जटायुना रावणस्य धर्मोपदेशः

जटायोः प्रबोधनम्, आत्मपरिचयः, राजधर्मोपदेशः, परदारवर्जनविधिः, सीतात्यागाय आदेशः, युद्धाह्वानं च

अस्मिन् सर्गे सीतायाः आक्रन्दनध्वनिना प्रबुद्धः वृद्धः गृध्रराजः जटायुः रावणं वैदेहीं च दृष्ट्वा वनस्पतिगतः एव शुभां वाणीम् उदीरयति। सः प्रथमम् आत्मपरिचयं ददाति — ‘पुराणे धर्मे स्थितः सत्यसंश्रयः जटायुः नाम गृध्रराजः अहम्’ इति — ततः रामस्य सीतायाश्च परिचयं कृत्वा धर्मप्रश्नम् उत्थापयति: ‘धर्मे स्थितः राजा परदारान् कथं परामृशेत्?’ अनन्तरं सः दीर्घम् उपदेशं करोति — राजदाराः विशेषेण रक्षणीयाः; यत् परः निन्देत् तत् धीरः न कुर्यात्; राजा एव धर्मस्य कामस्य अर्थस्य च मूलम्, अतः तस्य पापं लोकं दूषयति; कामस्वभावः न प्रमार्जितुं शक्यः; दुष्टात्मनाम् आलये पुण्यं न वसति। ततः सः रामस्य अनपराधित्वं स्थापयति — ‘खरः स्वयम् एव अतिवृत्तः सन् हतः; तत्र रामस्य कः व्यतिक्रमः?’ — सीतां विसर्जयितुं च आदिशति, वस्त्रान्ते बद्धस्य आशीविषस्य कण्ठे लम्बितस्य कालपाशस्य च उपमाभ्यां विनाशं सूचयति। अन्ते वृद्धः अपि सः युद्धम् आह्वयति — ‘वैदेहीम् आदाय मम पश्यतः कुशली न गमिष्यसि; मुहूर्तं तिष्ठ; वृन्तात् फलम् इव त्वां रथात् पातयेयम्; यथाप्राणं युद्धातिथ्यं प्रदास्यामि’ इति; एतेन षट्पादेन श्लोकेन सर्गः समाप्यते।

१जटायोः प्रबोधनम्, आत्मपरिचयः, रामसीतापरिचयश्च

१तं शब्दमवसुप्तस्तु जटायुरथ शुश्रुवे।
निरैक्षद्रावणं क्षिप्रं वैदेहीं च ददर्श सः॥

२ततः पर्वतशृङ्गाभस्तीक्ष्णतुण्डः खगोत्तमः।
वनस्पतिगतः श्रीमान्व्याजहार शुभां गिरम्॥

३दशग्रीव स्थितो धर्मे पुराणे सत्यसंश्रयः।
भ्रातस्त्वं निन्दितं कर्म कर्तुं नार्हसि साम्प्रतम्॥

४जटायुर्नाम नाम्नाहं गृध्रराजो महाबलः।
राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः॥

५लोकानां च हिते युक्तो रामो दशरथात्मजः।
तस्यैषा लोकनाथस्य धर्मपत्नी यशस्विनी॥

६सीता नाम वरारोहा यां त्वं हर्तुमिहेच्छसि।
कथं राजा स्थितो धर्मे परदारान्परामृशेत्॥

सीतायाः आक्रन्दनध्वनिं सुप्तः जटायुः शुश्राव; सहसा प्रबुद्धः सः रावणं निरैक्षत, वैदेहीं च ददर्श। ततः पर्वतशृङ्गाभः तीक्ष्णतुण्डः खगोत्तमः वनस्पतिगतः एव शुभां गिरं व्याजहार। सः प्रथमं स्वस्य धर्मनिष्ठां घोषयति — ‘हे दशग्रीव, अहं पुराणे धर्मे स्थितः सत्यसंश्रयः। हे भ्रातः, निन्दितं कर्म कर्तुं साम्प्रतं न अर्हसि। नाम्ना अहं जटायुः, गृध्रराजः महाबलः।’ ततः रामस्य परिचयः — ‘सर्वस्य लोकस्य राजा, महेन्द्रवरुणोपमः, लोकानां हिते युक्तः दशरथात्मजः रामः; तस्य एषा लोकनाथस्य धर्मपत्नी यशस्विनी सीता नाम वरारोहा, यां त्वं हर्तुम् इच्छसि।’ अन्ते प्रश्नः — ‘धर्मे स्थितः राजा परदारान् कथं परामृशेत्?’ अत्र क्रमः द्रष्टव्यः — प्रथमं वक्तुः अधिकारः, ततः हर्तव्यायाः गौरवम्, ततः च धर्मप्रश्नः। ‘भ्रातः’ इति सम्बोधनेन जटायुः वैरम् आरब्धुं न इच्छति, प्रथमं सामोपायम् एव आश्रयते इति स्पष्टम्। ‘शुभां गिरम्’ इति विशेषणेन कविः जटायोः वचनस्य स्वरूपम् एव सूचयति — न तत् क्रोधवचनम्, अपि तु हितोपदेशः। वृद्धः पक्षी रावणस्य बलं जानन् अपि प्रथमं धर्मम् एव प्रमाणयति; एतेन तस्य महत्त्वं प्रकाशते। ‘पुराणे धर्मे’ इति पदेन सः सनातनं धर्मम् एव आश्रयति, न तु स्वकीयां रुचिम्।

Jaṭāyus, who had been asleep, heard Sītā's cry. Waking with a start, he fixed his eyes on Rāvaṇa and saw Vaidehī too. Then that best of birds, huge as a mountain peak, with a sharp beak, spoke gracious words from where he sat in the tree. First he declared his own devotion to dharma: "Daśagrīva, I stand by the ancient dharma and hold fast to truth. Brother, you should not now do a deed that all condemn. My name is Jaṭāyus, and I am the mighty king of the vultures." Then he told him who Rāma was: "The king of the whole world, the equal of great Indra and Varuṇa, devoted to the good of all, is Rāma, son of Daśaratha. This lovely lady whom you wish to carry off is the glorious lawful wife of that lord of the world; her name is Sītā." Last came a question: "How can a king who stands by dharma lay hands on another man's wife?" Note the order: first the speaker's standing, then the dignity of the woman being carried off, then the question of dharma. By calling Rāvaṇa "brother" Jaṭāyus showed that he did not wish to begin with enmity, but tried conciliation first. By calling his words "gracious" the poet tells us what they were: not words of anger but good counsel. The old bird knew Rāvaṇa's strength, yet he appealed first to dharma, and that shows his greatness. With "the ancient dharma" he took his stand on the eternal law, not on his own liking.

२राजधर्मः, परदारवर्जनम्, राज्ञः दायित्वं च

७रक्षणीया विशेषेण राजदारा महाबल।
निवर्तय गतिं नीचां परदाराभिमर्शनात्॥

८न तत्समाचरेद्धीरो यत्परोऽस्य विगर्हयेत्।
यथाऽऽत्मनस्तथान्येषां दारा रक्ष्या विमर्शनात्॥

९अर्थं वा यदि वा कामं शिष्टाः शास्त्रेष्वनागतम्।
व्यवस्यन्त्यनुराजानं धर्मं पौलस्त्यनन्दन॥

१०राजा धर्मश्च कामश्च द्रव्याणां चोत्तमो निधिः।
धर्मः शुभं वा पापं वा राजमूलं प्रवर्तते॥

११पापस्वभावश्चपलः कथं त्वं रक्षसां वर।
ऐश्वर्यमभिसम्प्राप्तो विमानमिव दुष्कृती॥

‘राजदाराः विशेषेण रक्षणीयाः, हे महाबल; परदाराभिमर्शनात् जायमानां नीचां गतिं निवर्तय। धीरः तत् कर्म न समाचरेत् यत् परः निन्देत्। यथा आत्मनः दाराः रक्ष्याः, तथा अन्येषाम् अपि दाराः विमर्शनात् रक्षणीयाः। शास्त्रेषु यत् स्पष्टं न आगतम्, तत्र अर्थे कामे च शिष्टाः राजानम् एव अनुसृत्य धर्मं व्यवस्यन्ति, हे पौलस्त्यनन्दन। राजा एव धर्मः, कामः, द्रव्याणाम् उत्तमः निधिः च; शुभं वा पापं वा सर्वं राजमूलम् एव प्रवर्तते। तर्हि पापस्वभावः चपलः च त्वं रक्षसां वरः सन् ऐश्वर्यं कथं प्राप्तवान् — दुष्कृती विमानम् इव?’ अत्र जटायोः तर्कः राजनीतिशास्त्रानुसारी — राजा हि लोकस्य आदर्शः; तेन कृतं कर्म प्रजाभिः अनुक्रियते, अतः राज्ञः पापं सहस्रगुणं भवति। ‘विमानमिव दुष्कृती’ इति उपमया सूचितम् — यथा पापकर्मा कदाचित् पुण्यफलं विमानम् आरोहति, तथा त्वं दैवात् ऐश्वर्यं प्राप्तवान्, न तु गुणैः। ‘शास्त्रेषु अनागतम्’ इति स्थले राज्ञः आचारः एव प्रमाणम् इति नियमः स्मृतिषु प्रसिद्धः; जटायुः तम् एव स्मारयति। ‘पापस्वभावः चपलः’ इति द्वे विशेषणे — एकं स्वभावविषयकम्, अपरं च चित्तविषयकम्; उभाभ्यां रावणस्य अयोग्यता स्थाप्यते। ऐश्वर्यं हि गुणफलम्, न तु स्वेच्छाचारस्य अनुज्ञापत्रम् इति भावः।

"The wives of kings above all must be protected, mighty one. Turn back from the low course that comes of touching another's wife. A steady man should not do what others would condemn. As one's own wife is to be guarded, so the wives of others must be guarded from violation. Where the scriptures give no clear rule about wealth or pleasure, the wise follow the king in deciding what is right, son of Pulastya's line. The king is dharma, the king is pleasure, the king is the finest treasury of wealth; good or evil, everything has its root in the king. How then did you, evil by nature and unsteady, come by such power, best of rākṣasas, like a sinner riding in a heavenly chariot?" Jaṭāyus reasons by the science of kingship: a king is the pattern for the world, and his subjects copy what he does, so a king's sin is multiplied a thousandfold. The image of the sinner in a heavenly chariot suggests that as an evildoer may sometimes ride in the chariot won by merit, so Rāvaṇa had gained his power by luck, not by virtue. The rule that where the scriptures are silent the king's conduct is the standard is well known in the law books, and Jaṭāyus reminds him of it. "Evil by nature" and "unsteady" speak one of his character and the other of his mind, and together they prove him unfit. Power is the fruit of virtue, not a licence for doing as one pleases.

३रामस्य अनपराधित्वम्, सीतात्यागाय आदेशः

१२कामस्वभावो यःसोऽसौ न शक्यस्तं प्रमार्जितुम्।
नहि दुष्टात्मनामार्यमावसत्यालये चिरम्॥

१३विषये वा पुरे वा ते यदा रामो महाबलः।
नापराध्यति धर्मात्मा कथं तस्यापराध्यसि॥

१४यदि शूर्पणखाहेतोर्जनस्थानगतः खरः।
अतिवृत्तो हतः पूर्वं रामेणाक्लिष्टकर्मणा॥

१५अत्र ब्रूहि यथातत्त्वं को रामस्य व्यतिक्रमः।
यस्य त्वं लोकनाथस्य हृत्वा भार्यां गमिष्यसि॥

१६क्षिप्रं विसृज वैदेहीं मा त्वा घोरेण चक्षुषा।
दहेद्दहनभूतेन वृत्रमिन्द्राशनिर्यथा॥

१७सर्पमाशीविषं बद्ध्वा वस्त्रान्ते नावबुध्यसे।
ग्रीवायां प्रतिमुक्तं च कालपाशं न पश्यसि॥

‘यस्य स्वभावे कामः प्रधानः, तस्य सः स्वभावः प्रमार्जितुं न शक्यः; दुष्टात्मनाम् आलये आर्यं (पुण्यं) चिरं न वसति। तव विषये वा पुरे वा महाबलः धर्मात्मा रामः किमपि न अपराध्यति; तर्हि त्वं तस्य कथम् अपराध्यसि? यदि शूर्पणखायाः हेतोः जनस्थानगतः अतिवृत्तः खरः पूर्वम् अक्लिष्टकर्मणा रामेण हतः, तत्र यथातत्त्वं ब्रूहि — रामस्य कः व्यतिक्रमः? यस्य लोकनाथस्य भार्यां हृत्वा त्वं गमिष्यसि! क्षिप्रं वैदेहीं विसृज, मा त्वां रामस्य दहनभूतेन घोरेण चक्षुषा दहेत् — यथा इन्द्राशनिः वृत्रम्। वस्त्रान्ते आशीविषं सर्पं बद्ध्वा त्वं न अवबुध्यसे; ग्रीवायां प्रतिमुक्तं कालपाशं च न पश्यसि।’ अत्र द्वे उपमे अतीव प्रभाविन्यौ — वस्त्रे बद्धः विषसर्पः, कण्ठे लम्बितः कालपाशः; उभयत्र विनाशः समीपस्थः, हर्ता तु अज्ञः। खरवधस्य स्मरणेन जटायुः रावणस्य वैरहेतुम् अपि स्वयम् एव उद्घाटयति, ‘तत्र अपि रामस्य दोषः नास्ति’ इति च स्थापयति। ‘विसृज’ इति आज्ञार्थेन उपदेशः याचनातः आदेशं प्रति परिणमति। रामस्य चक्षुः एव अस्त्रम् इति वर्णनेन रामस्य तेजः सूचितम् — शस्त्रम् अपि न अपेक्षितम्। ‘न अवबुध्यसे’, ‘न पश्यसि’ इति द्वे क्रियापदे — रावणस्य अन्धता एव मूलदोषः इति कविः पुनःपुनः निर्दिशति।

"When a man's nature is ruled by desire, that nature cannot be scrubbed away, and nobility does not stay long in the house of the wicked. The mighty and righteous Rāma has done you no wrong in your realm or your city; how then can you wrong him? If Khara, who went to Janasthāna for Śūrpaṇakhā's sake and overstepped all bounds, was killed by Rāma, whose deeds cost him no effort, then tell me truly, what did Rāma do wrong, that you should carry off the wife of that lord of the world? Let Vaidehī go at once, before Rāma burns you with that terrible eye of his, which is fire itself, as Indra's thunderbolt burned Vṛtra. You have tied a venomous snake into the hem of your garment and do not know it; you do not see the noose of Death already round your neck." Two images here are very powerful, the poisonous snake knotted in the cloth and the noose of Death hanging at the neck: in both, destruction is close at hand and the thief does not know it. By recalling Khara's death Jaṭāyus himself uncovers the cause of Rāvaṇa's grudge and shows that even there Rāma was not at fault. With "let her go" his counsel turns from entreaty to command. By making Rāma's very glance his weapon he shows Rāma's power: he needs no weapon at all. "You do not know", "you do not see": again and again the poet points to Rāvaṇa's blindness as his root fault.

४वहनीयभारः, षष्टिवर्षसहस्राणि, वार्धक्ये अपि निश्चयः

१८स भारः सौम्य भर्तव्यो यो नरं नावसादयेत्।
तदन्नमपि भोक्तव्यं जीर्यते यदनामयम्॥

१९यत्कृत्वा न भवेद्धर्मो न कीर्तिर्न यशो ध्रुवम्।
शरीरस्य भवेत्खेदः कस्तत्कर्म समाचरेत्॥

२०षष्टिवर्षसहस्राणि जातस्य मम रावण।
पितृपैतामहं राज्यं यथावदनुतिष्ठतः॥

२१वृद्धोऽहं त्वं युवा धन्वी सरथः कवची शरी।
न चाप्यादाय कुशली वैदेहीं मे गमिष्यसि॥

२२न शक्तस्त्वं बलाद्धर्तुं वैदेहीं मम पश्यतः।
हेतुभिर्न्यायसंयुक्तैर्ध्रुवां वेदश्रुतीमिव॥

‘हे सौम्य, सः एव भारः वोढव्यः यः नरं न अवसादयेत्; तत् एव अन्नं भोक्तव्यं यत् अनामयं सत् जीर्यते। यत् कृत्वा न धर्मः न कीर्तिः न ध्रुवं यशः भवेत्, केवलं शरीरस्य खेदः — तत् कर्म कः समाचरेत्? हे रावण, पितृपैतामहं राज्यं यथावत् अनुतिष्ठतः मम जातस्य षष्टिः वर्षसहस्राणि अतीतानि। अहं वृद्धः, त्वं युवा, धन्वी, सरथः, कवची, शरी च; तथापि वैदेहीम् आदाय मम समक्षं कुशली न गमिष्यसि। मम पश्यतः त्वं बलात् वैदेहीं हर्तुं न शक्तः — यथा न्यायसंयुक्तैः हेतुभिः स्थापितां ध्रुवां वेदश्रुतिं कोऽपि अपहर्तुं न शक्नोति।’ अत्र त्रयः दृष्टान्ताः क्रमेण भारः, अन्नम्, कर्म इति — सर्वेषु एकः एव नियमः: यत् न सह्यते तत् न ग्राह्यम्। वेदश्रुत्युपमा विशेषेण मननीया — सीतायाः पातिव्रत्यं वेदवचनम् इव अचलम्; हेतुवादेन वेदः यथा न चाल्यते, तथा बलेन सा न भ्रश्यति। षष्टिवर्षसहस्राणि इति आयुर्वर्णनेन जटायोः अनुभवः प्रामाण्यं च सूचितम् — यः एतावन्तं कालं धर्मेण राज्यं पालितवान्, तस्य वचनं न उपेक्षणीयम्। ‘वृद्धः अहं, त्वं युवा’ इति विषमता स्वयम् एव स्वीकृता, तथापि ‘कुशली न गमिष्यसि’ इति निश्चयः — धर्मबलम् एव अत्र शरीरबलम् अतिक्रामति इति आशयः।

"One should carry only the load that does not crush one, gentle sir, and eat only the food that is digested without causing disease. Who would do a deed that brings neither merit nor fame nor lasting glory, but only weariness to the body? Sixty thousand years have passed since I was born, Rāvaṇa, while I have ruled the kingdom of my fathers and grandfathers as I ought. I am old; you are young, with bow and chariot, armour and arrows. Even so, you shall not carry off Vaidehī before my eyes and go away unharmed. You cannot take Vaidehī by force while I look on, any more than anyone could overturn the settled word of the Veda, established by sound reasoning." His three examples, the load, the food and the deed, all teach one rule: what cannot be borne should not be taken up. The comparison with the Veda deserves special thought: Sītā's faithfulness is as unshakable as the word of the Veda, which reasoning cannot overturn, and force would not make her fall. By telling his age of sixty thousand years he shows his experience and his authority: the words of one who has ruled righteously so long are not to be ignored. He admits the imbalance himself, old against young, yet declares that Rāvaṇa will not leave unharmed; the strength of dharma, he means, surpasses the strength of the body.

५युद्धाह्वानम्, रामप्रभावस्मरणम्, अन्तिमा प्रतिज्ञा

२३युध्यस्व यदि शूरोऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण।
शयिष्यसे हतो भूमौ यथा पूर्वं खरस्तथा॥

२४असकृत्संयुगे येन निहता दैत्यदानवाः।
न चिराच्चीरवासास्त्वां रामो युधि वधिष्यति॥

२५किं नु शक्यं मया कर्तुं गतौ दूरं नृपात्मजौ।
क्षिप्रं त्वं नश्यसे नीच तयोर्भीतो न संशयः॥

२६नहि मे जीवमानस्य नयिष्यसि शुभामिमाम्।
सीतां कमलपत्राक्षीं रामस्य महिषीं प्रियाम्॥

२७अवश्यं तु मया कार्यं प्रियं तस्य महात्मनः।
जीवितेनापि रामस्य तथा दशरथस्य च॥

२८तिष्ठ तिष्ठ दशग्रीव मुहूर्तं पश्य रावण।
वृन्तादिव फलं त्वां तु पातयेयं रथोत्तमात्।
युद्धातिथ्यं प्रदास्यामि यथाप्राणं निशाचर॥

‘यदि शूरः असि तर्हि युध्यस्व; मुहूर्तं तिष्ठ, हे रावण। यथा पूर्वं खरः, तथा त्वम् अपि हतः भूमौ शयिष्यसे। येन असकृत् संयुगे दैत्यदानवाः निहताः, सः चीरवासाः रामः अचिरात् एव त्वां युधि वधिष्यति। नृपात्मजौ दूरं गतौ — मया किं नु शक्यं कर्तुम्? हे नीच, तयोः भीतः त्वं क्षिप्रं नश्यसे, न संशयः। मयि जीवति सति त्वम् इमां शुभां कमलपत्राक्षीं रामस्य प्रियां महिषीं सीतां न नयिष्यसि। महात्मनः रामस्य दशरथस्य च प्रियं कार्यं मया जीवितेन अपि अवश्यं कर्तव्यम्। तिष्ठ तिष्ठ, हे दशग्रीव, मुहूर्तं पश्य; वृन्तात् फलम् इव त्वां रथोत्तमात् पातयेयम्; यथाप्राणं युद्धातिथ्यं प्रदास्यामि, हे निशाचर।’ अन्तिमे श्लोके ‘युद्धातिथ्यम्’ इति पदं रमणीयम् — अतिथिः आगतः, अतः सत्कारः देयः; किन्तु सः सत्कारः युद्धम् एव। वृद्धस्य पक्षिणः एषा प्रतिज्ञा एव अस्य सर्गस्य पराकाष्ठा; एतेन एव अग्रिमसर्गस्य युद्धं प्रारभ्यते। ‘किं नु शक्यं मया कर्तुम्’ इति वाक्ये वृद्धस्य असहायता प्रकाशते — रामलक्ष्मणौ दूरं गतौ, साहाय्यं नास्ति; तथापि सः न निवर्तते। ‘जीवितेन अपि’ इति पदेन प्राणत्यागस्य सङ्कल्पः स्पष्टः। दशरथस्य सख्यं स्मृत्वा सः मित्रधर्मम् एव पालयति; एषा कृतज्ञता एव जटायोः चरित्रस्य सारः।

"If you are a hero, fight. Wait a moment, Rāvaṇa. You will lie slain on the ground as Khara did before you. Rāma, in his bark garments, who has killed daityas and dānavas again and again in battle, will soon kill you in the fight. What can I do, when the two princes are far away? But you will soon perish in fear of them, wretch; there is no doubt of it. While I live, you shall not carry off this lovely, lotus-eyed Sītā, Rāma's beloved queen. I must do what pleases the great-souled Rāma and Daśaratha, even at the cost of my life. Stand, stand, Daśagrīva! Wait one moment and see. I shall bring you down from your fine chariot as a fruit is shaken from its stalk. I shall give you the hospitality of battle, night-rover, as far as my strength allows." The phrase "the hospitality of battle" in the last verse is delightful: a guest has come and must be entertained, but the entertainment is war. This vow of the old bird is the peak of the sarga, and with it the battle of the next sarga begins. "What can I do?" shows the old bird's helplessness: Rāma and Lakṣmaṇa are far away and no help is near, yet he does not turn back. "Even at the cost of my life" makes plain his resolve to die. Remembering his friendship with Daśaratha, he keeps the duty of a friend, and that gratitude is the essence of Jaṭāyus's character.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३५ पदानि

अवसुप्त ५०.१ निद्रितः, सुप्तः

सन्धिः: अव + सुप्त — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘अव’ उपसर्गः, ‘स्वप्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘जटायुः’ इत्यस्य विशेषणम्)

निरैक्षद् ५०.१ निरीक्षितवान्, दृष्टवान्

सन्धिः: निरैक्षत् + रावणम् → निरैक्षद्रावणम् — जश्त्वसन्धिः (त् + र = द् + र); ‘निर् + ऐक्षत्’ इत्यत्र रेफः स्थितः एव
समासः: समासः नास्ति — ‘निर्’ उपसर्गः, ‘ईक्ष्’ धातोः लङ् प्रथमपुरुषैकवचनम् (अडागमेन ऐ)
विभक्तिः: क्रियापदम् (लङ्)

पर्वतशृङ्गाभ ५०.२ पर्वतशिखरसदृशकान्तिः

सन्धिः: शृङ्ग + आभा → शृङ्गाभ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: पर्वतस्य शृङ्गम् इव आभा यस्य सः — षष्ठीगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

खगोत्तम ५०.२ पक्षिश्रेष्ठः

सन्धिः: खग + उत्तम → खगोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: खगेषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

वनस्पतिगत ५०.२ वृक्षे उपविष्टः

सन्धिः: वनस्पति + गत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वनस्पतिं गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सत्यसंश्रय ५०.३ सत्यम् एव आश्रयः यस्य, सत्यनिष्ठः

सन्धिः: सम् + श्रय → संश्रय — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: सत्यं संश्रयः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

साम्प्रतम् ५०.३ इदानीम्, अस्मिन् समये

सन्धिः: सम् + प्रत → साम्प्रत — ‘सम्प्रति’ इत्यस्मात् अण्प्रत्यये आदिवृद्धिः; अनुस्वारस्य मकारः पवर्गे परे
समासः: समासः नास्ति — तद्धितान्तम् अव्ययवत् प्रयुक्तम्
विभक्तिः: क्रियाविशेषणम् (द्वितीया, एकवचनम्)

महेन्द्रवरुणोपम ५०.४ इन्द्रवरुणसदृशः

सन्धिः: महा + इन्द्र → महेन्द्र — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); वरुण + उपम → वरुणोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: महेन्द्रः वरुणः च, ताभ्याम् उपमा यस्य सः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

वरारोहा ५०.६ उत्तमरूपा, सुन्दरी

सन्धिः: वर + आरोहा → वरारोहा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: वरः आरोहः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

परामृशेत् ५०.६ स्पृशेत्, धर्षयेत्

सन्धिः: परा + मृशेत् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘परा’ उपसर्गः, ‘मृश्’ धातोः विधिलिङ् प्रथमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः: क्रियापदम् (विधिलिङ्)

परदाराभिमर्शन ५०.७ अन्यस्य पत्न्याः स्पर्शः, तत्कारणात्

सन्धिः: परदार + अभिमर्शन → परदाराभिमर्शन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: परेषां दाराः, तेषाम् अभिमर्शनम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (हेत्वर्थे)

विगर्हयेत् ५०.८ निन्देत्, दूषयेत्

सन्धिः: वि + गर्हयेत् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘गर्ह्’ धातोः णिजन्तस्य विधिलिङ्
विभक्तिः: क्रियापदम् (विधिलिङ्)

यथाऽऽत्मनः ५०.८ यथा स्वस्य (दाराः)

सन्धिः: यथा + आत्मनः → यथाऽऽत्मनः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ); मुद्रणे द्वाभ्याम् अवग्रहाभ्यां सन्धिः सूचितः
समासः: समासः नास्ति — ‘यथा’ अव्ययम्, ‘आत्मन्’ शब्दस्य षष्ठी
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘दाराः’ इत्यनेन सम्बन्धः)

पौलस्त्यनन्दन ५०.९ पुलस्त्यकुलानन्दकर

सन्धिः: पौलस्त्य + नन्दन — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पौलस्त्यस्य (पुलस्त्यवंशस्य) नन्दनः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

ऐश्वर्यमभिसम्प्राप्त ५०.११ ऐश्वर्यं प्राप्तवान्

सन्धिः: ऐश्वर्यम् + अभिसम्प्राप्तः → ऐश्वर्यमभिसम्प्राप्तः — मकारस्य स्वरे परे नित्यम् एव सन्धिः; ‘सम् + प्राप्त’ इत्यत्र पवर्गे परे मकारः एव मुद्रितः
समासः: ऐश्वर्यम् अभिसम्प्राप्तः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

दुष्कृती ५०.११ पापकर्मा

सन्धिः: दुस् + कृतिन् → दुष्कृतिन् — षत्वसन्धिः (स् → ष्)
समासः: दुष्टं कृतं यस्य सः, इनिप्रत्ययान्तम् — बहुव्रीहिगर्भः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (प्रातिपदिकम् ‘दुष्कृतिन्’)

प्रमार्जितुम् ५०.१२ शोधयितुम्, अपनेतुम्

सन्धिः: प्र + मार्जितुम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गः, ‘मृज्’ धातोः तुमुन्प्रत्ययान्तम् (वृद्धौ मार्ज्)
विभक्तिः: अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)

अपराध्यसि ५०.१३ अपराधं करोषि

सन्धिः: अप + राध्यसि — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘अप’ उपसर्गः, ‘राध्’ धातोः लट् मध्यमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः: क्रियापदम् (लट्)

अक्लिष्टकर्मणा ५०.१४ अनायासेन महत्कर्मकारी

सन्धिः: न + क्लिष्ट → अक्लिष्ट — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः
समासः: अक्लिष्टानि कर्माणि यस्य सः — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘रामेण’ इत्यस्य विशेषणम्; प्रातिपदिकम् ‘अक्लिष्टकर्मन्’)

व्यतिक्रम ५०.१५ अपराधः, मर्यादाभङ्गः

सन्धिः: वि + अति → व्यति — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘वि’ ‘अति’ इति द्वौ उपसर्गौ, ‘क्रम्’ धातोः घञन्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

इन्द्राशनि ५०.१६ इन्द्रस्य वज्रम्

सन्धिः: इन्द्र + अशनि → इन्द्राशनि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: इन्द्रस्य अशनिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

आशीविष ५०.१७ दंष्ट्रासु विषयुक्तः, विषधरः

सन्धिः: आशी + विष — दीर्घान्तत्वात् सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: आश्योः (दंष्ट्रयोः) विषं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘सर्पम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्रतिमुक्त ५०.१७ बद्धः, आबद्धः

सन्धिः: प्रति + मुक्त — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रति’ उपसर्गः, ‘मुच्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘कालपाशम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अनामय ५०.१८ रोगरहितम्, अपीडाकरम्

सन्धिः: न + आमय → अनामय — नञ्समासे स्वरादौ परे ‘अन्’ इति आदेशः
समासः: न आमयः यस्मात् तत् — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘यत्’ इत्यस्य विशेषणम्)

पितृपैतामह ५०.२० पित्रा पितामहेन च प्राप्तम्

सन्धिः: पितृ + पैतामह — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पितुः पितामहस्य च सम्बन्धि — द्वन्द्वगर्भः तद्धितान्तः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘राज्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अनुतिष्ठत् ५०.२० यथाविधि पालयतः

सन्धिः: अनु + तिष्ठत् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु’ उपसर्गः, ‘स्था’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘मम’ इत्यनेन अन्वयः)

वेदश्रुतीम् ५०.२२ वेदवचनम्, श्रुतिप्रमाणम्

सन्धिः: वेद + श्रुति — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वेदस्य श्रुतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (प्रातिपदिकम् ‘वेदश्रुति’)

असकृत् ५०.२४ एकवारं न, अपि तु बहुवारम्

सन्धिः: न + सकृत् → असकृत् — नञ्समासे ‘अ’ इति आदेशः
समासः: न सकृत् — नञ्तत्पुरुषः (अव्ययीभाववत् प्रयुक्तः)
विभक्तिः: अव्ययम्

चीरवासाः ५०.२४ वल्कलवस्त्रधारी

सन्धिः: चीर + वासस् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: चीराणि वासांसि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्; प्रातिपदिकम् ‘चीरवासस्’)

नृपात्मज ५०.२५ राजपुत्रौ (रामलक्ष्मणौ)

सन्धिः: नृप + आत्मज → नृपात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: नृपस्य आत्मजौ — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्

कमलपत्राक्षी ५०.२६ कमलदलनेत्रा

सन्धिः: पत्र + अक्षि → पत्राक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: कमलस्य पत्रे इव अक्षिणी यस्याः सा — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

वृन्त ५०.२८ फलस्य बन्धनम्, वृक्षे फलस्य नालम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — एकपदम् एव
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (‘इव’ इत्यनेन उपमानम्)

रथोत्तम ५०.२८ श्रेष्ठात् रथात्

सन्धिः: रथ + उत्तम → रथोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: रथेषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (अपादाने)

युद्धातिथ्य ५०.२८ युद्धरूपः अतिथिसत्कारः

सन्धिः: युद्ध + आतिथ्य → युद्धातिथ्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: युद्धम् एव आतिथ्यम् — कर्मधारयः (रूपकगर्भः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

यथाप्राणम् ५०.२८ यावती शक्तिः तावत्, प्राणपर्यन्तम्

सन्धिः: यथा + प्राणम् — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्राणम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
विभक्तिः: अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)