अरण्यकाण्डम् — त्रिपञ्चाशः सर्गः
आकाशे ह्रियमाणायाः सीतायाः परुषवचनानि, जटायुषः स्मरणम्, कालपाशस्य नरकस्य च सूचना, विलापेन सह हरणम्
अस्मिन् सर्गे हता जटायुः, गृहीता च सीता — रावणः तां स्वाङ्के धृत्वा आकाशम् उत्पतति। खम् उत्पतन्तं तं दृष्ट्वा मैथिली परमोद्विग्ना रोषरोदनताम्राक्षी च सती तं परुषैः वचनैः धिक्करोति — ‘विरहितां मां ज्ञात्वा चोरयित्वा पलायसे; भीरुणा त्वया एव मायामृगेण मम भर्ता अपवाहितः; मां त्रातुम् उद्यतः वृद्धः गृध्रराजः अपि विनिपातितः।’ ततः सा तस्य शौर्यं चारित्रं च निन्दति — ‘युद्धे न जिता अहम्; परस्त्रीहरणं रहिते स्थाने एव तव पौरुषम्; लोकाः इदं कुत्सितं कर्म कथयिष्यन्ति।’ अनन्तरं भयं दर्शयति — ‘तयोः चक्षुःपथं प्राप्य ससैन्यः अपि मुहूर्तं न जीविष्यसि; अग्निस्पर्शं विहंगमः इव तयोः शरस्पर्शं न सोढुं शक्ष्यसि; मुमूर्षूणां यत् पथ्यं तत् न रोचते।’ ततः सा तस्य कण्ठे कालपाशं पश्यति, वैतरणीं खड्गपत्रवनं शाल्मलीं च वर्णयति। अन्ते रावणाङ्कगा वैदेही भयशोकसमाविष्टा करुणं विलपति, सः च पापः तां कम्पमानगात्रां तरुणीं जहार — एतेन सर्गः समाप्यते। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन बद्धः, तेन च अनुष्टुभः त्वरितात् गतेः वर्णनात्मकं विश्रामं प्रति परिवर्तनं जायते। ‘बहु चैव भाषिणीम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् सर्वम् एतत् परुषवचनं व्यर्थम् अभवत् — रावणः न शृणोति, केवलं गच्छति एव। सीतायाः शरीरकम्पः च तस्याः भयस्य अन्तिमं चिह्नम्।
१खमुत्पतन्तं तं दृष्ट्वा मैथिली जनकात्मजा।
दुःखिता परमोद्विग्ना भये महति वर्तिनी॥
२रोषरोदनताम्राक्षी भीमाक्षं राक्षसाधिपम्।
रुदती करुणं सीता ह्रियमाणा तमब्रवीत्॥
३न व्यपत्रपसे नीच कर्मणानेन रावण।
ज्ञात्वा विरहितां यो मां चोरयित्वा पलायसे॥
४त्वयैव नूनं दुष्टात्मन्भीरुणा हर्तुमिच्छता।
ममापवाहितो भर्ता मृगरूपेण मायया॥
५यो हि मामुद्यतस्त्रातुं सोऽप्ययं विनिपातितः।
गृध्रराजः पुराणोऽसौ श्वशुरस्य सखा मम॥
पूर्वस्मिन् सर्गे जटायुः रावणेन निहतः, सीता च बलात् गृहीता आसीत्। अस्मिन् सर्गे रावणः तां स्वाङ्के धृत्वा आकाशम् उत्पतति। खम् उत्पतन्तं तं दृष्ट्वा जनकात्मजा मैथिली दुःखिता परमोद्विग्ना च जाता, महति भये च वर्तमाना आसीत्। रोषेण रोदनेन च ताम्रे नेत्रे यस्याः सा भीमाक्षं राक्षसाधिपं करुणं रुदती एव प्रत्यभाषत। तस्याः प्रथमः आक्षेपः नीचकर्मविषयकः — ‘रावण, अनेन कर्मणा त्वं न लज्जसे? मां रहिताम् एकाकिनीं ज्ञात्वा चौरः इव अपहृत्य पलायसे।’ द्वितीयः आक्षेपः कापुरुषतां स्पृशति — ‘दुष्टात्मन्, भीरुणा त्वया एव मायया मृगरूपेण मम भर्ता दूरम् अपवाहितः; सः एव ते उपायः आसीत्।’ ततः सा जटायुषं स्मरति — ‘यः मां त्रातुम् उद्यतः सः अयं वृद्धः गृध्रराजः त्वया विनिपातितः; सः पुराणः मम श्वशुरस्य सखा आसीत्।’ एतेन कविः सीतायाः शोकं क्रोधेन सह मिश्रितं दर्शयति। न सा प्रार्थयते, न च रोदनमात्रं करोति; अपि तु प्रथमात् एव श्लोकात् आक्षेपं करोति। अत्र त्रयः आक्षेपाः क्रमेण वर्धन्ते — चौर्यम्, कापुरुष्यम्, वृद्धस्य उपकारिणः वधः च। ‘श्वशुरस्य सखा’ इति पदेन सीता जटायुषः दशरथेन सह सख्यं स्मारयति, तेन च रावणस्य कर्म कुलद्रोहतुल्यं भवति।
In the previous sarga Rāvaṇa had struck down Jaṭāyu and seized Sītā by force; now, holding her in his lap, he sprang up into the sky. Seeing him rise, Maithilī, Janaka's daughter, was overcome with grief and utterly distraught, caught in a great terror. Her eyes red with anger and weeping, she cried piteously and yet turned on the grim-eyed lord of the rākṣasas. Her first charge was baseness: "Have you no shame at this deed, Rāvaṇa? You found me alone and unprotected, and you steal me away and run like a thief." Her second touched his cowardice: "Wicked soul, it was you, coward that you are, who by a trick, in the shape of a deer, drew my husband far away; that was the only way you had." Then she remembered Jaṭāyu: "And the one who rose to save me, this aged king of vultures, you have brought down as well, he who was the old friend of my father-in-law." So the poet shows her grief mixed with anger. She did not beg, nor merely weep; from her very first words she accused him. The charges mount one upon another, theft, cowardice, the killing of an old benefactor, and by recalling Jaṭāyu's friendship with Daśaratha she made Rāvaṇa's deed something close to an attack on her husband's family itself.
६परमं खलु ते वीर्यं दृश्यते राक्षसाधम।
विश्राव्य नामधेयं हि युद्धे नास्मि जिता त्वया॥
७ईदृशं गर्हितं कर्म कथं कृत्वा न लज्जसे।
स्त्रियाश्चाहरणं नीच रहिते च परस्य च॥
८कथयिष्यन्ति लोकेषु पुरुषाः कर्म कुत्सितम्।
सुनृशंसमधर्मिष्ठं तव शौटीर्यमानिनः॥
९धिक्ते शौर्यं च सत्त्वं च यत्त्वया कथितं तदा।
कुलाक्रोशकरं लोके धिक्ते चारित्रमीदृशम्॥
अनन्तरं सीता तस्य वीर्यम् उपहसति — ‘राक्षसाधम, तव परमं वीर्यम् अत्र दृश्यते! स्वनामधेयं घोषयित्वा युद्धे त्वया अहं न जिता; चोरवत् एव गृहीता।’ पुनः सा पृच्छति — ‘ईदृशं गर्हितं कर्म कृत्वा कथं न लज्जसे? परस्य स्त्रियाः हरणं तत् अपि रहिते निर्जने स्थाने — एतत् एव तव शौर्यम्।’ ततः सा फलं कथयति — ‘लोकेषु पुरुषाः तव इदं कुत्सितं कर्म कथयिष्यन्ति; शौटीर्यमानिनः तव एतत् सुनृशंसम् अधर्मिष्ठं च इति वदिष्यन्ति।’ अन्ते सा स्वयं धिक्कारं ददाति — ‘यत् त्वया पूर्वं शौर्यं सत्त्वं च कथितम्, तत् धिक्; कुलाक्रोशकरं तव ईदृशं चारित्रम् अपि धिक्।’ अत्र सीतायाः वचनम् उपहासात् निन्दां प्रति, निन्दायाः च धिक्कारं प्रति क्रमेण गच्छति। ‘विश्राव्य नामधेयम्’ इति पदेन वीरधर्मः सूचितः — वीरः स्वनाम घोषयित्वा एव युध्यते; रावणः तु गुप्तः आगतः। ‘रहिते च परस्य च’ इति द्वौ दोषौ एकत्र — निर्जनता परस्वहरणं च।
Next she mocked his prowess. "Your great valour is plain for all to see, vilest of rākṣasas! You did not proclaim your name and win me in battle; you took me like a thief." A hero announces his name and then fights, but Rāvaṇa had come in secret. "How can you not be ashamed of so despicable a deed, carrying off another man's wife, and that in a lonely place? So this is your heroism!" Two wrongs came together in it, the solitude he chose and the theft of what belonged to another. Then she told him what would follow: "Men in every world will speak of this contemptible deed of yours, and say it was a cruel and most unrighteous act by one who prides himself on his courage." Last she cursed him outright: "A curse on the courage and strength you boasted of before, and a curse on conduct like this, which brings disgrace on your whole line." Her words move step by step from mockery to censure, and from censure to open condemnation.
१०किं शक्यं कर्तुमेवं हि यज्जवेनैव धावसि।
मुहूर्तमपि तिष्ठ त्वं न जीवन्प्रतियास्यसि॥
११नहि चक्षुःपथं प्राप्य तयोः पार्थिवपुत्रयोः।
ससैन्योऽपि समर्थस्त्वं मुहूर्तमपि जीवितुम्॥
१२न त्वं तयोः शरस्पर्शं सोढुं शक्तः कथंचन।
वने प्रज्वलितस्येव स्पर्शमग्नेर्विहंगमः॥
१३साधु कृत्वाऽऽत्मनः पथ्यं साधु मां मुञ्च रावण।
मत्प्रधर्षणसंक्रुद्धो भ्रात्रा सह पतिर्मम॥
ततः सीता तस्य पलायनम् एव उपहसति — ‘एवं जवेन धावता त्वया किं कर्तुं शक्यम्? मुहूर्तमात्रम् अपि तिष्ठ; जीवन् सन् न प्रतियास्यसि।’ सा कारणम् अपि वदति — ‘तयोः पार्थिवपुत्रयोः चक्षुःपथं प्राप्य ससैन्यः अपि त्वं मुहूर्तम् अपि जीवितुं न समर्थः। वने प्रज्वलितस्य अग्नेः स्पर्शं विहंगमः इव, तयोः शरस्पर्शं त्वं कथंचित् अपि सोढुं न शक्तः।’ अनन्तरं सा हितम् उपदिशति — ‘आत्मनः पथ्यं साधु कृत्वा मां मुञ्च; मत्प्रधर्षणेन संक्रुद्धः मम पतिः भ्रात्रा सह तव विनाशाय एव प्रयतिष्यते — यदि मां न मुञ्चसि।’ एषा एव सर्गस्य मध्यभागस्य दिशा — भयप्रदर्शनम्, ततः मोचनप्रार्थना। किन्तु प्रार्थना अपि आक्षेपगर्भा एव — ‘आत्मनः पथ्यम्’ इति पदेन सा सूचयति यत् मोचनं तस्य एव हितकरम्, न तु तस्याः अनुग्रहः। पक्षिणः अग्निस्पर्शोपमा च सूचयति — स्पर्शमात्रेण एव नाशः, न तु युद्धेन।
Then she jeered at his flight itself. "What can you hope to achieve, racing away like this? Stand still for just a moment, and you will not go back alive. Once you come within sight of those two princes you could not live another moment, not even with an army behind you. You could no more bear the touch of their arrows than a bird can bear the touch of a fire blazing in the forest." A mere touch would be enough to destroy him; there would be no battle. After the threat came counsel: "Do yourself a good turn and let me go. If you do not, my husband, enraged at this outrage to me, will set himself with his brother to destroy you." This is the drift of the middle of the sarga, a warning of danger followed by a demand for her release. Yet even the plea carried a sting, for by calling it his own good she made clear that setting her free would serve him, not grant her a favour.
१४विधास्यति विनाशाय त्वं मां यदि न मुञ्चसि।
येन त्वं व्यवसायेन बलान्मां हर्तुमिच्छसि॥
१५व्यवसायस्तु ते नीच भविष्यति निरर्थकः।
नह्यहं तमपश्यन्ती भर्तारं विबुधोपमम्॥
१६उत्सहे शत्रुवशगा प्राणान्धारयितुं चिरम्।
न नूनं चात्मनः श्रेयः पथ्यं वा समवेक्षसे॥
१७मृत्युकाले यथा मर्त्यो विपरीतानि सेवते।
मुमूर्षूणां तु सर्वेषां यत्पथ्यं तन्न रोचते॥
सीता पुनः वदति — ‘येन व्यवसायेन त्वं बलात् मां हर्तुम् इच्छसि, नीच, सः ते व्यवसायः निरर्थकः एव भविष्यति।’ ततः सा स्वस्य निश्चयं प्रकटयति — ‘विबुधोपमं तं भर्तारम् अपश्यन्ती शत्रुवशगा अहं चिरं प्राणान् धारयितुं न उत्सहे।’ अनन्तरं सा तस्य दशां कालधर्मेण व्याख्याति — ‘त्वं नूनम् आत्मनः श्रेयः पथ्यं वा न समवेक्षसे; मृत्युकाले मर्त्यः यथा विपरीतानि सेवते, तथा एव त्वम् अपि आचरसि। मुमूर्षूणां सर्वेषां यत् पथ्यं तत् न रोचते।’ एषा उपमा सर्गस्य केन्द्रभूता — रावणस्य सर्वं कर्म कालप्रेरितम् एव, न तु स्वतन्त्रम् इति सीता निश्चिनोति। तेन तस्याः वचनं शापात् भविष्यवाणीं प्रति परिणमति। ‘शत्रुवशगा’ इति पदेन सा स्वप्राणत्यागस्य अपि सिद्धतां सूचयति — एतत् एव उत्तरसर्गेषु पुनः पुनः आवर्तते।
"As for the resolve with which you mean to carry me off by force, wretch, it will come to nothing," she went on. And she declared her own resolve: "Without the sight of my husband, who is like the gods, I have no wish to keep my life for long in the power of an enemy." The thought of giving up her life rather than live in an enemy's hands will return again and again in the sargas that follow. Then she explained his state by the law of time and death: "Surely you do not see your own good, or what is wholesome for you. You behave like a mortal at the hour of death who turns to everything that harms him; to all who are about to die, what is good for them has no appeal." This likeness is the heart of the sarga. Sītā was sure that everything Rāvaṇa did was driven by his appointed end, not by his own free choice, and so her words turned from a curse into a prophecy.
१८पश्यामीह हि कण्ठे त्वां कालपाशावपाशितम्।
यथा चास्मिन्भयस्थाने न बिभेषि निशाचर॥
१९व्यक्तं हिरण्मयांस्त्वं हि सम्पश्यसि महीरुहान्।
नदीं वैतरणीं घोरां रुधिरौघविवाहिनीम्॥
२०खड्गपत्रवनं चैव भीमं पश्यसि रावण।
तप्तकाञ्चनपुष्पां च वैदूर्यप्रवरच्छदाम्॥
२१द्रक्ष्यसे शाल्मलीं तीक्ष्णामायसैः कण्टकैश्चिताम्।
नहि त्वमीदृशं कृत्वा तस्यालीकं महात्मनः॥
ततः सीता तस्य भाविनीं गतिं दृश्यरूपेण वर्णयति — ‘कण्ठे कालपाशेन बद्धम् इव अहं त्वाम् इह पश्यामि। अस्मिन् भयस्थाने यथा त्वं न बिभेषि, तेन व्यक्तं भवति यत् त्वं हिरण्मयान् वृक्षान् एव संपश्यसि।’ अनन्तरं सा नरकस्य चित्राणि दर्शयति — ‘रुधिरौघवाहिनीं घोरां वैतरणीं नदीं, भीमं खड्गपत्रवनं च त्वं पश्यसि। तप्तकाञ्चनपुष्पां वैदूर्यप्रवरच्छदां तीक्ष्णाम् आयसैः कण्टकैः चितां शाल्मलीं च द्रक्ष्यसे।’ अत्र कविः यमलोकस्य प्रसिद्धानि चिह्नानि एकत्र योजयति — वैतरणी, असिपत्रवनम्, कूटशाल्मली च। ‘हिरण्मयान् वृक्षान् पश्यसि’ इति लोकोक्तिः — मरणासन्नः जनः सुवर्णवृक्षान् पश्यति इति प्राचीनः विश्वासः; तेन सीता तस्य अन्तकालं सूचयति। अन्ते सा वदति — ‘महात्मनः तस्य ईदृशम् अलीकं कृत्वा त्वं चिरं न स्थास्यसि।’ एतत् एव उत्तरे श्लोके विषोपमया पूर्यते।
She went on to paint the fate awaiting him as though she could see it. "I see you here already bound with the noose of Death about your neck. That you feel no fear in so dangerous a place makes it plain you are seeing the trees of gold." It was an old belief that a man close to death sees golden trees, and by it she marked his end. Then she showed him the sights of hell: "You are seeing the dreadful Vaitaraṇī, the river that runs with streams of blood, and the terrible forest whose leaves are swords. And you will see the śālmalī tree, with flowers like heated gold and leaves of finest beryl, bristling with sharp iron thorns." The poet here gathers together the well-known marks of Yama's realm: the Vaitaraṇī, the sword-leaf wood and the thorny śālmalī. "Having done such a wrong to that great-souled man," she said, "you will not last long." The next verse completes the thought with the likeness of poison.
२२धारितुं शक्ष्यसि चिरं विषं पीत्वेव निर्घृण।
बद्धस्त्वं कालपाशेन दुर्निवारेण रावण॥
२३क्व गतो लप्स्यसे शर्म मम भर्तुर्महात्मनः।
निमेषान्तरमात्रेण विना भ्रातरमाहवे॥
२४राक्षसा निहता येन सहस्राणि चतुर्दश।
कथं स राघवो वीरः सर्वास्त्रकुशलो बली॥
२५न त्वां हन्याच्छरैस्तीक्ष्णैरिष्टभार्यापहारिणम्।
एतच्चान्यच्च परुषं वैदेही रावणाङ्कगा।
भयशोकसमाविष्टा करुणं विललाप ह॥
२६तदा भृशार्तां बहु चैव भाषिणीं विलापपूर्वं करुणं च भामिनीम्।
जहार पापस्तरुणीं विचेष्टतीं नृपात्मजामागतगात्रवेपथुः॥
सीता उपमया वदति — ‘निर्घृण, विषं पीत्वा इव त्वं चिरं धारयितुं न शक्ष्यसि; दुर्निवारेण कालपाशेन त्वं बद्धः असि।’ ततः सा पृच्छति — ‘क्व गत्वा मम महात्मनः भर्तुः सकाशात् शर्म लप्स्यसे? येन निमेषान्तरमात्रेण भ्रातरं विना चतुर्दश राक्षससहस्राणि निहतानि, सः सर्वास्त्रकुशलः बली राघवः इष्टभार्यापहारिणं त्वां तीक्ष्णैः शरैः कथं न हन्यात्?’ एतत् अन्यत् च परुषं वचनं रावणाङ्कगा वैदेही भयशोकसमाविष्टा सती करुणं विललाप। अन्ते कविः दृश्यं चित्रयति — भृशार्तां बहुभाषिणीं विलापपूर्वं करुणां भामिनीं विचेष्टतीं भयेन आगतगात्रवेपथुं तां तरुणीं नृपात्मजां सः पापः जहार। एतेन सर्गः समाप्यते। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन बद्धः, तेन च अनुष्टुभः त्वरितात् गतेः वर्णनात्मकं विश्रामं प्रति परिवर्तनं जायते। ‘बहु चैव भाषिणीम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् सर्वम् एतत् परुषवचनं व्यर्थम् अभवत् — रावणः न शृणोति, केवलं गच्छति एव। सीतायाः शरीरकम्पः च तस्याः भयस्य अन्तिमं चिह्नम्।
"You will not be able to hold out for long, pitiless one, any more than a man who has drunk poison. You are bound by the noose of Death, which no one can ward off. Where can you go and find safety from my great-souled husband? He who, in the space of a single blink and without his brother, killed fourteen thousand rākṣasas, how could that strong Rāghava, skilled in every weapon, fail to strike you down with his sharp arrows, you who have carried off his beloved wife?" All this and much more that was harsh Vaidehī cried out, held in Rāvaṇa's lap, overwhelmed by fear and grief and lamenting piteously. And so the wicked one carried off the young princess, sorely afflicted, speaking on and on, weeping pitifully, writhing in his grasp, her limbs beginning to tremble with fear. With that the sarga ends, the quick narrative metre giving way in the last verse to a longer one that pauses on the scene. The poet's note that she "spoke much" shows that all her harsh words were in vain: Rāvaṇa did not listen, he only flew on, and the trembling of her body is the last sign of her terror.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।