- सन्धिः
- ताम्र + अक्ष → ताम्राक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- क्रोधेन ताम्रे अक्षिणी यस्य सः — तृतीयागर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अरण्यकाण्डम् — एकपञ्चाशः सर्गः
जटायुरावणयोः घोरं युद्धम्
गृध्रराजस्य पराक्रमः, रावणस्य धनुश्छत्रसारथिरथानां नाशः, जटायोः द्वितीयम् उपदेशवचनम्, खड्गेन पक्षच्छेदः, सीतायाः च रोदनम्
अस्मिन् सर्गे जटायोः युद्धाह्वानेन क्रुद्धः रावणः पतगेन्द्रम् अभिद्रवति, उभयोः च गगने मेघयोः इव तुमुलः सम्प्रहारः प्रवर्तते। रावणः नालीकनाराचविकर्णिभिः शरैः गृध्रम् अभिवर्षति; जटायुः तु तानि सर्वाणि प्रतिगृह्य तीक्ष्णनखाभ्यां चरणाभ्यां तस्य गात्रे व्रणान् करोति, मुक्तामणिविभूषितं चापं भनक्ति, द्वितीयम् अपि धनुः, शरावरं कवचं च, ततः खरान् अश्वस्थानीयान् गर्दभान्, त्रिवेणुसम्पन्नं महारथम्, पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्रम्, अन्ते सारथेः शिरः च नाशयति। भग्नधन्वा विरथः हताश्वः हतसारथिः च रावणः सीताम् अङ्केन आदाय भुवि पतति, भूतानि च ‘साधु साधु’ इति गृध्रराजम् अपूजयन्ति। किन्तु जरया परिश्रान्तं तं दृष्ट्वा रावणः पुनः उत्पतति; जटायुः अनुधाव्य पुनः उपदिशति — ‘विषपानम् इदं पिबसि, बडिशं गृह्णन् मत्स्यः इव कालपाशेन बद्धः असि’ इति — ततः तस्य पृष्ठे निपत्य नखैः तुण्डेन च विदारयति, वामान् दश बाहून् च उत्पाटयति; ते पुनः सद्यः प्ररोहन्ति। अन्ते रावणः सीताम् उत्सृज्य मुष्टिभ्यां चरणाभ्यां च गृध्रम् अपोथयति, खड्गेन च तस्य पक्षौ पादौ पार्श्वे च छिनत्ति। अल्पजीवितः महागृध्रः धरण्यां निपतति; सीता तं स्वबन्धुम् इव अभिधावति, गृह्य च रोदिति — एतेन द्वाभ्यां दीर्घवृत्ताभ्यां श्लोकाभ्यां सर्गः समाप्यते।
१युद्धारम्भः, गृध्रस्य प्रथमः पराक्रमः
१इत्युक्तः क्रोधताम्राक्षस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः।
राक्षसेन्द्रोऽभिदुद्राव पतगेन्द्रममर्षणः॥
२स सम्प्रहारस्तुमुलस्तयोस्तस्मिन्महामृधे।
बभूव वातोद्धुतयोर्मेघयोर्गगने यथा॥
३तद्बभूवाद्भुतं युद्धं गृध्रराक्षसयोस्तदा।
सपक्षयोर्माल्यवतोर्महापर्वतयोरिव॥
४ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः।
अभ्यवर्षन्महाघोरैर्गृध्रराजं महाबलम्॥
५स तानि शरजालानि गृध्रः पत्ररथेश्वरः।
जटायुः प्रतिजग्राह रावणास्त्राणि संयुगे॥
६तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः।
चकार बहुधा गात्रे व्रणान्पतगसत्तमः॥
जटायोः वचनेन क्रोधताम्राक्षः तप्तकाञ्चनकुण्डलः अमर्षणः राक्षसेन्द्रः पतगेन्द्रम् अभिदुद्राव। तयोः तस्मिन् महामृधे तुमुलः सम्प्रहारः बभूव — गगने वातेन उद्धूतयोः मेघयोः इव। गृध्रराक्षसयोः तत् युद्धम् अद्भुतम् आसीत् — सपक्षयोः माल्यवत्पर्वतयोः इव; पक्षवन्तः पर्वताः इति उपमानं पुराणप्रसिद्धम्। रावणः तीक्ष्णाग्रैः नालीकैः नाराचैः विकर्णिभिः च महाघोरैः शरैः महाबलं गृध्रराजम् अभ्यवर्षत्। पत्ररथेश्वरः जटायुः तानि शरजालानि रावणास्त्राणि च संयुगे प्रतिजग्राह — न भीतः, न अपसृतः। ततः सः महाबलः पतगसत्तमः तीक्ष्णनखाभ्यां चरणाभ्यां रावणस्य गात्रे बहुधा व्रणान् चकार। अत्र द्रष्टव्यम् — पूर्वसर्गे शान्तवचनानि, अत्र तु सहसा प्रहारः; सामोपायस्य विफलतायाः अनन्तरं दण्डः एव शिष्यते इति नीतिः। ‘तुमुलः सम्प्रहारः’ इति पदाभ्यां युद्धस्य आरम्भः एव उग्रः इति सूचितम्; मेघयोः संघर्षः इति उपमया ध्वनिः च भयङ्करता च द्वयम् अपि गृहीतम्। ‘इत्युक्तः’ इति पदेन पूर्वसर्गस्य अन्तिमः श्लोकः एव अस्य सर्गस्य हेतुः इति सूचितम् — वचनेन क्रुद्धः सः वचनेन एव प्रेरितः युद्धम् आरभते। जटायोः आयुधानि न शस्त्राणि, अपि तु नखाः पक्षौ तुण्डं च — स्वाभाविकानि एव; रावणस्य तु धनुः शराः रथः कवचं च — कृत्रिमाणि सर्वाणि। एतेन कविः सूचयति — धर्मपक्षे स्वभावबलम्, अधर्मपक्षे तु उपकरणबलम्। ‘प्रतिजग्राह’ इति पदं विशेषेण मननीयम् — सः शरान् न वारयति, अपि तु स्वीकरोति; वृद्धस्य शरीरं शरैः विद्धम् अपि सङ्कल्पः अचलः। अत्र च युद्धवर्णनस्य आरम्भे एव मेघोपमा माल्यवत्पर्वतोपमा च — द्वे अपि महत्त्वसूचिके, येन पाठकः जटायुं रावणस्य समानबलम् इति मन्येत। ‘शुभां गिरम्’ इति पूर्वसर्गे, ‘अभिदुद्राव’ इति अत्र — वचनस्य कर्मणः च एषः सन्धिः एव कथायाः गतिं परिवर्तयति। षष्ठे श्लोके ‘बहुधा व्रणान् चकार’ इति प्रथमः रक्तपातः, सः च रावणस्य शरीरे — वृद्धः पक्षी प्रथमं प्रहारं जयति।
At Jaṭāyus's words the lord of the rākṣasas, his eyes copper-red with rage and his golden earrings blazing, rushed furiously at the king of birds. In that great battle there was a tumultuous clash between the two, like two clouds driven together by the wind in the sky. The fight between the vulture and the rākṣasa was a wonder to see, as if two winged Mālyavat mountains had met; winged mountains are a familiar image from the old legends. Rāvaṇa rained on the mighty vulture king a terrible shower of arrows, hollow shafts, iron shafts and sharp barbed ones. But Jaṭāyus, lord of the winged creatures, took those nets of arrows and Rāvaṇa's missiles in the fight without fear or retreat. Then that mighty best of birds tore many wounds in Rāvaṇa's body with his sharp-taloned feet. In the last sarga there were calm words; here the blows come suddenly, for when conciliation fails, only force remains. "A tumultuous clash" shows that the battle was fierce from the start, and the clouds clashing convey both its noise and its terror. The fight began because of Jaṭāyus's final words: angered by words, Rāvaṇa was driven by words into battle. Jaṭāyus's weapons are not made weapons but talons, wings and beak, his own nature; Rāvaṇa's are bow, arrows, chariot and armour, all things made. So the poet suggests that the side of dharma fights with its own nature, the side of adharma with equipment. The word "took" is worth noting: he did not ward off the arrows but received them; his old body was pierced, but his resolve did not move. The clouds and the winged mountains at the outset both speak of greatness, so that the reader sees Jaṭāyus as Rāvaṇa's equal. The gracious words of the last sarga and the charge here form the hinge that turns the story. And the first blood drawn is Rāvaṇa's: the old bird wins the first blow.
२रावणस्य शरवर्षम्, गृध्रेण धनुषः भङ्गः
७अथ क्रोधाद्दशग्रीवो जग्राह दश मार्गणान्।
मृत्युदण्डनिभान्घोराञ्छत्रोर्निधनकांक्षया॥
८स तैर्बाणैर्महावीर्यः पूर्णमुक्तैरजिह्मगैः।
बिभेद निशितैस्तीक्ष्णैर्गृध्रं घोरैः शिलीमुखैः॥
९स राक्षसरथे पश्यञ्जानकीं बाष्पलोचनाम्।
अचिन्तयित्वा बाणांस्तान्राक्षसं समभिद्रवत्॥
१०ततोऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम्।
चरणाभ्यां महातेजा बभञ्ज पतगोत्तमः॥
११ततोऽन्यद्धनुरादाय रावणः क्रोधमूर्च्छितः।
ववर्ष शरवर्षाणि शतशोऽथ सहस्रशः॥
१२शरैरावारितस्तस्य संयुगे पतगेश्वरः।
कुलायमभिसम्प्राप्तः पक्षिवच्च बभौ तदा॥
१३स तानि शरजालानि पक्षाभ्यां तु विधूय ह।
चरणाभ्यां महातेजा बभञ्जास्य महद्धनुः॥
१४तच्चाग्निसदृशं दीप्तं रावणस्य शरावरम्।
पक्षाभ्यां च महातेजा व्यधुनोत्पतगेश्वरः॥
अथ क्रोधात् दशग्रीवः शत्रोः निधनकाङ्क्षया मृत्युदण्डनिभान् घोरान् दश मार्गणान् जग्राह। महावीर्यः सः पूर्णमुक्तैः अजिह्मगैः निशितैः तीक्ष्णैः घोरैः शिलीमुखैः गृध्रं बिभेद। किन्तु राक्षसरथे बाष्पलोचनां जानकीं पश्यन् सः बाणान् अचिन्तयित्वा एव राक्षसं समभिद्रवत् — सीतायाः दर्शनम् एव तस्य वेदनां विस्मारयति। ततः पतगोत्तमः चरणाभ्यां तस्य मुक्तामणिविभूषितं सशरं चापं बभञ्ज। क्रोधमूर्च्छितः रावणः अन्यत् धनुः आदाय शतशः सहस्रशः च शरवर्षाणि ववर्ष। शरैः आवारितः पतगेश्वरः संयुगे कुलायम् अभिसम्प्राप्तः पक्षी इव बभौ — नीडे स्थितः पक्षी इव शरजालेन वेष्टितः। तानि शरजालानि सः पक्षाभ्यां विधूय पुनः चरणाभ्यां तस्य महत् धनुः बभञ्ज। अग्निसदृशं दीप्तं रावणस्य शरावरम् अपि सः पक्षाभ्यां व्यधुनोत्। अत्र क्रमः स्पष्टः — प्रथमं चापम्, ततः द्वितीयं धनुः, ततः कवचम्; शस्त्रैः एकैकशः वियुक्तः रावणः क्रमेण निःसहायः भवति। ‘दश मार्गणान्’ इति सङ्ख्या दशमुखस्य दशभुजपक्षस्य च अनुरूपा। ‘मृत्युदण्डनिभान्’ इति विशेषणेन शराणां घोरता सूचिता; तथापि ते जटायुं न निवर्तयन्ति। नवमे श्लोके कविः युद्धमध्ये अपि करुणरसं स्थापयति — बाष्पलोचना जानकी रथे दृश्यते, तेन जटायोः वेदना विस्मृता भवति; अत्र ‘अचिन्तयित्वा बाणान्’ इति पदाभ्यां शरीरदुःखस्य उपेक्षा एव वीरत्वं भवति इति दर्शितम्। कुलायोपमा (‘कुलायमभिसम्प्राप्तः पक्षी इव’) अपि रमणीया — शरजालं नीडम् इव तं वेष्टयति, किन्तु नीडः रक्षकः, शरजालं तु मारकम्; उपमानस्य उपमेयस्य च एषः विरोधः एव व्यङ्ग्यम्। चतुर्दशे श्लोके कवचस्य भङ्गेन रावणः निरावरणः जातः; एषा अवस्था एव अग्रिमे खण्डे रथभङ्गस्य भूमिका। ‘पक्षाभ्यां विधूय’ इति द्विः प्रयुक्तम् — पक्षौ एव तस्य चर्म च शस्त्रं च।
Then in fury Daśagrīva, wanting his enemy dead, took up ten dreadful arrows like the rods of Death, and with those shafts, drawn to the full and flying straight, sharp, whetted and terrible, the mighty hero pierced the vulture. But Jaṭāyus, seeing Jānakī in the rākṣasa's chariot with her eyes full of tears, took no notice of the arrows and flew straight at the rākṣasa; the sight of Sītā made him forget his pain. With his feet that best of birds broke Rāvaṇa's bow, set with pearls and gems, with the arrow still on it. Beside himself with rage, Rāvaṇa took another bow and poured out arrows by the hundred and the thousand. Hemmed in by the arrows, the lord of birds looked like a bird come home to its nest and enclosed in it. Shaking off the nets of arrows with his wings, he broke that great bow too with his feet, and with his wings he shook to pieces Rāvaṇa's armour, which blazed like fire. The order is clear: first the bow, then the second bow, then the armour; stripped of his weapons one by one, Rāvaṇa is steadily left defenceless. The ten arrows suit the ten-headed one. Calling them like the rods of Death shows how deadly they were, yet they did not turn Jaṭāyus back. In the middle of the battle the poet sets a note of pity: Jānakī is seen weeping in the chariot, and Jaṭāyus forgets his wounds; heroism here means disregarding the body's pain. The image of the nest is lovely too: the net of arrows wraps him like a nest, but a nest shelters while the arrows kill, and that contrast is the point. With his armour broken Rāvaṇa was left unprotected, and that prepares for the wrecking of his chariot. "Shaking them off with his wings" is said twice: his wings were both his shield and his weapon.
३खरवधः, रथस्य छत्रस्य सारथेश्च नाशः
१५काञ्चनोरश्छदान्दिव्यान्पिशाचवदनान्खरान्।
तांश्चास्य जवसम्पन्नाञ्जघान समरे बली॥
१६अथ त्रिवेणुसम्पन्नं कामगं पावकार्चिषम्।
मणिसोपानचित्राङ्गं बभञ्ज च महारथम्॥
१७पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्रं च व्यजनैः सह।
पातयामास वेगेन ग्राहिभी राक्षसैः सह॥
१८सारथेश्चास्य वेगेन तुण्डेन च महच्छिरः।
पुनर्व्यपहनच्छ्रीमान्पक्षिराजो महाबलः॥
१९स भग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः।
अङ्केनादाय वैदेहीं पपात भुवि रावणः॥
ततः सः बली काञ्चनोरश्छदान् दिव्यान् पिशाचवदनान् जवसम्पन्नान् खरान् समरे जघान — रथस्य वाहनानि एव प्रथमं नाशितानि। अथ त्रिवेणुसम्पन्नं कामगं पावकार्चिषं मणिसोपानचित्राङ्गं महारथं च बभञ्ज। पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्रं व्यजनैः सह ग्राहिभिः राक्षसैः सह च वेगेन पातयामास। सारथेः महत् शिरः अपि वेगेन तुण्डेन च सः श्रीमान् महाबलः पक्षिराजः व्यपाहनत्। एवं भग्नधन्वा, विरथः, हताश्वः, हतसारथिः च सन् रावणः वैदेहीम् अङ्केन आदाय भुवि पपात। भूमौ निपतितं भग्नवाहनं रावणं दृष्ट्वा भूतानि ‘साधु साधु’ इति गृध्रराजम् अपूजयन्। अत्र वुल्गेटपाठे युद्धस्य पराकाष्ठा — वृद्धेन पक्षिणा त्रैलोक्यविजयी रावणः रथहीनः कृतः। ‘साधु साध्विति भूतानि’ इति अदृश्यानां प्राणिनां प्रशंसा धर्मस्य पक्षे लोकस्य सम्मतिम् एव सूचयति; एषा च प्रशंसा एव जटायोः विजयस्य एकः क्षणः, यतः अनन्तरं दशा विपर्यस्यति। खरशब्दः अत्र द्व्यर्थः — गर्दभाः, तथा च पूर्वं रामेण हतः रावणस्य भ्राता खरः; तयोः नामसाम्यम् अपि सूचकम्। रथस्य विनाशः क्रमेण वर्णितः — वाहनानि, रथः, छत्रं व्यजनानि च, अन्ते सारथिः; एषः एव क्रमः युद्धशास्त्रे ‘विरथीकरणम्’ इति उच्यते। ‘पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्रम्’ इति राजचिह्नम्; तस्य पतनं राज्यश्रियः पतनम् एव सूचयति। अन्ते ‘पपात भुवि रावणः’ इति — यः आकाशचारी, सः भूमौ पतितः; एषा एव तस्य भविष्यतः पराभवस्य पूर्वच्छाया। भूतानां प्रशंसा च अदृश्या अपि लोकमतम् एव प्रकटयति — धर्मः यत्र, तत्र लोकः। ‘ग्राहिभी राक्षसैः सह’ इति पदेन छत्रधारिणः अपि पातिताः इति सूचितम् — राजोपचारः सर्वः नष्टः। अष्टादशे ‘पुनः’ इति पदं द्वितीयवारं प्रहारं सूचयति; सारथिवधेन रथः निरर्थकः एव जातः।
Then the strong bird killed the swift, heavenly asses with goblin faces and golden breastplates; the beasts that drew the chariot were destroyed first. Next he shattered the great chariot with its triple pole, which went wherever its master wished, blazing like fire, its body bright with jewelled steps. He swiftly brought down the parasol, bright as the full moon, together with the fans and the rākṣasas who held them. And with a swift stroke of his beak the glorious and mighty king of birds struck off the great head of the charioteer. His bow broken, his chariot gone, his beasts and his driver slain, Rāvaṇa fell to the ground with Vaidehī in his arms. Here the fight reaches its height: an old bird had left the conqueror of the three worlds without a chariot. The destruction of the chariot is told step by step, the beasts, the chariot, the parasol and fans, and last the driver, the way a warrior is unhorsed in the art of war. The parasol bright as the full moon was a royal emblem, and its fall foreshadows the fall of his royal fortune. The word for the asses is "khara", the same as the name of Rāvaṇa's brother already slain by Rāma, and the echo is telling. And the sky-rover now lay on the ground, a foreshadowing of his coming defeat.
४रावणस्य पुनरुत्पतनम्, जटायोः द्वितीयम् उपदेशवचनम्
२०दृष्ट्वा निपतितं भूमौ रावणं भग्नवाहनम्।
साधु साध्विति भूतानि गृध्रराजमपूजयन्॥
२१परिश्रान्तं तु तं दृष्ट्वा जरया पक्षियूथपम्।
उत्पपात पुनर्हृष्टो मैथिलीं गृह्य रावणः॥
२२तं प्रहृष्टं निधायाङ्के रावणं जनकात्मजाम्।
गच्छन्तं खड्गशेषं च प्रणष्टहतसाधनम्॥
२३गृध्रराजः समुत्पत्य रावणं समभिद्रवत्।
समावार्य महातेजा जटायुरिदमब्रवीत्॥
२४वज्रसंस्पर्शबाणस्य भार्यां रामस्य रावण।
अल्पबुद्धे हरस्येनां वधाय खलु रक्षसाम्॥
२५समित्रबन्धुः सामात्यः सबलः सपरिच्छदः।
विषपानं पिबस्येतत्पिपासित इवोदकम्॥
२६अनुबन्धमजानन्तः कर्मणामविचक्षणाः।
शीघ्रमेव विनश्यन्ति यथा त्वं विनशिष्यसि॥
२७बद्धस्त्वं कालपाशेन क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे।
वधाय बडिशं गृह्य सामिषं जलजो यथा॥
जरया परिश्रान्तं पक्षियूथपं दृष्ट्वा हृष्टः रावणः मैथिलीं गृह्य पुनः उत्पपात। तं प्रहृष्टं जनकात्मजाम् अङ्के निधाय गच्छन्तं खड्गशेषं प्रणष्टहतसाधनं च दृष्ट्वा गृध्रराजः समुत्पत्य रावणं समभिद्रवत्, महातेजाः सः तं समावार्य इदम् अब्रवीत् — ‘हे रावण, अल्पबुद्धे! वज्रसंस्पर्शबाणस्य रामस्य भार्याम् एनां त्वं रक्षसां वधाय एव हरसि। समित्रबन्धुः सामात्यः सबलः सपरिच्छदः च सन् त्वम् एतत् विषपानं पिबसि — पिपासितः उदकम् इव। कर्मणाम् अनुबन्धम् अजानन्तः अविचक्षणाः शीघ्रम् एव विनश्यन्ति; तथा त्वम् अपि विनशिष्यसि। कालपाशेन बद्धः त्वं कुत्र गत्वा तस्मात् मोक्ष्यसे? जलजः यथा वधाय एव सामिषं बडिशं गृह्णाति, तथा त्वम् अपि।’ अत्र उपदेशः पूर्वसर्गापेक्षया तीक्ष्णतरः — तत्र सामोपायः, अत्र तु स्पष्टः विनाशसूचकः। ‘विषपानम्’, ‘बडिशम्’ इति द्वे उपमे — उभयत्र मधुरम् आदौ, मरणम् अन्ते। ‘जरया परिश्रान्तम्’ इति पदाभ्यां कविः दशां विपर्यस्यति — न बलेन, अपि तु वयसा जटायुः पराजीयते। रावणस्य हर्षः अत्र नीचता एव, यतः सः शत्रोः दौर्बल्यम् एव अवसरं मन्यते। ‘खड्गशेषम्’ इति पदेन तस्य सर्वस्वहानिः सूचिता — एकः एव असिः शिष्टः, सः एव अन्ते जटायोः पक्षच्छेदे प्रयुज्यते। उपदेशे ‘समित्रबन्धुः सामात्यः सबलः सपरिच्छदः’ इति चत्वारि विशेषणानि — एकस्य पापेन सर्वः परिवारः नश्यति इति राजनीतेः नियमः; एषः एव अग्रे लङ्कायाः विनाशे फलति। ‘अविचक्षणाः’ इति पदेन बुद्धिदोषः एव मूलं कारणम् इति पुनः स्थापितम्। द्वाविंशे श्लोके ‘गच्छन्तम्’ इति पदेन रावणस्य पलायनम् एव सूचितम् — विजेता न गच्छति, पलायते तु पराजितः। ‘समावार्य’ इति पदेन जटायुः मार्गम् एव अवरुणद्धि, न तु पृष्ठतः आक्रामति — एषा युद्धधर्मस्य मर्यादा।
Seeing Rāvaṇa fallen on the ground, his chariot shattered, all creatures honoured the vulture king with cries of "Well done! Well done!"; the unseen beings' praise shows that the world stood on dharma's side, and it was Jaṭāyus's one moment of victory, for after it his fortunes turned. Seeing the lord of the bird-flocks worn out by age, Rāvaṇa rejoiced and sprang up again, clutching Maithilī. As he went off in high spirits with Janaka's daughter in his arms, nothing left to him but his sword, all his other gear destroyed, the vulture king flew up and fell on him. Blocking his path, the splendid Jaṭāyus said, "Rāvaṇa, you fool, you are carrying off the wife of Rāma, whose arrows strike like thunderbolts, only to bring about the destruction of the rākṣasas. With your friends and kin, your ministers, your army and your retinue, you are drinking this poison like a thirsty man drinking water. Men who cannot see where their deeds will lead, and have no discernment, perish quickly, and so will you. Bound in Death's noose, where can you go to escape it? You are like a fish that swallows the baited hook and is killed by it." This counsel is sharper than in the last sarga: there it was conciliation, here plain warning of ruin. Poison and the baited hook both taste sweet at first and bring death at the end. "Worn out by age" turns the tide: Jaṭāyus is beaten not by strength but by years. Rāvaṇa's glee is mean, for he takes his enemy's weakness as his chance. "Nothing left but his sword" shows how much he had lost; that one sword would soon cut off Jaṭāyus's wings. The four words, friends and kin, ministers, army, retinue, express the rule of statecraft that one man's sin destroys his whole household, as Laṅkā's fall would prove. "He went off" suggests flight: a victor does not slip away, a beaten man does. And by "blocking his way" Jaṭāyus confronted him from the front and did not strike from behind, keeping to the code of battle.
५जटायोः पुनराक्रमणम्, नखैः तुण्डेन च विदारणम्
२८नहि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण।
धर्षणं चाश्रमस्यास्य क्षमिष्येते तु राघवौ॥
२९यथा त्वया कृतं कर्म भीरुणा लोकगर्हितम्।
तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः॥
३०युद्ध्यस्व यदि शूरोऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण।
शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरस्तथा॥
३१परेतकाले पुरुषो यत्कर्म प्रतिपद्यते।
विनाशायात्मनोऽधर्म्यं प्रतिपन्नोऽसि कर्म तत्॥
३२पापानुबन्धो वै यस्य कर्मणः को नु तत्पुमान्।
कुर्वीत लोकाधिपतिः स्वयंभूर्भगवानपि॥
३३एवमुक्त्वा शुभं वाक्यं जटायुस्तस्य रक्षसः।
निपपात भृशं पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान्॥
३४तं गृहीत्वा नखैस्तीक्ष्णैर्विददार समन्ततः।
अधिरूढो गजारोहो यथा स्याद्दुष्टवारणम्॥
३५विददार नखैरस्य तुण्डं पृष्ठे समर्पयन्।
केशांश्चोत्पाटयामास नखपक्षमुखायुधः॥
३६स तथा गृध्रराजेन क्लिश्यमानो मुहुर्मुहुः।
अमर्षस्फुरितोष्ठः सन्प्राकम्पत च राक्षसः॥
३७सम्परिष्वज्य वैदेहीं वामेनाङ्केन रावणः।
तलेनाभिजघानार्तो जटायुं क्रोधमूर्च्छितः॥
३८जटायुस्तमतिक्रम्य तुण्डेनास्य खगाधिपः।
वामबाहून्दश तदा व्यपाहरदरिंदमः॥
‘हे रावण, काकुत्स्थौ दुराधर्षौ; अस्य आश्रमस्य धर्षणं तौ राघवौ न क्षमिष्येते। भीरुणा त्वया यत् लोकगर्हितं कर्म कृतम्, सः तस्कराचरितः मार्गः, न वीरनिषेवितः। यदि शूरः असि, युध्यस्व; मुहूर्तं तिष्ठ; यथा भ्राता खरः, तथा त्वम् अपि हतः भूमौ शयिष्यसे। परेतकाले पुरुषः यत् कर्म प्रतिपद्यते, तत् एव आत्मनः विनाशाय अधर्म्यं कर्म त्वया प्रतिपन्नम्। यस्य कर्मणः पापानुबन्धः, तत् कर्म कः पुमान् कुर्वीत — लोकाधिपतिः स्वयम्भूः भगवान् अपि न।’ एवं शुभं वाक्यम् उक्त्वा वीर्यवान् जटायुः दशग्रीवस्य पृष्ठे भृशं निपपात। तीक्ष्णैः नखैः तं गृहीत्वा समन्ततः विददार — दुष्टवारणम् अधिरूढः गजारोहः यथा। नखैः तुण्डं पृष्ठे समर्पयन् विददार, केशान् च उत्पाटयामास; नखाः पक्षौ मुखं च एव तस्य आयुधानि। गृध्रराजेन मुहुर्मुहुः क्लिश्यमानः अमर्षस्फुरितोष्ठः राक्षसः प्राकम्पत। क्रोधमूर्च्छितः सः वैदेहीं वामेन अङ्केन सम्परिष्वज्य तलेन जटायुम् अभिजघान। जटायुः तम् अतिक्रम्य तुण्डेन तस्य वामान् दश बाहून् व्यपाहरत्। ‘तस्कराचरितो मार्गः’ इति वचनं तीक्ष्णतमम् — त्रैलोक्यविजयी रावणः चौरः इति उक्तः; बलेन न जितम्, अपि तु छलेन हृतम् इति भावः। ‘परेतकाले’ इति श्लोकेन जटायुः दैवस्य नियतिं सूचयति — विनाशकाले विपरीता बुद्धिः इति लोकोक्तिः अत्र एव मूलम्। ततः वचनं समाप्य सः कर्म आरभते — ‘एवमुक्त्वा … निपपात’ इति संक्रमणम्। गजारोहोपमा रमणीया — दुष्टगजः बलवान् अपि अङ्कुशेन वश्यः; तथा रावणः अपि तत्क्षणं गृध्रस्य नखवशः। दशबाहूनाम् उत्पाटनं तु पराक्रमस्य पराकाष्ठा — यत् देवासुरैः न कृतम्, तत् वृद्धेन पक्षिणा कृतम्। ‘भीरुणा’ इति सम्बोधनं क्षत्रियस्य कृते परमम् अपमानम्; जटायुः तेन रावणं युद्धाय प्रकोपयति। पञ्चत्रिंशे श्लोके केशोत्पाटनम् अपि वर्णितम् — पराभवस्य परमं चिह्नम्, यत् सीतायाः केशाकर्षणस्य प्रतिफलम् इव भाति।
"The two Kākutsthas can never be withstood, Rāvaṇa; those Rāghavas will not forgive this violation of their hermitage. What you have done, coward, the whole world condemns; this is the way of thieves, not the path heroes walk. If you are a hero, fight; wait one moment, Rāvaṇa, and you will lie slain on the ground like your brother Khara. The kind of deed a man takes up when his end has come, that unrighteous deed you have taken up for your own destruction. What man would do a deed that drags sin after it? Not even the self-existent Lord of the worlds would do it." Having spoken these good words, the valiant Jaṭāyus dropped heavily onto Daśagrīva's back. Gripping him with his sharp talons he tore him all over, like a rider on a vicious elephant goading it. He tore him with his talons, drove his beak into his back and tore out his hair; talons, wings and beak were all his weapons. Tormented again and again by the vulture king, the rākṣasa shook, his lips quivering with rage. Half mad with anger, he clasped Vaidehī to him with his left arm and struck Jaṭāyus with the flat of his hand. But Jaṭāyus darted past him and with his beak tore away his ten left arms. "The way of thieves" is the sharpest thing said: the conqueror of the three worlds is called a thief, for what he took was not won by strength but stolen by trickery. The verse about the end of a man's days points to fate, the root of the saying that when ruin comes, the mind is turned upside down. Then, words over, action begins. The image of the elephant rider is fine: a vicious elephant, however strong, is mastered by the goad, and so Rāvaṇa was for a moment at the mercy of the bird's talons. Tearing away the ten arms is the height of Jaṭāyus's valour: what gods and asuras had not done, an old bird did. "Coward" is the worst insult to a warrior, and Jaṭāyus used it to goad Rāvaṇa into fighting. And the tearing of his hair, the last sign of humiliation, seems a requital for his dragging Sītā by her hair.
६बाहूनां पुनरुत्पत्तिः, खड्गेन पक्षच्छेदः, जटायोः पतनम्
३९संछिन्नबाहोः सद्यो वै बाहवः सहसाभवन्।
विषज्वालावलीयुक्ता वल्मीकादिव पन्नगाः॥
४०ततः क्रोधाद्दशग्रीवः सीतामुत्सृज्य वीर्यवान्।
मुष्टिभ्यां चरणाभ्यां च गृध्रराजमपोथयत्॥
४१ततो मुहूर्तं संग्रामो बभूवातुलवीर्ययोः।
राक्षसानां च मुख्यस्य पक्षिणां प्रवरस्य च॥
४२तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्यार्थे स रावणः।
पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च खड्गमुद्धृत्य सोऽच्छिनत्॥
४३स छिन्नपक्षः सहसा रक्षसा रौद्रकर्मणा।
निपपात महागृध्रो धरण्यामल्पजीवितः॥
४४तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम्।
अभ्यधावत वैदेही स्वबन्धुमिव दुःखिता॥
४५तं नीलजीमूतनिकाशकल्पं सपाण्डुरोरस्कमुदारवीर्यम्।
ददर्श लङ्काधिपतिः पृथिव्यां जटायुषं शान्तमिवाग्निदावम्॥
४६ततस्तु तं पत्ररथं महीतले निपातितं रावणवेगमर्दितम्।
पुनश्च संगृह्य शशिप्रभानना रुरोद सीता जनकात्मजा तदा॥
संछिन्नबाहोः तस्य सद्यः एव अन्ये बाहवः सहसा अभवन् — वल्मीकात् निर्गच्छन्तः विषज्वालावलीयुक्ताः पन्नगाः इव। ततः क्रोधात् वीर्यवान् दशग्रीवः सीताम् उत्सृज्य मुष्टिभ्यां चरणाभ्यां च गृध्रराजम् अपोथयत्। अतुलवीर्ययोः राक्षसमुख्यस्य पक्षिप्रवरस्य च मुहूर्तं संग्रामः बभूव। रामस्य अर्थे व्यायच्छमानस्य तस्य पक्षौ पादौ पार्श्वे च सः रावणः खड्गम् उद्धृत्य अच्छिनत्। रौद्रकर्मणा रक्षसा सहसा छिन्नपक्षः महागृध्रः अल्पजीवितः सन् धरण्यां निपपात। क्षतजार्द्रं भूमौ पतितं जटायुषं दृष्ट्वा दुःखिता वैदेही स्वबन्धुम् इव अभ्यधावत। लङ्काधिपतिः तं नीलजीमूतनिकाशकल्पं सपाण्डुरोरस्कम् उदारवीर्यं जटायुषं पृथिव्यां शान्तम् अग्निदावम् इव ददर्श। ततः रावणवेगमर्दितं महीतले निपातितं तं पत्ररथं पुनः सङ्गृह्य शशिप्रभानना जनकात्मजा सीता तदा रुरोद। अन्तिमौ श्लोकौ दीर्घवृत्तौ; मुद्रणे तौ चतस्रः पङ्क्तयः, अत्र तु द्वे अर्धे इति रूपेण स्थापितौ। बाहूनां पुनःप्ररोहः वरबलस्य फलम्; वल्मीकात् निर्गच्छन्तः सर्पाः इति उपमया तेषां भयङ्करता विषमयता च सूचिता। ‘सीताम् उत्सृज्य’ इति क्षणे सीता मुक्ता एव आसीत्, किन्तु पलायितुं न शक्ता — एषा करुणा। ‘रामस्य अर्थे व्यायच्छमानस्य’ इति पदैः कविः जटायोः मरणस्य हेतुं स्पष्टीकरोति — स्वार्थः न कोऽपि, केवलं मित्रपुत्रस्य हितम्। ‘शान्तम् अग्निदावम् इव’ इति उपमा अत्यन्तं मार्मिका — यः दावाग्निः इव प्रज्वलन् आसीत्, सः इदानीं शान्तः; तेजसः निर्वाणम् एव मृत्युः। अन्ते सीतायाः रोदनम् — पतिना विना, देवरेण विना, इदानीं च रक्षकेण अपि विना सा एकाकिनी शिष्टा। ‘अल्पजीवितः’ इति पदेन कविः जटायोः मरणं न वदति, अपि तु अवशिष्टम् अल्पम् आयुः सूचयति — तेन एव सः अग्रे रामाय वार्तां वक्तुं जीवति इति अरण्यकाण्डस्य कथा सङ्गच्छते।
As soon as his arms were torn off, other arms sprang up at once, like serpents with flickering tongues of venomous flame coming out of an ant-hill. Then in his rage the mighty Daśagrīva let Sītā go and battered the vulture king with his fists and feet. For a while the two, the chief of the rākṣasas and the best of birds, both of matchless valour, fought on. And as the vulture struggled on for Rāma's sake, Rāvaṇa drew his sword and cut off his wings, his feet and his sides. His wings hacked away by that rākṣasa of savage deeds, the great vulture fell suddenly to the earth with little life left in him. Seeing him lying on the ground, wet with blood, Vaidehī in her grief ran to Jaṭāyus as to one of her own kin. The lord of Laṅkā looked at Jaṭāyus, dark as a thundercloud, with his white breast, noble in valour, lying on the ground like a forest fire gone out. Then Janaka's daughter, her face bright as the moon, took into her arms once more that winged creature crushed and struck down by Rāvaṇa's onslaught, and wept over him. The regrowing arms are the fruit of Rāvaṇa's boon, and the snakes emerging from an ant-hill show how terrible and venomous they were. When he let Sītā go she was, for that moment, free, yet she could not escape; that is the pity of it. "Struggling for Rāma's sake" makes clear why Jaṭāyus died: not for himself, but for the good of his friend's son. The forest fire gone out is a deeply moving image: he who had blazed like a wildfire was now quenched, and death is the going out of that fire. At the end Sītā weeps, without her husband, without his brother, and now without her protector, left all alone. And the poet does not say that Jaṭāyus died, only that little life was left him, for with that little he would live to give Rāma the news, as the story of the Araṇya Kāṇḍa goes on to tell.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- पतग + इन्द्र → पतगेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- पतगानाम् इन्द्रः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + मर्षण → अमर्षण — नञ्समासे ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- न मर्षणं यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + प्र + हार → सम्प्रहार — पवर्गे परे मकारः एव तिष्ठति (मुद्रणे ‘म्प्र’ इति संयुक्ताक्षरम्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम्’ ‘प्र’ इति उपसर्गौ, ‘हृ’ धातोः घञन्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- महा + मृध — सन्धिकार्यं नास्ति (महत्शब्दस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः)
- समासः
- महत् मृधम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- वात + उद्धुत → वातोद्धुत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- वातेन उद्धुतौ — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, द्विवचनम् (‘मेघयोः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सह + पक्ष → सपक्ष — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः बहुव्रीहौ
- समासः
- पक्षाभ्यां सहितौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, द्विवचनम् (‘पर्वतयोः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- नालीक + नाराच — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नालीकाः च नाराचाः च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वि + कर्णिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विशिष्टः कर्णः (शरस्य पक्षः) यस्य सः — प्रादिबहुव्रीहिः, इनिप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (प्रातिपदिकम् ‘विकर्णिन्’)
- सन्धिः
- पत्ररथ + ईश्वर → पत्ररथेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- पत्राणि एव रथः येषां ते पत्ररथाः, तेषाम् ईश्वरः — बहुव्रीहिगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पतग + सत्तम — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पतगेषु सत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निधन + काङ्क्षा — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निधनस्य काङ्क्षा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (हेत्वर्थे; प्रातिपदिकम् ‘निधनकाङ्क्षा’)
- सन्धिः
- न + जिह्मग → अजिह्मग — नञ्समासे ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- न जिह्मं गच्छन्ति इति अजिह्मगाः — नञ्गर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- शिली + मुख — दीर्घान्तत्वात् सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शिली (अश्मन्) इव मुखम् अग्रं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वि + भूषित → विभूषित — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘मुक्तामणि’ इत्यत्र अपि व्यञ्जनादिः परः
- समासः
- मुक्ताभिः मणिभिः च विभूषितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘चापम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — एकपदम् एव
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अभिसम्प्राप्तः’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- शर + आवर → शरावर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- शरान् आवृणोति इति शरावरम् — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- काञ्चन + उरस् → काञ्चनोरस् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); उरस् + छद → उरश्छद — श्चुत्वसन्धिः (स् + छ = श् + छ)
- समासः
- काञ्चनमयः उरश्छदः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘खरान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + पन्न → सम्पन्न — पवर्गे परे मकारः एव (मुद्रणे ‘म्प’ इति संयुक्ताक्षरम्)
- समासः
- जवेन सम्पन्नाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- त्रि + वेणु → त्रिवेणु — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सम् + पन्न’ इत्यत्र पवर्गे परे मकारः
- समासः
- त्रिवेणुना सम्पन्नम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘महारथम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पावक + अर्चिस् → पावकार्चिस् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पावकस्य अर्चिः इव अर्चिः यस्य तत् — षष्ठीगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘महारथम्’ इत्यस्य विशेषणम्; प्रातिपदिकम् ‘पावकार्चिस्’)
- सन्धिः
- चित्र + अङ्ग → चित्राङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- मणिमयैः सोपानैः चित्राणि अङ्गानि यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + अजन → व्यजन — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘अज्’ धातोः ल्युडन्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- महत् + शिरस् → महच्छिरः — श्चुत्वसन्धिः (त् + श = च् + श्), ततः छत्वम् (श् → छ्)
- समासः
- महत् शिरः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘व्यपहनत्’ इत्यस्य कर्म; प्रातिपदिकम् ‘महच्छिरस्’)
- सन्धिः
- भग्न + धन्वन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भग्नं धनुः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (प्रातिपदिकम् ‘भग्नधन्वन्’)
- सन्धिः
- पक्षिन् + यूथप → पक्षियूथप — समासे नकारलोपः
- समासः
- पक्षिणां यूथपः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + नष्ट → प्रणष्ट — णत्वसन्धिः (रेफादिकारणात् नकारस्य णकारः)
- समासः
- प्रणष्टानि हतानि च साधनानि यस्य सः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + स्पर्श → संस्पर्श — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- वज्रस्य संस्पर्शः इव संस्पर्शः येषां ते बाणाः, ते यस्य सः — बहुव्रीहिगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘रामस्य’ इत्यनेन अन्वयः)
- सन्धिः
- परि + छद → परिच्छद — छत्वसन्धिः (ह्रस्वात् परस्य छकारस्य द्वित्वम्)
- समासः
- परिच्छदेन सहितः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अनु + बन्ध — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अनु’ उपसर्गः, ‘बन्ध्’ धातोः घञन्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — एकपदम् एव
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- दुस् + आधर्ष → दुराधर्ष — विसर्जनीयस्य रेफः (उत्वरुत्वसन्धिः)
- समासः
- दुःखेन आधर्षितुं शक्यौ — उपपदगर्भः तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- तस्कर + आचरित → तस्कराचरित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- तस्करैः आचरितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मार्गः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परा + इत → परेत — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- परेतस्य (मृतप्रायस्य) कालः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- स्वयम् + भू → स्वयम्भू — मकारस्य ‘भ’ इति पवर्गे परे मकारः एव
- समासः
- स्वयम् एव भवति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- गज + आरोह → गजारोह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- गजम् आरोहति इति गजारोहः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- मुख + आयुध → मुखायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- नखाः पक्षौ मुखं च आयुधानि यस्य सः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- स्फुरित + ओष्ठ → स्फुरितोष्ठ — पररूपसन्धिः (अ + ओ = ओ, ओष्ठशब्दे वृद्ध्यभावः)
- समासः
- अमर्षेण स्फुरितौ ओष्ठौ यस्य सः — तृतीयागर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + परि + स्वज्य → सम्परिष्वज्य — पवर्गे परे मकारः; ‘परि’ इत्यस्मात् परस्य सकारस्य षत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — द्वौ उपसर्गौ, ‘ष्वञ्ज्’ धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- अरिम् + दम → अरिंदम — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- अरीन् दमयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ज्वाला + आवली → ज्वालावली — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
- समासः
- विषस्य ज्वालानाम् आवली, तया युक्ताः — षष्ठीगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘पन्नगाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अप + ओथयत् → अपोथयत् — पररूपसन्धिः (अ + ओ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अप’ उपसर्गः, ‘पुथ्’ धातोः णिजन्तस्य लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् (लङ्)
- सन्धिः
- वि + आ + यच्छमान → व्यायच्छमान — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’ ‘आ’ इति उपसर्गौ, ‘यम्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- क्षतज + आर्द्र → क्षतजार्द्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- क्षतजेन (रुधिरेण) आर्द्रः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- पाण्डुर + उरस्क → पाण्डुरोरस्क — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पाण्डुरम् उरः यस्य सः, तेन सहितः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रभा + आनना → प्रभानना — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
- समासः
- शशिनः प्रभा इव आननं यस्याः सा — षष्ठीगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्