॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः ४८

अरण्यकाण्डम् — अष्टचत्वारिंशः सर्गः

रावणस्य आत्मश्लाघा सीतायाः तर्जनं च

रावणस्य कोपः, कुबेरपराजयकथनम्, पुष्पकम्, लङ्कावर्णनम्, प्रलोभनम्, सीतायाः प्रत्याख्यानम्

अस्मिन् सर्गे रावणः स्वस्य कुलं बलं नाम कर्म च विस्तरेण कथयित्वा सीतां भीषयितुं प्रलोभयितुं च यतते। सीतायाः पूर्वोक्तेन वचनेन संरब्धः सः ललाटे भ्रुकुटिं कृत्वा परुषं वचः प्रत्युवाच — ‘अहं वैश्रवणस्य सापत्नः भ्राता रावणः दशग्रीवः; देवाः गन्धर्वाः पिशाचाः पतगाः उरगाः च मृत्योः इव मत्तः विद्रवन्ति; मया कारणान्तरे वैमात्रः भ्राता कुबेरः द्वन्द्वे निर्जितः; सः मद्भयार्तः स्वम् ऋद्धिमत् अधिष्ठानं त्यक्त्वा कैलासम् अध्यास्ते; तस्य कामगं पुष्पकं विमानं मया वीर्यात् आवर्जितम्’ इति। ततः सः स्वस्य प्रभावम् एव प्रकृतेः स्तम्भेन दर्शयति — यत्र सः तिष्ठति तत्र वायुः शङ्कितः वाति, सूर्यः शिशिरांशुः इव भवति, तरवः निष्कम्पपत्राः, नद्यः च स्तिमितोदकाः। अनन्तरं लङ्कां वर्णयति — अमरावतीसदृशी, पाण्डुरप्राकारपरिक्षिप्ता, हेमकक्ष्या, वैदूर्यमयतोरणा, हस्त्यश्वरथसंबाधा, संकुलोद्यानभूषिता च। ‘तत्र मया सह वस; मानुषीणां नारीणां गतायुषः रामस्य च स्मरणम् अपि न करिष्यसि’ इति सः प्रलोभयति, रामं च ‘भ्रष्टराज्यः गतचेताः तपस्वी’ इति निन्दति; ‘मां प्रत्याख्याय पश्चात्तापं गमिष्यसि, यथा पुरूरवसं त्यक्त्वा उर्वशी’ इति च भीषयति। सीता तु क्रुद्धा संरक्तलोचना सती तं तर्जयति — ‘सर्वदेवनमस्कृतं वैश्रवणं भ्रातरं व्यपदिश्य कथम् एवम् अशुभं कर्तुम् इच्छसि? त्वादृशे राजनि सति सर्वे राक्षसाः विनशिष्यन्ति। शचीम् अपहृत्य अपि जीवितुं शक्यम्, रामपत्नीं तु हृत्वा कोऽपि स्वस्तिमान् न भवेत्; अमृतं पीतवतः अपि तव मोक्षः नास्ति।’

१रावणस्य कोपः, आत्मपरिचयः, कुबेरपराजयश्च

१एवं ब्रुवत्यां सीतायां संरब्धः परुषं वचः।
ललाटे भ्रुकुटिं कृत्वा रावणः प्रत्युवाच ह॥

२भ्राता वैश्रवणस्याहं सापत्नो वरवर्णिनि।
रावणो नाम भद्रं ते दशग्रीवः प्रतापवान्॥

३यस्य देवाः सगन्धर्वाः पिशाचपतगोरगाः।
विद्रवन्ति सदा भीता मृत्योरिव सदा प्रजाः॥

४येन वैश्रवणो भ्राता वैमात्रः कारणान्तरे।
द्वन्द्वमासादितः क्रोधाद्रणे विक्रम्य निर्जितः॥

५मद्भयार्तः परित्यज्य स्वमधिष्ठानमृद्धिमत्।
कैलासं पर्वतश्रेष्ठमध्यास्ते नरवाहनः॥

पूर्वसर्गान्ते सीता ‘तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च’ इति उक्त्वा तूष्णीम् अभवत्। तत् श्रुत्वा रावणः संरब्धः सन् ललाटे भ्रुकुटिं कृत्वा परुषं वचः प्रत्युवाच। अधुना तस्य परिव्राजकवेषः वस्तुतः त्यक्तः — यत् पूर्वं विनयेन आवृतम् आसीत्, तत् अधुना दर्पेण प्रकाश्यते। ‘वरवर्णिनि, अहं वैश्रवणस्य सापत्नः भ्राता; मम नाम रावणः, दशग्रीवः प्रतापवान्; ते भद्रं भवतु’ इति सः आत्मानं कथयति। ततः सः स्वस्य त्रासकत्वं वर्णयति — ‘गन्धर्वैः सह देवाः, पिशाचाः, पतगाः, उरगाः च मृत्योः इव प्रजाः, तथा सदा भीताः सन्तः यस्मात् विद्रवन्ति; येन च कारणान्तरे वैमात्रः भ्राता वैश्रवणः द्वन्द्वयुद्धे आसादितः, क्रोधात् विक्रम्य च रणे निर्जितः; यस्मात् भयार्तः सन् सः ऋद्धिमत् स्वम् अधिष्ठानं परित्यज्य पर्वतश्रेष्ठं कैलासम् अध्यास्ते — सः एव अहम्।’ भ्रातुः पराजयः एव तस्य प्रथमं प्रमाणम्; कुलगौरवं तु सः स्वस्य एव कीर्तये उपयुङ्क्ते। ‘ललाटे भ्रुकुटिं कृत्वा’ इति एकेन एव चित्रेण कविः तस्य परिवर्तनं दर्शयति — यः पूर्वं ‘प्रश्रितं वाक्यम्’ उक्तवान्, सः एव अधुना भ्रूभङ्गेन भाषते। वेषः तु अद्यापि परिव्राजकस्य, वाणी तु राक्षसराजस्य; एतत् एव विरोधम् आश्रित्य कविः तस्य आन्तरं रूपम् उद्घाटयति।

At the end of the last sarga Sītā had fallen silent after declaring the gulf between Daśaratha's son and Rāvaṇa. Hearing her, Rāvaṇa flew into a rage, knit his brows and answered her harshly. Now he had really cast off his mendicant's guise: what had been veiled in humility was now laid bare in pride. "I am Vaiśravaṇa's half-brother, lady of lovely hue," he said; "my name is Rāvaṇa, the mighty ten-necked one, bless you. Gods and gandharvas, piśācas, birds and serpents always flee from me in terror, as creatures flee from death. On a certain occasion I met my half-brother Vaiśravaṇa in single combat, and in my anger and valour I defeated him in battle; and tormented by fear of me he abandoned his own rich seat and now lives on Kailāsa, best of mountains, he whose mounts are men. That is who I am." His brother's defeat is his first proof, and he uses his family's glory only for his own renown. With the single picture of his knitted brows the poet shows the change in him: the one who had spoken courteous words now spoke with a scowl. The dress was still a mendicant's, but the voice was the rākṣasa king's, and through that contrast the poet reveals his true nature.

२रावणस्य प्रभावः, पुष्पकम्, लङ्कावर्णनम्

६यस्य तत्पुष्पकं नाम विमानं कामगं शुभम्।
वीर्यादावर्जितं भद्रे येन यामि विहायसम्॥

७मम संजातरोषस्य मुखं दृष्ट्वैव मैथिलि।
विद्रवन्ति परित्रस्ताः सुराः शक्रपुरोगमाः॥

८यत्र तिष्ठाम्यहं तत्र मारुतो वाति शङ्कितः।
तीव्रांशुः शिशिरांशुश्च भयात्संपद्यते दिवि॥

९निष्कम्पपत्रास्तरवो नद्यश्च स्तिमितोदकाः।
भवन्ति यत्र तत्राहं तिष्ठामि च चरामि च॥

१०मम पारे समुद्रस्य लङ्का नाम पुरी शुभा।
संपूर्णा राक्षसैर्घोरैर्यथेन्द्रस्यामरावती॥

११प्राकारेण परिक्षिप्ता पाण्डुरेण विराजिता।
हेमकक्ष्या पुरी रम्या वैदूर्यमयतोरणा॥

‘तस्य यत् पुष्पकं नाम कामगं शुभं विमानम्, तत् मया वीर्यात् आवर्जितम्; भद्रे, तेन एव अहं विहायसं यामि। मैथिलि, संजातरोषस्य मम मुखं दृष्ट्वा एव शक्रपुरोगमाः सुराः परित्रस्ताः सन्तः विद्रवन्ति। यत्र अहं तिष्ठामि, तत्र मारुतः शङ्कितः सन् वाति; तीव्रांशुः सूर्यः अपि भयात् दिवि शिशिरांशुः इव संपद्यते। यत्र अहं तिष्ठामि चरामि च, तत्र तरवः निष्कम्पपत्राः भवन्ति, नद्यः च स्तिमितोदकाः।’ एतैः त्रिभिः श्लोकैः सः प्रकृतेः स्तम्भम् एव स्वस्य लक्षणं वदति — यत् षट्चत्वारिंशे सर्गे कविना दुर्निमित्तरूपेण वर्णितम्, तत् एव अधुना सः श्लाघारूपेण उच्चारयति। ततः सः पुरीं वर्णयति — ‘समुद्रस्य पारे लङ्का नाम मम शुभा पुरी, घोरैः राक्षसैः सम्पूर्णा, इन्द्रस्य अमरावती इव। पाण्डुरेण प्राकारेण परिक्षिप्ता सा विराजते; हेमकक्ष्या, वैदूर्यमयतोरणा, रम्या च सा।’ अमरावत्या सह उपमा तु सूचिका — यः इन्द्रेण सह स्पर्धते, सः एव अग्रे रामेण निहन्यते। पुष्पकस्य उल्लेखः अपि स्मर्तव्यः; तत् एव विमानं पुनः युद्धकाण्डे रामस्य अयोध्यागमनाय उपयुज्यते, अतः अत्र कविः दूरं फलम् अपि सूचयति इव। ‘वीर्यात् आवर्जितम्’ इति पदेन सः चौर्यम् अपि पराक्रमरूपेण वदति।

"That fine chariot of his called Puṣpaka, which goes wherever one wishes, I won by my valour, good lady, and in it I travel through the sky. Maithilī, at the mere sight of my face when my anger is roused, the gods with Śakra at their head take fright and scatter. Where I stand, the wind blows warily, and the fierce-rayed sun in the sky turns cool-rayed out of fear. Wherever I stand or walk, the leaves of the trees stop stirring and the waters of the rivers grow still." In these three verses he names the stilling of nature as his own mark; what the poet described as an evil omen in the forty-sixth sarga, Rāvaṇa now proclaims as a boast. Then he described his city: "Beyond the sea is my fair city called Laṅkā, full of terrible rākṣasas, like Indra's Amarāvatī. It shines, ringed with a white rampart, a lovely city with courts of gold and gateways of beryl." The comparison with Amarāvatī is telling: the one who rivals Indra will before long be slain by Rāma. The mention of Puṣpaka is worth remembering, since that same chariot will carry Rāma back to Ayodhyā after the war, so the poet seems to hint at a far-off outcome. And with "won by my valour" he dresses up theft as heroism.

३लङ्कायाः शोभा, ‘रामं मा स्मर’ इति च

१२हस्त्यश्वरथसंबाधा तूर्यनादविनादिता।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः संकुलोद्यानभूषिता॥

१३तत्र त्वं वस हे सीते राजपुत्रि मया सह।
न स्मरिष्यसि नारीणां मानुषीणां मनस्विनि॥

१४भुञ्जाना मानुषान्भोगान्दिव्यांश्च वरवर्णिनि।
न स्मरिष्यसि रामस्य मानुषस्य गतायुषः॥

१५स्थापयित्वा प्रियं पुत्रं राज्ये दशरथो नृपः।
मन्दवीर्यस्ततो ज्येष्ठः सुतः प्रस्थापितो वनम्॥

१६तेन किं भ्रष्टराज्येन रामेण गतचेतसा।
करिष्यसि विशालाक्षि तापसेन तपस्विना॥

‘सा पुरी हस्तिभिः अश्वैः रथैः च संबाधा, तूर्यनादेन विनादिता, सर्वकामफलैः वृक्षैः संकुलानाम् उद्यानानां च भूषिता। हे सीते, राजपुत्रि, तत्र त्वं मया सह वस; मनस्विनि, तदा त्वं मानुषीणां नारीणां स्मरणम् अपि न करिष्यसि। वरवर्णिनि, दिव्यान् मानुषान् च भोगान् भुञ्जाना त्वं गतायुषः मानुषस्य रामस्य न स्मरिष्यसि।’ ततः सः रामम् एव निन्दितुम् आरभते — ‘राजा दशरथः प्रियं पुत्रं राज्ये स्थापयित्वा मन्दवीर्यं ज्येष्ठं सुतं वनं प्रस्थापितवान्। विशालाक्षि, तेन भ्रष्टराज्येन गतचेतसा तपस्विना तापसेन रामेण त्वं किं करिष्यसि?’ इति। एषा निन्दा तु तस्य पूर्वस्य वाक्यस्य विरुद्धा — यः ‘मम अङ्गुल्या समः अपि न’ इति वक्ष्यति, सः एव तं भयहेतुं मन्यते; अतः निन्दायाः मूलं भयम् एव इति ज्ञायते। ‘गतायुषः मानुषस्य रामस्य’ इति पदत्रयेण सः रामं त्रिधा लघूकरोति — आयुः क्षीणम्, जातिः मानुषी, दशा च वनवासिनः। सीता तु एतत् सर्वं श्रुत्वा अपि न किमपि वदति; तस्याः मौनम् अग्रिमे प्रत्याख्याने एव भिद्यते। ‘मा स्मर’ इति यत् सः इच्छति, तत् एव तस्याः एकं निधानम्।

"It is crowded with elephants, horses and chariots, ringing with the sound of music, adorned with gardens thick with trees that yield every wish. Live there with me, Sītā, princess, and then, proud lady, you will not even remember the women of the human world. Enjoying pleasures both human and divine, lady of lovely hue, you will forget Rāma, a mortal whose days are done." Then he began to belittle Rāma: "King Daśaratha put his favourite son on the throne and sent his eldest, a man of feeble valour, off to the forest. What will you do, wide-eyed lady, with that Rāma, fallen from his kingdom, out of his wits, an ascetic living a life of penance?" This scorn contradicts what he says elsewhere: the one who will claim that Rāma is not worth one of his fingers still treats him as a cause for fear, so the root of the scorn is fear. With the three words "a mortal whose days are done" he diminishes Rāma three ways: his life nearly spent, his birth merely human, his state that of a forest-dweller. Sītā says nothing to all this; her silence is broken only in the refusal that follows. And the one thing he wants her to forget, Rāma, is the one treasure she has.

४‘मां भजस्व’ इति रावणस्य याचना

१७रक्ष राक्षसभर्तारं कामय स्वयमागतम्।
न मन्मथशराविष्टं प्रत्याख्यातुं त्वमर्हसि॥

१८प्रत्याख्याय हि मां भीरु पश्चात्तापं गमिष्यसि।
चरणेनाभिहत्येव पुरूरवसमुर्वशी॥

१९अङ्गुल्या न समो रामो मम युद्धे स मानुषः।
तव भाग्येन संप्राप्तं भजस्व वरवर्णिनि॥

‘स्वयम् आगतं राक्षसभर्तारं रक्ष, तं कामय; मन्मथशरैः आविष्टं मां प्रत्याख्यातुं त्वं न अर्हसि। भीरु, मां प्रत्याख्याय त्वं पश्चात्तापं गमिष्यसि — यथा चरणेन अभिहत्य पुरूरवसं त्यक्तवती उर्वशी पश्चात् अतप्यत। वरवर्णिनि, युद्धे सः मानुषः रामः मम अङ्गुल्या अपि समः न; तव भाग्येन एव अहं संप्राप्तः; मां भजस्व।’ त्रिषु एव श्लोकेषु तस्य वचनं प्रार्थनातः आज्ञां प्रति गच्छति — प्रथमं ‘रक्ष’ इति याचनम्, ततः पश्चात्तापभयदर्शनम्, अन्ते च ‘तव भाग्येन’ इति स्वस्य एव उत्कर्षकथनम्। उर्वशीपुरूरवसोः उपमा अपि विपरीता — तत्र हि नारी त्यक्तवती, इह तु सः एव त्यक्तुम् इच्छन्तीं भर्त्सयति। ‘रक्ष’ इति क्रियापदं तु विचित्रम् — यः रक्षसां भर्ता, सः एव रक्षणं याचते; कविः अत्र शब्दश्लेषेण तस्य दैन्यं दर्शयति। तस्य सर्वं भाषणम् अन्ते एकस्मिन् एव पदे ‘भजस्व’ इति निबध्यते।

"Take the lord of the rākṣasas under your protection; love him who has come to you of his own accord. You should not reject one pierced by the love-god's arrows. If you reject me, timid one, you will regret it afterwards, as Urvaśī regretted it when she spurned Purūravas with her foot. In battle that mortal Rāma is not equal to one finger of mine, lady of lovely hue. It is your good fortune that I have come to you; accept me." In just three verses his speech moves from entreaty to command: first the plea "protect me", then the threat of regret, and last the self-glorifying "your good fortune". The story of Urvaśī and Purūravas fits the other way round: there it was the woman who left, while here he rebukes a woman for wishing to leave him. The word "protect" is strange in his mouth: the lord of the rākṣasas begs for protection, and the poet's wordplay shows his abjectness. All his speech is bound up at the last in the single word "accept me".

५सीतायाः प्रत्याख्यानं तर्जनं च

२०एवमुक्ता तु वैदेही क्रुद्धा संरक्तलोचना।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं रहिते राक्षसाधिपम्॥

२१कथं वैश्रवणं देवं सर्वदेवनमस्कृतम्।
भ्रातरं व्यपदिश्य त्वमशुभं कर्तुमिच्छसि॥

२२अवश्यं विनशिष्यन्ति सर्वे रावण राक्षसाः।
येषां त्वं कर्कशो राजा दुर्बुद्धिरजितेन्द्रियः॥

२३अपहृत्य शचीं भार्यां शक्यमिन्द्रस्य जीवितुम्।
न हि रामस्य भार्यां मामानीय स्वस्तिमान्भवेत्॥

२४जीवेच्चिरं वज्रधरस्य पश्चाच्छचीं प्रधृष्याप्रतिरूपरूपाम्।
न मादृशीं राक्षस धर्षयित्वा पीतामृतस्यापि तवास्ति मोक्षः॥

एवम् उक्ता वैदेही क्रुद्धा संरक्तलोचना सती रहिते स्थाने तं राक्षसाधिपं परुषं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘सर्वदेवनमस्कृतं वैश्रवणं देवं भ्रातरं व्यपदिश्य त्वम् एवम् अशुभं कर्तुम् इच्छसि कथम्? रावण, येषां त्वं कर्कशः दुर्बुद्धिः अजितेन्द्रियः च राजा, ते सर्वे राक्षसाः अवश्यं विनशिष्यन्ति। इन्द्रस्य भार्यां शचीम् अपहृत्य अपि जीवितुं शक्यम्; रामस्य तु भार्यां माम् आनीय कोऽपि स्वस्तिमान् न भवेत्। वज्रधरस्य अप्रतिरूपरूपां शचीं प्रधृष्य अपि कश्चित् पश्चात् चिरं जीवेत्; मादृशीं तु धर्षयित्वा, राक्षस, पीतामृतस्य अपि तव मोक्षः नास्ति।’ एवं सा द्विवारं शचीम् एव उपमानं करोति — देवराजस्य पत्न्याः अपि हरणं क्षम्यम् इव, रामपत्न्याः तु न; एतेन रामस्य महत्त्वं सा इन्द्रात् अपि अधिकं स्थापयति। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन गम्भीरतां वहति; ‘पीतामृतस्य अपि’ इति पदेन च अमृतम् अपि निष्फलम् इति उक्तम्। सीतायाः उत्तरे न कोऽपि विलापः, न याचना; केवलं धर्मः, नीतिः, परिणामः च। ‘अवश्यं विनशिष्यन्ति सर्वे रावण राक्षसाः’ इति वचनं तु समग्रस्य युद्धकाण्डस्य बीजम् इव — यत् सा अत्र वदति, तत् एव अग्रे घटते।

At these words Vaidehī grew angry, her eyes turned red, and there in that lonely place she spoke harshly to the lord of the rākṣasas. "How can you claim as your brother the god Vaiśravaṇa, honoured by all the gods, and yet wish to do such a vile thing? All the rākṣasas are sure to perish, Rāvaṇa, whose king you are, harsh, evil-minded and a slave to your senses. A man might carry off Śacī, Indra's wife, and still live, but no one could be safe who carried me off, Rāma's wife. One might live long even after violating Śacī, the incomparably beautiful wife of the wielder of the thunderbolt; but after outraging a woman like me, rākṣasa, there is no escape for you, not even if you had drunk the nectar of immortality." Twice she uses Śacī as her comparison: to carry off even the king of the gods' wife might be survived, but not to carry off Rāma's, and so she sets Rāma's greatness above Indra's. The last verse, in a weightier metre, carries the gravity of it, and "even if you had drunk nectar" says that immortality itself would not save him. In Sītā's answer there is no lament and no pleading, only dharma, sound judgement and consequence. Her words "all the rākṣasas are sure to perish" are like the seed of the whole Yuddha Kāṇḍa: what she says here is what will come to pass.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

४० पदानि
संरब्ध ४८.१ क्रुद्धः, आवेशयुक्तः
सन्धिः
सम् + रब्ध → संरब्ध — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + रभ्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भ्रुकुटि ४८.१ भ्रूवक्रता, कोपचिह्नम्
सन्धिः
‘भ्रू + कुटि’ इत्यत्र ऊकारस्य ह्रस्वः; अथवा ‘भ्रु + कुटि’ इति पाठान्तरम्
समासः
भ्रुवोः कुटिः (वक्रता) — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सापत्न ४८.२ सापत्नेयः, अन्यमातृजः
सन्धिः
‘सपत्नी’ शब्दात् अणि आदिवृद्धिः (अ → आ)
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वरवर्णिनि ४८.२ उत्तमकान्ते, सुन्दरि
सन्धिः
‘वर + वर्णिनी’ इत्यत्र स्वरसन्निपातः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वरः वर्णः यस्याः सा — बहुव्रीहिः (ततः ङीप्)
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘वरवर्णिनी’
पिशाचपतगोरग ४८.३ पिशाचाः, पक्षिणः, सर्पाः च
सन्धिः
पतग + उरग → पतगोरग — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
पिशाचाः च पतगाः च उरगाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
कारणान्तर ४८.४ अन्यस्मिन् किमपि निमित्ते, कस्मिंश्चित् प्रसङ्गे
सन्धिः
कारण + अन्तर → कारणान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अन्यत् कारणम् — ‘अन्तर’ इत्यस्य अन्यार्थे कर्मधारयः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
द्वन्द्वमासादित ४८.४ द्वैरथयुद्धे प्राप्तः, सम्मुखीकृतः
सन्धिः
द्वन्द्वम् + आसादितः — पदसन्धौ मकारस्य अनुस्वारः; ‘आ + सादित’ इति णिजन्तात् क्तः
समासः
द्वन्द्वे (द्वैरथयुद्धे) आसादितः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मद्भयार्त ४८.५ मत्तः भीतः, मद्भयेन पीडितः
सन्धिः
भय + आर्त → भयार्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ‘मद्’ इत्यत्र तु जश्त्वम्
समासः
मम भयेन आर्तः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
ऋद्धिमत् ४८.५ समृद्धम्, ऐश्वर्ययुक्तम्
सन्धिः
‘ऋद्धि’ शब्दात् मतुप्; मकारस्य वकारादेशः न, यतः पूर्वं धकारः
समासः
ऋद्धिः विद्यते यस्मिन् तत् — मतुबन्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
अध्यास्ते ४८.५ अधिवसति, आश्रित्य तिष्ठति
सन्धिः
अधि + आस्ते → अध्यास्ते — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘अधि + आस्’ धातोः लट्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, लट्
नरवाहन ४८.५ यस्य वाहनं मनुष्याः, कुबेरः
सन्धिः
‘नर + वाहन’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नराः वाहनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कामग ४८.६ इच्छानुसारं गच्छत्
सन्धिः
‘काम + ग’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति; ‘ग’ इति ‘गम्’ धातोः डप्रत्यये
समासः
कामेन (इच्छया) गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
आवर्जित ४८.६ वशीकृतम्, स्वायत्तीकृतम्
सन्धिः
आ + वर्जित — उपसर्गयोगे सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वर्जित’ इति ‘वृज्’ धातोः णिजन्तात् क्तः
समासः
समासः नास्ति — क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
संजातरोष ४८.७ उत्पन्नक्रोधस्य
सन्धिः
सम् + जात → संजात — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
संजातः रोषः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
शक्रपुरोगम ४८.७ इन्द्रप्रमुखाः
सन्धिः
पुरस् + गम → पुरोगम — विसर्गस्य ओकारादेशः
समासः
शक्रः पुरोगमः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
तीव्रांशु ४८.८ प्रखरकिरणः, सूर्यः
सन्धिः
तीव्र + अंशु → तीव्रांशु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ; अनुस्वारसहितम्)
समासः
तीव्राः अंशवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निष्कम्पपत्र ४८.९ अचलपर्णाः
सन्धिः
निस् + कम्प → निष्कम्प — षत्वसन्धिः (सकारस्य मूर्धन्यादेशः)
समासः
निष्कम्पानि पत्राणि येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
स्तिमितोदक ४८.९ निश्चलजलाः
सन्धिः
स्तिमित + उदक → स्तिमितोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
स्तिमितम् उदकं यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘नद्यः’ इत्यस्य विशेषणम्)
यथेन्द्रस्य ४८.१० यथा इन्द्रस्य (अमरावती)
सन्धिः
यथा + इन्द्रस्य → यथेन्द्रस्य — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः
समासः नास्ति — अव्ययेन सह पदसन्धिः
विभक्तिः
‘इन्द्रस्य’ इति षष्ठी एकवचनम्
वैदूर्यमयतोरणा ४८.११ मणिमयद्वारतोरणा
सन्धिः
‘वैदूर्य + मय’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति; ‘विदूर’ शब्दात् आदिवृद्ध्या ‘वैदूर्य’
समासः
वैदूर्यमयानि तोरणानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
हस्त्यश्वरथसंबाधा ४८.१२ गजाश्वरथसङ्कुला
सन्धिः
हस्ति + अश्व → हस्त्यश्व — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
हस्तिभिः अश्वैः रथैः च संबाधा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
संकुलोद्यानभूषिता ४८.१२ निबिडाराममण्डिता
सन्धिः
संकुल + उद्यान → संकुलोद्यान — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
संकुलैः उद्यानैः भूषिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मनस्विनि ४८.१३ धीरचित्ते, उदारमनस्के
सन्धिः
‘मनस् + विन्’ इत्यत्र सकारः स्थिरः, ततः ङीप्
समासः
प्रशस्तं मनः यस्याः सा — मत्वर्थीयप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘मनस्विनी’
गतायुष् ४८.१४ क्षीणायुषः, मरणोन्मुखस्य
सन्धिः
गत + आयुस् → गतायुस् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
गतम् आयुः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
मन्दवीर्य ४८.१५ अल्पपराक्रमः
सन्धिः
‘मन्द + वीर्य’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मन्दं वीर्यं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भ्रष्टराज्य ४८.१६ राज्यात् च्युतेन
सन्धिः
‘भ्रष्ट + राज्य’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भ्रष्टं राज्यं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
गतचेतस् ४८.१६ नष्टबुद्धिना, विगतचित्तेन
सन्धिः
‘गत + चेतस्’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गतं चेतः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
मन्मथशराविष्ट ४८.१७ कामबाणविद्धम्
सन्धिः
शर + आविष्ट → शराविष्ट — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
मन्मथस्य शरैः आविष्टः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्रत्याख्यातुम् ४८.१७ निराकर्तुम्, प्रत्याख्यानं कर्तुम्
सन्धिः
प्रति + आख्यातुम् → प्रत्याख्यातुम् — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
समासः नास्ति — तुमुन्नन्तम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्)
चरणेनाभिहत्य ४८.१८ पादेन प्रहृत्य
सन्धिः
चरणेन + अभिहत्य → चरणेनाभिहत्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — पदसन्धिः मात्रम्; ‘अभि + हन्’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः
अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
संप्राप्त ४८.१९ उपस्थितम्, प्राप्तम्
सन्धिः
सम् + प्राप्त → संप्राप्त — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + प्र + आप्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (कर्मणि, ‘माम्’ इत्यर्थे)
संरक्तलोचना ४८.२० क्रोधेन रक्तनेत्रा
सन्धिः
सम् + रक्त → संरक्त — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
संरक्ते लोचने यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सर्वदेवनमस्कृत ४८.२१ सर्वदेवपूजितम्
सन्धिः
नमस् + कृत → नमस्कृत — सकारस्य विसर्जनीयाभावे सत्वम्
समासः
सर्वैः देवैः नमस्कृतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
व्यपदिश्य ४८.२१ निर्दिश्य, नाम्ना उल्लिख्य
सन्धिः
वि + अपदिश्य → व्यपदिश्य — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
अजितेन्द्रिय ४८.२२ अवशीकृतेन्द्रियः
सन्धिः
अजित + इन्द्रिय → अजितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); ‘न + जित’ इत्यत्र तु नञ्समासः
समासः
अजितानि इन्द्रियाणि येन सः — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अपहृत्य ४८.२३ हृत्वा, बलात् नीत्वा
सन्धिः
अप + हृत्य — उपसर्गयोगे सन्धिकार्यं नास्ति; ‘हृ’ धातोः ल्यप्
समासः
समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
मामानीय ४८.२३ मां हृत्वा आनीय
सन्धिः
माम् + आनीय → मामानीय — पदसन्धौ मकारात् परं स्वरे सन्धिः; ‘आ + नी’ धातोः ल्यप्
समासः
समासः नास्ति — पदसन्धिः मात्रम्
विभक्तिः
‘माम्’ इति द्वितीया एकवचनम्; ‘आनीय’ इति अव्ययम्
वज्रधर ४८.२४ इन्द्रस्य
सन्धिः
‘वज्र + धर’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वज्रं धरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
अप्रतिरूपरूपा ४८.२४ अनुपमसौन्दर्याम्
सन्धिः
न + प्रतिरूप → अप्रतिरूप — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः
समासः
अप्रतिरूपं (अनुपमं) रूपं यस्याः सा — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
पीतामृत ४८.२४ अमृतं पीतवतः अपि
सन्धिः
पीत + अमृत → पीतामृत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पीतम् अमृतं येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्