- सन्धिः
- न + पश्यन्ती → अपश्यन्ती — नञः ‘अ’ इति आदेशः (हलादौ परे); मूलपाठे ‘अपश्यती’ इति ह्रस्वरूपम्
- समासः
- न पश्यति इति अपश्यती — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वैदेही’ इत्यस्य विशेषणम्)
अरण्यकाण्डम् — चतुःपञ्चाशः सर्गः
सीतायाः भूषणमोचनं लङ्कानयनं च
पञ्चवानरमध्ये उत्तरीयाभरणानां मोचनम्, सागरातिक्रमणम्, लङ्कायाम् अन्तःपुरे निधानम्, राक्षसीनाम् आदेशः, अष्टानां राक्षसानां जनस्थानप्रेषणम्
अस्मिन् सर्गे ह्रियमाणा सीता गिरिशृङ्गे पञ्च वानरपुङ्गवान् दृष्ट्वा ‘एते रामाय शंसेयुः’ इति बुद्ध्या स्वं कनकप्रभं कौशेयम् उत्तरीयम् आभरणानि च तेषां मध्ये मुमोच; रावणः तु सम्भ्रमात् तत् कर्म न बुद्धवान्। ततः सः पम्पाम् अतिक्रम्य विहायसा वनानि सरितः शैलान् सागरं च अतीत्य लङ्काम् अभिमुखः याति — कविः तं स्वमृत्युम् एव उत्सङ्गेन वहन्तम् इव वर्णयति। वैदेह्यां ह्रियमाणायां समुद्रः क्षुभितः, चारणाः सिद्धाश्च ‘एतदन्तो दशग्रीवः’ इति अब्रुवन्। लङ्कां प्रविश्य सः शोकमोहसमन्वितां सीताम् अन्तःपुरे निदधे, घोरदर्शनाः पिशाचीः च आदिशति — ‘असम्मतः कोऽपि एनां न पश्येत्; यत् इच्छेत् तत् देयम्; अप्रियवादिन्याः जीवितं न प्रियम्।’ ततः निष्क्रम्य अष्टौ महावीर्यान् पिशिताशनान् राक्षसान् दृष्ट्वा तान् जनस्थानं प्रेषयति — ‘तत्र वसन्तः रामस्य प्रवृत्तिम् उपनयत; राघवस्य वधं प्रति सदा यत्नः कर्तव्यः।’ ते अलक्ष्यदर्शनाः प्रतस्थिरे; रावणः च रामेण वैरं प्रसज्य अपि मोहात् मुदितः अभवत्।
१गिरिशृङ्गे पञ्च वानराः, सीतायाः उत्तरीयभूषणमोचनम्
१ह्रियमाणा तु वैदेही कंचिन्नाथमपश्यती।
ददर्श गिरिशृङ्गस्थान्पञ्च वानरपुङ्गवान्॥
२तेषां मध्ये विशालाक्षी कौशेयं कनकप्रभम्।
उत्तरीयं वरारोहा शुभान्याभरणानि च॥
३मुमोच यदि रामाय शंसेयुरिति भामिनी।
वस्त्रमुत्सृज्य तन्मध्ये निक्षिप्तं सहभूषणम्॥
४सम्भ्रमात्तु दशग्रीवस्तत्कर्म च न बुद्धवान्।
पिङ्गाक्षास्तां विशालाक्षीं नेत्रैरनिमिषैरिव॥
५विक्रोशन्तीं तदा सीतां ददृशुर्वानरोत्तमाः।
स च पम्पामतिक्रम्य लङ्कामभिमुखः पुरीम्॥
ह्रियमाणा वैदेही कंचित् अपि नाथं न अपश्यत्। तदा मार्गे गिरिशृङ्गे उपविष्टान् पञ्च वानरपुङ्गवान् सा ददर्श। विशालाक्षी वरारोहा सा चिन्तयति — ‘एते कदाचित् रामाय मम वार्तां शंसेयुः।’ अतः सा कनकप्रभं कौशेयम् उत्तरीयं शुभानि च आभरणानि मुमोच; वस्त्रम् उत्सृज्य तेषां मध्ये भूषणैः सह निक्षिप्तम्। एषा सीतायाः प्रथमा बुद्धिपूर्विका क्रिया — विलापात् उपायं प्रति सङ्क्रमणम्; एतत् एव उत्तरकाले सुग्रीवेण रामाय दर्शितं भूषणं भवति। रावणः तु सम्भ्रमात् तत् कर्म न बुद्धवान् — कविः अत्र तस्य त्वरां मोहं च सूचयति। पिङ्गाक्षाः ते वानरर्षभाः अनिमिषैः इव नेत्रैः विक्रोशन्तीं विशालाक्षीं सीतां दृष्टवन्तः। सः च पम्पाम् अतिक्रम्य लङ्कापुरीम् अभिमुखः प्रस्थितः। अत्र कविः द्वयोः दृष्ट्योः विरोधं दर्शयति — रावणः पुरतः एव पश्यति, वानराः तु ऊर्ध्वं स्तब्धनेत्राः पश्यन्ति। सीतायाः मौनकर्म एव अस्मिन् सर्गे कथायाः सन्धिः, यतः तेन एव उत्तरकाले रामः मार्गं लभते। ‘पञ्च वानरपुङ्गवाः’ इति संख्या सुग्रीवस्य सचिवैः सह ऋष्यमूके स्थितिं सूचयति; नामानि तु अत्र न उक्तानि। सीता न तान् आह्वयति, न च सङ्केतं करोति — केवलं वस्त्रं पातयति, यतः रावणस्य दृष्टौ सङ्केतः सुगमः स्यात्।
As she was carried off, Vaidehī could see no protector anywhere. Then, along the way, she caught sight of five bull-like monkeys sitting on a mountain peak. The large-eyed, lovely woman thought, "Perhaps these will tell Rāma about me," and she let fall her silken upper garment, bright as gold, together with her fine ornaments; the cloth she dropped fell among them with the jewels in it. This was Sītā's first deliberate act, the step from lament to a plan, and these are the very ornaments Sugrīva will later show to Rāma. In his haste and confusion Rāvaṇa did not notice what she had done, and so the poet marks his hurry and his blindness. The tawny-eyed monkeys gazed with unblinking eyes at the large-eyed Sītā as she cried out, while he, passing beyond Pampā, set his course for the city of Laṅkā. Two ways of seeing stand opposed here: Rāvaṇa looked only ahead, the monkeys stared upward, transfixed. Sītā's silent act is the hinge of the story in this sarga, for through it Rāma will later find his way. The number five points to Sugrīva sitting with his ministers on Ṛṣyamūka, though no names are given here. Sītā did not call out to them or make a sign; she simply let the cloth fall, since any signal would have been easy for Rāvaṇa to see.
२मृत्युम् इव गृहीत्वा सागरातिक्रमणम्, चारणानां वाणी
६जगाम मैथिलीं गृह्य रुदतीं राक्षसेश्वरः।
तां जहार सुसंहृष्टो रावणो मृत्युमात्मनः॥
७उत्सङ्गेनैव भुजगीं तीक्ष्णदंष्ट्रां महाविषाम्।
वनानि सरितः शैलान्सरांसि च विहायसा॥
८स क्षिप्रं समतीयाय शरश्चापादिव च्युतः।
तिमिनक्रनिकेतं तु वरुणालयमक्षयम्॥
९सरितां शरणं गत्वा समतीयाय सागरम्।
सम्भ्रमात्परिवृत्तोर्मी रुद्धमीनमहोरगः॥
१०वैदेह्यां ह्रियमाणायां बभूव वरुणालयः।
अन्तरिक्षगता वाचः ससृजुश्चारणास्तदा॥
११एतदन्तो दशग्रीव इति सिद्धास्तथाब्रुवन्।
स तु सीतां विचेष्टन्तीमङ्केनादाय रावणः॥
रुदतीं मैथिलीं गृहीत्वा राक्षसेश्वरः जगाम। कविः अत्र प्रसिद्धाम् उपमां योजयति — सुसंहृष्टः रावणः वस्तुतः स्वस्य मृत्युम् एव जहार, तीक्ष्णदंष्ट्रां महाविषां भुजगीम् उत्सङ्गेन धारयन् इव। विहायसा गच्छन् सः वनानि सरितः शैलान् सरांसि च धनुषः च्युतः शरः इव क्षिप्रं समतीयाय। ततः तिमिनक्रनिकेतम् अक्षयं वरुणालयं सरितां शरणं सागरम् अपि अतिक्रान्तवान्। वैदेह्यां ह्रियमाणायां समुद्रः अपि सम्भ्रमात् परिवृत्तोर्मिः रुद्धमीनमहोरगः च अभवत् — जडः अपि सागरः क्षोभं प्राप्नोति इति कविः सूचयति। तदा अन्तरिक्षगताः चारणाः वाचः ससृजुः, सिद्धाः च अब्रुवन् — ‘एतदन्तः दशग्रीवः’ इति, अर्थात् अस्य कर्मणः अनन्तरं तस्य अन्तः निश्चितः। एवं दैवी वाणी अपि सीतायाः वचनम् अनुमोदते। ततः सः विचेष्टन्तीं सीताम् अङ्केन आदाय लङ्कां प्रविवेश — तां रूपिणीं स्वमृत्युम् एव। अस्मिन् खण्डे कविः त्रीन् साक्षिणः योजयति — समुद्रः, चारणाः, सिद्धाः च; त्रयः अपि रावणस्य कर्म अनुमोदनं न कुर्वन्ति। भुजगीरूपकम् अपि पुनः पुनः आवर्तते — यत् सः अङ्केन वहति तत् एव तं दशति। ‘शरः चापात् च्युतः इव’ इति उपमा तस्य वेगं सूचयति, तस्य च वेगः एव तस्य नाशस्य त्वरा। समुद्रस्य क्षोभः च केवलं प्राकृतिकः न, अपितु धर्मक्षोभस्य चिह्नम् — जडाः अपि भूतानि अधर्मं सहन्ते न इति कवेः भावः। ‘एतदन्तः’ इति सिद्धानां वचनं सर्गस्य केन्द्रे स्थितम्।
The lord of the rākṣasas flew on, holding the weeping Maithilī fast. The poet adds a well-known image: delighted as he was, Rāvaṇa was really carrying off his own death, like a man holding in his lap a she-serpent with sharp fangs and deadly venom; what he carried in his lap was the very thing that would bite him. Travelling through the air he crossed forests, rivers, mountains and lakes as swiftly as an arrow loosed from a bow, and his speed was only the speed of his hastening ruin. Then he passed over the sea itself, home of whales and crocodiles, the unfailing abode of Varuṇa and refuge of all rivers. As Vaidehī was borne away, even the ocean was thrown into turmoil: its waves turned back and it held its fish and great serpents still. Unfeeling as it is, the sea too was shaken, and that shaking was more than natural; it was a sign of dharma disturbed, for even insentient things cannot bear wrong. Then the Cāraṇas moving through the sky sent forth their voices, and the Siddhas said, "This is the end of the ten-necked one," meaning that after this deed his end was certain; so the voices of heaven confirmed Sītā's words. The poet brings in three witnesses, the ocean, the Cāraṇas and the Siddhas, and not one of them approves of Rāvaṇa's act. Then, taking Sītā, who was writhing in his grip, onto his lap, he entered Laṅkā, carrying his own death in bodily form.
३लङ्काप्रवेशः, अन्तःपुरे सीतायाः स्थापनम्, राक्षसीनाम् आदेशः
१२प्रविवेश पुरीं लङ्कां रूपिणीं मृत्युमात्मनः।
सोऽभिगम्य पुरीं लङ्कां सुविभक्तमहापथाम्॥
१३संरूढकक्ष्यां बहुलां स्वमन्तःपुरमाविशत्।
तत्र तामसितापाङ्गीं शोकमोहसमन्विताम्॥
१४निदधे रावणः सीतां मयो मायामिवासुरीम्।
अब्रवीच्च दशग्रीवः पिशाचीर्घोरदर्शनाः॥
१५यथा नैनां पुमान्स्त्री वा सीतां पश्यत्यसम्मतः।
मुक्तामणिसुवर्णानि वस्त्राण्याभरणानि च॥
१६यद्यदिच्छेत्तदैवास्या देयं मच्छन्दतो यथा।
या च वक्ष्यति वैदेहीं वचनं किंचिदप्रियम्॥
१७अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानान्न तस्या जीवितं प्रियम्।
तथोक्त्वा राक्षसीस्तास्तु राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्॥
रूपिणीं मृत्युम् इव पुरीं लङ्कां सः प्रविवेश। सुविभक्तमहापथां संरूढकक्ष्यां बहुलां तां नगरीम् अभिगम्य सः स्वम् अन्तःपुरम् आविशत्। तत्र असितापाङ्गीं शोकमोहसमन्वितां सीतां सः निदधे — यथा मयः असुरः स्वां मायां स्थापयेत् तथा। अत्र उपमा द्व्यर्था — सीता तस्य मायावत् अलभ्या, तस्य विनाशकारिणी च। ततः दशग्रीवः घोरदर्शनाः पिशाचीः आहूय आदिशति — ‘असम्मतः कोऽपि पुमान् स्त्री वा एनां सीतां न पश्येत्। मुक्ताः मणयः सुवर्णं वस्त्राणि आभरणानि च — यत् यत् इयम् इच्छेत् तत् तत् एव अस्यै मच्छन्दतः देयम्। या च वैदेहीं किंचित् अपि अप्रियं वचनं वक्ष्यति, ज्ञानात् अज्ञानात् वा, तस्याः जीवितं मे न प्रियम्।’ एवं भयेन लोभेन च सः सीतां वशीकर्तुम् इच्छति — किन्तु उभयम् अपि निष्फलम् एव भविष्यति इति उत्तरसर्गः दर्शयिष्यति। ‘रूपिणीं मृत्युम्’ इति पदं द्वितीयवारम् आवर्तते, प्रथमवारं सीतां प्रति, अत्र च लङ्कां प्रति — तेन कविः सूचयति यत् नगरी अपि तेन सह नङ्क्ष्यति। मयासुरोपमा च सूचयति — माया दृश्यते, न तु गृह्यते; तथा सीता अपि तस्य समीपे स्थिता अपि अलभ्या एव। अन्तःपुरस्य वर्णनम् अत्र सङ्क्षिप्तम्; तस्य विस्तारः तु उत्तरसर्गे भवति, यत्र रावणः स्वयम् एव सीतायै ऐश्वर्यं दर्शयति।
He entered the city of Laṅkā like death made visible. The phrase comes a second time here: first it was said of Sītā, now of Laṅkā, hinting that the city too will perish with him. Coming into that populous city, with its well-laid highways and its many close-packed courtyards, he went into his own inner apartments. There he put down Sītā, her eyes dark at the corners, overwhelmed with grief and bewilderment, as the asura Maya might set down his own magic. The comparison cuts two ways: like magic, Sītā could be seen but not grasped, near him yet beyond his reach, and like magic she would work his undoing. Then the ten-necked one summoned the dreadful-looking piśācī women and gave his orders: "No man or woman is to set eyes on Sītā without my leave. Pearls, jewels and gold, clothes and ornaments, whatever she wants is to be given her at once, as I command. And any woman who says so much as one unkind word to Vaidehī, knowingly or not, will lose her life." So he meant to win her over by fear and by greed, but, as the next sarga will show, both would fail. The inner palace is only briefly described here; it is set out at length in the next sarga, where Rāvaṇa himself displays his wealth to Sītā.
४अन्तःपुरात् निष्क्रमणम्, अष्टानां राक्षसानां दर्शनं सम्भाषणं च
१८निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात्किं कृत्यमिति चिन्तयन्।
ददर्शाष्टौ महावीर्यान्राक्षसान्पिशिताशनान्॥
१९स तान्दृष्ट्वा महावीर्यो वरदानेन मोहितः।
उवाच तानिदं वाक्यं प्रशस्य बलवीर्यतः॥
२०नानाप्रहरणाः क्षिप्रमितो गच्छत सत्वराः।
जनस्थानं हतस्थानं भूतपूर्वं खरालयम्॥
२१तत्रास्यतां जनस्थाने शून्ये निहतराक्षसे।
पौरुषं बलमाश्रित्य त्रासमुत्सृज्य दूरतः॥
२२बहुसैन्यं महावीर्यं जनस्थाने निवेशितम्।
सदूषणखरं युद्धे निहतं रामसायकैः॥
तथा राक्षसीः उक्त्वा प्रतापवान् राक्षसेन्द्रः ‘किं कृत्यम्’ इति चिन्तयन् अन्तःपुरात् निष्क्रम्य अष्टौ महावीर्यान् पिशिताशनान् राक्षसान् ददर्श। ब्रह्मणः वरदानेन मोहितः सः तान् दृष्ट्वा बलवीर्यतः प्रशस्य इदं वाक्यम् उवाच — ‘नानाप्रहरणाः सत्वराः सन्तः इतः शीघ्रं गच्छत जनस्थानम्, यत् हतस्थानं भूतपूर्वं खरालयम् आसीत्। निहतराक्षसे शून्ये तस्मिन् जनस्थाने पौरुषं बलम् आश्रित्य त्रासं दूरतः उत्सृज्य आस्यताम्। तत्र मया बहुसैन्यं महावीर्यं निवेशितम् आसीत्; सदूषणखरं तत् सर्वं युद्धे रामसायकैः निहतम्।’ एवं सः स्वस्य पराजयं स्वयम् एव स्वीकरोति — एतत् एव तस्य क्रोधस्य मूलम्। ‘वरदानेन मोहितः’ इति पदेन कविः तस्य अन्धतायाः कारणं वदति — ब्रह्मणः वरात् सः मनुष्यं तृणवत् मन्यते। अष्टौ राक्षसाः पिशिताशनाः इति विशेषणेन तेषां क्रौर्यं सूचितम्। ‘त्रासम् उत्सृज्य’ इति आदेशः एव सूचयति यत् तेषु भयम् अस्ति — जनस्थानं हि रामेण शून्यीकृतम्। ‘भूतपूर्वं खरालयम्’ इति पदद्वयेन कविः तत्र पूर्वस्थितां राक्षससमृद्धिं तस्याः च नाशम् एकत्र सूचयति। अष्टसंख्या च सूचयति यत् रावणः अधुना सैन्यं न प्रेषयति, केवलं चरान् एव।
Having spoken so to the rākṣasa women, the mighty lord of the rākṣasas left the inner apartments, wondering what should be done next, and saw eight rākṣasas of great valour who fed on raw flesh, a word that marks their cruelty. Deluded by the boon he had received from Brahmā, which made him think a man no more than a blade of grass, he praised their strength and courage and said to them: "Take up your weapons of every kind and go quickly from here to Janasthāna, that ruined place which was once Khara's home. Settle there in Janasthāna, empty now, its rākṣasas slain; rely on your own manly strength and put all fear far from you. I had stationed a great army of mighty warriors there, and together with Dūṣaṇa and Khara it was all destroyed in battle by Rāma's arrows." In saying so he admitted his own defeat, and that was the root of his fury. His very order to cast off fear shows that there was fear in them, for Rāma had emptied Janasthāna, and the words "once Khara's home" recall at one stroke the rākṣasas' former plenty there and its destruction. That he sent only eight shows that he was not now dispatching an army, only spies.
५रामं प्रति वैरम्, प्रवृत्तिनिवेदनस्य आदेशः
२३ततः क्रोधो ममापूर्वो धैर्यस्योपरि वर्धते।
वैरं च सुमहज्जातं रामं प्रति सुदारुणम्॥
२४निर्यातयितुमिच्छामि तच्च वैरं महारिपोः।
नहि लप्स्याम्यहं निद्रामहत्वा संयुगे रिपुम्॥
२५तं त्विदानीमहं हत्वा खरदूषणघातिनम्।
रामं शर्मोपलप्स्यामि धनं लब्ध्वेव निर्धनः॥
२६जनस्थाने वसद्भिस्तु भवद्भी राममाश्रिता।
प्रवृत्तिरुपनेतव्या किं करोतीति तत्त्वतः॥
२७अप्रमादाच्च गन्तव्यं सर्वैरेव निशाचरैः।
कर्तव्यश्च सदा यत्नो राघवस्य वधं प्रति॥
२८युष्माकं तु बलं ज्ञातं बहुशो रणमूर्धनि।
अतश्चास्मिञ्जनस्थाने मया यूयं निवेशिताः॥
रावणः स्वं मनोभावं प्रकटयति — ‘ततः मम अपूर्वः क्रोधः धैर्यस्य उपरि वर्धते; रामं प्रति सुमहत् सुदारुणं वैरं जातम्। तत् वैरं महारिपोः अहं निर्यातयितुम् इच्छामि; संयुगे रिपुम् अहत्वा निद्राम् अपि न लप्स्ये। खरदूषणघातिनं तं रामं हत्वा एव अहं शर्म उपलप्स्यामि — निर्धनः धनं लब्ध्वा इव।’ ततः सः कार्यम् आदिशति — ‘जनस्थाने वसद्भिः भवद्भिः रामम् आश्रित्य प्रवृत्तिः उपनेतव्या — सः किं करोति इति तत्त्वतः ज्ञातव्यम्। सर्वैः निशाचरैः अप्रमादात् गन्तव्यम्; राघवस्य वधं प्रति सदा यत्नः कर्तव्यः। रणमूर्धनि युष्माकं बलं मया बहुशः ज्ञातम्, अतः एव अस्मिन् जनस्थाने यूयं मया निवेशिताः।’ अत्र रावणः गुप्तचरकार्यम् एव प्रथमं निर्दिशति, न तु युद्धम् — तेन तस्य सावधानता प्रकटा भवति। किन्तु तस्य वचनेषु विरोधः अपि दृश्यते — एकतः सः रामं ‘मानुषम् अल्पतेजसम्’ इति मन्यते, अन्यतः च तस्य वधाय गुप्तचरान् प्रेषयति। ‘निर्धनः धनं लब्ध्वा इव’ इति उपमा तस्य लोभस्वभावम् एव प्रकाशयति — शान्तिः अपि तस्य कृते लाभरूपा एव, न तु धर्मरूपा। ‘अप्रमादात् गन्तव्यम्’ इति वचनेन सः रामस्य सामर्थ्यं मौनेन स्वीकरोति; पूर्वं यत् जनस्थाने सैन्यं नष्टं तत् एव तस्य सावधानतायाः कारणम्।
Then Rāvaṇa laid bare his feelings. "From this an anger I have never known before rises in me beyond all restraint, and a great and terrible enmity has been born toward Rāma. I mean to pay back that enmity on my great foe; I shall not so much as sleep until I have killed him in battle. Only when I have killed Rāma, who slew Khara and Dūṣaṇa, shall I have peace, like a poor man who comes upon wealth." The likeness reveals his grasping nature: even peace, for him, was a kind of gain, not a thing of dharma. Then he set out their task: "Living in Janasthāna, keep close to Rāma and bring me news of him, exactly what he is doing. All of you night-rangers must go with the greatest care, and always be working toward Rāghava's death. I have seen your strength many times at the forefront of battle, and that is why I have posted you in Janasthāna." His first instruction was to spy, not to fight, which shows his caution. Yet his words contain a contradiction: he held Rāma to be a mere man, yet he sent spies to compass his death. By telling them to go with care he silently acknowledged Rāma's power; the army already lost in Janasthāna was the reason for his caution.
६अष्टानां प्रस्थानम्, रावणस्य मोहजनितः हर्षः
२९ततः प्रियं वाक्यमुपेत्य राक्षसा महार्थमष्टावभिवाद्य रावणम्।
विहाय लङ्कां सहिताः प्रतस्थिरे यतो जनस्थानमलक्ष्यदर्शनाः॥
३०ततस्तु सीतामुपलभ्य रावणः सुसम्प्रहृष्टः परिगृह्य मैथिलीम्।
प्रसज्य रामेण च वैरमुत्तमं बभूव मोहान्मुदितः स रावणः॥
ततः ते अष्टौ राक्षसाः महार्थं प्रियं वाक्यम् उपेत्य रावणम् अभिवाद्य, अलक्ष्यदर्शनाः सन्तः सहिताः लङ्कां विहाय यतः जनस्थानं तत्र प्रतस्थिरे। अन्ते कविः रावणस्य दशां दर्शयति — सीताम् उपलभ्य मैथिलीं परिगृह्य सुसम्प्रहृष्टः सः, रामेण सह उत्तमं वैरं प्रसज्य अपि, मोहात् एव मुदितः अभवत्। ‘मोहात्’ इति एकेन पदेन सर्गस्य सर्वः अर्थः सङ्गृहीतः — यत् सः हर्षम् इति मन्यते तत् वस्तुतः विनाशस्य आरम्भः।
Then those eight rākṣasas answered with pleasing words of weighty purpose, saluted Rāvaṇa, and leaving Laṅkā together they set out unseen for Janasthāna. As for Rāvaṇa, having got Sītā and taken the daughter of Mithilā into his keeping, he was full of delight; and though he had brought upon himself the deepest enmity with Rāma, in his delusion the rākṣasa rejoiced. That one word, delusion, gathers up the meaning of the whole sarga: what he took for joy was really the beginning of his destruction.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुष्पञ्चाशः सर्गः॥ ५४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- गिरि + शृङ्ग → गिरिशृङ्ग — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गिरेः शृङ्गे तिष्ठन्ति इति, तान् — उपपदतत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पुम् + गव → पुङ्गव — अनुनासिकसन्धिः (मकारस्य ङकारः कवर्गे परे)
- समासः
- वानरेषु पुङ्गवाः, तान् — सप्तमीतत्पुरुषः (उपमानोत्तरपदः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वर + आरोहा → वरारोहा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- वरः आरोहः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- शम् + सेयुः → शंसेयुः — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘शंस्’ धातोः विधिलिङ् प्रथमपुरुषबहुवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- नि + क्षिप्तम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नि’ इति उपसर्गः, ‘क्षिप्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वस्त्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + भ्रम → सम्भ्रम — मकारस्य परसवर्णः (अनुस्वारस्य मकारः वर्गीये परे)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + भ्रम्’ इत्यस्मात् घञ्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेत्वर्थे)
- सन्धिः
- पिङ्ग + अक्ष → पिङ्गाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पिङ्गे अक्षिणी येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- न + निमिष → अनिमिष — नञः ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- न विद्यते निमिषः येषां तानि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘नेत्रैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दंष्ट्रा-शब्दे अनुस्वारः धातुजः (‘दंश्’)
- समासः
- तीक्ष्णाः दंष्ट्राः यस्याः सा, ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘भुजगीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वरुण + आलय → वरुणालय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- वरुणस्य आलयः, तम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं पदान्तर्गतं नास्ति
- समासः
- तिमीनां नक्राणां च निकेतः, तम् — षष्ठीतत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- परिवृत्त + ऊर्मि → परिवृत्तोर्मि — गुणसन्धिः (अ + ऊ = ओ)
- समासः
- परिवृत्ताः ऊर्मयः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (मूलपाठे छान्दसं रूपम्)
- सन्धिः
- महा + उरग → महोरग — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- रुद्धाः मीनाः महोरगाः च यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अन्तर् + ईक्ष → अन्तरिक्ष — पृषोदरादित्वात् ह्रस्वादेशः
- समासः
- अन्तरिक्षं गताः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘चारणाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- एतद् + अन्त → एतदन्त — सन्धिकार्यं नास्ति (हलः परे स्वरः)
- समासः
- एतत् अन्तः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- महा + पथ → महापथ — सन्धिकार्यं नास्ति (‘महत्’ इत्यस्य ‘महा’ इति समासे आदेशः)
- समासः
- सुविभक्ताः महापथाः यस्यां सा, ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘लङ्काम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- असित + अपाङ्ग → असितापाङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- असितौ अपाङ्गौ यस्याः सा, ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- मूलपाठे ‘पिशाचीः + घोरदर्शनाः’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य रेफः (घोषे परे)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पिशाच’ इत्यस्य स्त्रीलिङ्गरूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + मत → सम्मत — मकारस्य परसवर्णः; न + सम्मतः → असम्मतः, नञः ‘अ’ आदेशः
- समासः
- न सम्मतः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- मत् + छन्दतः → मच्छन्दतः — श्चुत्वसन्धिः (त् + छ = च् + छ)
- समासः
- मम छन्दः, तस्मात् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तसिल्प्रत्ययान्तम्, पञ्चम्यर्थे)
- सन्धिः
- निस् + क्रम्य → निष्क्रम्य — षत्वसन्धिः (सकारस्य षकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘निस्’ इति उपसर्गः, ‘क्रम्’ धातोः ल्यप्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकः ल्यबन्तः)
- सन्धिः
- पिशित + अशन → पिशिताशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पिशितम् अशनं येषां ते, तान् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- न + पूर्वः → अपूर्वः — नञः ‘अ’ इति आदेशः; मूलपाठे ‘मम + अपूर्वः’ इति बाह्यसन्धौ सवर्णदीर्घः
- समासः
- न पूर्वः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘क्रोधः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निर् + यातयितुम् — विसर्गस्य रेफः (घोषे परे)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘निर्’ इति उपसर्गः, ‘यत्’ धातोः णिजन्तात् तुमुन्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
- सन्धिः
- उप + लप्स्यामि — सन्धिकार्यं नास्ति; मूलपाठे ‘शर्म + उपलप्स्यामि’ इति बाह्यसन्धौ गुणः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उप’ इति उपसर्गः, ‘लभ्’ धातोः लृट् आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + लक्ष्य → अलक्ष्य — नञः ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- अलक्ष्यं दर्शनं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्र + सज्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र’ इति उपसर्गः, ‘सञ्ज्’ धातोः ल्यप्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकः ल्यबन्तः)