- सन्धिः
- विक्लव + ष्यञ् → वैक्लव्य — आदिवृद्धिः (इ → ऐ)
- समासः
- बुद्धेः वैक्लव्यम्, तस्मात् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेत्वर्थे)
अरण्यकाण्डम् — पञ्चपञ्चाशः सर्गः
रावणस्य अन्तःपुरदर्शनं सीतायाः प्रलोभनं च
सीतायै भवनैश्वर्यस्य बलात् दर्शनम्, राक्षसबलवर्णनम्, ‘मम भार्या भव’ इति याचना, रामनिन्दा, पुष्पकवर्णनम्, पादप्रणामश्च
अष्टौ राक्षसान् संदिश्य रावणः बुद्धिवैक्लव्यात् आत्मानं कृतकृत्यम् अमन्यत। कामबाणैः प्रपीडितः सः सीतां द्रष्टुम् अन्तःपुरं प्रविश्य राक्षसीनां मध्ये अश्रुपूर्णमुखीं शोकभारावपीडितां तां पश्यति — अर्णवे मज्जन्ती नौः इव, श्वभिः आवृता मृगी इव च। ततः सः अवशां तां बलात् स्वं देवगृहोपमं भवनं दर्शयति — दान्तकाः तापनीयाः स्फाटिकाः राजताः च स्तम्भाः, काञ्चनसोपानम्, हेमजालावृताः प्रासादपङ्क्तयः, सुधामणिविचित्राणि भूमिभागानि, दीर्घिकाः पुष्करिण्यश्च। अनन्तरं सः तां लोभयितुम् आरभते — ‘द्वात्रिंशत्कोटयः राक्षसाः मम वशे; मम राज्यतन्त्रं जीवितं च त्वयि प्रतिष्ठितम्; सर्वासां स्त्रीणाम् ईश्वरी भव; मम भार्या भव। लङ्का समुद्रेण परिक्षिप्ता, सेन्द्रैः सुरासुरैः अपि अधर्षणीया; राज्यभ्रष्टेन पदातिना अल्पतेजसा रामेण किं करिष्यसि?’ ततः सः पुष्पकं विमानम्, माल्यानि, भूषणानि च प्रलोभनरूपेण उपन्यस्यति। सीता तु किमपि न वदति — वस्त्रान्तेन मुखं पिधाय मन्दम् अश्रूणि पातयति। अन्ते रावणः तस्याः पादयोः शिरोभिः प्रणमति, ‘वश्यः दासः अस्मि’ इति च वदति; किन्तु कृतान्तवशम् आपन्नः सः ‘इयं मम जाता’ इति मन्यते।
१‘कृतकृत्यः अहम्’ इति मोहः, सीतायाः दर्शनं भवनप्रदर्शनारम्भः च
१संदिश्य राक्षसान्घोरान्रावणोऽष्टौ महाबलान्।
आत्मानं बुद्धिवैक्लव्यात्कृतकृत्यममन्यत॥
२स चिन्तयानो वैदेहीं कामबाणैः प्रपीडितः।
प्रविवेश गृहं रम्यं सीतां द्रष्टुमभित्वरन्॥
३स प्रविश्य तु तद्वेश्म रावणो राक्षसाधिपः।
अपश्यद्राक्षसीमध्ये सीतां दुःखपरायणाम्॥
४अश्रुपूर्णमुखीं दीनां शोकभारावपीडिताम्।
वायुवेगैरिवाक्रान्तां मज्जन्तीं नावमर्णवे॥
५मृगयूथपरिभ्रष्टां मृगीं श्वभिरिवावृताम्।
अधोगतमुखीं सीतां तामभ्येत्य निशाचरः॥
६तां तु शोकवशाद्दीनामवशां राक्षसाधिपः।
सबलाद्दर्शयामास गृहं देवगृहोपमम्॥
अष्टौ घोरान् महाबलान् राक्षसान् संदिश्य रावणः बुद्धिवैक्लव्यात् आत्मानं कृतकृत्यम् अमन्यत — कविः अत्र ‘बुद्धिवैक्लव्यात्’ इति पदेन स्पष्टं वदति यत् तस्य एषा तृप्तिः विपरीतबुद्धिजा एव। ततः वैदेहीं चिन्तयन् कामबाणैः प्रपीडितः सः सीतां द्रष्टुम् अभित्वरन् रम्यं गृहं प्रविवेश। तत्र राक्षसीनां मध्ये दुःखपरायणां सीतां सः अपश्यत् — अश्रुपूर्णमुखीं दीनां शोकभारावपीडिताम्। कविः द्वे उपमे योजयति — वायुवेगैः आक्रान्ता अर्णवे मज्जन्ती नौः इव सा आसीत्, मृगयूथात् परिभ्रष्टा श्वभिः आवृता मृगी इव च। अधोगतमुखीं ताम् अभ्येत्य निशाचरः शोकवशां दीनाम् अवशां तां बलात् एव स्वं देवगृहोपमं गृहं दर्शयितुम् आरभत। ‘बलात्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् एतत् दर्शनम् अपि तस्याः कृते पीडा एव आसीत्। अस्य सर्गस्य आरम्भः एव द्वयोः विपरीतयोः दशयोः संयोगः — एकतः रावणस्य मोहजः हर्षः, अन्यतः सीतायाः निरवलम्बा दीनता। उपमे अपि द्वे एव दिशौ दर्शयतः — नौः बहिर्बलेन मज्जति, मृगी च रक्षकात् विच्छिन्ना भयेन परिवृता; उभयत्र दोषः न आत्मनः, अपितु परिस्थितेः। ‘अश्रुपूर्णमुखीम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् सीता न प्रतिवदति, न च प्रार्थयते — केवलं रोदिति। एषा एव तस्याः प्रथमा प्रतिक्रिया, या सर्गस्य अन्ते अपि तथैव अवतिष्ठते। रावणः तु तत् न पश्यति; सः स्वस्य ऐश्वर्यम् एव उपायं मन्यते — एतत् एव तस्य मूलभूतः भ्रमः।
Having given his orders to the eight dreadful, powerful rākṣasas, Rāvaṇa, his judgement clouded, thought he had achieved his purpose; the poet says plainly that this satisfaction was born of a perverted mind. Then, thinking of Vaidehī and tormented by the arrows of desire, he hurried into his beautiful palace to see Sītā. There, among the rākṣasa women, he found her sunk in sorrow, her face wet with tears, wretched and crushed under the weight of her grief. She was like a ship going down at sea, overwhelmed by the force of the winds, and like a doe separated from her herd and surrounded by hounds; in both images the fault lies not in her but in her plight, the ship sinking under a power from outside, the doe cut off from her protector and ringed with terror. She did not answer him or plead with him; she only wept, and this, her first response, remains unchanged at the end of the sarga. The night-ranger came up to her as she sat with her face bowed, helpless, wretched and in the grip of sorrow, and by force he began to show her his palace, which was like the house of a god. "By force," says the poet, for even this showing was a torment to her. So the sarga opens by setting two opposite states side by side, Rāvaṇa's deluded joy and Sītā's utterly unsupported misery. He did not see her grief; he thought his wealth was the way to win her, and that was his fundamental mistake.
२अन्तःपुरस्य ऐश्वर्यवर्णनम् — स्तम्भाः, सोपानम्, गवाक्षाः, दीर्घिकाः
७हर्म्यप्रासादसम्बाधं स्त्रीसहस्रनिषेवितम्।
नानापक्षिगणैर्जुष्टं नानारत्नसमन्वितम्॥
८दान्तकैस्तापनीयैश्च स्फाटिकै राजतैस्तथा।
वज्रवैदूर्यचित्रैश्च स्तम्भैर्दृष्टिमनोरमैः॥
९दिव्यदुन्दुभिनिर्घोषं तप्तकाञ्चनभूषणम्।
सोपानं काञ्चनं चित्रमारुरोह तया सह॥
१०दान्तका राजताश्चैव गवाक्षाः प्रियदर्शनाः।
हेमजालावृताश्चासंस्तत्र प्रासादपङ्क्तयः॥
११सुधामणिविचित्राणि भूमिभागानि सर्वशः।
दशग्रीवः स्वभवने प्रादर्शयत मैथिलीम्॥
१२दीर्घिकाः पुष्करिण्यश्च नानापुष्पसमावृताः।
रावणो दर्शयामास सीतां शोकपरायणाम्॥
तत् भवनं हर्म्यप्रासादसम्बाधं स्त्रीसहस्रनिषेवितं नानापक्षिगणैः जुष्टं नानारत्नसमन्वितं च आसीत्। तत्र दान्तकैः तापनीयैः स्फाटिकैः राजतैः वज्रवैदूर्यचित्रैः च स्तम्भैः दृष्टिमनोरमैः शोभा वर्धते। दिव्यदुन्दुभीनां निर्घोषः तत्र नित्यं श्रूयते; तप्तकाञ्चनभूषणं चित्रं काञ्चनसोपानं सः तया सह आरुरोह। दान्तकाः राजताः च प्रियदर्शनाः गवाक्षाः, हेमजालावृताः प्रासादपङ्क्तयः च तत्र आसन्। सुधामणिविचित्राणि भूमिभागानि सर्वशः दशग्रीवः स्वभवने मैथिलीं प्रादर्शयत्। नानापुष्पसमावृताः दीर्घिकाः पुष्करिण्यः च रावणः शोकपरायणां सीतां दर्शयामास। एतत् सर्वं वर्णनं कविः तस्याः विरक्तिम् एव उद्दीपयितुं योजयति — यावत् ऐश्वर्यं वर्धते तावत् एव तस्याः शोकः; ‘शोकपरायणाम्’ इति विशेषणं द्वादशे श्लोके पुनः आवर्तते, तेन च सूचितं यत् सा किमपि न पश्यति। अस्मिन् खण्डे कविः वर्णनम् ऊर्ध्वक्रमेण नयति — प्रथमं भवनस्य बाह्यं विस्तारम्, ततः स्तम्भान्, ततः सोपानम् आरोहणं च, ततः उपरितनान् गवाक्षान् प्रासादपङ्क्तीः च, अन्ते भूमिभागान् जलाशयांश्च। एषः क्रमः वस्तुतः रावणस्य गर्वस्य आरोहणम् एव सूचयति। द्रव्याणि अपि क्रमेण वर्धन्ते — दन्तः, तप्तसुवर्णम्, स्फटिकः, रजतम्, वज्रं वैदूर्यं च; एतैः कविः लङ्कायाः प्रसिद्धं समृद्धिवर्णनम् आरभते, यत् सुन्दरकाण्डे विस्तरं प्राप्नोति। किन्तु सर्वस्य अस्य ऐश्वर्यस्य एकम् एव फलं — सीतायाः विरक्तिः। ‘प्रादर्शयत’ ‘दर्शयामास’ इति क्रियापदे पुनः पुनः आवर्तेते, दर्शनं च सर्वदा तस्य कर्म, न तु तस्याः।
The palace was crowded with mansions and terraces, thronged with a thousand women, full of flocks of birds of every kind and set with jewels of every sort. Its beauty was heightened by pillars of ivory, of refined gold, of crystal and of silver, inlaid with diamond and beryl, a delight to the eye, and the sound of heavenly drums was always heard there. He climbed with her up a splendid stairway of gold wrought with burnished gold. There were lattice windows of ivory and silver, pleasant to look at, and rows of terraces hung with nets of gold. All through his house the ten-necked one showed Maithilī floors patterned with plaster and gems, and he showed Sītā, sunk in grief, long pools and lotus ponds covered with flowers of every kind. The poet leads the description upward, from the breadth of the palace to its pillars, up the staircase, to the lattices and terraces above, and then across the floors and pools, and the ascent mirrors the rising of Rāvaṇa's pride. The materials grow richer as it goes, ivory, heated gold, crystal, silver, diamond and beryl, and here begins the famous picture of Laṅkā's wealth that the Sundara Kāṇḍa will spread out at length. Yet all this splendour had only one result, Sītā's deeper aversion: the more the riches grew, the more her grief grew. The poet calls her "sunk in grief" again at the end, as if to say she saw none of it, and the verbs of showing are always his, never hers.
३राक्षसबलस्य गणना, ‘मम भार्या भव’ इति याचना
१३दर्शयित्वा तु वैदेहीं कृत्स्नं तद्भवनोत्तमम्।
उवाच वाक्यं पापात्मा सीतां लोभितुमिच्छया॥
१४दश राक्षसकोट्यश्च द्वाविंशतिरथापराः।
वर्जयित्वा जरावृद्धान्बालांश्च रजनीचरान्॥
१५तेषां प्रभुरहं सीते सर्वेषां भीमकर्मणाम्।
सहस्रमेकमेकस्य मम कार्यपुरःसरम्॥
१६यदिदं राज्यतन्त्रं मे त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्।
जीवितं च विशालाक्षि त्वं मे प्राणैर्गरीयसी॥
१७बह्वीनामुत्तमस्त्रीणां मम योऽसौ परिग्रहः।
तासां त्वमीश्वरी सीते मम भार्या भव प्रिये॥
१८साधु किं तेऽन्यथाबुद्ध्या रोचयस्व वचो मम।
भजस्व माभितप्तस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि॥
कृत्स्नं तत् भवनोत्तमं वैदेहीं दर्शयित्वा पापात्मा सीतां लोभितुम् इच्छया वाक्यम् उवाच — ‘जरावृद्धान् बालान् च रजनीचरान् वर्जयित्वा द्वात्रिंशत् राक्षसकोट्यः सन्ति; तेषां सर्वेषां भीमकर्मणां प्रभुः अहम्। मम एकस्य कार्यपुरःसरं सहस्रम् एकं राक्षसाः तिष्ठन्ति। इदं मम सर्वं राज्यतन्त्रं त्वयि प्रतिष्ठितम्; विशालाक्षि, मम जीवितम् अपि त्वं प्राणैः गरीयसी। बह्वीनाम् उत्तमस्त्रीणां यः मम परिग्रहः, तासां सर्वासाम् ईश्वरी त्वं भव; प्रिये, मम भार्या भव। अन्यथाबुद्ध्या किं साधु? मम वचः रोचयस्व; अभितप्तस्य मम भजनं कुरु, प्रसादं कर्तुम् अर्हसि।’ एवं सः ऐश्वर्येण, स्वामित्वेन, प्रणयेन च तां वशीकर्तुम् इच्छति; किन्तु सीता किमपि न वदति — तस्याः मौनम् एव अस्य खण्डस्य उत्तरम्। रावणस्य वाक्ये त्रयः भागाः — बलप्रदर्शनम्, आत्मसमर्पणम्, प्रार्थना च। ‘द्वात्रिंशत्कोट्यः’ इति सङ्ख्या अतिशयोक्तिरूपा, तया च सः स्वं त्रैलोक्येश्वरम् इव दर्शयति। किन्तु तत्क्षणम् एव सः ‘त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्’ इति वदन् स्वं दीनम् अपि करोति — एषः विरोधः एव कामस्य लक्षणम्। ‘भजस्व’ इति धातुः अत्र प्रथमवारं प्रयुक्तः, सः च द्वाविंशे श्लोके पुनः आवर्तते। ‘प्रसादं कर्तुम् अर्हसि’ इति वचनेन राक्षसराजः याचकपदं स्वीकरोति; एतत् एव सप्तत्रिंशे श्लोके पादप्रणामेन पूर्णतां गच्छति। ‘भीमकर्मणाम्’ इति विशेषणेन सः स्वबलस्य क्रौर्यम् अपि गर्वेण एव कथयति।
When he had shown Vaidehī the whole of that magnificent palace, the evil-minded Rāvaṇa spoke to her, meaning to tempt her. "Leaving aside the old and the children among the night-rangers, there are thirty-two crores of rākṣasas, and I am the master of them all, terrible as their deeds are; a thousand of them wait on me alone, ready for my commands. All this machinery of my kingdom rests on you, and my life too, wide-eyed one; you are dearer to me than my own breath. Of the many fine women who make up my household, you shall be mistress over them all. Become my wife, my beloved. What good can come of setting your mind against it? Agree to what I say. I am burning with desire; accept me. You should show me favour." His speech had three parts: a display of power, an offer of himself, and a plea. The huge number was a boast meant to present him as lord of the three worlds, yet in the same breath, saying that all he had rested on her, he made himself pitiable, and that contradiction is the mark of desire. He even spoke of the cruelty of his subjects with pride. "Accept me," he said, a word he will repeat, and in asking her favour the king of the rākṣasas took the part of a beggar, a part he will play out fully when he falls at her feet. Sītā said nothing, and her silence was the only reply.
४लङ्कायाः अजेयता, रामनिन्दा, ‘दर्शने बुद्धिं मा कृथाः’
१९परिक्षिप्ता समुद्रेण लङ्केयं शतयोजना।
नेयं धर्षयितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः॥
२०न देवेषु न यक्षेषु न गन्धर्वेषु नर्षिषु।
अहं पश्यामि लोकेषु यो मे वीर्यसमो भवेत्॥
२१राज्यभ्रष्टेन दीनेन तापसेन पदातिना।
किं करिष्यसि रामेण मानुषेणाल्पतेजसा॥
२२भजस्व सीते मामेव भर्ताहं सदृशस्तव।
यौवनं त्वध्रुवं भीरु रमस्वेह मया सह॥
२३दर्शने मा कृथा बुद्धिं राघवस्य वरानने।
कास्य शक्तिरिहागन्तुमपि सीते मनोरथैः॥
२४न शक्यो वायुराकाशे पाशैर्बद्धुं महाजवः।
दीप्यमानस्य वाप्यग्नेर्ग्रहीतुं विमलाः शिखाः॥
रावणः अधुना भयम् आशां च मिश्रयति — ‘समुद्रेण परिक्षिप्ता इयं लङ्का शतयोजना; सेन्द्रैः सुरासुरैः अपि इयं धर्षयितुं न शक्या। देवेषु यक्षेषु गन्धर्वेषु ऋषिषु च लोकेषु अहं कम् अपि न पश्यामि यः मे वीर्येण समः भवेत्। राज्यभ्रष्टेन दीनेन तापसेन पदातिना मानुषेण अल्पतेजसा रामेण त्वं किं करिष्यसि? सीते, माम् एव भजस्व; अहं तव सदृशः भर्ता। भीरु, यौवनम् अध्रुवम्, अतः इह मया सह रमस्व। वरानने, राघवस्य दर्शने बुद्धिं मा कृथाः; अस्य इह आगन्तुं का शक्तिः, मनोरथैः अपि सा न सम्भवति। आकाशे महाजवः वायुः पाशैः बद्धुं न शक्यः, दीप्यमानस्य अग्नेः विमलाः शिखाः च ग्रहीतुं न शक्याः।’ एताभ्याम् उपमाभ्यां सः स्वस्य अग्राह्यताम् एव सूचयितुम् इच्छति — किन्तु श्रोतुः कर्णे ते एव रामस्य अनिर्वार्यतां स्मारयतः। कविः अत्र विडम्बनाम् आश्रयते — रावणः यत् स्वस्य अजेयतायै वदति तत् एव पाठकः रामस्य विषये स्मरति; वायुः अग्निः च वस्तुतः रामस्य एव प्रतीकौ। ‘मानुषेण अल्पतेजसा’ इति निन्दा अपि विपरीतफला, यतः मनुष्यात् एव तस्य वधः विहितः इति ब्रह्मणः वरस्य सीमा। ‘यौवनम् अध्रुवम्’ इति लोकप्रसिद्धं वाक्यं सः भोगार्थं प्रयुङ्क्ते, यत् तु वस्तुतः वैराग्यार्थम् एव प्रसिद्धम् — एतेन तस्य विपरीतबुद्धिः पुनः प्रकाशते। एवं निन्दा, आत्मश्लाघा, उपमे च — त्रयम् अपि तस्य एव विरुद्धं परिणमति; एषा एव वाल्मीकेः सूक्ष्मा रचनारीतिः।
Now Rāvaṇa mixed threat with hope. "This Laṅkā, a hundred leagues across, is ringed by the sea; not even the gods and asuras with Indra at their head could storm it. Among gods, yakṣas, gandharvas and seers, I see no one in all the worlds who is my equal in valour. What will you do with Rāma, a man thrown out of his kingdom, wretched, an ascetic who goes about on foot, a mere man of little power? Take me instead, Sītā; I am a husband worthy of you. Youth does not last, timid one; enjoy yourself here with me. Put away all thought of seeing Rāghava, lovely one. What power has he to come here, however much he may long to? The wind rushing through the sky cannot be bound with ropes, nor can the bright flames of a blazing fire be grasped." By these images he meant to show that she was beyond anyone's reach, but to the listener they call to mind that Rāma is the one who cannot be stopped; wind and fire are really images of Rāma. The poet works by irony here. His scorn for Rāma as "a mere man of little power" turns against him too, for the one gap in Brahmā's boon was that death could come to him from a man. And he used the common saying that youth does not last as a spur to pleasure, when it is usually a call to turn away from it. Scorn, self-praise and simile all recoil on the speaker; that is the subtlety of Vālmīki's craft.
५‘लङ्कायाः राज्यं पालय’, माल्यानि, भूषणानि, पुष्पकविमानं च
२५त्रयाणामपि लोकानां न तं पश्यामि शोभने।
विक्रमेण नयेद्यस्त्वां मद्बाहुपरिपालिताम्॥
२६लङ्कायाः सुमहद्राज्यमिदं त्वमनुपालय।
त्वत्प्रेष्या मद्विधाश्चैव देवाश्चापि चराचरम्॥
२७अभिषेकजलक्लिन्ना तुष्टा च रमयस्व च।
दुष्कृतं यत्पुरा कर्म वनवासेन तद्गतम्॥
२८यच्च ते सुकृतं कर्म तस्येह फलमाप्नुहि।
इह सर्वाणि माल्यानि दिव्यगन्धानि मैथिलि॥
२९भूषणानि च मुख्यानि तानि सेव मया सह।
पुष्पकं नाम सुश्रोणि भ्रातुर्वैश्रवणस्य मे॥
३०विमानं सूर्यसंकाशं तरसा निर्जितं रणे।
विशालं रमणीयं च तद्विमानं मनोजवम्॥
‘शोभने, त्रयाणाम् अपि लोकानां मध्ये तं न पश्यामि यः मद्बाहुपरिपालितां त्वां विक्रमेण नयेत्। लङ्कायाः इदं सुमहत् राज्यं त्वम् अनुपालय; त्वत्प्रेष्याः मद्विधाः देवाः च चराचरं च भविष्यन्ति। अभिषेकजलक्लिन्ना तुष्टा च सती रमयस्व। यत् पुरा दुष्कृतं कर्म आसीत् तत् वनवासेन गतम्; यत् च ते सुकृतं कर्म तस्य फलम् इह आप्नुहि। मैथिलि, इह सर्वाणि दिव्यगन्धानि माल्यानि मुख्यानि भूषणानि च सन्ति — तानि मया सह सेवस्व। सुश्रोणि, मम भ्रातुः वैश्रवणस्य पुष्पकं नाम विमानम् आसीत्; तत् सूर्यसंकाशं रणे तरसा मया निर्जितम्, विशालं रमणीयं मनोजवं च।’ अत्र रावणः धनं राज्यं भोगं च क्रमेण उपन्यस्यति; ‘तरसा निर्जितम्’ इति पदेन सः यत् गर्वेण वदति तत् एव स्वबन्धुद्रोहं प्रकाशयति। ‘दुष्कृतं वनवासेन गतम्’ इति वचनेन सः रामेण सह सीतायाः वनवासम् एव पापफलम् इति कल्पयति — एषा तस्य घोरतमा विपर्यस्ता दृष्टिः, यतः सीतायाः कृते सः वनवासः एव धर्मः आसीत्। ‘अभिषेकजलक्लिन्ना’ इति पदेन सः तां लङ्कायाः महिषीपदे स्थापयितुम् इच्छति; राज्यम् एव हि तस्य मते परमं प्रलोभनम्। किन्तु सीता पूर्वम् एव अयोध्यायाः राज्यं त्यक्त्वा वनम् आगता — अतः एतत् प्रलोभनम् अपि निष्फलम्। कविः एतत् स्पष्टं न वदति, अपितु सीतायाः मौनेन एव सूचयति; तस्याः उत्तरं तु उत्तरसर्गे आगमिष्यति।
"In all three worlds, beautiful one, I see no one who could take you away by force while you are guarded by my arms. Rule this great kingdom of Laṅkā; men like me, and the gods themselves, and all that moves and does not move, shall be your servants. Bathed in the waters of consecration, be content and take your pleasure. Whatever evil you did in the past has been used up by your life in the forest, and of whatever good you did, reap the fruit here. Here are all the garlands of heavenly fragrance, Maithilī, and the finest ornaments; enjoy them with me. My brother Vaiśravaṇa had a flying chariot called Puṣpaka, bright as the sun, vast, delightful and swift as thought, and I took it from him by force in battle." He laid out wealth, kingdom and pleasure in turn, and the boast that he had seized Puṣpaka by force only revealed his betrayal of his own brother. In claiming that her past sins had been spent by her life in the forest, he treated her exile with Rāma as the fruit of wrongdoing, the most twisted view of all, for to Sītā that life in the forest was her very dharma. By speaking of her bathed in the water of consecration he wanted to set her up as queen of Laṅkā, since for him a kingdom was the greatest temptation of all. But Sītā had already left the kingdom of Ayodhyā to come to the forest, so this lure too was empty. The poet does not say so outright; he lets her silence say it, and her answer will come in the next sarga.
६सीतायाः वस्त्रान्तपिधानम्, रावणस्य पादप्रणामः, ‘कृतान्तवशम् आपन्नः’
३१तत्र सीते मया सार्धं विहरस्व यथासुखम्।
वदनं पद्मसंकाशं विमलं चारुदर्शनम्॥
३२शोकार्तं तु वरारोहे न भ्राजति वरानने।
एवं वदति तस्मिन्सा वस्त्रान्तेन वराङ्गना॥
३३पिधायेन्दुनिभं सीता मन्दमश्रूण्यवर्तयत्।
ध्यायन्तीं तामिवास्वस्थां सीतां चिन्ताहतप्रभाम्॥
३४उवाच वचनं वीरो रावणो रजनीचरः।
अलं व्रीडेन वैदेहि धर्मलोपकृतेन ते॥
३५आर्षोऽयं देवि निष्यन्दो यस्त्वामभिभविष्यति।
एतौ पादौ मया स्निग्धौ शिरोभिः परिपीडितौ॥
३६प्रसादं कुरु मे क्षिप्रं वश्यो दासोऽहमस्मि ते।
इमाः शून्या मया वाचः शुष्यमाणेन भाषिताः॥
३७न चापि रावणः कांचिन्मूर्ध्ना स्त्रीं प्रणमेत ह।
एवमुक्त्वा दशग्रीवो मैथिलीं जनकात्मजाम्।
कृतान्तवशमापन्नो ममेयमिति मन्यते॥
‘तत्र सीते मया सार्धं यथासुखं विहरस्व। तव पद्मसंकाशं विमलं चारुदर्शनं वदनं शोकार्तं सत् न भ्राजति, वरारोहे।’ एवं वदति तस्मिन् वराङ्गना सीता इन्दुनिभं मुखं वस्त्रान्तेन पिधाय मन्दम् अश्रूणि अवर्तयत्। ध्यायन्तीम् अस्वस्थाम् इव चिन्ताहतप्रभां तां दृष्ट्वा वीरः रजनीचरः पुनः उवाच — ‘वैदेहि, धर्मलोपकृतेन व्रीडेन अलम्। आर्षः अयं देवि निष्यन्दः यः त्वाम् अभिभविष्यति। एतौ मम स्निग्धौ पादौ शिरोभिः परिपीडितौ — क्षिप्रं मे प्रसादं कुरु; अहं ते वश्यः दासः अस्मि। इमाः मम वाचः शून्याः न भवन्तु; शुष्यमाणेन मया एव एताः भाषिताः। रावणः हि कांचित् अपि स्त्रीं मूर्ध्ना न प्रणमेत।’ एवम् उक्त्वा दशग्रीवः कृतान्तवशम् आपन्नः सन् ‘इयं मम जाता’ इति मन्यते — एतेन विपरीतनिश्चयेन सर्गः समाप्यते। अन्तिमः श्लोकः षट्पादः, तेन च कविः अन्ते विशेषं विश्रामं जनयति। ‘कृतान्तवशम् आपन्नः’ इति पदेन कविः स्वयं निर्णयं ददाति — रावणस्य एषा आशा न बुद्धिजा, अपितु कालप्रेरिता। सीतायाः वस्त्रान्तपिधानम् अस्मिन् सर्गे तस्याः एकम् एव कर्म; तेन सा न सम्मतिं ददाति, न च विवादं करोति — केवलं दृष्टिम् एव अपसारयति। एतत् मौनम् उत्तरसर्गे भङ्गं गच्छति, यत्र सा तृणम् अन्तरतः कृत्वा प्रतिवदति। पादप्रणामः च राक्षसराजस्य अन्तिमम् अवमाननम् — यः कस्यै अपि स्त्रियै न प्रणमति सः अधुना प्रणमति, तथापि न लभते; गर्वः याचना च तस्मिन् एकस्मिन् एव वाक्ये मिलितौ।
"There, Sītā, roam with me as you please. This face of yours, spotless and lovely as a lotus, does not shine, fair one, while it is stricken with grief." As he spoke, the lovely Sītā covered her moon-like face with the end of her garment and let her tears slowly fall. This was her only act in the whole sarga: she neither consented nor argued, she only turned her eyes away, and that silence will be broken in the next sarga, when she answers him with a blade of grass placed between them. Seeing her brooding, as though ill, her radiance dimmed by sorrow, the bold night-ranger spoke again. "Enough of this shame, Vaidehī, this fear of breaking dharma. What will overtake you is an ancient custom handed down from the seers, lady. See, I press my ten heads to your smooth feet; show me your favour quickly. I am your obedient slave. Do not let these words of mine be spoken in vain; I say them parched with longing. Rāvaṇa never bows his head to any woman." Bowing at her feet was the rākṣasa king's final humiliation: he who bowed to no woman now bowed, and still did not win her, and pride and pleading met in a single sentence. Having said this, the ten-necked one, already fallen under the sway of Death, believed that she was now his. On that false certainty the sarga ends, a longer closing verse giving it weight; and by saying he was in Death's power the poet gives his own verdict, that this hope of Rāvaṇa's came not from reason but from his appointed end.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- कृत + कृत्य → कृतकृत्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृतं कृत्यं येन सः, तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘आत्मानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अभि + त्वरन् — सन्धिकार्यं नास्ति; मूलपाठे ‘द्रष्टुम् + अभित्वरन्’ इति बाह्यसन्धौ मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि’ इति उपसर्गः, ‘त्वर्’ धातोः शतृप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शोकभार + अवपीडित → शोकभारावपीडित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शोकस्य भारेण अवपीडिता, ताम् — तृतीयातत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- परि + भ्रष्ट → परिभ्रष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मृगयूथात् परिभ्रष्टा, ताम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- अधस् + गत → अधोगत — विसर्गस्य उकारः, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- अधोगतं मुखं यस्याः सा, ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- गृह + उपम → गृहोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- देवगृहेण उपमा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘गृहम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + बाध → सम्बाध — मकारस्य परसवर्णः
- समासः
- हर्म्यैः प्रासादैः च सम्बाधम् — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- निर् + घोष → निर्घोष — विसर्गस्य रेफः (घोषे परे)
- समासः
- दिव्यानां दुन्दुभीनां निर्घोषः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- तप्त + काञ्चन → तप्तकाञ्चन — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तप्तकाञ्चनं भूषणं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सोपानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- गो + अक्ष → गवाक्ष — अयादिसन्धिः (ओ + अ = अव् + अ)
- समासः
- गोः अक्षि इव — उपमानपूर्वपदकर्मधारयः (रूढिशब्दः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- जाल + आवृत → जालावृत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- हेमजालेन आवृताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- भवन + उत्तम → भवनोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- भवनेषु उत्तमम् — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- मूलपाठे ‘लोभितुम् + इच्छया’ इति बाह्यसन्धौ मकारस्य परसवर्णः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘लुभ्’ धातोः णिजन्तात् तुमुन्प्रत्ययः (मुद्रणे ‘लोभितुम्’, न तु ‘लोभयितुम्’)
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
- सन्धिः
- पुरस् + सर → पुरःसर — विसर्गसन्धिः (सकारस्य विसर्गः खरि परे)
- समासः
- कार्ये पुरःसरम् — सप्तमीतत्पुरुषः (क्रियाविशेषणवत्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणत्वेन)
- सन्धिः
- अभि + तप्त — सन्धिकार्यं नास्ति; मूलपाठे ‘मा + अभितप्तस्य’ इति बाह्यसन्धौ सवर्णदीर्घः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि’ इति उपसर्गः, ‘तप्’ धातोः क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- स + इन्द्र → सेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- इन्द्रेण सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘सुरासुरैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मूलपाठे ‘मानुषेण + अल्पतेजसा’ इति बाह्यसन्धौ सवर्णदीर्घः (अ + अ = आ)
- समासः
- अल्पं तेजः यस्य सः, तेन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- मनस् + रथ → मनोरथ — विसर्गस्य उकारः, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- मनसः रथः — षष्ठीतत्पुरुषः (रूढ्या ‘अभिलाषः’)
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- मूलपाठे ‘पाशैः + बद्धुम्’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘बन्ध्’ धातोः तुमुन्प्रत्ययान्तं रूपम्; मुद्रणे ‘बद्धुम्’ इति, समीक्षिते तु ‘बद्धम्’
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
- सन्धिः
- मत् + बाहु → मद्बाहु — जश्त्वसन्धिः (त् → द् घोषे परे)
- समासः
- मम बाहुभ्यां परिपालिता, ताम् — तृतीयातत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- त्वत् + प्रेष्या — सन्धिकार्यं नास्ति (खरि परे चर्त्वं स्थितम्)
- समासः
- तव प्रेष्याः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (छान्दसं रूपम्)
- सन्धिः
- अभि + षेक → अभिषेक — षत्वसन्धिः (सकारस्य षकारः इणःकुभ्यां परे)
- समासः
- अभिषेकजलेन क्लिन्ना — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- मनस् + जव → मनोजव — विसर्गस्य उकारः, ततः गुणसन्धिः
- समासः
- मनसः जवः इव जवः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘विमानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- चिन्ता + हत → चिन्ताहत — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चिन्तया हता प्रभा यस्याः सा, ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- धर्म + लोप → धर्मलोप — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धर्मलोपेन कृतम्, तेन — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘व्रीडेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- नि + स्यन्द → निष्यन्द — षत्वसन्धिः (सकारस्य षकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नि + स्यन्द्’ इत्यस्मात् घञ्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- कृत + अन्त → कृतान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कृतान्तस्य वशः, तम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘आपन्नः’ इत्यस्य कर्म)