण + अर्थ → कारणार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- भयस्य कारणम्, तस्य अर्थम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- अव्ययीभावप्रायं द्वितीयान्तम् (प्रयोजनार्थे)