- सन्धिः
- तारा + अधिप → ताराधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- ताराणाम् अधिपः (चन्द्रः), तस्य इव मुखं यस्याः सा — षष्ठीगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अरण्यकाण्डम् — द्विपञ्चाशः सर्गः
रावणेन आकाशमार्गेण सीताहरणम्
जटायुं दृष्ट्वा सीतायाः विलापः, केशाकर्षणम्, आकाशे सीतायाः शोभावर्णनम्, आभरणपतनम्, प्रकृतेः च शोकः
अस्मिन् सर्गे रावणेन विनिहतं जटायुं दृष्ट्वा सीता विलपति — ‘निमित्तानि स्वप्नाः शकुनस्वराः च अवश्यं सुखदुःखं सूचयन्ति; हे राम, आत्मनः महत् व्यसनं त्वं न जानासि; अयं तु मां त्रातुम् आगतः, मम अभाग्यात् एव हतः’ इति। ततः पुनः ‘राम, लक्ष्मण, त्राहि माम्’ इति क्रोशन्तीं लतावत् वृक्षान् आलिङ्गन्तीं तां राक्षसाधिपः केशेषु गृह्णाति — तेन च स्वस्य एव जीवितान्तं करोति। तस्मिन् क्षणे सर्वं जगत् अमर्यादं तमसा संवृतं भवति, वायुः न वाति, सूर्यः निष्प्रभः भवति, ब्रह्मा च ‘कृतं कार्यम्’ इति व्याहरति; दण्डकारण्यवासिनः ऋषयः रावणस्य विनाशं बुद्ध्वा हृष्टाः व्यथिताः च भवन्ति। ततः रावणः तां रुदतीम् आदाय आकाशं गच्छति; तत्र कविः दीर्घं शोभावर्णनं करोति — पीतकौशेयवासिनी तप्ताभरणा सीता नीलाङ्गे रावणे विद्युत् इव, काञ्चनी काञ्ची नीलगजे इव, नक्षत्रमाला मेरौ इव शुशुभे; किन्तु रामं विना तस्याः वक्त्रं नालहीनं पङ्कजम् इव न रराज। तस्याः आभरणानि नूपुरं हारः च भूमौ पतन्ति; वृक्षाः ‘मा भैः’ इति सान्त्वयन्ति इव, नलिन्यः शोचन्ति, सिंहव्याघ्रमृगपक्षिणः छायाम् अनुधावन्ति, पर्वताः निर्झरैः रुदन्ति इव, सूर्यः च पाण्डुरमण्डलः भवति। अन्ते सर्वाणि भूतानि ‘धर्मः नास्ति’ इति परिदेवयन्ते; दशग्रीवः तु आकुलकेशान्तां विप्रमृष्टविशेषकां मनस्विनीं तां स्वविनाशाय एव हरति, सा च बन्धुजनेन विनाकृता विवर्णवक्त्रा भयभारपीडिता भवति।
१जटायुं दृष्ट्वा सीतायाः विलापः
१सा तु ताराधिपमुखी रावणेन निरीक्ष्य तम्।
गृध्रराजं विनिहतं विललाप सुदुःखिता॥
२निमित्तं लक्षणं स्वप्नं शकुनिस्वरदर्शनम्।
अवश्यं सुखदुःखेषु नराणां परिदृश्यते॥
३न नूनं राम जानासि महद्व्यसनमात्मनः।
धावन्ति नूनं काकुत्स्थ मदर्थे मृगपक्षिणः॥
४अयं हि कृपया राम मां त्रातुमिह संगतः।
शेते विनिहतो भूमौ ममाभाग्याद्विहंगमः॥
रावणेन विनिहतं गृध्रराजं निरीक्ष्य ताराधिपमुखी सीता सुदुःखिता विललाप। ‘निमित्तं लक्षणं स्वप्नं शकुनीनां स्वरः दर्शनं च — एतानि मनुष्याणां सुखदुःखेषु अवश्यं परिदृश्यन्ते; तथापि, हे राम, आत्मनः महत् व्यसनं त्वं नूनं न जानासि। हे काकुत्स्थ, मदर्थे एव एते मृगपक्षिणः धावन्ति, अशुभं सूचयन्तः। अयं तु कृपया मां त्रातुम् इह संगतः; मम अभाग्यात् एव विहंगमः विनिहतः सन् भूमौ शेते।’ अत्र सीतायाः शोकः आत्मनिन्दारूपेण परिणमति — न रावणं दूषयति, न दैवम्, अपि तु स्वस्य अभाग्यम् एव कारणं मन्यते; एषा साध्वीनां प्रकृतिः। ‘ताराधिपमुखी’ इति विशेषणं विरोधालङ्कारं जनयति — चन्द्रमुखी सा अश्रुपूर्णा। शकुनशास्त्रस्य उल्लेखेन कविः सूचयति — निमित्तानि सर्वदा भवन्ति, किन्तु तानि ज्ञातुं शक्तः एव रक्षितुं शक्नोति; रामः तु दूरे मृगम् अनुधावन् आसीत्। ‘विनिहतम्’ इति पदं द्विः इव ध्वनति — जटायोः शरीरं हतम्, सीतायाः आशा अपि हता। द्वितीये श्लोके शकुनशास्त्रस्य पञ्च अङ्गानि गणितानि — निमित्तम्, लक्षणम्, स्वप्नः, शकुनिस्वरः, दर्शनं च; एतेन कविः लौकिकं विश्वासम् एव आश्रित्य करुणां वर्धयति। ‘मदर्थे मृगपक्षिणः धावन्ति’ इति वाक्ये सीता स्वयम् एव अपशकुनानां हेतुः इति भावयति — आत्मनिन्दायाः पराकाष्ठा। ‘कृपया … संगतः’ इति पदाभ्यां जटायोः मरणं न युद्धफलम्, अपि तु दयायाः फलम् इति स्थापितम्; अतः सीतायाः शोकः कृतज्ञतामिश्रः। एषा एव भावभङ्गिः अग्रे रामस्य समक्षे जटायोः महत्त्वं स्थापयति। अत्र ‘राम’ इति सम्बोधनं दूरस्थं प्रति — सा तं पश्यति इव वदति; विरहे अपि सम्भाषणम् एव आश्रयः। चतुर्थे श्लोके ‘शेते’ इति वर्तमानकालेन जटायोः दशा साक्षात् इव दर्शिता, न तु कथनमात्रेण।
Sītā, her face lovely as the moon, lord of the stars, looked at the king of the vultures lying struck down by Rāvaṇa, and in her deep grief she lamented. "Omens and signs, dreams, the cries of birds and the way they show themselves: these always appear to men in their joy and in their sorrow. And yet, Rāma, you surely do not know of the great disaster that has fallen on you. It is on my account, Kākutstha, that these beasts and birds are running about, foretelling evil. This bird came here out of pity, to save me, and it is through my ill fortune alone that he lies struck down on the ground." Her grief turned into self-reproach. She did not blame Rāvaṇa, nor fate, but only her own bad luck, as is the way of a faithful wife; and the moon-faced woman streaming with tears is itself a striking contrast. In counting the five parts of the lore of omens, portents, bodily signs, dreams, bird-cries and sightings, the poet leans on a common belief to deepen the pathos: the omens are always there, but only one who can read them can protect; and Rāma was far away, chasing the deer. The word "struck down" sounds twice over, for with Jaṭāyu's body Sītā's hope too was struck down. When she said the birds and beasts ran on her account, she was making herself the very cause of the ill omens, the height of self-blame. By saying that Jaṭāyu came "out of pity" she made his death the fruit not of a battle but of compassion, so her grief was mixed with gratitude, and this is what will later establish his greatness before Rāma. She called to Rāma as though he were in front of her; in separation, speaking to him was all she had to lean on. And she said the bird "lies" on the ground, in the present tense, so that his state stands before our eyes rather than being merely reported.
२पुनर्ग्रहणम्, केशाकर्षणम्, प्रकृतेः विकारः
५त्राहि मामद्य काकुत्स्थ लक्ष्मणेति वराङ्गना।
सुसंत्रस्ता समाक्रन्दच्छृण्वतां तु यथान्तिके॥
६तां क्लिष्टमाल्याभरणां विलपन्तीमनाथवत्।
अभ्यधावत वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः॥
७तां लतामिव वेष्टन्तीमालिङ्गन्तीं महाद्रुमान्।
मुञ्च मुञ्चेति बहुशः प्राप तां राक्षसाधिपः॥
८क्रोशन्तीं राम रामेति रामेण रहितां वने।
जीवितान्ताय केशेषु जग्राहान्तकसंनिभः॥
९प्रधर्षितायां वैदेह्यां बभूव सचराचरम्।
जगत्सर्वममर्यादं तमसान्धेन संवृतम्॥
१०न वाति मारुतस्तत्र निष्प्रभोऽभूद्दिवाकरः।
दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां देवो दिव्येन चक्षुषा॥
११कृतं कार्यमिति श्रीमान्व्याजहार पितामहः।
प्रहृष्टा व्यथिताश्चासन्सर्वे ते परमर्षयः॥
१२दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दण्डकारण्यवासिनः।
रावणस्य विनाशं च प्राप्तं बुद्ध्वा यदृच्छया॥
‘हे काकुत्स्थ, हे लक्ष्मण, मां त्राहि’ इति वराङ्गना सुसंत्रस्ता समाक्रन्दत् — यथा समीपस्थाः शृणुयुः। क्लिष्टमाल्याभरणाम् अनाथवत् विलपन्तीं वैदेहीं राक्षसाधिपः रावणः अभ्यधावत। लताम् इव महाद्रुमान् आलिङ्गन्तीं वेष्टमानां तां ‘मुञ्च मुञ्च’ इति बहुशः वदन्तीं सः प्राप। ‘राम राम’ इति क्रोशन्तीं रामेण रहितां वने अन्तकसंनिभः सः स्वस्य एव जीवितान्ताय केशेषु जग्राह। वैदेह्यां प्रधर्षितायां सचराचरं जगत् सर्वम् अमर्यादम् अन्धेन तमसा संवृतं बभूव। तत्र मारुतः न वाति, दिवाकरः निष्प्रभः अभूत्। परामृष्टां सीतां दिव्येन चक्षुषा दृष्ट्वा श्रीमान् पितामहः ‘कृतं कार्यम्’ इति व्याजहार। दण्डकारण्यवासिनः परमर्षयः तां दृष्ट्वा प्रहृष्टाः व्यथिताः च आसन् — रावणस्य विनाशः यदृच्छया प्राप्तः इति बुद्ध्वा हर्षः, सीतायाः दशां दृष्ट्वा च व्यथा। अत्र ब्रह्मणः ‘कृतं कार्यम्’ इति वचनं सर्वस्याः कथायाः कीलकम् — सीताहरणम् एव रावणवधस्य निमित्तम्। ‘यथान्तिके’ इति पदेन सीतायाः आशा सूचिता — कोऽपि समीपस्थः शृणुयात् इति; किन्तु कोऽपि नास्ति। लतोपमा (‘लताम् इव वेष्टन्तीम्’) अतीव करुणा — लता वृक्षम् आश्रित्य एव जीवति; सीता अपि वृक्षान् एव आश्रयति, यतः पतिः दूरे। ‘जीवितान्ताय केशेषु जग्राह’ इति पदेषु कविः कर्मणः फलम् एव तत्क्षणे उद्घोषयति — केशाकर्षणम् एव रावणस्य मृत्युपत्रम्। नवमे श्लोके ‘सचराचरं जगत्’ इति समग्रविश्वस्य विकारः वर्णितः — एकस्याः साध्व्याः धर्षणेन सर्वा मर्यादा नश्यति इति भावः। ब्रह्मणः वचनम् अपि अत्र एव, येन पाठकः जानाति — एषः अनर्थः वस्तुतः महतः अर्थस्य आरम्भः। दशमे श्लोके वायोः स्तम्भनं सूर्यस्य च निष्प्रभत्वम् — द्वौ महाभूतसाक्षिणौ; एतेन कविः सूचयति यत् अधर्मः प्रकृतिम् अपि विकारयति। ‘प्रहृष्टाः व्यथिताः च’ इति विरुद्धयोः भावयोः युगपत् सन्निधिः ऋषीणां विवेकम् एव प्रकटयति।
"Save me, Kākutstha! Save me, Lakṣmaṇa!" the lovely lady cried out in terror, as if someone near by might hear her; but there was no one near. Her garlands and ornaments crushed, she was lamenting like a woman with no protector when Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, rushed at her. She clung to the great trees and wound herself about them like a creeper, crying "Let me go, let me go!" again and again, but he reached her. A creeper lives by leaning on a tree, and Sītā leaned on the trees because her husband was far off. As she cried "Rāma, Rāma!" in the forest without Rāma, he, like Death himself, seized her by the hair, and by that act brought on the end of his own life: in the very moment of the deed the poet proclaims its fruit, and that grip on her hair was Rāvaṇa's death warrant. When Vaidehī was violated in this way, the whole world, with all that moves and all that does not, lost its bounds and was wrapped in blind darkness; the outrage to one faithful woman broke down all order. The wind stopped blowing there and the sun lost its light, two of the great elements standing witness, as though wrong done could disorder nature itself. Seeing with his divine eye that Sītā had been seized, the glorious Grandsire Brahmā said, "The thing is accomplished." That word is the linchpin of the whole story: the abduction of Sītā is the very cause of Rāvaṇa's death, and it tells the reader that this calamity is really the beginning of a great good. The great sages who lived in the Daṇḍaka forest saw her carried off and were at once glad and grieved: glad because they understood that Rāvaṇa's destruction had come of its own accord, grieved at the sight of Sītā's plight. That two opposite feelings could stand together in them shows their discernment.
३आकाशमार्गे गमनम्, सीतायाः शोभा
१३स तु तां राम रामेति रुदतीं लक्ष्मणेति च।
जगामादाय चाकाशं रावणो राक्षसेश्वरः॥
१४तप्ताभरणवर्णाङ्गी पीतकौशेयवासिनी।
रराज राजपुत्री तु विद्युत्सौदामनी यथा॥
१५उद्धूतेन च वस्त्रेण तस्याः पीतेन रावणः।
अधिकं परिबभ्राज गिरिर्दीप्त इवाग्निना॥
१६तस्याः परमकल्याण्यास्ताम्राणि सुरभीणि च।
पद्मपत्राणि वैदेह्या अभ्यकीर्यन्त रावणम्॥
१७तस्याः कौशेयमुद्धूतमाकाशे कनकप्रभम्।
बभौ चादित्यरागेण ताम्रमभ्रमिवातपे॥
१८तस्यास्तद्विमलं वक्त्रमाकाशे रावणाङ्कगम्।
न रराज विना रामं विनालमिव पङ्कजम्॥
१९बभूव जलदं नीलं भित्त्वा चन्द्र इवोदितः।
सुललाटं सुकेशान्तं पद्मगर्भाभमव्रणम्॥
२०शुक्लैः सुविमलैर्दन्तैः प्रभावद्भिरलंकृतम्।
तस्याः सुनयनं वक्त्रमाकाशे रावणाङ्कगम्॥
‘राम राम, लक्ष्मण’ इति रुदतीं तां राक्षसेश्वरः आदाय आकाशं जगाम। तप्ताभरणवर्णाङ्गी पीतकौशेयवासिनी राजपुत्री विद्युत् सौदामनी इव रराज। तस्याः उद्धूतेन पीतेन वस्त्रेण रावणः अग्निना दीप्तः गिरिः इव अधिकं परिबभ्राज। परमकल्याण्याः वैदेह्याः ताम्राणि सुरभीणि पद्मपत्राणि रावणम् अभ्यकीर्यन्त। आकाशे उद्धूतं तस्याः कनकप्रभं कौशेयम् आदित्यरागेण आतपे ताम्रम् अभ्रम् इव बभौ। तस्याः तत् विमलं वक्त्रं रावणाङ्कगं सत् रामं विना न रराज — नालं विना पङ्कजम् इव। नीलं जलदं भित्त्वा उदितः चन्द्रः इव तत् अभवत् — सुललाटं सुकेशान्तं पद्मगर्भाभम् अव्रणं शुक्लैः सुविमलैः प्रभावद्भिः दन्तैः अलङ्कृतं सुनयनं च। अत्र कविः उपमानानि आकाशात् एव गृह्णाति — विद्युत्, मेघः, चन्द्रः, ताम्रम् अभ्रम् — यतः दृश्यम् अपि आकाशे एव प्रवर्तते; एषा उपमानसंगतिः वर्णनस्य सौन्दर्यं वर्धयति। अत्र वर्णनं शुद्धम् औपम्यमयम्। सीतायाः पीतवस्त्रं रावणस्य नीलशरीरं च — एतयोः वर्णविरोधः एव सर्वासाम् उपमानां मूलम्: विद्युत् मेघे, काञ्चनी काञ्ची नीलगजे, कनकप्रभं कौशेयं ताम्रम् अभ्रम् इव। ‘गिरिर्दीप्त इवाग्निना’ इति उपमया रावणः अपि शोभते इति उक्तम् — किन्तु सा शोभा परकीया, आहृता; अग्निना दीप्तः गिरिः शोभते, तथापि सः दह्यते एव। ‘विनालम् इव पङ्कजम्’ इति उपमा तु सर्वत्र प्रसिद्धा — पङ्कजं नालात् च्युतं सत् शोभां न लभते; तथा सीता रामात् वियुक्ता। एतेन कविः सूचयति — सौन्दर्यं सम्बन्धे एव तिष्ठति, न केवले रूपे। ‘तप्ताभरणवर्णाङ्गी’ इति प्रथमं विशेषणम् एव वर्णनस्य सुरं स्थापयति — अङ्गानि एव तप्तसुवर्णवर्णानि। ‘पद्मपत्राणि अभ्यकीर्यन्त’ इति श्लोके सीतायाः अलङ्कारात् पतन्ति पुष्पाणि रावणम् एव आच्छादयन्ति — हर्तुः उपरि हृतायाः शोभा।
Then the lord of the rākṣasas took her up as she wept, crying "Rāma, Rāma!" and "Lakṣmaṇa!", and rose into the sky. Her limbs had the colour of burnished gold ornaments and she wore yellow silk, and the princess shone like lightning flashing from Sudāman's peak. The first epithet sets the tone for the whole description: her very limbs were the colour of heated gold. With her yellow garment streaming above him, Rāvaṇa himself shone the more, like a mountain lit by fire; yet that splendour was borrowed, stolen, and a mountain ablaze is also burning. The fragrant, coppery lotus petals she wore were scattered down over Rāvaṇa, so that the beauty of the one carried off covered the one who carried her. Her silk, blown up in the air and golden in sheen, glowed in the sun's red light like a copper-coloured cloud in the sunshine. But her clear face, held in Rāvaṇa's lap in the sky, did not shine without Rāma, just as a lotus does not shine when it is torn from its stalk; beauty, the poet suggests, lives in a bond, not in form alone. It was like the moon rising after it has broken through a dark cloud: a face with a fine brow and lovely hair, bright as the heart of a lotus, without a blemish, adorned with white, flawless, shining teeth, and with beautiful eyes. The poet takes all his comparisons from the sky, lightning, cloud, moon and copper cloud, because the scene itself is played out in the sky, and this harmony of image and setting heightens its beauty. At the root of every one of them lies the contrast of colour between Sītā's yellow garment and Rāvaṇa's dark body.
४आभरणपतनम्, पुष्पवृष्टिः, नूपुरपातश्च
२१रुदितं व्यपमृष्टास्रं चन्द्रवत्प्रियदर्शनम्।
सुनासं चारुताम्रोष्ठमाकाशे हाटकप्रभम्॥
२२राक्षसेन्द्रसमाधूतं तस्यास्तद्वदनं शुभम्।
शुशुभे न विना रामं दिवा चन्द्र इवोदितः॥
२३सा हेमवर्णा नीलाङ्गं मैथिली राक्षसाधिपम्।
शुशुभे काञ्चनी काञ्ची नीलं गजमिवाश्रिता॥
२४सा पद्मपीता हेमाभा रावणं जनकात्मजा।
विद्युद्घनमिवाविश्य शुशुभे तप्तभूषणा॥
२५तस्या भूषणघोषेण वैदेह्या राक्षसेश्वरः।
बभूव विमलो नीलः सघोष इव तोयदः॥
२६उत्तमाङ्गच्युता तस्याः पुष्पवृष्टिः समन्ततः।
सीताया ह्रियमाणायाः पपात धरणीतले॥
२७सा तु रावणवेगेन पुष्पवृष्टिः समन्ततः।
समाधूता दशग्रीवं पुनरेवाभ्यवर्तत॥
२८अभ्यवर्तत पुष्पाणां धारा वैश्रवणानुजम्।
नक्षत्रमाला विमला मेरुं नगमिवोन्नतम्॥
२९चरणान्नूपुरं भ्रष्टं वैदेह्या रत्नभूषितम्।
विद्युन्मण्डलसंकाशं पपात धरणीतले॥
३०तरुप्रवालरक्ता सा नीलाङ्गं राक्षसेश्वरम्।
प्रशोभयत वैदेही गजं कक्ष्येव काञ्चनी॥
रुदितं व्यपमृष्टास्रं चन्द्रवत् प्रियदर्शनं सुनासं चारुताम्रोष्ठं हाटकप्रभं तस्याः वदनं राक्षसेन्द्रेण समाधूतम् अपि रामं विना दिवा उदितः चन्द्रः इव न शुशुभे। हेमवर्णा मैथिली नीलाङ्गं राक्षसाधिपम् आश्रिता काञ्चनी काञ्ची नीलं गजम् इव शुशुभे। पद्मपीता हेमाभा जनकात्मजा तप्तभूषणा सती रावणं विद्युत् घनम् इव आविश्य शुशुभे। वैदेह्याः भूषणघोषेण सः राक्षसेश्वरः सघोषः विमलः नीलः तोयदः इव बभूव। ह्रियमाणायाः सीतायाः उत्तमाङ्गात् च्युता पुष्पवृष्टिः समन्ततः धरणीतले पपात; सा एव पुष्पवृष्टिः रावणवेगेन समाधूता पुनः दशग्रीवम् एव अभ्यवर्तत — मेरुं नगम् इव विमला नक्षत्रमाला। वैदेह्याः चरणात् रत्नभूषितं नूपुरं भ्रष्टं विद्युन्मण्डलसंकाशं धरणीतले पपात। तरुप्रवालरक्ता वैदेही नीलाङ्गं राक्षसेश्वरं काञ्चनी कक्ष्या गजम् इव प्रशोभयत्। अत्र सीतायाः शोभा वर्णिता, किन्तु सर्वत्र ‘रामं विना न शुशुभे’ इति ध्वनिः अनुवर्तते। ‘शुशुभे न विना रामम्’ इति ध्रुवपदम् इव पुनःपुनः आवर्तते — विंशे द्वाविंशे च श्लोके; एतेन कविः वर्णनस्य मध्ये एव विरहम् एव मुख्यम् इति स्थापयति। पुष्पवृष्टेः वर्णनं द्विधा — प्रथमं भूमौ पतनम्, ततः वायुना उत्क्षिप्य पुनः रावणे एव पतनम्; एतेन रावणस्य वेगः च सीतायाः अलङ्कारभङ्गः च उभयं सूचितम्। नूपुरस्य पतनम् अग्रिमकथायाः बीजम् — एतानि एव चिह्नानि पश्चात् रामेण दृश्यन्ते, तैः एव च मार्गः ज्ञायते। ‘नक्षत्रमाला मेरुम् इव’ इति उपमा रावणस्य महत्त्वं स्वीकरोति, किन्तु ‘नगम्’ इति पदेन अचलता अपि सूचिता — यः न चलति, सः पततेव। ‘घोषेण … सघोषः तोयदः’ इति श्लोके शब्दसाम्यम् एव उपमायाः मूलम् — भूषणानां झणत्कारः मेघगर्जनम् इव। सप्तविंशे श्लोके ‘पुनरेव’ इति पदेन पुष्पाणाम् आवर्तनम्, तेन च रावणस्य गतेः वेगः च सूचितः।
Weeping, her tears wiped away, lovely as the moon, with a fine nose and charming coppery lips, glowing like gold, that fair face of hers, shaken by the lord of the rākṣasas, did not shine without Rāma, like the moon risen by day. Again and again, like a refrain, the poet returns to "she did not shine without Rāma," so that in the very midst of the description it is separation that rules. Golden Maithilī clinging to the dark-limbed rākṣasa lord was like a golden girth-band on a dark elephant. Janaka's daughter, yellow as a lotus and bright as gold in her burnished ornaments, shone against Rāvaṇa like lightning entering a cloud. With the jingling of her ornaments he became like a clear dark raincloud full of thunder; the likeness rests on sound, the tinkling of jewels becoming the rumble of the cloud. The shower of flowers that fell from Sītā's head as she was carried off scattered on every side and dropped to the earth, but whirled up again by Rāvaṇa's speed it came back upon Daśagrīva himself. This double movement, first falling and then being swept back, shows both the speed of his flight and the breaking of her adornment. The stream of blossoms settled on the younger brother of Vaiśravaṇa like a clear garland of stars on lofty Meru; the image grants Rāvaṇa his greatness, yet a mountain is also something fixed, and what cannot move must fall. A jewelled anklet slipped from Vaidehī's foot and fell to the ground, bright as a ring of lightning. That anklet is the seed of what comes next: these are the very tokens Rāma will later find, and by them the way will be known. And Vaidehī, red as the young shoots of trees, adorned the dark rākṣasa lord as a golden girth adorns an elephant.
५हारपतनम्, वृक्षाणां पर्वतानां च शोकः
३१तां महोल्कामिवाकाशे दीप्यमानां स्वतेजसा।
जहाराकाशमाविश्य सीतां वैश्रवणानुजः॥
३२तस्यास्तान्यग्निवर्णानि भूषणानि महीतले।
सघोषाण्यवशीर्यन्त क्षीणास्तारा इवाम्बरात्॥
३३तस्याः स्तनान्तराद्भ्रष्टो हारस्ताराधिपद्युतिः।
वैदेह्या निपतन्भाति गङ्गेव गगनच्युता॥
३४उत्पातवाताभिरता नानाद्विजगणायुताः।
मा भैरिति विधूताग्रा व्याजह्रुरिव पादपाः॥
३५नलिन्यो ध्वस्तकमलास्त्रस्तमीनजलेचराः।
सखीमिव गतोत्साहां शोचन्तीव स्म मैथिलीम्॥
३६समन्तादभिसम्पत्य सिंहव्याघ्रमृगद्विजाः।
अन्वधावंस्तदा रोषात्सीताच्छायानुगामिनः॥
३७जलप्रपातास्रमुखाः शृङ्गैरुच्छ्रितबाहुभिः।
सीतायां ह्रियमाणायां विक्रोशन्तीव पर्वताः॥
स्वतेजसा आकाशे दीप्यमानां महोल्काम् इव तां सीतां वैश्रवणानुजः आकाशम् आविश्य जहार। तस्याः तानि अग्निवर्णानि भूषणानि सघोषाणि सन्ति महीतले अवशीर्यन्त — अम्बरात् क्षीणाः ताराः इव। स्तनान्तरात् भ्रष्टः ताराधिपद्युतिः हारः वैदेह्याः निपतन् गगनात् च्युता गङ्गा इव बभौ। उत्पातवाताभिरताः नानाद्विजगणायुताः विधूताग्राः पादपाः ‘मा भैः’ इति व्याजह्रुः इव। ध्वस्तकमलाः त्रस्तमीनजलेचराः नलिन्यः गतोत्साहां मैथिलीं सखीम् इव शोचन्ति स्म। समन्तात् अभिसम्पत्य सिंहव्याघ्रमृगद्विजाः रोषात् सीतायाः छायाम् अनुगच्छन्तः अन्वधावन्। जलप्रपातास्रमुखाः उच्छ्रितबाहुभिः शृङ्गैः पर्वताः सीतायां ह्रियमाणायां विक्रोशन्ति इव। अत्र सर्वा प्रकृतिः एव शोकं वहति — वृक्षाः सान्त्वयन्ति, पुष्करिण्यः शोचन्ति, पशवः अनुधावन्ति, पर्वताः क्रन्दन्ति; एषा प्रसिद्धा ‘समासोक्तिः’ अलङ्कारपरम्परा वाल्मीकेः विशेषः। ‘महोल्का’ इति उपमा द्व्यर्था — तेजस्विनी, किन्तु उल्का पतनशीला अपि; अतः शुभाशुभयोः मिश्रणम्। आभरणानां पतनम् ‘क्षीणाः ताराः इव’ इति उपमया वर्णितम् — आकाशात् पतन्तः अलङ्काराः एव ताराः। हारस्य पतने ‘गङ्गा इव गगनच्युता’ इति उपमा भागीरथ्याः अवतरणं स्मारयति। ततः प्रकृतेः चत्वारः वर्गाः क्रमेण शोकं वहन्ति — स्थावराः (पादपाः), जलाशयाः (नलिन्यः), जङ्गमाः (सिंहव्याघ्रमृगद्विजाः), अचलाः (पर्वताः)। ‘मा भैः’ इति वृक्षाणां वचनम् उत्प्रेक्षामात्रम्, तथापि तेन सीतायाः एकाकित्वं तीव्रतरं भाति — अचेतनाः सान्त्वयन्ति, चेतनाः तु न सन्ति। ‘रोषात् अन्वधावन्’ इति पदाभ्यां पशवः अपि क्रुद्धाः इति उक्तम् — तेषां रोषः मानुषाणाम् अभावम् एव सूचयति। ‘विक्रोशन्ति इव’ इति उत्प्रेक्षा पर्वतेषु — निर्झराः अश्रूणि, शृङ्गाणि बाहवः; एषा च रूपकमिश्रा उत्प्रेक्षा वाल्मीकेः प्रिया।
Blazing in the sky with her own splendour like a great meteor, Sītā was borne away through the air by Vaiśravaṇa's younger brother. The image cuts both ways: a meteor is radiant, but it is also something that falls, so good and ill are mixed in it. Her ornaments, bright as fire, fell jangling to the earth like stars dropping spent from the sky, and the necklace that slipped from between her breasts, gleaming like the moon, looked as it fell like the Gaṅgā coming down from heaven. Then all of nature took up her grief, in four orders one after another. The trees, lashed by the winds of that evil hour and full of every kind of bird, shook their tops and seemed to be saying "Do not be afraid"; it is only the poet's fancy, but it makes her loneliness sharper still, for things without minds comforted her while no one with a mind was there. The lotus pools, their lotuses ruined and their fish and water creatures terrified, seemed to mourn for Maithilī as for a friend who had lost heart. Lions, tigers, deer and birds gathered from every side and ran in fury after Sītā's shadow; even the beasts were angry, and their anger shows only that no men were there. And the mountains, their waterfalls the tears streaming down their faces and their peaks raised like arms, seemed to cry aloud as Sītā was carried away. This giving of human feeling to the whole of nature, trees consoling, pools mourning, beasts pursuing, mountains wailing, is a mark of Vālmīki's art.
६सूर्यस्य ग्लानिः, भूतानां परिदेवनम्, अन्तिमं हरणम्
३८ह्रियमाणां तु वैदेहीं दृष्ट्वा दीनो दिवाकरः।
प्रविध्वस्तप्रभः श्रीमानासीत्पाण्डुरमण्डलः॥
३९नास्ति धर्मः कुतः सत्यं नार्जवं नानृशंसता।
यत्र रामस्य वैदेहीं सीतां हरति रावणः॥
४०इति भूतानि सर्वाणि गणशः पर्यदेवयन्।
वित्रस्तका दीनमुखा रुरुदुर्मृगपोतकाः॥
४१उद्वीक्ष्योद्वीक्ष्य नयनैर्भयादिव विलक्षणैः।
सुप्रवेपितगात्राश्च बभूवुर्वनदेवताः॥
४२विक्रोशन्तीं दृढं सीतां दृष्ट्वा दुःखं तथा गताम्।
तां तु लक्ष्मण रामेति क्रोशन्तीं मधुरस्वराम्॥
४३अवेक्षमाणां बहुशो वैदेहीं धरणीतलम्।
स तामाकुलकेशान्तां विप्रमृष्टविशेषकाम्।
जहारात्मविनाशाय दशग्रीवो मनस्विनीम्॥
४४ततस्तु सा चारुदती शुचिस्मिता विनाकृता बन्धुजनेन मैथिली।
अपश्यती राघवलक्ष्मणावुभौ विवर्णवक्त्रा भयभारपीडिता॥
ह्रियमाणां वैदेहीं दृष्ट्वा श्रीमान् दिवाकरः दीनः प्रविध्वस्तप्रभः पाण्डुरमण्डलः च आसीत्। ‘यत्र रामस्य वैदेहीं सीतां रावणः हरति, तत्र धर्मः नास्ति, सत्यं कुतः, न आर्जवं न आनृशंस्यम्’ — इति सर्वाणि भूतानि गणशः पर्यदेवयन्; वित्रस्तकाः दीनमुखाः मृगपोतकाः च रुरुदुः। भयात् इव विलक्षणैः नयनैः पुनःपुनः उद्वीक्ष्य वनदेवताः सुप्रवेपितगात्राः बभूवुः। दृढं विक्रोशन्तीं तथा दुःखं गतां सीतां दृष्ट्वा — ‘लक्ष्मण, राम’ इति मधुरस्वरां क्रोशन्तीं बहुशः धरणीतलम् अवेक्षमाणां वैदेहीम् आकुलकेशान्तां विप्रमृष्टविशेषकां च तां मनस्विनीं दशग्रीवः आत्मनः एव विनाशाय जहार। ततः चारुदती शुचिस्मिता बन्धुजनेन विनाकृता राघवलक्ष्मणौ उभौ अपश्यती मैथिली विवर्णवक्त्रा भयभारपीडिता च आसीत् — एतेन वंशस्थवृत्तेन श्लोकेन सर्गः समाप्यते। ‘आत्मविनाशाय’ इति पदेन कविः अन्ते अपि फलं सूचयति। सूर्यस्य ग्लानिः लोकस्य साक्ष्यम् इव — यः सर्वं पश्यति, सः अपि इदं द्रष्टुं न शक्नोति। ‘नास्ति धर्मः’ इति भूतानां वचनं सर्गस्य केन्द्रीयः प्रश्नः; अस्य उत्तरं तु समग्रं रामायणम् एव ददाति — धर्मः विलम्बते, न तु नश्यति। ‘वित्रस्तकाः दीनमुखाः मृगपोतकाः’ इति पदैः कविः बालमृगाणां रोदनम् एव चित्रयति, तेन च करुणा शिखरं गच्छति। अन्तिमे षट्पादे श्लोके ‘आत्मविनाशाय’ इति पदं पुनः स्मारयति — यत् रावणः लाभम् इति मन्यते, तत् एव तस्य नाशः। अन्तिमः वंशस्थवृत्तः श्लोकः तु केवलं सीतायाः दशाम् एव चित्रयति — बन्धुहीना, पतिदर्शनहीना, विवर्णवक्त्रा; एतेन विषादेन सर्गः समाप्यते। एकचत्वारिंशे श्लोके वनदेवतानां कम्पनं वर्णितम् — याः पूर्वसर्गे पलायिताः, ताः इदानीं केवलं पश्यन्ति एव। द्विचत्वारिंशस्य पूर्वार्धम् उत्तरार्धं च मुद्रणे भिन्नस्तम्भयोः स्थितम्, तथापि एकः एव श्लोकः।
Seeing Vaidehī carried off, the glorious sun grew wan: his light was shattered and his disc turned pale, as though the one who sees everything could not bear to see this. "There is no dharma," all beings lamented, company by company, "and where then is truth, where is uprightness, where is mercy, when Rāvaṇa carries off Sītā, the wife of Rāma?" That cry is the central question of the sarga, and the whole Rāmāyaṇa is its answer: dharma may be delayed, but it is not destroyed. The fawns, frightened and piteous, wept aloud, and with the weeping of these young creatures the pathos reaches its height. The goddesses of the forest, who in the previous sarga had fled, now could only watch; again and again they looked up with eyes strange with fear, their bodies trembling violently. Sītā was crying out loudly, brought to such misery, calling "Lakṣmaṇa! Rāma!" in her sweet voice and gazing down at the earth again and again, her hair loose and the mark on her forehead rubbed away; and that spirited lady Daśagrīva carried off to his own destruction. Once more the poet names the end at the end: what Rāvaṇa thought his gain was his ruin. Then Maithilī, with her lovely teeth and pure smile, cut off from all her kin and able to see neither Rāghava nor Lakṣmaṇa, grew pale of face and was crushed under the weight of her fear. The sarga closes on her alone: without her family, without sight of her husband, her face drained of colour, it ends in sorrow.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- शकुनि + स्वर + दर्शन — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- शकुनीनां स्वरः दर्शनं च — षष्ठीगर्भः द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- परि + दृश्यते — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि’ उपसर्गः, ‘दृश्’ धातोः कर्मणि लट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् (कर्मणि लट्)
- सन्धिः
- महत् + व्यसन → महद्व्यसन — जश्त्वसन्धिः (त् + व = द् + व)
- समासः
- महत् व्यसनम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- विहम् + गम → विहंगम — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- विहायसा गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- मम + अभाग्यात् → ममाभाग्यात् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ततः ‘अभाग्यात् + विहंगमः’ इत्यत्र जश्त्वसन्धिः (त् + व = द् + व)
- समासः
- न भाग्यम् इति अभाग्यम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेत्वर्थे)
- सन्धिः
- सु + सम् + त्रस्ता → सुसंत्रस्ता — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सु’ ‘सम्’ इति उपसर्गौ, ‘त्रस्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- यथा + अन्तिके → यथान्तिके — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘यथा’ अव्ययम्, ‘अन्तिक’ शब्दस्य सप्तमी
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (अव्ययवत्)
- सन्धिः
- माल्य + आभरण → माल्याभरण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- क्लिष्टानि माल्यानि आभरणानि च यस्याः सा — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + निभ → संनिभ — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- अन्तकः (यमः) इव संनिभः — उपमानपूर्वपदः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + धर्षिता — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गः, ‘धृष्’ धातोः णिजन्तस्य क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)
- सन्धिः
- न + मर्यादा → अमर्याद — नञ्समासे ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- न मर्यादा यस्मिन् तत् — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘जगत्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निस् + प्रभ → निष्प्रभ — षत्वसन्धिः (स् → ष्)
- समासः
- निर्गता प्रभा यस्मात् सः — नञ्अर्थे प्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पिता + महः → पितामह — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पिता च असौ महान् च — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- यत् + ऋच्छा → यदृच्छा — जश्त्वसन्धिः (त् + ऋ = द् + ऋ)
- समासः
- समासः नास्ति — निपातनसिद्धः शब्दः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
- सन्धिः
- तप्त + आभरण → तप्ताभरण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); वर्ण + अङ्गी → वर्णाङ्गी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- तप्तानाम् आभरणानां वर्णः इव वर्णः अङ्गेषु यस्याः सा — षष्ठीगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सुदामन् + अण् → सौदामनी — आदिवृद्धिः (उ → औ), स्त्रियां ङीप्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सुदामन्’ (पर्वतः) इत्यस्मात् तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- उत् + धूत → उद्धूत — जश्त्वसन्धिः (त् + ध = द् + ध)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उद्’ उपसर्गः, ‘धू’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘वस्त्रेण’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अभि + अकीर्यन्त → अभ्यकीर्यन्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि’ उपसर्गः, ‘कॄ’ धातोः कर्मणि लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् (कर्मणि लङ्, प्रथमपुरुषबहुवचनम्)
- सन्धिः
- आदित्य + राग — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आदित्यस्य रागः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- रावण + अङ्क → रावणाङ्क — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- रावणस्य अङ्कं गतम् — षष्ठीगर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- विना + आलम् → विनालम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विना’ अव्ययम्, ‘नाल’ शब्दस्य द्वितीया
- विभक्तिः
- अव्ययम् सह द्वितीयया
- सन्धिः
- गर्भ + आभा → गर्भाभ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- पद्मस्य गर्भः इव आभा यस्य तत् — षष्ठीगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- व्यपमृष्ट + अस्र → व्यपमृष्टास्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘वि + अप’ इत्यत्र यण्सन्धिः
- समासः
- व्यपमृष्टम् अस्रं यस्मात् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ताम्र + ओष्ठ → ताम्रोष्ठ — पररूपसन्धिः (अ + ओ = ओ, ओष्ठशब्दे वृद्धेः अभावः)
- समासः
- चारू ताम्रौ ओष्ठौ यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — एकपदम् एव
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- तप्त + भूषणा — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तप्तानि भूषणानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- उत्तम + अङ्ग → उत्तमाङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- उत्तमाङ्गात् (शिरसः) च्युता — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अभि + अवर्तत → अभ्यवर्तत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि’ उपसर्गः, ‘वृत्’ धातोः लङ् आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् (लङ्)
- सन्धिः
- न + गम् → नग — नञ्समासे ‘अ’ इति आदेशः, ततः ‘न गच्छति’ इति व्युत्पत्तिः
- समासः
- न गच्छति इति नगः — नञ्गर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘मेरुम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कक्ष्या + इव → कक्ष्येव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् सह ‘इव’ इति अव्ययेन (प्रातिपदिकम् ‘कक्ष्या’)
- सन्धिः
- महा + उल्का → महोल्का — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- महती उल्का — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘इव’ इत्यनेन उपमानम्)
- सन्धिः
- अव + शीर्यन्त — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अव’ उपसर्गः, ‘शॄ’ धातोः कर्मणि लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् (कर्मणि लङ्, बहुवचनम्)
- सन्धिः
- तारा + अधिप → ताराधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- ताराधिपस्य (चन्द्रस्य) द्युतिः इव द्युतिः यस्य सः — षष्ठीगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘हारः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वात + अभिरता → वाताभिरता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- उत्पातसूचकेषु वातेषु अभिरताः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘पादपाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + आ + जह्रुः → व्याजह्रुः — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’ ‘आ’ इति उपसर्गौ, ‘हृ’ धातोः लिट् प्रथमपुरुषबहुवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् (लिट्)
- सन्धिः
- जले + चर — सप्तम्यन्तस्य अलुक्, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जले चरति इति — अलुक्समासः (उपपदतत्पुरुषः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सीता + छाया → सीताच्छाया — छत्वसन्धिः (छकारस्य द्वित्वम्); छाया + अनुगामिन् → छायानुगामिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- सीतायाः छाया, ताम् अनुगच्छन्ति इति — षष्ठीगर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्रपात + अस्र → प्रपातास्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- जलप्रपाताः एव अस्राणि येषां मुखेषु ते — रूपकगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्र + वि + ध्वस्त → प्रविध्वस्त — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रविध्वस्ता प्रभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + नृशंस → अनृशंस — नञ्समासे ‘अ’ इति आदेशः; ततः भावे तल्प्रत्ययः; श्लोके ‘न + आनृशंस्यम्’ इत्यर्थे ‘नानृशंसता’ इति सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- न नृशंसः इति अनृशंसः, तस्य भावः अनृशंसता — नञ्गर्भः तद्धितान्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- परि + अदेवयन् → पर्यदेवयन् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि’ उपसर्गः, ‘दिव्’ (परिदेवने) धातोः लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् (लङ्, बहुवचनम्)
- सन्धिः
- सु + प्र + वेपित → सुप्रवेपित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु प्रवेपितानि गात्राणि यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वि + प्र + मृष्ट → विप्रमृष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘विशेषक’ इत्यत्र अपि व्यञ्जनादिः परः
- समासः
- विप्रमृष्टं विशेषकं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- चारु + दती — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चारूणि दन्ताः यस्याः सा — बहुव्रीहिः (‘दन्त’ इत्यस्य ‘दत्’ इति आदेशः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- भय + भार — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भयस्य भारेण पीडिता — षष्ठीगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्