- सन्धिः
- दश + ग्रीवा → दशग्रीव — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दश ग्रीवाः यस्य सः — बहुव्रीहिः (समासान्ते ह्रस्वः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अरण्यकाण्डम् — एकोनपञ्चाशः सर्गः
रावणेन स्वरूपप्रकटनं सीताहरणं च
रावणस्य आत्मश्लाघा, सौम्यवेषत्यागेन राक्षसरूपप्रकटनम्, सीतायाः बलात्कारेण ग्रहणम्, आकाशमार्गेण हरणम्, तस्याः विलापः, जटायुदर्शनं च
अस्मिन् सर्गे सीतायाः धर्मयुक्तं भर्त्सनवचनं श्रुत्वा रावणः प्रथमं हस्ते हस्तं समाहत्य महत् वपुः करोति, आत्मनः वीर्यं श्लाघते — ‘अम्बरे स्थितः भुजाभ्यां मेदिनीम् उद्वहेयम्, समुद्रम् आपिबेयम्, मृत्युं हन्याम्, अर्कं तुद्याम्।’ ततः तस्य नेत्रे क्रोधेन रक्ते भवतः; सः परिव्राजकच्छद्म विहाय दशास्यं विंशतिभुजं कालरूपाभं स्वकीयं रूपं प्रतिपद्यते। रक्ताम्बरधरः सन् सः सीतां प्रलोभयति — ‘त्रिषु लोकेषु विख्यातं पतिम् इच्छसि चेत् माम् आश्रय’ इति — रामं च निन्दति — ‘राज्यात् च्युतः, असिद्धार्थः, परिमितायुः’ इति। सीता न चलति; अतः सः बलात् वामेन करेण मूर्धजेषु दक्षिणेन च ऊर्वोः गृहीत्वा तां मायामये खरयुक्ते रथे आरोप्य आकाशम् उत्पतति। ह्रियमाणा सा लक्ष्मणं रामं च आह्वयति, कैकेय्याः सिद्धिं स्मरति, जनस्थानं कर्णिकारान् गोदावरीं वनदेवताः मृगपक्षिगणान् च आमन्त्रयते — ‘रामाय शंसत, सीतां रावणः हरति’ इति। अन्ते सा वनस्पतिगतं गृध्रराजं जटायुं दृष्ट्वा तम् एव दूतत्वेन प्रार्थयते — ‘मम हरणं रामाय लक्ष्मणाय च अशेषतः कथय’ इति; एतेन सर्गः समाप्यते।
१रावणस्य आत्मश्लाघा — ‘मम वीर्यं न श्रुतम्’
१सीताया वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान्।
हस्ते हस्तं समाहत्य चकार सुमहद्वपुः॥
२स मैथिलीं पुनर्वाक्यं बभाषे वाक्यकोविदः।
नोन्मत्तया श्रुतौ मन्ये मम वीर्यपराक्रमौ॥
३उद्वहेयं भुजाभ्यां तु मेदिनीमम्बरे स्थितः।
आपिबेयं समुद्रं च मृत्युं हन्यां रणे स्थितः॥
४अर्कं तुद्यां शरैस्तीक्ष्णैर्विभिन्द्यां हि महीतलम्।
कामरूपेण उन्मत्ते पश्य मां कामरूपिणम्॥
पूर्वस्मिन् सर्गे सीता रावणं धर्मेण भर्त्सितवती — ‘रामस्य पत्नी अहम्, अन्यं न कामये’ इति। तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा प्रतापवान् दशग्रीवः हस्ते हस्तं समाहत्य महत् वपुः चकार — क्रोधस्य प्रथमं चिह्नम् एतत्। वाक्यकोविदः सः पुनः मैथिलीम् आह — ‘उन्मत्तया त्वया मम वीर्यपराक्रमौ न श्रुतौ इति मन्ये।’ ततः आत्मश्लाघा आरभते — ‘अम्बरे स्थितः सन् भुजाभ्यां मेदिनीम् उद्वहेयम्, समुद्रम् आपिबेयम्, रणे स्थितः मृत्युम् अपि हन्याम्, तीक्ष्णैः शरैः अर्कं तुद्याम्, महीतलं विभिन्द्याम्। हे उन्मत्ते, कामरूपिणं मां पश्य।’ अत्र द्रष्टव्यम् — यः पूर्वं परिव्राजकवेषेण शान्तवाक्यानि उक्तवान्, सः इदानीं बलप्रदर्शनम् एव शरणं गच्छति। धर्मवचनैः पराजितः कामी बलम् एव प्रमाणं मन्यते इति कविः सूचयति। ‘उन्मत्तया’ इति पदेन सः सीतायाः धर्मनिष्ठाम् एव उन्मादं वदति — दोषदृष्टेः विपर्यासः एषः। ‘हस्ते हस्तं समाहत्य’ इति क्रिया लोकेऽपि क्रोधस्य आव्हानस्य च चिह्नम्; तदनन्तरं वपुर्वर्धनम् इति द्वितीयं चिह्नम्। ‘उद्वहेयम्’, ‘आपिबेयम्’, ‘हन्याम्’, ‘तुद्याम्’, ‘विभिन्द्याम्’ इति पञ्च विधिलिङ्रूपाणि एकत्र गुम्फितानि — शक्यता एव वर्ण्यते, न कृतं कर्म; अतः एषा श्लाघा कल्पनामात्रा इति सूक्ष्मदृष्ट्या ज्ञायते। पृथिवी, समुद्रः, मृत्युः, सूर्यः, महीतलम् इति पञ्च महान्ति वस्तूनि उपमानत्वेन गृहीतानि — यावत् महत् वस्तु तावत् महती आत्मश्लाघा।
In the last sarga Sītā had rebuked Rāvaṇa in the name of dharma: I am Rāma's wife, and I desire no other. Hearing her words, the mighty Daśagrīva struck one hand against the other and made his body enormous, the first signs of his fury. That master of words spoke again to Maithilī: "I think you are out of your senses and have never heard of my might and prowess." Then his boasting began. "Standing in the sky I could lift up the earth with my two arms; I could drink up the ocean; standing in battle I could kill Death himself; I could pierce the sun with sharp arrows and split the surface of the earth. Look at me, deluded woman, who can take any shape I please." Notice that the one who had spoken gentle words in a mendicant's dress now took refuge in a display of force: a lustful man beaten by words of dharma treats strength as the only proof. By calling her "out of your senses" he names her faithfulness madness, a complete inversion of judgement. Striking hand on hand is a common sign of rage and challenge, and swelling his body is the second. His five claims are all of what he could do, not of anything done, so to a careful eye the boast is only fancy. And he takes five vast things for his images, earth, ocean, death, sun and the ground itself; the greater the thing, the greater the boast.
२सौम्यरूपत्यागः, स्वकीयस्य राक्षसरूपस्य प्रकटनम्
५एवमुक्तवतस्तस्य रावणस्य शिखिप्रभे।
क्रुद्धस्य हरिपर्यन्ते रक्ते नेत्रे बभूवतुः॥
६सद्यः सौम्यं परित्यज्य तीक्ष्णरूपं स रावणः।
स्वं रूपं कालरूपाभं भेजे वैश्रवणानुजः॥
७संरक्तनयनः श्रीमांस्तप्तकाञ्चनभूषणः।
क्रोधेन महताविष्टो नीलजीमूतसंनिभः॥
८दशास्यो विंशतिभुजो बभूव क्षणदाचरः।
स परिव्राजकच्छद्म महाकायो विहाय तत्॥
९प्रतिपेदे स्वकं रूपं रावणो राक्षसाधिपः।
रक्ताम्बरधरस्तस्थौ स्त्रीरत्नं प्रेक्ष्य मैथिलीम्॥
एवम् उक्तवतः रावणस्य नेत्रे शिखिप्रभे हरिपर्यन्ते रक्ते च बभूवतुः — क्रोधः नयनयोः एव प्रथमं प्रकाशते। सद्यः सौम्यं रूपं परित्यज्य सः तीक्ष्णं कालरूपाभं स्वकीयं रूपं भेजे। संरक्तनयनः, तप्तकाञ्चनभूषणः, महता क्रोधेन आविष्टः, नीलजीमूतसंनिभः, दशास्यः, विंशतिभुजः — एवं सः क्षणदाचरः बभूव। परिव्राजकच्छद्म विहाय महाकायः राक्षसाधिपः स्वकं रूपं प्रतिपेदे। रक्ताम्बरधरः सन् सः स्त्रीरत्नं मैथिलीं प्रेक्ष्य अतिष्ठत्। अत्र वर्णनस्य क्रमः मननीयः — प्रथमं नेत्रे, ततः रूपम्, ततः आभरणानि, अन्ते दशमुखानि विंशतिभुजाः च। छद्मवेषस्य त्यागः एव अस्य सर्गस्य केन्द्रम्; यावत् वञ्चनया कार्यं सिध्येत् तावत् एव कपटः, तदनन्तरं बलात्कारः इति राक्षसनीतिः। ‘तप्तकाञ्चनभूषणः’ इति शोभा, ‘नीलजीमूतसंनिभः’ इति भयङ्करता — उभयम् एकत्र इति रावणस्य स्वभावः एव। ‘सद्यः’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — क्षणमात्रेण वेषपरिवर्तनम्, इति कामरूपित्वस्य प्रत्यक्षं प्रमाणम्। यत् सः चतुर्थे श्लोके उक्तवान् ‘कामरूपिणं मां पश्य’ इति, तत् एव अत्र क्रियया दर्शितम्। ‘स्त्रीरत्नम्’ इति पदेन रावणस्य दृष्टिः सूचिता — तस्य दृष्टौ सीता रत्नम् एव, हरणीयं वस्तु, न तु पूज्या साध्वी। एतेन अग्रिमश्लोकेषु प्रलोभनवचनानां भूमिका सिद्ध्यति। दशमुखानि विंशतिभुजाः च इति संख्या अपि अर्थवती — एकः पुरुषः दशधा भिन्नचित्तः इति टीकाकाराः व्याचक्षते।
As Rāvaṇa spoke, his eyes, bright as fire and tawny at the corners, turned red with rage; anger shows first in the eyes. In an instant he cast off that gentle shape and took on his own form, fierce and terrible as Death. Red-eyed, adorned with ornaments of burnished gold, possessed by a mighty anger, looking like a dark thundercloud, ten-faced and twenty-armed, so the night-rover stood revealed. Throwing off the mendicant's disguise, the huge lord of the rākṣasas took back his own shape, and clad in red garments he stood gazing at Maithilī, that jewel among women. The order of the description is worth noting: first the eyes, then the form, then the ornaments, and last the ten faces and twenty arms. The casting off of the disguise is the centre of this sarga: deceit lasts only as long as deceit will serve, and after that comes force; that is the rākṣasa way. Gold ornaments and a thundercloud's darkness, splendour and terror together, are Rāvaṇa's very nature. "In an instant" is significant, direct proof that he could change his shape at will; what he had said, "look at me, who can take any shape I please", he now showed in action. And "jewel among women" reveals how he saw her: to him Sītā was a jewel, a thing to be carried off, not a virtuous woman to be revered. So the ground is laid for the enticements that follow.
३प्रलोभनवचनानि, रामस्य निन्दा च
१०स तामसितकेशान्तां भास्करस्य प्रभामिव।
वसनाभरणोपेतां मैथिलीं रावणोऽब्रवीत्॥
११त्रिषु लोकेषु विख्यातं यदि भर्तारमिच्छसि।
मामाश्रय वरारोहे तवाहं सदृशः पतिः॥
१२मां भजस्व चिराय त्वमहं श्लाघ्यः पतिस्तव।
नैव चाहं क्वचिद्भद्रे करिष्ये तव विप्रियम्॥
१३त्यज्यतां मानुषो भावो मयि भावः प्रणीयताम्।
राज्याच्च्युतमसिद्धार्थं रामं परिमितायुषम्॥
१४कैर्गुणैरनुरक्तासि मूढे पण्डितमानिनि।
यः स्त्रियो वचनाद्राज्यं विहाय ससुहृज्जनम्॥
१५अस्मिन्व्यालानुचरिते वने वसति दुर्मतिः।
इत्युक्त्वा मैथिलीं वाक्यं प्रियार्हां प्रियवादिनीम्॥
असितकेशान्तां भास्करप्रभाम् इव वसनाभरणोपेतां मैथिलीं दृष्ट्वा रावणः अब्रवीत् — ‘त्रिषु लोकेषु विख्यातं भर्तारम् इच्छसि चेत् माम् आश्रय, हे वरारोहे; अहं तव सदृशः पतिः। चिराय मां भजस्व; अहं श्लाघ्यः; क्वचिदपि तव विप्रियं न करिष्ये। मानुषः भावः त्यज्यताम्, मयि भावः प्रणीयताम्।’ ततः रामनिन्दाम् आरभते — ‘राज्यात् च्युतः, असिद्धार्थः, परिमितायुः रामः — कैः गुणैः त्वम् अनुरक्ता असि, हे मूढे पण्डितमानिनि? यः स्त्रियाः वचनात् राज्यं सुहृज्जनं च विहाय व्यालानुचरिते वने वसति, सः दुर्मतिः।’ अत्र रावणस्य तर्कः लौकिकः एव — ऐश्वर्यं यशः दीर्घायुः इति एतानि एव पतेः गुणाः इति सः मन्यते; रामस्य धर्मनिष्ठा तु तस्य दृष्टौ मौर्ख्यम्। ‘पण्डितमानिनि’ इति सम्बोधनेन सः सीतायाः विवेकम् एव उपहसति। धर्मदृष्टिः अर्थदृष्टिः च इति द्वयोः मार्गयोः विरोधः अत्र स्पष्टः। ‘मानुषः भावः त्यज्यताम्’ इति वचनेन सः मनुष्यत्वम् एव न्यूनं मन्यते, राक्षसैश्वर्यं च श्रेष्ठम्। किन्तु सीतायै मानुषः भावः एव धर्मः। ‘परिमितायुषम्’ इति विशेषणेन सः रामस्य मर्त्यत्वं स्मारयति, स्वस्य च वरबलेन दीर्घायुष्ट्वं सूचयति। ‘स्त्रियाः वचनात्’ इति निन्दायां स्वयम् एव स्त्रीकामेन प्रेरितः सन् अन्यं स्त्रीवशं वदति — इति महान् विरोधः; एषा विडम्बना कवेः अभिप्रेता।
Seeing Maithilī, her dark hair framing her face, radiant as the sun, in her fine garments and ornaments, Rāvaṇa said, "If you want a husband renowned in all three worlds, fair-hipped lady, turn to me; I am a husband worthy of you. Love me for ever; I am a husband to be proud of, and I will never do anything to displease you, good lady. Give up your attachment to a mortal and set your heart on me." Then he began to belittle Rāma: "Fallen from his kingdom, his purpose unaccomplished, his life brief, what virtues of Rāma's make you so devoted to him, you foolish woman who think yourself wise? He left his kingdom and all his friends at a woman's word, and now the dull-witted man lives in a forest haunted by beasts of prey." Rāvaṇa's reasoning is purely worldly: power, fame and long life are to him the virtues of a husband, and Rāma's devotion to dharma looks like folly. Calling her one "who thinks herself wise" mocks her judgement. The clash between the way of dharma and the way of worldly gain is plain here. With "give up your attachment to a mortal" he treats humanity itself as lesser and rākṣasa glory as higher, yet for Sītā that human bond is her dharma. "His life brief" reminds her that Rāma is mortal and hints at Rāvaṇa's own long life won by his boon. And in blaming Rāma for obeying a woman, while he himself was driven by lust for a woman, lies a great irony that the poet intends.
४बलात्कारेण ग्रहणम्, रथारोपणम्, उत्पतनं च
१६अभिगम्य सुदुष्टात्मा राक्षसः काममोहितः।
जग्राह रावणः सीतां बुधः खे रोहिणीमिव॥
१७वामेन सीतां पद्माक्षीं मूर्धजेषु करेण सः।
ऊर्वोस्तु दक्षिणेनैव परिजग्राह पाणिना॥
१८तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं तीक्ष्णदंष्ट्रं महाभुजम्।
प्राद्रवन्मृत्युसंकाशं भयार्ता वनदेवताः॥
१९स च मायामयो दिव्यः खरयुक्तः खरस्वनः।
प्रत्यदृश्यत हेमाङ्गो रावणस्य महारथः॥
२०ततस्तां परुषैर्वाक्यैरभितर्ज्य महास्वनः।
अङ्केनादाय वैदेहीं रथमारोपयत्तदा॥
२१सा गृहीतातिचुक्रोश रावणेन यशस्विनी।
रामेति सीता दुःखार्ता रामं दूरं गतं वने॥
२२तामकामां स कामार्तः पन्नगेन्द्रवधूमिव।
विचेष्टमानामादाय उत्पपाताथ रावणः॥
एवं प्रियार्हां प्रियवादिनीं मैथिलीम् उक्त्वा सुदुष्टात्मा काममोहितः राक्षसः अभिगम्य सीतां जग्राह — बुधः खे रोहिणीम् इव। वामेन करेण मूर्धजेषु, दक्षिणेन ऊर्वोः — इति सः परिजग्राह। गिरिशृङ्गाभं तीक्ष्णदंष्ट्रं महाभुजं मृत्युसंकाशं तं दृष्ट्वा वनदेवताः भयार्ताः प्राद्रवन्। तदा मायामयः खरयुक्तः खरस्वनः हेमाङ्गः रावणस्य महारथः प्रत्यदृश्यत। परुषैः वाक्यैः ताम् अभितर्ज्य महास्वनः सः अङ्केन आदाय वैदेहीं रथम् आरोपयत्। गृहीता सा यशस्विनी अतिचुक्रोश — ‘राम!’ इति, दूरं गतं भर्तारम् उद्दिश्य। अकामां तां कामार्तः सः पन्नगेन्द्रवधूम् इव विचेष्टमानाम् आदाय उत्पपात। अत्र उपमा मननीया — ग्रहेण गृहीता रोहिणी, गरुडेन गृहीता नागवधूः — द्वयोः अपि उपमानयोः बलवतः दुर्बलायाः च सम्बन्धः एव सूचितः। वनदेवतानां पलायनेन रावणस्य भयङ्करता परोक्षतया वर्णिता। ‘प्रियार्हाम्’ इति विशेषणं करुणारसस्य बीजम् — या प्रियवचनानि एव अर्हति, सा परुषैः वाक्यैः तर्ज्यते। केशग्रहणम् ऊरुग्रहणं च इति द्वौ अपि स्पर्शौ शास्त्रे परदारधर्षणस्य परमं पापम् इति गण्येते। खरयुक्तः रथः इति विशेषणम् अपशकुनसूचकम् — अश्वैः न, गर्दभैः युक्तः रथः; तस्य ‘खरस्वनः’ इति स्वरः अपि अमङ्गलः। एतेन रावणस्य विनाशः अत्रैव सूचितः। ‘बुधः खे रोहिणीम् इव’ इति उपमायां ग्रहनक्षत्रयोः सम्बन्धः; टीकासु उक्तम् — यथा बुधः रोहिणीं स्पृशन् अपशकुनं जनयति, तथा रावणस्य स्पर्शः लोकस्य अनर्थाय।
Having spoken so to Maithilī, who deserved only kindness and spoke only kindly, that utterly wicked rākṣasa, maddened by desire, came close and seized Sītā, as the planet Budha seizes Rohiṇī in the sky. With his left hand he grasped the lotus-eyed Sītā by the hair, and with his right he caught her by the thighs. Seeing him, huge as a mountain peak, sharp-fanged, mighty-armed, like Death himself, the forest deities fled in terror. Then Rāvaṇa's great magical chariot appeared, golden-bodied, drawn by asses and harsh in its sound. Threatening her with harsh words, the loud-voiced rākṣasa took Vaidehī up in his arms and set her on the chariot. Seized by him, the glorious lady cried out aloud, "Rāma!", calling to her husband who had gone far off into the forest. She did not want him, but he was sick with desire, and taking her up as she writhed like the mate of a serpent king, Rāvaṇa rose into the air. The images repay thought: Rohiṇī seized by a planet, a serpent's mate seized as by Garuḍa; both speak of the strong laying hold of the weak. The flight of the forest deities describes Rāvaṇa's terror indirectly. "She who deserved only kindness" is the seed of pathos: she who merited gentle words is threatened with harsh ones. Seizing a woman by the hair and by the thighs are both counted in the sacred texts as the gravest sin of violating another's wife. A chariot drawn by asses rather than horses, with its harsh sound, is a sign of ill omen, and so Rāvaṇa's ruin is foretold here already. As the planet touching Rohiṇī portends evil, so Rāvaṇa's touch portends disaster for the world.
५सीतायाः आक्रन्दनम् — लक्ष्मणस्य रामस्य च आह्वानम्
२३ततः सा राक्षसेन्द्रेण ह्रियमाणा विहायसा।
भृशं चुक्रोश मत्तेव भ्रान्तचित्ता यथातुरा॥
२४हा लक्ष्मण महाबाहो गुरुचित्तप्रसादक।
ह्रियमाणां न जानीषे रक्षसा कामरूपिणा॥
२५जीवितं सुखमर्थं च धर्महेतोः परित्यजन्।
ह्रियमाणामधर्मेण मां राघव न पश्यसि॥
२६ननु नामाविनीतानां विनेतासि परंतप।
कथमेवंविधं पापं न त्वं शाधि हि रावणम्॥
२७न तु सद्योऽविनीतस्य दृश्यते कर्मणः फलम्।
कालोऽप्यङ्गीभवत्यत्र सस्यानामिव पक्तये॥
२८त्वं कर्म कृतवानेतत्कालोपहतचेतनः।
जीवितान्तकरं घोरं रामाद्व्यसनमाप्नुहि॥
राक्षसेन्द्रेण विहायसा ह्रियमाणा सा भृशं चुक्रोश — मत्ता इव, भ्रान्तचित्ता, आतुरा इव। ‘हे लक्ष्मण महाबाहो गुरुचित्तप्रसादक, कामरूपिणा रक्षसा ह्रियमाणां मां न जानीषे! हे राघव, यः धर्महेतोः जीवितं सुखम् अर्थं च परित्यजसि, सः त्वम् अधर्मेण ह्रियमाणां मां न पश्यसि। ननु अविनीतानां विनेता त्वम्, हे परंतप; तर्हि एवंविधं पापं रावणं किमर्थं न शास्सि?’ ततः स्वयम् एव समाधानं करोति — ‘अविनीतस्य कर्मणः फलं सद्यः न दृश्यते; सस्यानां पाके इव अत्र कालः अपि अङ्गी भवति।’ ततः रावणं शपति — ‘कालोपहतचेतनः त्वम् एतत् कर्म कृतवान्; रामात् जीवितान्तकरं घोरं व्यसनम् आप्नुहि।’ अत्र सीतायाः शोकः क्रमेण परिणमति — प्रथमम् आक्रन्दनम्, ततः उपालम्भः, ततः धर्मविचारः, अन्ते शापः। ‘कालः अङ्गी भवति’ इति कृषिदृष्टान्तेन सा स्वयम् एव पत्योः विलम्बं समाधत्ते — भक्तिः एव तर्कं जनयति। प्रथमं सा लक्ष्मणम् आह्वयति, यतः सः एव आश्रमे रक्षकत्वेन स्थापितः आसीत्; ततः रामम्, यतः सः एव भर्ता शरणं च। ‘विनेतासि’ इति पदेन सा रामस्य राजधर्मम् एव स्मारयति — दुष्टनिग्रहः हि राज्ञः कर्तव्यम्। ‘सस्यानामिव पक्तये’ इति उपमया सा न केवलं पत्युः विलम्बं समाधत्ते, अपि तु रावणस्य विनाशः अवश्यम्भावी, केवलं कालम् अपेक्षते इति अपि सूचयति। ‘शाधि हि रावणम्’ इति आज्ञार्थेन सा दूरस्थम् अपि पतिम् आदिशति इव — विरहे अपि विश्वासः एव वचनं प्रवर्तयति।
As the lord of the rākṣasas carried her through the sky, she screamed again and again, like a madwoman, her mind in turmoil, like one delirious with fever. "Ah, Lakṣmaṇa, mighty-armed one, who delight your elders' hearts, you do not know that I am being carried off by a rākṣasa who can take any shape! Rāghava, you who give up life, comfort and wealth for dharma's sake, you do not see me carried off against all dharma. Surely you are the one who disciplines the lawless, scorcher of foes; why do you not punish this wicked Rāvaṇa?" Then she answered herself: "But the fruit of a lawless deed is not seen at once; time plays its part, as in the ripening of crops." And she cursed Rāvaṇa: "You have done this with your mind destroyed by Time. May you meet at Rāma's hands the dreadful ruin that will end your life." Her grief passes through stages: first the cry, then the reproach, then reflection on dharma, and last the curse. With the image of the harvest she excuses her husband's delay herself; it is her devotion that gives rise to the reasoning. She calls Lakṣmaṇa first, because he had been left to guard the hermitage, and then Rāma, her husband and refuge. By calling Rāma the one who disciplines the lawless she reminds him of a king's duty, for punishing the wicked is a ruler's task. The ripening crop not only excuses the delay but hints that Rāvaṇa's destruction is certain and only waits for its time. And her "punish Rāvaṇa" is almost a command to her distant husband: even in separation, it is trust that speaks.
६जनस्थानस्य नदीनां वनदेवतानां च आमन्त्रणम्
२९हन्तेदानीं सकामा तु कैकेयी बान्धवैः सह।
ह्रियेयं धर्मकामस्य धर्मपत्नी यशस्विनः॥
३०आमन्त्रये जनस्थाने कर्णिकारांश्च पुष्पितान्।
क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः॥
३१हंससारससंघुष्टां वन्दे गोदावरीं नदीम्।
क्षिप्रं रामाय शंस त्वं सीतां हरति रावणः॥
३२दैवतानि च यान्यस्मिन्वने विविधपादपे।
नमस्करोम्यहं तेभ्यो भर्तुः शंसत मां हृताम्॥
३३यानि कानिचिदप्यत्र सत्त्वानि विविधानि च।
सर्वाणि शरणं यामि मृगपक्षिगणानि वै॥
३४ह्रियमाणां प्रियां भर्तुः प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्।
विवशा ते हृता सीता रावणेनेति शंसत॥
३५विदित्वा तु महाबाहुरमुत्रापि महाबलः।
आनेष्यति पराक्रम्य वैवस्वतहृतामपि॥
‘हन्त, इदानीं कैकेयी बान्धवैः सह सकामा जाता — यतः धर्मकामस्य यशस्विनः धर्मपत्नी अहं ह्रियेयम्।’ ततः सा अचेतनानि अपि आमन्त्रयते — ‘हे जनस्थान, हे पुष्पिताः कर्णिकाराः, क्षिप्रं रामाय शंसध्वं — सीतां रावणः हरति। हे हंससारससंघुष्टे गोदावरि, तुभ्यं वन्दनम्; त्वम् अपि शीघ्रं रामाय कथय। अस्मिन् विविधपादपे वने यानि दैवतानि सन्ति, तेभ्यः नमस्करोमि; भर्तुः मां हृताम् इति शंसत। यानि कानिचित् विविधानि सत्त्वानि अत्र सन्ति, मृगपक्षिगणाः च — सर्वाणि शरणं यामि। “भर्तुः प्राणेभ्यः अपि गरीयसी प्रिया सीता विवशा हृता” इति शंसत। एवं विदित्वा महाबाहुः महाबलः रामः अमुत्र अपि पराक्रम्य माम् आनेष्यति — वैवस्वतेन हृताम् अपि।’ अत्र करुणा परमां काष्ठां प्राप्नोति — यदा मानुषः कोऽपि साहाय्याय नास्ति, तदा वृक्षाः नद्यः पशवः पक्षिणः च एव दूताः भवन्ति। अन्तिमे वाक्ये तु सीतायाः अविचलः विश्वासः प्रकाशते। ‘आमन्त्रये’ इति क्रिया सम्भाषणे प्रस्थाने च प्रयुज्यते — सीता जनस्थानात् प्रस्थिता इति अपि ध्वनति। कर्णिकाराः गोदावरी वनदेवताः मृगपक्षिणः च इति क्रमेण वृक्षाः, नदी, देवताः, प्राणिनः — सर्वं जनस्थानस्य जीवनम् एव दूतत्वेन प्रार्थितम्। ‘क्षिप्रं रामाय शंसध्वम्’ इति पदानि द्विः आवृत्तानि — ध्रुवपदम् इव; एतेन आर्तस्य पुनःपुनः आवृत्तिः स्वाभाविकी दर्शिता। अन्ते ‘आनेष्यति’ इति भविष्यत्कालः — सन्देहः न कोऽपि।
"Ah, now Kaikeyī and her kin have got their wish, for I, the lawful wife of that glorious lover of dharma, am being carried away." Then she called even on the things without life. "I call on Janasthāna and on the flowering karṇikāra trees: tell Rāma quickly that Rāvaṇa is carrying Sītā away. I bow to you, Godāvarī, ringing with geese and cranes: tell Rāma quickly that Rāvaṇa is carrying Sītā away. I bow to whatever deities dwell in this forest of many trees: tell my husband I have been stolen. To whatever creatures of every kind live here, and to the flocks of beasts and birds, I go for refuge. Tell him: 'Sītā, dearer to her husband than life, has been carried off helpless by Rāvaṇa.' Once he knows, that mighty-armed and mighty lord will come after me, even to the other world, and bring me back by force, even if it were Vaivasvata, Death himself, who had taken me." Here pathos reaches its height: when there is no human being to help, trees, rivers, beasts and birds become her messengers. Her last words show her unshaken trust. The verb she uses means both to call upon and to bid farewell, and so it also suggests she is taking leave of Janasthāna. Trees, river, deities and living creatures in turn: the whole life of Janasthāna is begged to carry her message. "Tell Rāma quickly" comes twice like a refrain, the natural repetition of one in anguish. And she ends with "he will bring me back", in the future tense, with no doubt at all.
७जटायुदर्शनम्, तत्सम्बोधनं च
३६सा तदा करुणा वाचो विलपन्ती सुदुःखिता।
वनस्पतिगतं गृध्रं ददर्शायतलोचना॥
३७सा तमुद्वीक्ष्य सुश्रोणी रावणस्य वशंगता।
समाक्रन्दद्भयपरा दुःखोपहतया गिरा॥
३८जटायो पश्य मामार्य ह्रियमाणामनाथवत्।
अनेन राक्षसेन्द्रेणाकरुणं पापकर्मणा॥
३९नैष वारयितुं शक्यस्त्वया क्रूरो निशाचरः।
सत्त्ववाञ्जितकाशी च सायुधश्चैव दुर्मतिः॥
४०रामाय तु यथातत्त्वं जटायो हरणं मम।
लक्ष्मणाय च तत्सर्वमाख्यातव्यमशेषतः॥
एवं करुणाः वाचः विलपन्ती सुदुःखिता आयतलोचना सा वनस्पतिगतं गृध्रं ददर्श। तम् उद्वीक्ष्य रावणस्य वशं गता सुश्रोणी भयपरा दुःखोपहतया गिरा समाक्रन्दत् — ‘हे आर्य जटायो, पश्य! अनेन पापकर्मणा राक्षसेन्द्रेण अकरुणम् अनाथवत् अहं ह्रियमाणा। किन्तु एषः क्रूरः निशाचरः त्वया वारयितुं न शक्यः — सत्त्ववान् जितकाशी सायुधः दुर्मतिः च अयम्। अतः रामाय यथातत्त्वं मम हरणं कथय, लक्ष्मणाय च तत् सर्वम् अशेषतः आख्यातव्यम्।’ अत्र सीतायाः विवेकः प्रशंसनीयः — सा वृद्धं गृध्रं युद्धाय न प्रेरयति, अपि तु दौत्याय एव नियुङ्क्ते; शत्रोः बलं च स्वयम् एव स्वीकरोति। तथापि जटायुः युद्धम् एव वृणोति इति अग्रिमे सर्गे दृश्यते। ‘अनाथवत्’ इति पदेन सनाथा अपि सती तत्क्षणे अनाथा इति करुणा व्यज्यते; एतेन सर्गः समाप्यते। ‘वनस्पतिगतम्’ इति पदेन जटायोः स्थानं सूचितम् — वृद्धः सः वृक्षे एव सुप्तः आसीत्, इति अग्रिमसर्गे स्पष्टम्। सीता तम् आर्य इति सम्बोधयति — पक्षिणम् अपि गौरवेण, यतः सः दशरथस्य सखा। ‘अकरुणम्’ इति क्रियाविशेषणेन हरणस्य निर्दयता सूचिता। अन्तिमौ श्लोकौ दौत्यनिर्देशरूपौ — एतौ एव अग्रिमसर्गयोः बीजम्, यतः जटायुः प्रथमं वचनेन ततः युद्धेन च रावणं प्रतिरुणद्धि। तथा च ‘यथातत्त्वम्’ इति पदेन सा अलङ्कारं विना यथादृष्टं निवेदनम् एव प्रार्थयते।
Uttering such piteous words, lamenting in deep sorrow, the wide-eyed lady caught sight of a vulture perched in a tree. Looking up at him, the fair lady, now in Rāvaṇa's power, cried out in terror, her voice broken with grief: "Look, noble Jaṭāyus! This wicked lord of the rākṣasas is carrying me off pitilessly, as if I had no one to protect me. You cannot stop this cruel night-rover; he is strong, flushed with victory, armed, and evil-minded. But tell Rāma exactly how I was carried off, Jaṭāyus, and tell Lakṣmaṇa everything, leaving nothing out." Sītā's good sense deserves praise: she does not urge the old vulture to fight but gives him the task of messenger, and she herself acknowledges the enemy's strength. Yet, as the next sarga shows, Jaṭāyus chose to fight. "As if I had no one" conveys the pity of it: a woman with a protector was, in that moment, without one; and on that the sarga ends. The tree where he sat tells where Jaṭāyus was: the old bird had been sleeping in it, as the next sarga makes clear. Sītā calls him "noble", honouring even a bird, for he was Daśaratha's friend. "Pitilessly" marks the cruelty of the abduction. These last verses, giving him his errand, are the seed of the sargas that follow, in which Jaṭāyus first confronts Rāvaṇa with words and then with battle. And by "exactly" she asks for a plain account of what was seen, without embellishment.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः॥ ४९॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सुमहत् + वपुस् → सुमहद्वपुः — जश्त्वसन्धिः (त् + व = द् + व)
- समासः
- सु + महत् इति प्रादिसमासः, ततः ‘सुमहत् वपुः’ इति कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘चकार’ इत्यस्य कर्म; प्रातिपदिकम् ‘वपुस्’)
- सन्धिः
- वाक्य + कोविद — स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- वाक्ये कोविदः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + उन्मत्तया → नोन्मत्तया — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति; ‘उद् + मद्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गरूपम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (कर्तरि)
- सन्धिः
- पर + आक्रम → पराक्रम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- वीर्यं च पराक्रमः च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘श्रुतौ’ इत्यनेन अन्वयः)
- सन्धिः
- उत् + वहेयम् → उद्वहेयम् — जश्त्वसन्धिः (त् + व = द् + व)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उद्’ उपसर्गः, ‘वह्’ धातोः विधिलिङ् उत्तमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् (विधिलिङ्, परस्मैपदम्)
- सन्धिः
- आ + पिबेयम् — सन्धिकार्यं नास्ति (व्यञ्जनादौ परे)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ’ उपसर्गः, ‘पा’ धातोः विधिलिङ् उत्तमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् (विधिलिङ्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — एकपदम् एव
- समासः
- समासः नास्ति — ‘तुद्’ (व्यथने) धातोः विधिलिङ् उत्तमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् (विधिलिङ्)
- सन्धिः
- वि + भिन्द्याम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘भिद्’ धातोः विधिलिङ् उत्तमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् (विधिलिङ्)
- सन्धिः
- काम + रूपिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कामतः रूपं यस्य सः — बहुव्रीहिगर्भः; ‘रूपिन्’ इति इनिप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (प्रातिपदिकम् ‘कामरूपिन्’; ‘माम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शिखिन् + प्रभा → शिखिप्रभ — समासे नकारलोपः; स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- शिखिनः (अग्नेः) प्रभा इव प्रभा ययोः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘नेत्रे’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परि + अन्त → पर्यन्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- हरिः (पिङ्गलः) पर्यन्तः (प्रान्तभागः) ययोः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘नेत्रे’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- रूप + आभा → रूपाभ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- कालस्य रूपम् इव आभा यस्य तत् — षष्ठीगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रूपम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वैश्रवण + अनुज → वैश्रवणानुज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- वैश्रवणस्य (कुबेरस्य) अनुजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘तप्त + काञ्चन + भूषण’ इति त्रिष्वपि व्यञ्जनादिः परः, अतः स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- तप्तस्य काञ्चनस्य भूषणानि यस्य सः — षष्ठीगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + निभ → संनिभ — अनुस्वारसन्धिः (मकारस्य अनुस्वारः)
- समासः
- नीलः जीमूतः इव संनिभः यः सः — उपमानपूर्वपदः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- क्षणदा + चर — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्षणदायां (रात्रौ) चरति इति क्षणदाचरः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- परिव्राजक + छद्मन् → परिव्राजकच्छद्म — छत्वसन्धिः (ह्रस्वात् परस्य छकारस्य द्वित्वम्)
- समासः
- परिव्राजकस्य छद्म — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘विहाय’ इत्यस्य कर्म; प्रातिपदिकम् ‘छद्मन्’)
- सन्धिः
- केश + अन्त → केशान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- असिताः केशान्ताः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘ताम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वसन + आभरण → वसनाभरण — सवर्णदीर्घसन्धिः; आभरण + उपेता → आभरणोपेता — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- वसनैः आभरणैः च उपेता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- वर + आरोहा → वरारोहा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- वरः आरोहः (श्रोणीभागः) यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम् (प्रातिपदिकम् ‘वरारोहा’)
- सन्धिः
- पण्डित + मानिनी — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आत्मानं पण्डितं मन्यते इति पण्डितमानिनी — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम् (प्रातिपदिकम् ‘पण्डितमानिनी’)
- सन्धिः
- सुहृद् + जन → सुहृज्जन — श्चुत्वसन्धिः (द् + ज = ज् + ज)
- समासः
- सुहृदां जनः इति सुहृज्जनः, तेन सह वर्तते इति ससुहृज्जनम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘राज्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- व्याल + अनुचरित → व्यालानुचरित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- व्यालैः अनुचरितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘वने’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्रिय + अर्हा → प्रियार्हा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रियम् अर्हति इति प्रियार्हा — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘मैथिलीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मूर्धन् + ज → मूर्धज — समासे नकारलोपः
- समासः
- मूर्ध्नि जायते इति मूर्धजः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- शृङ्ग + आभा → शृङ्गाभ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- गिरेः शृङ्गम् इव आभा यस्य सः — षष्ठीगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- तीक्ष्ण + दंष्ट्रा — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तीक्ष्णाः दंष्ट्राः यस्य सः — बहुव्रीहिः (समासान्ते ह्रस्वः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- खर + युक्त — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- खरैः (गर्दभैः) युक्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रथः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पन्नग + इन्द्र → पन्नगेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- पन्नगानाम् इन्द्रः, तस्य वधूः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘इव’ इत्यनेन उपमानम्)
- सन्धिः
- प्र + सादक → प्रसादक — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘गुरुचित्त’ इत्यत्र अपि व्यञ्जनादिः परः
- समासः
- गुरूणां चित्तं प्रसादयति इति — षष्ठीगर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- अङ्गी + भवति + अत्र → अङ्गीभवत्यत्र — ‘भवति + अत्र’ इत्यत्र यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); ‘अङ्गी’ इति च अङ्गशब्दात् च्विप्रत्यये दीर्घः
- समासः
- समासः नास्ति — च्विप्रत्ययान्तं क्रियापदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् (लट्, प्रथमपुरुषैकवचनम्) सह ‘अत्र’ इति अव्ययेन
- सन्धिः
- काल + उपहत → कालोपहत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- कालेन उपहता चेतना यस्य सः — तृतीयागर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘त्वम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वैवस्वत + हृता — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वैवस्वतेन (यमेन) हृता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- आ + यत → आयत — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘आयत + लोचना’ इत्यत्र अपि व्यञ्जनादिः परः
- समासः
- आयते लोचने यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वशम् + गता → वशंगता — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- वशं गता — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- जित + काशिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जितः इव काशते (शोभते) इति जितकाशी — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (प्रातिपदिकम् ‘जितकाशिन्’)