शोककर्शिता
५६.१
शोकेन कृशीकृता, दुःखेन क्षीणा
- सन्धिः
- शोक + कर्शिता → शोककर्शिता — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोकेन कर्शिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वैदेही’ इत्यस्य विशेषणम्)
अरण्यकाण्डम् — षट्पञ्चाशः सर्गः
सीतायाः प्रत्युत्तरम् अशोकवनिकानयनं च
तृणम् अन्तरतः कृत्वा निर्भयं प्रत्युत्तरम्, रामस्य माहात्म्यवर्णनम्, यज्ञवेदी-चण्डालोपमा, द्वादशमासावधिः, राक्षसीभिः अशोकवनिकानयनम्
पूर्वसर्गे रावणस्य प्रलोभनं मौनेन एव प्रत्याख्याय अस्मिन् सर्गे सीता प्रतिवदति। शोककर्शिता अपि निर्भया सा तृणम् अन्तरतः कृत्वा — पतिव्रतायाः आचारेण परपुरुषं साक्षात् न सम्भाषमाणा — रावणं प्रत्यभाषत। सा प्रथमं पतिकुलं वर्णयति — धर्मसेतुः इव अचलः सत्यसंधः दशरथः, तस्य पुत्रः त्रिषु लोकेषु विश्रुतः धर्मात्मा रामः, इक्ष्वाकुकुले जातः सिंहस्कन्धः; सः लक्ष्मणेन सह रावणस्य प्राणान् हरिष्यति। ‘तव राक्षसाः राघवे सति सुपर्णे पन्नगाः इव निर्विषाः; तस्य शराः गङ्गाकूलम् ऊर्मयः इव तव शरीरं विधमिष्यन्ति; सुरासुरेभ्यः अवध्यः अपि त्वम् एतत् वैरम् उत्पाद्य जीवन् न मोक्ष्यसे; गतासुः गतश्रीकः त्वम्, लङ्का च वैधव्यसंयुक्ता भविष्यति।’ ततः सा कालतत्त्वं कथयति, यज्ञवेद्याः चण्डालेन अस्पृश्यत्वस्य उपमया स्वं पावित्र्यं दर्शयति, राजहंस-मद्गुकोपमया च रामरावणयोः अन्तरम्। ‘शरीरं जीवितं वा न रक्ष्यम्, अपक्रोशः तु न सह्यः’ इति उक्त्वा सा पुनः मौनम् आश्रयते। रुष्टः रावणः द्वादशमासान् अवधिं ददाति, राक्षसीः च आदिशति; ताः मैथिलीम् अशोकवनिकां नयन्ति, यत्र सा भयशोकपीडिता विचेतना भवति।
१तृणम् अन्तरतः कृत्वा निर्भयं प्रत्युत्तरम्, रामस्य परिचयः
१सा तथोक्ता तु वैदेही निर्भया शोककर्शिता।
तृणमन्तरतः कृत्वा रावणं प्रत्यभाषत॥
२राजा दशरथो नाम धर्मसेतुरिवाचलः।
सत्यसंधः परिज्ञातो यस्य पुत्रः स राघवः॥
३रामो नाम स धर्मात्मा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः।
दीर्घबाहुर्विशालाक्षो दैवतं स पतिर्मम॥
४इक्ष्वाकूणां कुले जातः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा यस्ते प्राणान्वधिष्यति॥
५प्रत्यक्षं यद्यहं तस्य त्वया वै धर्षिता बलात्।
शयिता त्वं हतः संख्ये जनस्थाने यथा खरः॥
६य एते राक्षसाः प्रोक्ता घोररूपा महाबलाः।
राघवे निर्विषाः सर्वे सुपर्णे पन्नगा यथा॥
पूर्वसर्गे रावणस्य दीर्घं प्रलोभनवाक्यं श्रुत्वा अपि सीता मौनम् एव आश्रितवती आसीत्। अस्मिन् सर्गे तत् मौनं भङ्गं गच्छति। तथोक्ता शोककर्शिता अपि वैदेही निर्भया सती तृणम् अन्तरतः कृत्वा रावणं प्रत्यभाषत। तृणस्थापनम् इति पतिव्रतायाः आचारः — परपुरुषेण सह साक्षात् सम्भाषणं न कर्तव्यम् इति सूचयितुं मध्ये तृणम् एव दूतरूपेण स्थाप्यते; एतेन कविः तस्याः शीलं भयाभावं च एकदा एव दर्शयति। ततः सा उत्तरं न स्ववचनेन आरभते, अपितु पतिकुलस्य परिचयेन — ‘धर्मस्य अचलः सेतुः इव सत्यसंधः परिज्ञातः दशरथः नाम राजा आसीत्; तस्य पुत्रः सः राघवः। रामः नाम सः धर्मात्मा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः, दीर्घबाहुः विशालाक्षः; सः एव मम दैवतं पतिः च। इक्ष्वाकूणां कुले जातः सिंहस्कन्धः महाद्युतिः सः लक्ष्मणेन भ्रात्रा सह ते प्राणान् हरिष्यति। यदि तस्य प्रत्यक्षं त्वया अहं बलात् धर्षिता स्याम्, तर्हि जनस्थाने खरः इव त्वम् अपि संख्ये हतः शयितः स्याः। ये एते घोररूपाः महाबलाः राक्षसाः त्वया प्रोक्ताः, ते सर्वे राघवे सति निर्विषाः — सुपर्णे दृष्टे पन्नगाः इव।’ अस्मिन् खण्डे सीतायाः वाग्रीतिः रावणस्य वाग्रीत्याः विपरीता — सः आत्मानं वर्णयति, सा तु पतिम्; सः ऐश्वर्यं गणयति, सा तु कुलं धर्मं च। ‘दैवतं स पतिर्मम’ इति पदेन सा पातिव्रत्यस्य आधारम् एव कथयति। ‘प्रत्यक्षं यद्यहम्’ इति वाक्ये च सा रावणस्य चौर्यकर्म पुनः स्मारयति — यदि सः शूरः अभविष्यत् तर्हि रामस्य समक्षम् एव अकरिष्यत्।
In the previous sarga Sītā had heard Rāvaṇa's long speech of temptation in silence; in this one the silence breaks. Worn down by grief yet without fear, Vaidehī placed a blade of grass between them and answered him. Setting a blade of grass in the middle was the custom of a faithful wife, who would not speak face to face with another man and so let the grass stand between as a go-between; with that single gesture the poet shows both her virtue and her fearlessness. She did not begin with herself but with her husband's family. "There was a king named Daśaratha, unshakable as a causeway of dharma, true to his word and known to all, and his son is Rāghava. His name is Rāma; he is a man of dharma, famous in all three worlds, long-armed and wide-eyed, and he is my god and my husband. Born in the line of Ikṣvāku, lion-shouldered and full of splendour, he and his brother Lakṣmaṇa will take your life. Had you tried to seize me by force before his eyes, you would be lying slain in battle like Khara in Janasthāna. Those rākṣasas you boast of, dreadful in form and mighty, are all as harmless before Rāghava as snakes when Garuḍa appears." Her way of speaking was the very opposite of his: he described himself, she her husband; he counted up his riches, she her husband's family and its dharma. In calling Rāma her god and her husband she named the ground of her faithfulness, and by saying "had you done it before his eyes" she again reminded Rāvaṇa that he had acted like a thief; a true hero would have done it in Rāma's presence.
२शराणां भयम्, अवध्यत्वस्य निरर्थकता, ‘गतासुस्त्वम्’
७तस्य ज्याविप्रमुक्तास्ते शराः काञ्चनभूषणाः।
शरीरं विधमिष्यन्ति गङ्गाकूलमिवोर्मयः॥
८असुरैर्वा सुरैर्वा त्वं यद्यवध्योऽसि रावण।
उत्पाद्य सुमहद्वैरं जीवंस्तस्य न मोक्ष्यसे॥
९स ते जीवितशेषस्य राघवोऽन्तकरो बली।
पशोर्यूपगतस्येव जीवितं तव दुर्लभम्॥
१०यदि पश्येत्स रामस्त्वां रोषदीप्तेन चक्षुषा।
रक्षस्त्वमद्य निर्दग्धो यथा रुद्रेण मन्मथः॥
११यश्चन्द्रं नभसो भूमौ पातयेन्नाशयेत वा।
सागरं शोषयेद्वापि स सीतां मोचयेदिह॥
१२गतासुस्त्वं गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः।
लङ्का वैधव्यसंयुक्ता त्वत्कृतेन भविष्यति॥
सीता अधुना रामस्य शस्त्रबलं वर्णयति — ‘तस्य ज्यायाः विप्रमुक्ताः काञ्चनभूषणाः शराः गङ्गायाः कूलम् ऊर्मयः इव तव शरीरं विधमिष्यन्ति।’ ततः सा रावणस्य वरदानम् एव निष्फलं दर्शयति — ‘रावण, असुरैः सुरैः वा यदि त्वम् अवध्यः असि, तथापि एतत् सुमहत् वैरम् उत्पाद्य तस्य हस्तात् जीवन् न मोक्ष्यसे।’ अत्र सीता सूक्ष्मं तर्कम् आश्रयते — ब्रह्मणः वरः देवासुरेभ्यः एव रक्षां ददाति, मनुष्यात् न; अतः रामः एव तस्य अन्तकरः। ‘सः बली राघवः तव जीवितशेषस्य अन्तं करिष्यति; यूपे बद्धस्य पशोः इव तव जीवितं दुर्लभम्। यदि सः रामः रोषदीप्तेन चक्षुषा त्वां पश्येत्, रक्षः, अद्य एव त्वं निर्दग्धः भवेः — यथा रुद्रेण मन्मथः। यः चन्द्रं नभसः भूमौ पातयेत् नाशयेत वा, यः सागरं शोषयेत्, सः एव सीतां मोचयितुं शक्नोति।’ अन्ते सा भविष्यत् वर्तमानवत् वदति — ‘गतासुः त्वम्, गतश्रीकः, गतसत्त्वः, गतेन्द्रियः; तव कृतेन लङ्का अपि वैधव्यसंयुक्ता भविष्यति।’ ‘गतासुः’ इत्यादीनि चत्वारि विशेषणानि भूतकालवत् प्रयुक्तानि, यद्यपि अर्थः भविष्यत्कालिकः — एषा एव सीतायाः निश्चयस्य दृढता। लङ्कायाः वैधव्यम् इति कल्पना अपि विशिष्टा — नगरी पत्नीरूपेण, राजा च पतिरूपेण कल्पितः; एतत् एव उत्तरकाले युद्धकाण्डे सत्यं भवति। रुद्रेण मन्मथदाहस्य उपमा च वुल्गेटस्य एव विशेषः, समीक्षिते तु सा नास्ति।
Then she described the power of Rāma's weapons. "His gold-adorned arrows, loosed from the bowstring, will tear your body apart as waves tear away the bank of the Gaṅgā." Next she showed that his boon itself would not save him: "Even if neither asuras nor gods can kill you, Rāvaṇa, now that you have stirred up this great enmity you will not escape him alive." The reasoning is subtle: Brahmā's boon protected him from gods and asuras, but not from a man, and so Rāma was to be his end. "Mighty Rāghava will put an end to what is left of your life; your life is as hard to keep as that of a beast tied to the sacrificial post. If Rāma were to look at you with eyes blazing with anger, rākṣasa, you would be burnt up this very day, as Kāma was by Rudra. He who could bring the moon down from the sky to the earth or destroy it, he who could dry up the ocean, he is the one who can set Sītā free." Last she spoke of the future as though it were already here: "Your life is gone, your fortune is gone, your strength is gone, your senses are gone, and through what you have done Laṅkā too will be made a widow." She put these four in the past, though they lay ahead, so firm was her certainty. The image of a widowed Laṅkā is striking too, the city as a wife and its king as her husband, and in the Yuddha Kāṇḍa it will come true.
४‘धर्मपत्नी दृढव्रता’, हंसी-मद्गुकोपमा, शरीरनिरपेक्षता
१९तथाहं धर्मनित्यस्य धर्मपत्नी दृढव्रता।
त्वया स्प्रष्टुं न शक्याहं राक्षसाधम पापिना॥
२०क्रीडन्ती राजहंसेन पद्मषण्डेषु नित्यशः।
हंसी सा तृणमध्यस्थं कथं द्रक्ष्येत मद्गुकम्॥
२१इदं शरीरं निःसंज्ञं बन्ध वा घातयस्व वा।
नेदं शरीरं रक्ष्यं मे जीवितं वापि राक्षस॥
२२न तु शक्यमपक्रोशं पृथिव्यां दातुमात्मनः।
एवमुक्त्वा तु वैदेही क्रोधात्सुपरुषं वचः॥
२३रावणं जानकी तत्र पुनर्नोवाच किंचन।
सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं रोमहर्षणम्॥
‘तथा अहम् अपि धर्मनित्यस्य रामस्य धर्मपत्नी दृढव्रता; पापिना त्वया राक्षसाधम अहं स्प्रष्टुं न शक्या।’ अनन्तरं सा द्वितीयाम् उपमां वदति — ‘नित्यशः पद्मषण्डेषु राजहंसेन सह क्रीडन्ती हंसी तृणमध्यस्थं मद्गुकं कथं द्रक्ष्येत?’ मद्गुः इति जलकाकः, हंसस्य विपरीतः; एतेन सा रामस्य रावणस्य च अन्तरं स्पष्टं करोति। ततः सा शरीरे निरपेक्षतां प्रकटयति — ‘इदं शरीरं निःसंज्ञम्; बन्ध वा घातयस्व वा। राक्षस, मया इदं शरीरं न रक्ष्यम्, जीवितम् अपि न; किन्तु पृथिव्याम् आत्मनः अपक्रोशं दातुं तु न शक्यम्।’ एतत् एव सीतायाः निश्चयस्य सारः — प्राणाः त्याज्याः, कीर्तिः तु न। एवं क्रोधात् सुपरुषं वचः उक्त्वा जानकी रावणं प्रति पुनः किंचित् अपि न उवाच — मौनम् एव तस्याः अन्तिमम् अस्त्रम्। तत् परुषं रोमहर्षणं वचनं श्रुत्वा रावणः भयसंदर्शनं वचः प्रत्युवाच। अस्मिन् खण्डे त्रीणि वुल्गेटमात्राणि अर्धश्लोकद्वयानि वर्तन्ते — एकोनविंशे विंशे च श्लोके; समीक्षितसंस्करणे ते न विद्यन्ते। तयोः विषयः तु सर्गस्य मूलभावम् एव दृढीकरोति, अतः प्रक्षेपः इति न वक्तव्यम्, अपितु वुल्गेटपरम्परायाः पाठविस्तारः इति एव। हंसी-मद्गुकोपमा च लोकप्रसिद्धा, सा च सीतायाः वाचि उपहासस्य एकः एव प्रयोगः।
"In just the same way I am the lawful wife of Rāma, who is ever devoted to dharma, and firm in my vow. You, sinner, basest of rākṣasas, cannot touch me." Then she gave a second likeness: "How could a goose who always plays with the royal gander among the lotus beds so much as look at a water-crow skulking in the reeds?" The water-crow is the very opposite of the swan, and with that familiar image, her one touch of mockery, she made plain the gulf between Rāma and Rāvaṇa. Then she declared how little her body mattered to her: "This body is senseless; bind it or have it killed. I need not guard this body, rākṣasa, nor my life either; but I cannot let reproach be spoken of me on this earth." That is the heart of her resolve: her life could be given up, her good name never. Having spoken these harsh words in anger, Janaka's daughter said nothing more to Rāvaṇa; silence was her last weapon. And Rāvaṇa, hearing her harsh and hair-raising words, answered with words meant to frighten her.
५द्वादशमासावधिः, राक्षसीनां प्रति आज्ञा
२४प्रत्युवाच ततः सीतां भयसंदर्शनं वचः।
शृणु मैथिलि मद्वाक्यं मासान्द्वादश भामिनि॥
२५कालेनानेन नाभ्येषि यदि मां चारुहासिनि।
ततस्त्वां प्रातराशार्थं सूदाश्छेत्स्यन्ति लेशशः॥
२६इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणः शत्रुरावणः।
राक्षसीश्च ततः क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत्॥
२७शीघ्रमेव हि राक्षस्यो विरूपा घोरदर्शनाः।
दर्पमस्यापनेष्यन्तु मांसशोणितभोजनाः॥
२८वचनादेव तास्तस्य सुघोरा घोरदर्शनाः।
कृतप्राञ्जलयो भूत्वा मैथिलीं पर्यवारयन्॥
२९स ताः प्रोवाच राजासौ रावणो घोरदर्शनाः।
प्रचाल्य चरणोत्कर्षैर्दारयन्निव मेदिनीम्॥
रावणस्य उत्तरम् अधुना प्रलोभनात् तर्जनं प्रति परिवर्तते — ‘मैथिलि, मम वाक्यं शृणु; भामिनि, द्वादश मासाः ते अवधिः। चारुहासिनि, एतेन कालेन यदि त्वं मां न अभ्येषि, ततः मम सूदाः त्वां प्रातराशार्थं लेशशः छेत्स्यन्ति।’ एवं परुषं वाक्यम् उक्त्वा शत्रुरावणः रावणः क्रुद्धः सन् राक्षसीः इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘विरूपाः घोरदर्शनाः मांसशोणितभोजनाः राक्षस्यः, शीघ्रम् एव अस्याः दर्पम् अपनेष्यन्तु।’ तस्य वचनात् एव ताः सुघोराः घोरदर्शनाः कृतप्राञ्जलयः भूत्वा मैथिलीं पर्यवारयन्। ततः घोरदर्शनः राजा रावणः चरणोत्कर्षैः मेदिनीं दारयन् इव प्रचाल्य ताः प्रोवाच। अत्र कविः रावणस्य दशाम् एकेन दृश्येन दर्शयति — यः क्षणात् पूर्वं पादयोः प्रणतः आसीत् सः एव अधुना पादाभ्यां भूमिं दारयति; प्रणयस्य विफलता क्रोधरूपेण परिणमति। ‘द्वादश मासाः’ इति अवधिः कथायाः दृष्ट्या महत्त्वपूर्णः — सुन्दरकाण्डे हनुमतः आगमनकाले सः एव कालः प्रायः समाप्तप्रायः भवति, सीतायाः च प्राणत्यागसङ्कल्पः तेन एव हेतुना उत्पद्यते। ‘सूदाः छेत्स्यन्ति’ इति वचनं राक्षसस्वभावस्य क्रौर्यं स्पष्टं करोति। ‘शत्रुरावणः’ इति पदेन कविः तस्य नाम्नः अर्थम् एव स्मारयति, किन्तु अत्र सः स्त्रियं प्रति गर्जति, न तु शत्रून् प्रति — एतेन विडम्बना जायते।
Now his tone turned from enticement to threat. "Listen to me, Maithilī. You have twelve months, lady. If within that time you do not come to me, sweet-smiling one, my cooks will cut you to pieces for my breakfast." The words lay bare the cruelty of rākṣasa nature. The twelve-month limit matters to the story: when Hanumān arrives in the Sundara Kāṇḍa that time is almost run out, and it is this that drives Sītā to resolve to end her life. Having said these harsh things, Rāvaṇa, who makes his enemies wail, turned in anger to the rākṣasa women. The epithet recalls the meaning of his name, but here he roared at a woman, not at enemies, and the irony is plain. "You rākṣasīs, misshapen and dreadful to look at, who feed on flesh and blood, break this woman's pride, and quickly." At his word those fearful, terrible-looking creatures folded their hands and surrounded Maithilī. Then King Rāvaṇa, dreadful to behold, strode about and spoke to them, stamping so hard he seemed to split the earth. In one picture the poet shows his state: the one who a moment before had bowed at her feet now tore the ground with them, and his failed wooing turned into fury.
६अशोकवनिकायां नयनम्, सीतायाः विचेतनता
३०अशोकवनिकामध्ये मैथिली नीयतामिति।
तत्रेयं रक्ष्यतां गूढं युष्माभिः परिवारिता॥
३१तत्रैनां तर्जनैर्घोरैः पुनः सान्त्वैश्च मैथिलीम्।
आनयध्वं वशं सर्वा वन्यां गजवधूमिव॥
३२इति प्रतिसमादिष्टा राक्षस्यो रावणेन ताः।
अशोकवनिकां जग्मुर्मैथिलीं परिगृह्य तु॥
३३सर्वकामफलैर्वृक्षैर्नानापुष्पफलैर्वृताम्।
सर्वकालमदैश्चापि द्विजैः समुपसेविताम्॥
३४सा तु शोकपरीताङ्गी मैथिली जनकात्मजा।
राक्षसीवशमापन्ना व्याघ्रीणां हरिणी यथा॥
३५शोकेन महता ग्रस्ता मैथिली जनकात्मजा।
न शर्म लभते भीरुः पाशबद्धा मृगी यथा॥
३६न विन्दते तत्र तु शर्म मैथिली विरूपनेत्राभिरतीव तर्जिता।
पतिं स्मरन्ती दयितं च देवरं विचेतनाभूद्भयशोकपीडिता॥
रावणः आदिशति — ‘मैथिली अशोकवनिकामध्ये नीयताम्; तत्र इयं युष्माभिः परिवारिता गूढं रक्ष्यताम्। तत्र एनां घोरैः तर्जनैः पुनः सान्त्वैः च — वन्यां गजवधूम् इव — सर्वाः वशम् आनयध्वम्।’ एवं रावणेन प्रतिसमादिष्टाः ताः राक्षस्यः मैथिलीं परिगृह्य अशोकवनिकां जग्मुः। सा वनिका सर्वकामफलैः वृक्षैः नानापुष्पफलैः च वृता, सर्वकालमदैः द्विजैः समुपसेविता च आसीत्। कविः अत्र विरोधम् एव दर्शयति — वनिका सर्वसुखपूर्णा, तत्र स्थिता सीता तु शोकपरीताङ्गी। व्याघ्रीणां मध्ये हरिणी इव सा राक्षसीवशम् आपन्ना; महता शोकेन ग्रस्ता पाशबद्धा मृगी इव सा भीरुः शर्म न लभते। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः — विरूपनेत्राभिः अतीव तर्जिता मैथिली तत्र शर्म न विन्दते; दयितं पतिं देवरं च स्मरन्ती सा भयशोकपीडिता विचेतना अभवत्। एतेन दृश्येन सर्गः समाप्यते, अरण्यकाण्डस्य च सीतासम्बद्धः भागः अशोकवनिकायाम् एव विश्राम्यति; ततः परं कथा रामम् अनुसरति। ‘वन्यां गजवधूम् इव’ इति उपमा रावणस्य दृष्टिम् एव प्रकाशयति — सीता तस्य कृते वशीकर्तव्यं वन्यं प्राणिमात्रम्। किन्तु कविः तत्क्षणम् एव हरिणी-व्याघ्री, पाशबद्धा मृगी इति उपमाभ्यां सीतायाः दृष्टिम् अपि दर्शयति। ‘पतिं स्मरन्ती दयितं च देवरम्’ इति अन्तिमे पादे देवरस्मरणम् अपि योजितम् — एतेन लक्ष्मणे तस्याः विश्वासः पुनः स्थापितः, यः पूर्वं सर्गे कटुवचनैः भग्नप्रायः आसीत्। अशोकवनिकायाः नाम अपि विडम्बनागर्भम् — यत्र शोकः न भवति इति नाम, तत्र एव सीतायाः शोकः परमं काष्ठां गच्छति।
"Take Maithilī into the middle of the aśoka grove," he commanded, "and keep her there in secret, surrounded by you. There, with terrible threats and then again with soothing words, all of you must bring her round, as one tames a wild she-elephant." The comparison reveals how he saw her, as a wild creature to be broken, but the poet at once shows her side of it with images of his own. So ordered, the rākṣasa women took hold of Maithilī and went to the aśoka grove. It was full of trees that yield every desire, and of trees bearing all kinds of flowers and fruits, and birds in the joy of every season came there. Everything in the grove was delight, yet Sītā in it was grief to the core of every limb. She fell into the power of the rākṣasīs like a doe among tigresses; seized by a great sorrow, the timid Maithilī found no peace, like a doe caught in a snare. Threatened beyond measure by those women with their misshapen eyes, she could find no comfort there, and remembering her beloved husband and her husband's brother she fainted, overcome by fear and grief. That she remembered Lakṣmaṇa too shows her trust in him restored, the trust that her bitter words had all but broken earlier. The very name of the grove is ironic: aśoka means "without sorrow," and it is there that Sītā's sorrow reaches its height. On this scene the sarga ends, and with it the part of the Araṇya Kāṇḍa that follows Sītā comes to rest in the aśoka grove; from here the story follows Rāma.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
अन्तरतः
५६.१
मध्ये, अन्तरे, उभयोः मध्यभागे
- सन्धिः
- अन्तर + तसिल् → अन्तरतः — सन्धिकार्यं नास्ति; मूलपाठे ‘तृणम् + अन्तरतः’ इति बाह्यसन्धौ मकारस्य परसवर्णः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अन्तर’ इत्यस्मात् तसिल्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तसिल्प्रत्ययान्तम्)
प्रत्यभाषत
५६.१
प्रत्युत्तरम् अददात्, प्रत्यवदत्
- सन्धिः
- प्रति + अभाषत → प्रत्यभाषत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रति’ इति उपसर्गः, ‘भाष्’ धातोः लङ् आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
धर्मसेतुः
५६.२
धर्मस्य मर्यादा, धर्मरक्षकः बन्धः
- सन्धिः
- मूलपाठे ‘धर्मसेतुः + इव’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य रेफः
- समासः
- धर्मस्य सेतुः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
सत्यसंधः
५६.२
सत्यप्रतिज्ञः, दृढवचनः
- सन्धिः
- सम् + धा → संधा — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- सत्या संधा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
सिंहस्कन्धः
५६.४
सिंहवत् पीनांसः, विशालस्कन्धः
- सन्धिः
- सिंह + स्कन्ध — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सिंहस्य स्कन्धः इव स्कन्धः यस्य सः — बहुव्रीहिः (उपमानपूर्वपदः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
निर्विषाः
५६.६
विषरहिताः, निर्वीर्याः
- सन्धिः
- निर् + विष → निर्विष — विसर्गस्य रेफः (घोषे परे)
- समासः
- निर्गतं विषं येभ्यः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
ज्याविप्रमुक्ताः
५६.७
धनुर्ज्यायाः निःसृताः, मौर्व्याः मुक्ताः
- सन्धिः
- वि + प्रमुक्त → विप्रमुक्त — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ज्यायाः विप्रमुक्ताः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘शराः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अवध्यः
५६.८
हन्तुम् अशक्यः, अवधार्हः
- सन्धिः
- न + वध्यः → अवध्यः — नञः ‘अ’ इति आदेशः; मूलपाठे ‘अवध्यः + असि’ इति बाह्यसन्धौ पूर्वरूपम् (ओ + अ = ओऽ)
- समासः
- न वध्यः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अन्तकरः
५६.९
नाशकः, अन्तं कुर्वन्
- सन्धिः
- अन्त + कर → अन्तकर — सन्धिकार्यं नास्ति; मूलपाठे ‘राघवः + अन्तकरः’ इति बाह्यसन्धौ पूर्वरूपम्
- समासः
- अन्तं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
रोषदीप्तेन
५६.१०
क्रोधेन प्रज्वलितेन
- सन्धिः
- रोष + दीप्त → रोषदीप्त — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रोषेण दीप्तम्, तेन — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘चक्षुषा’ इत्यस्य विशेषणम्)
गतासुः
५६.१२
गतप्राणः, मृतप्रायः
- सन्धिः
- गत + असु → गतासु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- गताः असवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
वैधव्यसंयुक्ता
५६.१२
विधवात्वं प्राप्ता, पतिहीना इव जाता
- सन्धिः
- विधवा + ष्यञ् → वैधव्य — आदिवृद्धिः (इ → ऐ)
- समासः
- वैधव्येन संयुक्ता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘लङ्का’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुखोदर्कम्
५६.१३
सुखपरिणामम्, यस्य फलं सुखम्
- सन्धिः
- सुख + उदर्क → सुखोदर्क — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- सुखम् उदर्कः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कर्म’ इत्यस्य विशेषणम्)
विनाभावम्
५६.१३
वियोगम्, पृथग्भावम्
- सन्धिः
- विना + भाव → विनाभाव — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विना भावः, तम् — अव्ययीभावगर्भः तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणत्वेन)
देवरसंयुक्तः
५६.१४
देवरेण सहितः (लक्ष्मणेन सह वर्तमानः)
- सन्धिः
- सम् + युक्त → संयुक्त — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- देवरेण संयुक्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भर्ता’ इत्यस्य विशेषणम्)
उत्सेकम्
५६.१५
गर्वम्, औद्धत्यम्, अहङ्कारम्
- सन्धिः
- उद् + सेक → उत्सेक — ‘खरि च’ इति चर्त्वसन्धिः (द् → त्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उद् + सिच्’ इत्यस्मात् घञ्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
प्रधृष्य
५६.१७
अभिभूय, बलात्कृत्य, धर्षयित्वा
- सन्धिः
- प्र + धृष्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र’ इति उपसर्गः, ‘धृष्’ धातोः ल्यप्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकः ल्यबन्तः)
स्रुग्भाण्डमण्डिता
५६.१८
स्रुक्स्रुवादियज्ञपात्रैः अलङ्कृता
- सन्धिः
- स्रुक् + भाण्ड → स्रुग्भाण्ड — जश्त्वसन्धिः (क् → ग् घोषे परे)
- समासः
- स्रुग्भाण्डैः मण्डिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वेदिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अवमर्दितुम्
५६.१८
मर्दयितुम्, दूषयितुम्, स्प्रष्टुम्
- सन्धिः
- अव + मर्दितुम् — सन्धिकार्यं नास्ति; मूलपाठे ‘चण्डालेन + अवमर्दितुम्’ इति बाह्यसन्धौ सवर्णदीर्घः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अव’ इति उपसर्गः, ‘मृद्’ धातोः णिजन्तात् तुमुन्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
मद्गुकम्
५६.२०
जलकाकम्, मत्स्यभक्षकं पक्षिणम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं पदान्तर्गतं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मद्गु’ इत्यस्मात् स्वार्थे कप्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
अपक्रोशम्
५६.२२
निन्दाम्, अपवादम्, कलङ्कम्
- सन्धिः
- अप + क्रोश → अपक्रोश — सन्धिकार्यं नास्ति; मूलपाठे ‘शक्यम् + अपक्रोशम्’ इति बाह्यसन्धौ मकारस्य परसवर्णः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अप + क्रुश्’ इत्यस्मात् घञ्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
प्रातराशार्थम्
५६.२५
प्रातःकालीनभोजनार्थम्
- सन्धिः
- प्रातर् + आश → प्रातराश — रेफस्य स्थितिः; ततः आश + अर्थ → आशार्थ, सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रातराशस्य अर्थः, तम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणत्वेन)
शत्रुरावणः
५६.२६
शत्रून् रोदयिता — ‘रावण’ इति नाम्नः निर्वचनम्
- सन्धिः
- शत्रु + रावण → शत्रुरावण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शत्रून् रावयति इति — उपपदतत्पुरुषः (नाम्नः श्लेषः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
कृतप्राञ्जलयः
५६.२८
बद्धाञ्जलयः, हस्तौ संयोज्य स्थिताः
- सन्धिः
- प्र + अञ्जलि → प्राञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कृतः प्राञ्जलिः याभिः ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
चरणोत्कर्षैः
५६.२९
पादाघातैः, पादप्रहारैः
- सन्धिः
- चरण + उत्कर्ष → चरणोत्कर्ष — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- चरणानाम् उत्कर्षाः, तैः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
शोकपरीताङ्गी
५६.३४
यस्याः सर्वाणि अङ्गानि शोकेन व्याप्तानि
- सन्धिः
- परीत + अङ्ग → परीताङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शोकेन परीतानि अङ्गानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
विचेतना
५६.३६
नष्टचेतना, मूर्च्छिता इव
- सन्धिः
- वि + चेतना → विचेतना — सन्धिकार्यं नास्ति; मूलपाठे ‘विचेतना + अभूत्’ इति बाह्यसन्धौ सवर्णदीर्घः
- समासः
- विगता चेतना यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्