पूर्वस्मिन् सर्गे रामः विराधं नाम भीमबलं राक्षसं हत्वा गर्ते निखातवान्; ततः एव अस्य सर्गस्य कथा प्रवर्तते। वीर्यवान् रामः प्रथमं भीतां सीतां परिष्वज्य समाश्वासयति — एतेन कविः सूचयति यत् युद्धानन्तरं वीरस्य प्रथमं कर्तव्यं भीतायाः पत्न्याः आश्वासनम् एव, न तु स्वविजयस्य श्लाघा। ततः सः दीप्ततेजसं भ्रातरं लक्ष्मणम् आह — ‘इदं वनं दुर्गं कष्टप्रदं च वर्तते, वयं च वनचर्यायां न कुशलाः स्मः; अतः शीघ्रम् एव तपोधनं शरभङ्गम् अभिगच्छाम’ इति। अत्र रामस्य विनयः प्रकाशते — विराधं हत्वा अपि सः आत्मानं वनविद्यायाम् अनभिज्ञम् एव मन्यते, मार्गदर्शनार्थं च तपस्विनम् उपसर्पति। एवम् उक्त्वा राघवः शरभङ्गस्य आश्रमं गच्छति। तत्र देवतुल्यप्रभावस्य तपसा शुद्धान्तःकरणस्य मुनेः समीपे सः महत् अद्भुतं किमपि पश्यति। किम् एतत् अद्भुतम् इति प्रश्नेन एव श्रोतुः कुतूहलं जनयित्वा कविः अग्रिमं वर्णनम् आरभते। शरभङ्गः इति नाम अत्र प्रथमं श्रूयते; सः दण्डकारण्यस्य प्राचीनः तपस्वी।

रामः पश्यति — कश्चित् दिव्यः पुरुषः वपुषा विभ्राजमानः, सूर्यस्य वैश्वानरस्य च प्रभया तुल्यः, श्रेष्ठं रथम् आरूढः, आकाशे स्थितः, देवैः च अनुगतः वर्तते। सः वसुधां न स्पृशति — एतत् एव दिव्यत्वस्य प्रसिद्धं चिह्नम्, यतः देवानां चरणौ भूमिं न स्पृशतः। तस्य आभरणानि सुप्रभाणि, वस्त्राणि च विरजांसि, रजोलेशेन अपि अकलङ्कितानि। तद्विधैः एव अन्यैः बहुभिः महात्मभिः सः परिवृत्य पूज्यमानः आसीत् — अर्थात् तुल्यतेजसाम् एव तत्र समागमः। तस्य रथः हरितैः वाजिभिः युक्तः, अन्तरिक्षगतः, तरुणादित्यसंनिभः च आसीत्; रामः तं दूरात् एव अपश्यत्। उपरि पाण्डुरमेघपुञ्जसदृशं चन्द्रमण्डलतुल्यं विमलं छत्रं चित्रमाल्यैः उपशोभितम् आसीत्। रुक्मदण्डे महाधने अग्र्ये चामरव्यजने वरनारीभ्यां गृहीते मूर्धनि च धूयमाने आस्ताम्। गन्धर्वाः अमराः सिद्धाः परमर्षयः च बहवः तत्र समुपस्थिताः आसन्। एतेन कविः राजचिह्नानाम् एव दिव्यं प्रतिरूपं दर्शयति — छत्रं चामरं परिषद् स्तुतिः च, सर्वम् अत्र अन्तरिक्षे एव विद्यते। पुनः च ध्येयम् — रामः प्रथमं तेजः पश्यति, ततः रथम्, ततः छत्रचामरादीनि, अन्ते च परिषदम्; एषा क्रमिका दृष्टिः एव दूरात् आगच्छतः दर्शनस्य स्वाभाविकः क्रमः। एतावता वर्णनेन कविः श्रोतुः मनसि दिव्यम् ऐश्वर्यं स्थापयति, येन परतः रामस्य प्रश्नः ‘कः एषः’ इति सार्थकः भवति। ‘असंस्पृशन्तं वसुधाम्’ इति विशेषणं श्लोकस्य केन्द्रम्, यतः तेन एव दृष्टः पुरुषः मानुषः न, अपि तु विबुधेश्वरः इति निश्चीयते। द्वे एव नार्यौ चामरव्यजने धारयतः, ते च ‘वरनार्यौ’ इति उक्ते — दिव्यस्य परिचारकवर्गस्य अपि श्रेष्ठता एतेन सूच्यते।

ते सर्वे अन्तरिक्षगतं देवम् अग्र्याभिः गीर्भिः स्तुवन्ति स्म। वासवे शरभङ्गेन सह सम्भाषमाणे सति रामः शतक्रतुं दृष्ट्वा लक्ष्मणम् आह, अङ्गुल्या रथम् उद्दिश्य च भ्रातुः तत् अद्भुतं दर्शयति। ‘लक्ष्मण, अर्चिष्मन्तं श्रिया जुष्टम्, आदित्यम् इव प्रतपन्तम्, अन्तरिक्षगतं तं रथं पश्य। ये हयाः पुरा पुरुहूतस्य शक्रस्य महिमानं वर्णयद्भिः अस्माभिः श्रुताः, ते एव इमे दिव्याः हरयः ध्रुवम् अत्र वर्तन्ते। ये च इमे अभितः दिशं तिष्ठन्ति, ते शतं शतं कुण्डलिनः खड्गपाणयः युवानः, विस्तीर्णविपुलोरस्काः, परिघायतबाहवः, शोणांशुवसनाः, व्याघ्राः इव च दुरासदाः सन्ति। सर्वेषाम् उरोदेशेषु ज्वलनसंनिभाः हाराः विराजन्ते; ते सर्वे च पञ्चविंशतिवार्षिकं रूपं बिभ्रति। देवानां वयः नित्यम् एतादृशम् एव भवति इति किल कथ्यते; तत् एव अत्र प्रत्यक्षम्, यतः एते पुरुषव्याघ्राः प्रियदर्शनाः दृश्यन्ते। त्वं वैदेह्या सह मुहूर्तम् इह एव तिष्ठ; यावत् अहं व्यक्तं जानामि कः एषः रथे स्थितः द्युतिमान् इति।’ अत्र कविः रामस्य स्वभावं सूचयति — अपरिचितं तेजः दृष्ट्वा सः न भयं गच्छति, न च साहसम् आचरति, अपि तु सीतां लक्ष्मणे न्यस्य स्वयम् एव परीक्षितुं गच्छति। वर्णने अपि रामस्य शास्त्रज्ञता प्रकटा — देवानां लक्षणानि, तेषां नित्यं तरुणं वयः, दिव्यानां हयानां प्रसिद्धिः च सः स्मरति, तेन च दृष्टं वस्तु शास्त्रेण मेलयति। लक्ष्मणं प्रति एतत् सर्वं कथयन् सः भ्रातरम् अपि तस्मिन् दर्शने भागिनं करोति। ‘शतं शतम्’ इति वीप्सया अनुचराणां बाहुल्यं सूच्यते, ‘व्याघ्राः इव दुरासदाः’ इति उपमया च तेषां दुर्धर्षता। ‘इहैव सह वैदेह्या मुहूर्तं तिष्ठ’ इति वचने सीतायाः रक्षणे रामस्य नित्या सावधानता दृश्यते — एकाकिनीं तां क्वचिदपि न त्यजति, भ्रातरि एव तस्याः भारं न्यस्यति। एवं वर्णनं समाप्य सः स्वयम् आश्रमाभिमुखं प्रस्थातुम् उद्यतः भवति, कथा च अग्रे प्रवर्तते। ‘एतद्धि किल देवानां वयः’ इति ‘किल’ शब्देन रामः स्वं ज्ञानं श्रुतिमूलम् एव इति सूचयति, न तु प्रत्यक्षानुभवमूलम्। तथापि दृष्टं लक्षणं श्रुतेन मेलयित्वा सः निश्चयं करोति यत् एते देवाः एव इति।

‘इह एव स्थीयताम्’ इति सौमित्रिम् उक्त्वा काकुत्स्थः शरभङ्गाश्रमं प्रति अभिचक्राम। समभिगच्छन्तं रामं प्रेक्ष्य शचीपतिः शरभङ्गम् अनुज्ञाप्य विबुधान् आह — ‘अयं रामः इह उपयाति; यावत् सः मां न अभिभाषते, तावत् एव मम कार्यं निष्ठां नयत; ततः परं सः मां द्रष्टुम् अर्हति। अनेन हि महत् कर्म कर्तव्यम् अस्ति, यत् अन्यैः सुदुष्करम्; तत् समाप्य जितवन्तं कृतार्थं च इमम् अहम् अचिरात् एव द्रक्ष्यामि।’ एवं वज्री तं तापसम् आमन्त्र्य मानयित्वा च हययुक्तेन रथेन दिवं ययौ। अत्र कविः सूक्ष्मं भावं दर्शयति — रावणवधरूपं महत् कार्यं यावत् न सिद्धम्, तावत् इन्द्रः रामेण सह साक्षात् संवादं न इच्छति, यतः देवानां वरप्रदानेन रामस्य पुरुषकारः न्यूनताम् इयात्। देवाः अपि रामस्य स्वयंसिद्धं पराक्रमम् एव अपेक्षन्ते इति अस्य प्रसङ्गस्य आन्तरः अर्थः। ‘निष्ठां नयत’ इति वचनेन इन्द्रः देवान् कार्यसमाप्तये प्रेरयति, स्वयं च त्वरितं प्रयाति। शरभङ्गम् आमन्त्र्य मानयित्वा च गमनम् — एतेन इन्द्रस्य विनयः अपि दर्शितः, यतः महान् अपि तपस्विनं विना अनुज्ञां न त्यजति। रथस्य हययुक्तत्वं पुनः स्मृत्वा कविः दिव्यस्य गमनस्य चित्रं पूरयति।

सहस्राक्षे प्रयाते राघवः सपरिच्छदः अग्निहोत्रम् उपासीनं शरभङ्गम् उपागमत्। रामः सीता लक्ष्मणः च तस्य पादौ गृहीत्वा तदनुज्ञया निषेदुः; मुनिना च निमन्त्रिताः सन्तः वासं लब्धवन्तः। ततः रामः शक्रोपयानस्य कारणं पृच्छति, मुनिः च सर्वं यथावत् निवेदयति — ‘एषः वरदः मां ब्रह्मलोकं नेतुम् इच्छति; सः लोकः मया उग्रेण तपसा जितः, अकृतात्मभिः च दुष्प्रापः। किन्तु त्वां प्रियातिथिम् अदृष्ट्वा अहं तं लोकं न गच्छामि, यतः त्वम् अदूरतः वर्तसे इति मया ज्ञातम्। धार्मिकेण महात्मना त्वया समागम्य एव अहं त्रिदिवं ततः च परं लोकं गमिष्यामि। हे नरशार्दूल, मया जिताः ये अक्षयाः शुभाः ब्राह्म्याः नाकपृष्ठ्याः च लोकाः, तान् मामकान् त्वं प्रतिगृह्णीष्व।’ अत्र तपस्विनः औदार्यं परमं दृश्यते — दीर्घेण तपसा अर्जितं फलम् अपि सः अतिथये दातुम् उद्यतः। अतिथिसत्कारस्य एषा एव पराकाष्ठा यत् दाता स्वार्जितं सर्वस्वम् एव प्रयच्छति। रामस्य सीतायाः लक्ष्मणस्य च पादग्रहणम्, मुनेः अनुज्ञा, निमन्त्रणम्, वासदानं च — एतैः चतुर्भिः क्रमैः कविः यथाविधि अतिथिसत्कारं दर्शयति। मुनेः वचने ‘अदृष्ट्वा प्रियातिथिम्’ इति पदं मार्मिकम् — ब्रह्मलोकस्य आमन्त्रणम् अपि सः अतिथिदर्शनार्थं प्रतीक्षते। अत्र वर्णिताः लोकाः द्विविधाः — ब्राह्म्याः, नाकपृष्ठ्याः च; उभये अपि अक्षयाः शुभाः च इति उक्तम्। ‘जितम् उग्रेण तपसा’ इति पदेन कविः दर्शयति यत् ब्रह्मलोकः दानेन न, अपि तु तपसा एव जीयते। शक्रोपयानस्य कारणं पृच्छन् रामः औत्सुक्यं न गोपयति; मुनिः अपि सर्वं स्पष्टम् आचष्टे, न किमपि निगूहति।

एवम् उक्तः सर्वशास्त्रविशारदः रामः विनयेन प्रत्याह — ‘हे महामुने, अहम् एव सर्वान् लोकान् आहरिष्यामि; इदानीं तु इह कानने प्रदिष्टम् आवासस्थानम् इच्छामि।’ एतत् वचनं क्षत्रियधर्मस्य स्वरूपम् एव प्रकाशयति — परार्जितं फलं न ग्राह्यम्, स्वपराक्रमेण एव सर्वं साधनीयम्। शक्रतुल्यबलेन राघवेण एवम् उक्तः महाप्राज्ञः शरभङ्गः पुनः अब्रवीत् — ‘इह अरण्ये महातेजाः धार्मिकः नियतव्रतः सुतीक्ष्णः नाम मुनिः वसति; सः एव ते श्रेयः विधास्यति। शुचौ देशे रमणीये वनोद्देशे स्थितं तं तपस्विनम् अभिगच्छ; सः ते वासं विधास्यति। इमां पुष्पोडुपवहां मन्दाकिनीं नदीं प्रतिस्रोतम् अनुव्रज, ततः तत्र गमिष्यसि। एषः एव पन्थाः। किन्तु हे तात, मुहूर्तं मां पश्य — यावत् अहं जीर्णां त्वचम् इव उरगः इमानि गात्राणि त्यजामि।’ उरगोपमया कविः दर्शयति यत् तपस्विनः देहत्यागः न मरणम्, अपि तु जीर्णस्य कोशस्य विमोचनमात्रम्। शरभङ्गस्य निर्देशः त्रिभिः अंशैः युक्तः — कः मुनिः, कुत्र सः, केन मार्गेण गन्तव्यम् इति। नद्याः स्रोतःप्रतिकूलगमनम् इति स्पष्टं दिङ्निर्देशनम्, पुष्पवाहिनी मन्दाकिनी इति च रमणीयं चित्रम्। अन्ते ‘मुहूर्तं पश्य’ इति प्रार्थनया मुनिः स्वदेहत्यागस्य साक्षिणं रामम् एव करोति। ‘अहम् एव आहरिष्यामि’ इति वाक्ये ‘एव’ इति पदं बलवत् — परप्रसादेन प्राप्तं स्वर्गं रामः न इच्छति। तथापि सः मुनेः वचनं न अवमन्यते, प्रत्युत तस्य निर्देशम् अनुसृत्य सुतीक्ष्णं प्रति गन्तुं सज्जः भवति। सुतीक्ष्णः ‘नियतः’ इति विशेष्यते, अर्थात् नियमनिष्ठः संयतव्रतः च।

ततः सः अग्निं समाधाय मन्त्रवत् आज्येन हुत्वा महातेजाः शरभङ्गः हुताशनं प्रविवेश। अग्निः तस्य महात्मनः रोमाणि केशान् जीर्णां त्वचम् अस्थीनि मांसं शोणितं च दग्धवान् — कविः अत्र देहस्य सर्वान् अवयवान् गणयति, येन पार्थिवस्य सर्वथा दाहः सूच्यते। ततः सः पावकसंकाशः कुमारः समपद्यत, अग्निचयात् उत्थाय च व्यरोचत — एतत् तपसः फलम्, यत् जीर्णं शरीरं त्यक्त्वा दिव्यं नूतनं वपुः प्राप्यते। आहिताग्नीनाम् ऋषीणां महात्मनां देवानां च लोकान् व्यतिक्रम्य सः ब्रह्मलोकं व्यरोहत; क्रमेण उपरिष्टात् लोकानां गणनया कविः तपसः उत्कर्षं दर्शयति। तत्र पुण्यकर्मा द्विजर्षभः सानुचरं पितामहं ददर्श; पितामहः अपि तं द्विजं समीक्ष्य ननन्द, ‘सुस्वागतम्’ इति च उवाच। एतेन मधुरेण स्वागतवचनेन सर्गः समाप्यते। अत्र च ध्येयं यत् शरभङ्गः रामदर्शनात् पूर्वं देहं न त्यजति, दर्शनानन्तरं च क्षणम् अपि न विलम्बते — तपस्विनः जीवितस्य एतत् एव अवशिष्टं प्रयोजनम् आसीत् इति कविः सूचयति। अग्निप्रवेशः अत्र न आत्मघातः, अपि तु शास्त्रविहितः योगमार्गः — मन्त्रपूर्वकं हवनं कृत्वा एव सः अग्निं प्रविशति। ब्रह्मणः स्वागतवचनम् एव तस्य तपसः परमं प्रमाणम्।

గత సర్గలో రాముడు భీకరబలుడైన విరాధుడనే రాక్షసుని చంపి గుంతలో పాతిపెట్టాడు; అక్కడి నుండే ఈ సర్గ కథ సాగుతుంది. వీర్యవంతుడైన రాముడు ముందుగా భయపడిన సీతను కౌగిలించుకొని ఊరడిస్తాడు — యుద్ధం తర్వాత వీరుని మొదటి కర్తవ్యం భయపడిన భార్యను ఊరడించడమే, తన విజయాన్ని పొగడుకోవడం కాదని కవి దీనితో సూచిస్తున్నాడు. తర్వాత అతడు ప్రజ్వలించే తేజస్సు గల సోదరుడు లక్ష్మణునితో అంటాడు — ‘ఈ వనం దుర్గమమైనది, కష్టాలు కలిగించేది; మనం వనచర్యలో నేర్పరులం కాము; కాబట్టి త్వరగా తపోధనుడైన శరభంగుని వద్దకు వెళ్దాం.’ ఇక్కడ రాముని వినయం ప్రకాశిస్తుంది — విరాధుని చంపి కూడా అతడు తనను అడవి విద్యలో అనభిజ్ఞునిగానే భావిస్తాడు, మార్గదర్శనం కోసం తపస్విని సమీపిస్తాడు. ఇలా చెప్పి రాఘవుడు శరభంగుని ఆశ్రమానికి వెళ్తాడు. అక్కడ దేవతుల్య ప్రభావం గల, తపస్సుతో శుద్ధమైన అంతఃకరణం గల ఆ ముని సమీపంలో అతడు ఏదో గొప్ప అద్భుతాన్ని చూస్తాడు. ఆ అద్భుతం ఏమిటి అనే ప్రశ్నతోనే శ్రోతలో కుతూహలం పుట్టించి కవి తదుపరి వర్ణనను ప్రారంభిస్తాడు. శరభంగుడనే పేరు ఇక్కడ మొదటిసారి వినబడుతుంది; ఆయన దండకారణ్యంలోని ప్రాచీన తపస్వి.

రాముడు చూస్తున్నాడు — ఒక దివ్యపురుషుడు దేహకాంతితో ప్రకాశిస్తూ, సూర్యాగ్నుల కాంతితో సమానుడై, శ్రేష్ఠమైన రథం ఎక్కి, ఆకాశంలో నిలిచి, దేవతలు వెంట రాగా ఉన్నాడు. అతడు భూమిని తాకడు — ఇదే దివ్యత్వపు ప్రసిద్ధ చిహ్నం, ఎందుకంటే దేవతల పాదాలు భూమిని తాకవు. అతని ఆభరణాలు మిక్కిలి కాంతిమంతమైనవి, వస్త్రాలు నిర్మలమైనవి, ధూళి లేశమైనా అంటనివి. అతనిలాంటి ఇతర అనేక మహాత్ములు అతనిని చుట్టుముట్టి పూజిస్తున్నారు — అంటే సమాన తేజస్సు గలవారి సమాగమమే అక్కడ ఉంది. అతని రథం పచ్చని గుర్రాలతో కూడి, అంతరిక్షంలో నిలిచి, బాలసూర్యునిలా ఉంది; రాముడు దానిని దూరం నుండే చూశాడు. పైన తెల్లని మేఘసమూహంలాంటి, చంద్రమండలం వంటి నిర్మలమైన ఛత్రం చిత్రమాలలతో అలంకరించబడి ఉంది. బంగారు కాడలు గల, మహామూల్యమైన, శ్రేష్ఠమైన రెండు చామరాలను ఇద్దరు సుందరీమణులు పట్టుకొని అతని తలపై వీస్తున్నారు. గంధర్వులూ దేవతలూ సిద్ధులూ అనేకమంది పరమర్షులూ అక్కడ చేరి ఉన్నారు. దీనితో కవి రాజచిహ్నాలకే దివ్యమైన ప్రతిరూపాన్ని చూపుతున్నాడు — ఛత్రం, చామరం, పరిషత్తు, స్తుతి — అన్నీ ఇక్కడ అంతరిక్షంలోనే ఉన్నాయి. ఇంకా గమనించాలి — రాముడు మొదట తేజస్సును చూస్తాడు, తర్వాత రథాన్ని, తర్వాత ఛత్రచామరాదులను, చివరికి పరిషత్తును; దూరం నుండి వస్తున్న దృశ్యాన్ని చూడటంలో సహజమైన క్రమం ఇదే. ఇంత వర్ణనతో కవి శ్రోత మనస్సులో దివ్యైశ్వర్యాన్ని స్థాపిస్తాడు, దానివల్ల తర్వాత ‘ఇతడెవరు’ అనే రాముని ప్రశ్న సార్థకమవుతుంది. ‘భూమిని తాకనివాడు’ అనే విశేషణం శ్లోకానికి కేంద్రం, ఎందుకంటే దానితోనే కనిపించిన పురుషుడు మానవుడు కాడని, దేవేంద్రుడని నిశ్చయమవుతుంది. చామరాలను పట్టుకున్నది ఇద్దరు స్త్రీలు మాత్రమే, వారు ‘వరనారులు’ (సుందరీమణులు) అని చెప్పబడ్డారు — దివ్యుని పరిచారకవర్గపు శ్రేష్ఠత్వం కూడా దీనితో సూచించబడుతుంది.

వారంతా అంతరిక్షంలో ఉన్న ఆ దేవుని శ్రేష్ఠమైన వాక్కులతో స్తుతిస్తున్నారు. వాసవుడు శరభంగునితో సంభాషిస్తుండగా, రాముడు శతక్రతువును చూసి లక్ష్మణునితో మాట్లాడుతూ, వేలితో రథాన్ని చూపిస్తూ ఆ అద్భుతాన్ని సోదరునికి చూపుతాడు. ‘లక్ష్మణా, కాంతులు వెదజల్లుతూ, శోభతో నిండి, సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తూ అంతరిక్షంలో ఉన్న ఆ రథాన్ని చూడు. పూర్వం పురుహూతుడైన శక్రుని మహిమను వర్ణించినవారి నుండి మనం విన్న గుర్రాలు — ఆ దివ్యాశ్వాలే నిశ్చయంగా ఇక్కడ ఉన్నాయి. చుట్టూ దిక్కులలో నిలిచిన వీరు వందల వందలుగా ఉన్నారు — కుండలాలు ధరించి, ఖడ్గాలు చేత పట్టుకున్న యువకులు, విశాలమైన విపులమైన వక్షస్సులు గలవారు, ఇనుపగుదియల్లా పొడవైన బాహువులు గలవారు, ఎర్రని వస్త్రాలు ధరించినవారు, పులుల్లా సమీపించరానివారు. అందరి వక్షస్థలాలపై అగ్నిలా మెరిసే హారాలు విరాజిల్లుతున్నాయి; వారంతా ఇరవై ఐదేళ్ళ వయస్సు గల రూపాన్ని ధరించి ఉన్నారు. దేవతల వయస్సు ఎప్పుడూ ఇలాగే ఉంటుందని చెబుతారట; అదే ఇక్కడ ప్రత్యక్షమవుతోంది, ఎందుకంటే ఈ పురుషవ్యాఘ్రులు చూడ ముచ్చటగా కనిపిస్తున్నారు. నీవు వైదేహితో కలిసి కొద్దిసేపు ఇక్కడే ఉండు; రథంలో ఉన్న ఆ తేజస్వి ఎవరో నేను స్పష్టంగా తెలుసుకునే వరకు.’ ఇక్కడ కవి రాముని స్వభావాన్ని సూచిస్తున్నాడు — అపరిచితమైన తేజస్సును చూసి అతడు భయపడడు, దుస్సాహసమూ చేయడు; సీతను లక్ష్మణునికి అప్పగించి తానే పరీక్షించడానికి వెళ్తాడు. వర్ణనలో కూడా రాముని శాస్త్రజ్ఞత ప్రకటమవుతుంది — దేవతల లక్షణాలను, వారి నిత్య యౌవనాన్ని, దివ్యాశ్వాల ప్రసిద్ధిని అతడు స్మరించి, చూసిన దానిని శాస్త్రంతో సరిపోలుస్తాడు. ఇదంతా లక్ష్మణునికి చెబుతూ అతడు సోదరుని కూడా ఆ దర్శనంలో భాగస్వామిని చేస్తాడు. ‘వందల వందలు’ అనే పునరుక్తితో అనుచరుల బాహుళ్యమూ, ‘పులుల్లా సమీపించరానివారు’ అనే ఉపమతో వారి దుర్ధర్షతా సూచించబడ్డాయి. ‘వైదేహితో కలిసి కొద్దిసేపు ఇక్కడే ఉండు’ అనే మాటలో సీత రక్షణ విషయంలో రాముని నిత్య జాగరూకత కనిపిస్తుంది — ఆమెను ఎక్కడా ఒంటరిగా విడువడు, ఆమె భారాన్ని సోదరునికే అప్పగిస్తాడు. ఇలా వర్ణన ముగించి అతడు తానే ఆశ్రమం వైపు బయలుదేరడానికి సిద్ధమవుతాడు, కథ ముందుకు సాగుతుంది. ‘ఏతద్ధి కిల దేవానాం వయః’ (దేవతల వయస్సు ఇదేనట) అనే మాటలోని ‘కిల’ (అట) శబ్దంతో రాముడు తన జ్ఞానం శ్రుతిమూలకమైనదే, ప్రత్యక్షానుభవమూలకమైనది కాదని సూచిస్తాడు. అయినా చూసిన లక్షణాన్ని విన్నదానితో సరిపోల్చి వీరు దేవతలేనని అతడు నిశ్చయిస్తాడు.

‘ఇక్కడే ఉండు’ అని సౌమిత్రికి చెప్పి కాకుత్స్థుడు శరభంగాశ్రమం వైపు నడిచాడు. సమీపిస్తున్న రాముని చూసి శచీపతి శరభంగుని వద్ద సెలవు తీసుకొని దేవతలతో అన్నాడు — ‘ఈ రాముడు ఇక్కడికి వస్తున్నాడు; అతడు నాతో మాట్లాడక ముందే నా కార్యాన్ని నిష్ఠకు చేర్చండి; ఆ తర్వాతే అతడు నన్ను చూడదగును. ఇతనిచేత ఇతరులకు అతిదుష్కరమైన మహత్కార్యం జరగవలసి ఉంది; దానిని పూర్తిచేసి జయించి కృతార్థుడైన ఇతనిని నేను త్వరలోనే చూస్తాను.’ ఇలా వజ్రధారి ఆ తాపసుని వద్ద సెలవు తీసుకొని, ఆయనను సమ్మానించి, గుర్రాలు కట్టిన రథంలో స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. ఇక్కడ కవి ఒక సూక్ష్మభావాన్ని చూపుతున్నాడు — రావణవధ అనే మహత్కార్యం సిద్ధించనంతవరకు ఇంద్రుడు రామునితో ప్రత్యక్షంగా సంభాషించాలనుకోడు, ఎందుకంటే దేవతల వరప్రదానంతో రాముని పురుషకారం తగ్గిపోవచ్చు. దేవతలు కూడా రాముని స్వయంసిద్ధమైన పరాక్రమాన్నే ఆశిస్తున్నారనేది ఈ ప్రసంగపు అంతరార్థం. ‘నిష్ఠకు చేర్చండి’ అనే మాటతో ఇంద్రుడు దేవతలను కార్యసమాప్తికి ప్రేరేపిస్తాడు, తాను త్వరగా వెళ్ళిపోతాడు. శరభంగుని వద్ద సెలవు తీసుకొని సమ్మానించి వెళ్ళడం — దీనితో ఇంద్రుని వినయం కూడా చూపబడింది, ఎందుకంటే గొప్పవాడైనా అతడు తపస్వి అనుమతి లేకుండా వెళ్ళడు. రథం గుర్రాలతో కూడినదని మళ్ళీ గుర్తుచేసి కవి దివ్యుని ప్రయాణ చిత్రాన్ని పూర్తిచేస్తాడు.

సహస్రాక్షుడు వెళ్ళిపోయాక రాఘవుడు తన పరివారంతో అగ్నిహోత్రం చేస్తున్న శరభంగుని సమీపించాడు. రాముడూ సీతా లక్ష్మణుడూ ఆయన పాదాలు పట్టుకొని, ఆయన అనుమతితో కూర్చున్నారు; ముని ఆహ్వానించగా వారు అక్కడ బస పొందారు. అప్పుడు రాముడు శక్రుడు వచ్చిన కారణం అడుగుతాడు, ముని అంతా యథాతథంగా చెబుతాడు — ‘వరదుడైన ఇతడు నన్ను బ్రహ్మలోకానికి తీసుకెళ్ళాలనుకుంటున్నాడు; ఆ లోకాన్ని నేను ఉగ్రతపస్సుతో జయించాను, ఆత్మసంస్కారం లేనివారికి అది దుర్లభం. కానీ ప్రియాతిథివైన నిన్ను చూడకుండా నేను ఆ లోకానికి వెళ్ళను, ఎందుకంటే నీవు దగ్గరలోనే ఉన్నావని నాకు తెలిసింది. ధార్మికుడవూ మహాత్ముడవూ అయిన నిన్ను కలిసిన తర్వాతనే నేను త్రిదివానికీ, అక్కడి నుండి పై లోకానికీ వెళ్తాను. నరశార్దూలా, నేను జయించిన అక్షయమైన, శుభమైన బ్రహ్మలోకాలనూ స్వర్గలోకాలనూ — నావైన వాటిని — నీవు స్వీకరించు.’ ఇక్కడ తపస్వి ఔదార్యం పరమోన్నతంగా కనిపిస్తుంది — దీర్ఘతపస్సుతో ఆర్జించిన ఫలాన్ని కూడా ఆయన అతిథికి ఇవ్వడానికి సిద్ధపడ్డాడు. దాత తాను ఆర్జించిన సర్వస్వాన్నీ ఇచ్చివేయడమే అతిథిసత్కారానికి పరాకాష్ఠ. రాముడూ సీతా లక్ష్మణుడూ పాదాలు పట్టుకోవడం, ముని అనుమతి, ఆహ్వానం, బస ఇవ్వడం — ఈ నాలుగు క్రమాలతో కవి యథావిధి అతిథిసత్కారాన్ని చూపుతున్నాడు. ముని మాటలో ‘ప్రియాతిథిని చూడకుండా’ అనే పదం మర్మస్పర్శి — బ్రహ్మలోకపు ఆహ్వానాన్ని కూడా ఆయన అతిథి దర్శనం కోసం నిలిపి ఉంచాడు. ఇక్కడ వర్ణించిన లోకాలు రెండు రకాలు — బ్రహ్మలోకాలు, స్వర్గలోకాలు; రెండూ అక్షయమూ శుభమూ అని చెప్పబడింది. ‘ఉగ్రతపస్సుతో జయించిన’ అనే పదంతో బ్రహ్మలోకం దానంతో కాక తపస్సుతోనే జయించబడుతుందని కవి చూపుతున్నాడు. శక్రుడు వచ్చిన కారణం అడుగుతూ రాముడు తన కుతూహలాన్ని దాచుకోడు; ముని కూడా అంతా స్పష్టంగా చెబుతాడు, ఏదీ దాచడు.

ఇలా చెప్పబడిన సర్వశాస్త్రవిశారదుడైన రాముడు వినయంగా బదులిచ్చాడు — ‘మహామునీ, సర్వలోకాలనూ నేనే సంపాదించుకుంటాను; ఇప్పుడైతే ఈ అడవిలో మీరు సూచించే నివాసస్థానాన్ని కోరుకుంటున్నాను.’ ఈ మాట క్షత్రియధర్మ స్వరూపాన్నే ప్రకాశింపజేస్తుంది — ఇతరులు ఆర్జించిన ఫలాన్ని స్వీకరించకూడదు, స్వపరాక్రమంతోనే అంతా సాధించాలి. శక్రునితో సమానమైన బలం గల రాఘవుడు ఇలా అనగా మహాప్రాజ్ఞుడైన శరభంగుడు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘ఈ అరణ్యంలో మహాతేజస్వీ ధార్మికుడూ నియతవ్రతుడూ అయిన సుతీక్ష్ణుడనే ముని నివసిస్తున్నాడు; ఆయనే నీకు శ్రేయస్సు కూర్చుతాడు. పవిత్రమైన, రమణీయమైన వనప్రదేశంలో ఉన్న ఆ తపస్వి వద్దకు వెళ్ళు; ఆయన నీకు నివాసం ఏర్పాటు చేస్తాడు. పూలను తెప్పల్లా మోసుకుపోయే ఈ మందాకినీ నదిని ప్రవాహానికి ఎదురుగా అనుసరించు, అలా అక్కడికి చేరుకుంటావు. ఇదే దారి. కానీ నాయనా, కొద్దిసేపు నన్ను చూడు — పాము పాత కుబుసాన్ని విడిచినట్లు నేను ఈ అవయవాలను విడిచేవరకు.’ పాము ఉపమతో కవి చూపుతున్నాడు — తపస్వి దేహత్యాగం మరణం కాదు, పాతబడిన కోశాన్ని విడిచిపెట్టడం మాత్రమే. శరభంగుని నిర్దేశంలో మూడు అంశాలు ఉన్నాయి — ఏ ముని, ఆయన ఎక్కడ, ఏ దారిలో వెళ్ళాలి అని. నదీప్రవాహానికి ఎదురుగా వెళ్ళడం అనేది స్పష్టమైన దిక్సూచన; పూలను మోసుకుపోయే మందాకిని అనేది రమణీయమైన చిత్రం. చివర ‘కొద్దిసేపు చూడు’ అనే ప్రార్థనతో ముని రామునే తన దేహత్యాగానికి సాక్షిగా చేసుకుంటాడు. ‘నేనే సంపాదించుకుంటాను’ అనే వాక్యంలో ‘ఏవ’ (నేనే) అనే పదం బలమైనది — ఇతరుల అనుగ్రహంతో లభించే స్వర్గాన్ని రాముడు కోరడు. అయినా అతడు ముని మాటను అవమానించడు, పైగా ఆయన నిర్దేశాన్ని అనుసరించి సుతీక్ష్ణుని వద్దకు వెళ్ళడానికి సిద్ధమవుతాడు. సుతీక్ష్ణుడు ‘నియతుడు’ అని విశేషించబడ్డాడు, అంటే నియమనిష్ఠుడు, సంయతవ్రతుడు.

తరువాత మహాతేజస్వియైన శరభంగుడు అగ్నిని ప్రతిష్ఠించి, మంత్రపూర్వకంగా నెయ్యితో హోమం చేసి, అగ్నిలో ప్రవేశించాడు. అగ్ని ఆ మహాత్ముని రోమాలనూ కేశాలనూ ముదిమి పట్టిన చర్మాన్నీ ఎముకలనూ మాంసాన్నీ రక్తాన్నీ దహించింది — కవి ఇక్కడ దేహపు అవయవాలన్నిటినీ లెక్కిస్తాడు, దానితో భౌతికదేహం సంపూర్ణంగా దహించబడిందని సూచిస్తాడు. తరువాత ఆయన అగ్నిలా ప్రకాశించే కుమారునిగా మారి, చితి నుండి లేచి విరాజిల్లాడు — ఇదే తపఃఫలం, ముదిమి పట్టిన శరీరాన్ని విడిచి దివ్యమైన నూతన దేహాన్ని పొందడం. ఆహితాగ్నులైన ఋషుల లోకాలనూ, మహాత్ముల లోకాలనూ, దేవతల లోకాలనూ దాటి ఆయన బ్రహ్మలోకానికి ఆరోహించాడు; క్రమంగా పైపై లోకాలను లెక్కించడం ద్వారా కవి తపస్సు ఉత్కర్షను చూపుతున్నాడు. అక్కడ పుణ్యకర్ముడైన ఆ ద్విజశ్రేష్ఠుడు పరివారంతో కూడిన పితామహుని చూశాడు; పితామహుడు కూడా ఆ ద్విజుని చూసి ఆనందించి ‘సుస్వాగతం’ అన్నాడు. ఈ మధురమైన స్వాగతవచనంతో సర్గ ముగుస్తుంది. ఇక్కడ గమనించవలసినది — శరభంగుడు రామదర్శనానికి ముందు దేహాన్ని విడువలేదు, దర్శనం తర్వాత క్షణమైనా ఆలస్యం చేయలేదు; తపస్వి జీవితానికి మిగిలిన ప్రయోజనం ఇదొక్కటేనని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఇక్కడ అగ్నిప్రవేశం ఆత్మహత్య కాదు, శాస్త్రవిహితమైన యోగమార్గం — మంత్రపూర్వకంగా హవనం చేసిన తర్వాతనే ఆయన అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాడు. బ్రహ్మదేవుని స్వాగతవచనమే ఆయన తపస్సుకు పరమ ప్రమాణం.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் பயங்கர வலிமையுடைய விராதன் என்னும் ராக்ஷசனைக் கொன்று குழியில் புதைத்தான்; அங்கிருந்தே இந்தச் சர்க்கத்தின் கதை தொடர்கிறது. வீரம் மிக்க ராமன் முதலில் அஞ்சியிருந்த சீதையைத் தழுவி ஆறுதல் சொல்கிறான் — போருக்குப் பின் வீரனின் முதல் கடமை அஞ்சிய மனைவியை ஆற்றுவதே, தன் வெற்றியைப் புகழ்ந்துகொள்வது அன்று என்பதைக் கவிஞர் இதனால் சுட்டுகிறார். பிறகு அவன் ஒளிமிக்க தம்பி லக்ஷ்மணனிடம் சொல்கிறான்: ‘இந்தக் காடு அணுக அரியது, துன்பம் தருவது; நாமோ காட்டில் வாழ்வதில் தேர்ச்சி பெற்றவர்கள் அல்லோம்; ஆகவே தவத்தையே செல்வமாகக் கொண்ட சரபங்கரிடம் விரைவில் செல்வோம்.’ இங்கே ராமனின் பணிவு ஒளிர்கிறது — விராதனைக் கொன்ற பின்னும் அவன் தன்னைக் காட்டு வாழ்க்கை அறியாதவனாகவே கருதுகிறான்; வழிகாட்டலுக்காகத் தவசியை நாடுகிறான். இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு ராகவன் சரபங்கரின் ஆசிரமத்துக்குச் செல்கிறான். அங்கே தேவருக்கு நிகரான ஆற்றலுடையவரும் தவத்தால் தூய்மையான உள்ளம் உடையவருமான அந்த முனிவரின் அருகில் அவன் பெரியதொரு அற்புதத்தைக் காண்கிறான். அந்த அற்புதம் என்ன என்ற கேள்வியாலேயே கேட்பவரின் ஆவலைத் தூண்டிவிட்டுக் கவிஞர் அடுத்த வருணனையைத் தொடங்குகிறார். சரபங்கர் என்ற பெயர் இங்கேதான் முதன்முதலில் கேட்கப்படுகிறது; அவர் தண்டகாரண்யத்தின் தொன்மையான தவசி.

ராமன் காண்கிறான் — தெய்வீகமான ஒருவர் உடலொளியால் ஒளிர்கிறார்; சூரியனுக்கும் அக்கினிக்கும் நிகரான ஒளியுடையவர்; சிறந்த தேரில் ஏறி, வானில் நின்று, தேவர்களால் பின்தொடரப்படுகிறார். அவர் பூமியைத் தொடுவதில்லை — தேவர்களின் பாதங்கள் நிலத்தைத் தொடுவதில்லை; ஆகவே இதுவே தெய்வத்தன்மையின் புகழ்பெற்ற அடையாளம். அவருடைய அணிகலன்கள் நன்கு ஒளிர்ந்தன; ஆடைகள் தூசின் சிறு துளியாலும் கறைபடாதவை. அவரைப் போன்றே வேறு பல மகாத்மாக்களால் அவர் சூழப்பட்டு வழிபடப்பட்டார் — அதாவது சம ஒளியுடையவர்களே அங்கே கூடியிருந்தனர். அவருடைய தேர் பச்சை நிறக் குதிரைகள் பூட்டியது, வானில் நின்றது, இளஞ்சூரியனைப் போன்றது; ராமன் அதைத் தொலைவிலிருந்தே கண்டான். மேலே வெண்மேகக் குவியல் போன்ற, சந்திர மண்டலத்தை ஒத்த, பல வண்ண மாலைகளால் அழகுபெற்ற தூய குடை இருந்தது. பொன் கைப்பிடியுடைய, விலைமதிப்புள்ள, சிறந்த இரண்டு சாமரங்கள் இரண்டு அழகிய பெண்களால் பற்றப்பட்டு அவர் தலைக்கு மேல் வீசப்பட்டன. கந்தர்வர்களும் தேவர்களும் சித்தர்களும் பரமரிஷிகளும் பலர் அங்கே வந்திருந்தனர். இதனால் கவிஞர் அரச சின்னங்களின் தெய்வீகப் பிரதிபிம்பத்தையே காட்டுகிறார் — குடை, சாமரம், அவை, துதி — எல்லாம் இங்கே வானிலேயே இருக்கின்றன. மேலும் கவனிக்க வேண்டியது — ராமன் முதலில் ஒளியைக் காண்கிறான், பிறகு தேரை, பிறகு குடை, சாமரம் முதலியவற்றை, இறுதியில் அவையை; தொலைவிலிருந்து வருவதைக் காணும்போது இயல்பாக நிகழும் வரிசை இதுவே. இவ்வளவு வருணனையால் கவிஞர் கேட்பவரின் மனத்தில் தெய்வீகப் பெருமிதத்தை நிலைநாட்டுகிறார்; அதனால் பின்னர் ‘இவர் யார்?’ என்ற ராமனின் கேள்வி பொருள் பெறுகிறது. ‘பூமியைத் தொடாதவர்’ என்ற அடைமொழியே சுலோகத்தின் மையம்; ஏனெனில் அதனாலேயே கண்ட அந்த ஒருவர் மனிதர் அல்லர், தேவர்களின் தலைவர் என்று உறுதியாகிறது. இரண்டு பெண்கள் மட்டுமே சாமரங்களை ஏந்துகின்றனர்; அவர்கள் ‘அழகிய பெண்கள்’ என்று சொல்லப்படுகின்றனர் — தெய்வத்தின் பணியாளர்களும் சிறந்தவர்களே என்பது இதனால் சுட்டப்படுகிறது.

அவர்கள் அனைவரும் வானில் நின்ற தேவனைச் சிறந்த சொற்களால் துதித்தனர். இந்திரன் சரபங்கருடன் உரையாடிக்கொண்டிருக்கையில், நூறு வேள்விகள் செய்த அவனைக் கண்ட ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் பேசி, விரலால் தேரைச் சுட்டிக்காட்டித் தம்பிக்கு அந்த அற்புதத்தைக் காட்டுகிறான்: ‘லக்ஷ்மணா, ஒளிச்சுடருடைய, திருமகள் அருள் பெற்ற, சூரியனைப் போல எரியும், வானில் நிற்கும் அந்தத் தேரைப் பார். முன்பு புருஹூதனான இந்திரனின் பெருமையைச் சொல்லியவர்களிடமிருந்து நாம் கேட்டிருந்த குதிரைகள் — அந்தத் தெய்வீகப் பச்சைக் குதிரைகளே நிச்சயமாக இங்கே இருக்கின்றன. எல்லாத் திசைகளிலும் சுற்றி நிற்கும் இவர்கள் நூறு நூறாக இருக்கின்றனர் — குண்டலம் அணிந்தவர்கள், கையில் வாள் ஏந்தியவர்கள், இளைஞர்கள், அகன்ற பரந்த மார்புடையவர்கள், இரும்புத் தடிபோல நீண்ட கைகளை உடையவர்கள், சிவந்த ஒளிவீசும் ஆடை அணிந்தவர்கள், புலிகளைப் போல அணுக அரியவர்கள். எல்லோருடைய மார்புகளிலும் நெருப்பைப் போன்ற மாலைகள் ஒளிர்கின்றன; அவர்கள் அனைவரும் இருபத்தைந்து வயதுடைய தோற்றம் கொண்டிருக்கின்றனர். தேவர்களின் வயது எப்போதும் இப்படியே இருக்கும் என்று சொல்லப்படுகிறதல்லவா; அதுவே இங்கே கண்கூடாகத் தெரிகிறது; ஏனெனில் மனிதருள் புலிகளான இவர்கள் காண இனியவர்களாகத் தோன்றுகின்றனர். நீ வைதேகியுடன் சற்று நேரம் இங்கேயே இரு; தேரில் இருக்கும் ஒளிமிக்க இவர் யார் என்பதை நான் தெளிவாக அறிந்துகொள்ளும் வரை.’ இங்கே கவிஞர் ராமனின் இயல்பைச் சுட்டுகிறார் — அறியாத ஒளியைக் கண்டு அவன் அஞ்சுவதும் இல்லை, துணிச்சலாக முந்துவதும் இல்லை; சீதையை லக்ஷ்மணனிடம் ஒப்படைத்துவிட்டுத் தானே ஆராயச் செல்கிறான். வருணனையிலும் ராமனின் சாஸ்திர அறிவு வெளிப்படுகிறது — தேவர்களின் அடையாளங்கள், அவர்களுடைய என்றும் இளமையான வயது, தெய்வீகக் குதிரைகளின் புகழ் ஆகியவற்றை அவன் நினைவுகூர்ந்து, கண்டதை நூல்களில் கேட்டதோடு பொருத்துகிறான். இவற்றையெல்லாம் லக்ஷ்மணனிடம் சொல்வதன் மூலம் அவன் தம்பியையும் அந்தக் காட்சியில் பங்குதாரனாக்குகிறான். ‘நூறு நூறாக’ என்ற அடுக்குத்தொடரால் பணியாளர்களின் மிகுதி சுட்டப்படுகிறது; ‘புலிகளைப் போல அணுக அரியவர்கள்’ என்ற உவமையால் அவர்களை வெல்ல முடியாமை சுட்டப்படுகிறது. ‘வைதேகியுடன் சற்று நேரம் இங்கேயே இரு’ என்ற சொல்லில் சீதையைக் காப்பதில் ராமனுக்குள்ள இடையறாத கவனம் தெரிகிறது — அவளை எங்கும் தனியாக விடுவதில்லை; அவளுடைய பொறுப்பைத் தம்பியிடமே ஒப்படைக்கிறான். இவ்வாறு வருணனையை முடித்துவிட்டு அவன் தானே ஆசிரமத்தை நோக்கிப் புறப்பட முனைகிறான்; கதை முன்னே செல்கிறது. ‘தேவர்களின் வயது இதுவே என்று சொல்லப்படுகிறதல்லவா’ என்பதில் ‘கில’ — ‘சொல்லப்படுகிறது’ — என்ற சொல்லால், தன் அறிவு கேள்வியை அடிப்படையாகக் கொண்டதே, நேரடி அனுபவத்தை அன்று என்று ராமன் சுட்டுகிறான். ஆயினும் கண்ட அடையாளத்தைக் கேட்டறிந்ததோடு பொருத்தி, இவர்கள் தேவர்களே என்று அவன் உறுதி செய்கிறான்.

‘இங்கேயே இரு’ என்று சௌமித்ரியிடம் சொல்லிவிட்டுக் காகுத்ஸ்தன் சரபங்கரின் ஆசிரமத்தை நோக்கி நடந்தான். ராமன் நெருங்கி வருவதைக் கண்ட சசியின் கணவனான இந்திரன் சரபங்கரிடம் விடைபெற்றுத் தேவர்களிடம் சொன்னான்: ‘இதோ ராமன் இங்கே வருகிறான்; அவன் என்னிடம் பேசுவதற்குள் என் காரியத்தை முடித்துவிடுங்கள்; அதன் பிறகே அவன் என்னைக் காணத் தகுந்தவன். இவனால் பிறரால் செய்ய மிக அரிய பெரிய காரியம் ஒன்று செய்யப்பட வேண்டியிருக்கிறது; அதை முடித்து வென்று, நோக்கம் நிறைவேறப்பெற்ற இவனை நான் விரைவிலேயே காண்பேன்.’ இவ்வாறு வஜ்ரம் ஏந்திய இந்திரன் அந்தத் தவசியிடம் விடைபெற்று அவரைக் கௌரவித்துவிட்டுக் குதிரைகள் பூட்டிய தேரில் வானுலகுக்குச் சென்றான். இங்கே கவிஞர் ஒரு நுட்பமான உணர்வைக் காட்டுகிறார் — ராவண வதம் என்னும் பெருங்காரியம் நிறைவேறும் வரை இந்திரன் ராமனுடன் நேரில் உரையாட விரும்பவில்லை; ஏனெனில் தேவர்கள் வரம் அளித்தால் ராமனின் சொந்த முயற்சியின் பெருமை குறைந்துவிடும். தேவர்களும் ராமனின் தானே நிறைவேற்றும் வீரத்தையே எதிர்பார்க்கின்றனர் என்பதே இந்த நிகழ்ச்சியின் உள்ளார்ந்த பொருள். ‘முடித்துவிடுங்கள்’ என்ற சொல்லால் இந்திரன் தேவர்களைக் காரியத்தை நிறைவேற்றத் தூண்டிவிட்டுத் தானும் விரைந்து புறப்படுகிறான். சரபங்கரிடம் விடைபெற்று அவரைக் கௌரவித்துவிட்டுச் செல்வதன் மூலம் இந்திரனின் பணிவும் காட்டப்படுகிறது; பெரியவனாயினும் அவன் தவசியை அனுமதியின்றி விட்டுச் செல்வதில்லை. தேர் குதிரைகள் பூட்டியது என்பதை மீண்டும் நினைவூட்டிக் கவிஞர் தெய்வீகப் பயணத்தின் சித்திரத்தை நிறைவு செய்கிறார்.

ஆயிரம் கண்ணனான இந்திரன் சென்ற பின், ராகவன் தன்னுடன் வந்தவர்களுடன் அக்கினிஹோத்திரம் செய்துகொண்டிருந்த சரபங்கரை அணுகினான். ராமனும் சீதையும் லக்ஷ்மணனும் அவருடைய பாதங்களைப் பற்றி வணங்கி, அவருடைய அனுமதியுடன் அமர்ந்தனர்; முனிவரால் அழைக்கப்பட்டுத் தங்குமிடமும் பெற்றனர். பிறகு ராமன் இந்திரன் வந்ததன் காரணத்தைக் கேட்கிறான்; முனிவரும் அனைத்தையும் உள்ளபடியே தெரிவிக்கிறார்: ‘வரம் அளிக்கும் இவன் என்னைப் பிரம்மலோகத்துக்கு அழைத்துச் செல்ல விரும்புகிறான்; அந்த உலகம் கடுந்தவத்தால் என்னால் வெல்லப்பட்டது; தன்னை வெல்லாதவர்களால் அடைய அரியது. ஆனால் அன்புக்குரிய விருந்தினனான உன்னைக் காணாமல் நான் அந்த உலகுக்குச் செல்லமாட்டேன்; ஏனெனில் நீ அருகிலேயே இருக்கிறாய் என்று நான் அறிந்தேன். தர்மநெறியுடைய மகாத்மாவான உன்னைச் சந்தித்த பின்னரே நான் மூன்றாம் வானுலகுக்கும், அதற்கும் அப்பாலுள்ள உலகுக்கும் செல்வேன். மனிதருள் புலியே, நான் வென்ற அழியாத, மங்கலமான பிரம்மலோகங்களையும் சுவர்க்கத்தின் மேலுள்ள உலகங்களையும் — என்னுடைய அவற்றை நீ ஏற்றுக்கொள்.’ இங்கே தவசியின் பெருந்தன்மை உச்சத்தில் தெரிகிறது — நீண்ட தவத்தால் ஈட்டிய பலனையும் அவர் விருந்தினனுக்குக் கொடுக்க முன்வருகிறார். கொடுப்பவர் தான் ஈட்டிய அனைத்தையுமே கொடுப்பது விருந்தோம்பலின் உச்சநிலை. ராமனும் சீதையும் லக்ஷ்மணனும் பாதங்களைப் பற்றுதல், முனிவரின் அனுமதி, அழைப்பு, தங்குமிடம் அளித்தல் — இந்த நான்கு படிகளால் கவிஞர் முறைப்படியான விருந்தோம்பலைக் காட்டுகிறார். முனிவரின் சொல்லில் ‘அன்புக்குரிய விருந்தினனைக் காணாமல்’ என்ற சொல் நெஞ்சைத் தொடுகிறது — பிரம்மலோகத்தின் அழைப்பையும் அவர் விருந்தினனைக் காண்பதற்காகக் காத்திருக்க வைக்கிறார். இங்கே வருணிக்கப்படும் உலகங்கள் இருவகை — பிரம்மலோகங்கள், சுவர்க்கத்தின் மேலுள்ள உலகங்கள்; இரண்டுமே அழியாதவை, மங்கலமானவை என்று சொல்லப்படுகின்றன. ‘கடுந்தவத்தால் வெல்லப்பட்டது’ என்ற சொல்லால், பிரம்மலோகம் கொடையால் அன்று, தவத்தாலேயே வெல்லப்படுகிறது என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். இந்திரன் வந்ததன் காரணத்தைக் கேட்கும் ராமன் தன் ஆவலை மறைக்கவில்லை; முனிவரும் எதையும் மறைக்காமல் அனைத்தையும் தெளிவாகச் சொல்கிறார்.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, எல்லா சாஸ்திரங்களிலும் வல்ல ராமன் பணிவுடன் மறுமொழி சொன்னான்: ‘மாமுனிவரே, எல்லா உலகங்களையும் நானே ஈட்டிக்கொள்வேன்; இப்போதோ இந்தக் காட்டில் எனக்குக் குறிப்பிட்ட ஒரு தங்குமிடத்தையே விரும்புகிறேன்.’ இந்தச் சொல் க்ஷத்திரிய தர்மத்தின் இயல்பையே வெளிப்படுத்துகிறது — பிறர் ஈட்டிய பலனை ஏற்கலாகாது; எல்லாவற்றையும் தன் வீரத்தாலேயே அடைய வேண்டும். இந்திரனுக்கு நிகரான வலிமையுடைய ராகவனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட பேரறிவாளரான சரபங்கர் மீண்டும் சொன்னார்: ‘இந்தக் காட்டில் பேரொளி மிக்கவரும், தர்மநெறியுடையவரும், விரதங்களில் உறுதியானவருமான சுதீக்ஷ்ணர் என்னும் முனிவர் வசிக்கிறார்; அவரே உனக்கு நன்மையைச் செய்வார். தூய்மையான, மனத்துக்கினிய காட்டுப் பகுதியில் இருக்கும் அந்தத் தவசியிடம் செல்; அவர் உனக்குத் தங்குமிடம் அமைத்துத் தருவார். பூக்களைத் தெப்பம் போலச் சுமந்து செல்லும் இந்த மந்தாகினி நதியின் ஓட்டத்துக்கு எதிர்த்திசையில் செல்; அப்போது அங்கே போய்ச் சேர்வாய். இதுவே வழி. ஆனால், அப்பா, பாம்பு பழைய தோலை விடுவதுபோல நான் இந்த உறுப்புகளை விட்டுவிடும் வரை சற்று நேரம் என்னைப் பார்.’ பாம்பு உவமையால், தவசியின் உடல் துறப்பு மரணம் அன்று, பழைய கூட்டிலிருந்து விடுபடுவதே என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். சரபங்கரின் வழிகாட்டலில் மூன்று கூறுகள் உள்ளன — எந்த முனிவர், அவர் எங்கே இருக்கிறார், எந்த வழியில் செல்ல வேண்டும் என்று. நதியின் ஓட்டத்துக்கு எதிர்த்திசையில் செல்வது என்பது தெளிவான திசைக் குறிப்பு; பூக்களைச் சுமந்து செல்லும் மந்தாகினி என்பது இனிய சித்திரம். இறுதியில் ‘சற்று நேரம் பார்’ என்ற வேண்டுகோளால் முனிவர் தம் உடல் துறப்புக்கு ராமனையே சாட்சியாக்குகிறார். ‘நானே ஈட்டிக்கொள்வேன்’ என்ற வாக்கியத்தில் ‘நானே’ என்ற அழுத்தம் வலிமையானது — பிறர் அருளால் கிடைக்கும் சுவர்க்கத்தை ராமன் விரும்பவில்லை. ஆயினும் அவன் முனிவரின் சொல்லை அவமதிக்கவில்லை; மாறாக அவருடைய வழிகாட்டலைப் பின்பற்றிச் சுதீக்ஷ்ணரிடம் செல்ல ஆயத்தமாகிறான். சுதீக்ஷ்ணர் ‘நியதர்’ என்று சிறப்பிக்கப்படுகிறார் — அதாவது நியமங்களில் நிலைத்தவர், கட்டுப்பாடான விரதம் உடையவர்.

பிறகு பேரொளி மிக்க சரபங்கர் அக்கினியை மூட்டி, மந்திரங்களுடன் நெய்யை ஆகுதியாக இட்டு, அக்கினியில் புகுந்தார். அக்கினி அந்த மகாத்மாவின் மயிர்களையும், தலைமுடியையும், முதிர்ந்த தோலையும், எலும்புகளையும், சதையையும், இரத்தத்தையும் எரித்தது — உடலின் எல்லா உறுப்புகளையும் கவிஞர் இங்கே எண்ணிச் சொல்கிறார்; அதனால் மண்ணுலக உடல் முழுமையாக எரிந்தது சுட்டப்படுகிறது. பிறகு அவர் நெருப்பைப் போன்ற ஓர் இளைஞராக ஆனார்; அக்கினிக் குவியலிலிருந்து எழுந்து ஒளிர்ந்தார் — முதிர்ந்த உடலைத் துறந்து தெய்வீகமான புதிய உடலைப் பெறுவதே தவத்தின் பலன். அக்கினிகளைப் பேணிய ரிஷிகளின் உலகங்களையும், மகாத்மாக்களின் உலகங்களையும், தேவர்களின் உலகங்களையும் கடந்து அவர் பிரம்மலோகத்துக்கு ஏறினார்; ஒன்றன்மேல் ஒன்றாக உலகங்களை எண்ணுவதன் மூலம் கவிஞர் தவத்தின் உயர்வைக் காட்டுகிறார். அங்கே புண்ணியச் செயல்கள் புரிந்த அந்த அந்தணர்களில் சிறந்தவர் பரிவாரத்துடன் கூடிய பிதாமகனான பிரம்மாவைக் கண்டார்; பிதாமகனும் அந்த அந்தணரைக் கண்டு மகிழ்ந்து ‘நல்வரவு’ என்று சொன்னார். இந்த இனிய வரவேற்புச் சொல்லுடன் சர்க்கம் முடிகிறது. இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — ராமனைக் காண்பதற்கு முன் சரபங்கர் உடலைத் துறக்கவில்லை; கண்ட பின் ஒரு கணமும் தாமதிக்கவில்லை — தவசியின் வாழ்க்கைக்கு எஞ்சியிருந்த நோக்கம் இதுவே என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார். இங்கே அக்கினியில் புகுவது தற்கொலை அன்று; சாஸ்திரம் விதித்த யோக நெறி — மந்திரங்களுடன் ஹோமம் செய்த பின்னரே அவர் அக்கினியில் புகுகிறார். பிரம்மாவின் வரவேற்புச் சொல்லே அவருடைய தவத்துக்கான மிக உயர்ந்த சான்று.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭೀಮಬಲನಾದ ವಿರಾಧನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಂದು ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೂಳಿದನು; ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಮನು ಮೊದಲು ಭಯಗೊಂಡ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಯುದ್ಧಾನಂತರ ವೀರನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಭಯಗೊಂಡ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವುದೇ ಹೊರತು ತನ್ನ ವಿಜಯವನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಉಜ್ವಲ ತೇಜಸ್ಸಿನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಕಾಡು ದುರ್ಗಮವೂ ಕಷ್ಟಕರವೂ ಆಗಿದೆ, ನಾವಾದರೋ ವನಸಂಚಾರದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಗನೆ ತಪೋಧನರಾದ ಶರಭಂಗರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗೋಣ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿನಯ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ವಿರಾಧನನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ವನವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅನಭಿಜ್ಞನೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ತಪಸ್ವಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಘವನು ಶರಭಂಗರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ದೇವಸಮಾನ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧವಾದ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಆ ಮುನಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಹದದ್ಭುತವಾದ ಏನನ್ನೋ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅದ್ಭುತವೇನು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದಲೇ ಕೇಳುಗನಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶರಭಂಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ; ಅವರು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಪ್ರಾಚೀನ ತಪಸ್ವಿ.

ರಾಮನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬ ದಿವ್ಯಪುರುಷನು ದೇಹಕಾಂತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತ, ಸೂರ್ಯನ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರಭೆಗೆ ಸಮಾನನಾಗಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ರಥವನ್ನೇರಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ, ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ದಿವ್ಯತ್ವದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಿಹ್ನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದೇವತೆಗಳ ಪಾದಗಳು ನೆಲವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಆಭರಣಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು, ವಸ್ತ್ರಗಳು ಧೂಳಿಲ್ಲದವು, ಧೂಳಿನ ಕಣದಿಂದಲೂ ಕಲೆಯಾಗದವು. ಅಂತಹವರೇ ಆದ ಇತರ ಅನೇಕ ಮಹಾತ್ಮರು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು — ಅಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ವಿಗಳದೇ ಸಮಾಗಮ. ಅವನ ರಥವು ಹಸಿರುಬಣ್ಣದ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿತ್ತು, ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು; ರಾಮನು ಅದನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಂಡನು. ಮೇಲೆ ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ, ಚಂದ್ರಮಂಡಲದಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ, ವಿಚಿತ್ರ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಕೊಡೆಯಿತ್ತು. ಚಿನ್ನದ ಹಿಡಿಗಳ, ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯವಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಎರಡು ಚಾಮರಗಳನ್ನು ಇಬ್ಬರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹಿಡಿದು ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಗಂಧರ್ವರು, ದೇವತೆಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ಅನೇಕ ಪರಮರ್ಷಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳದೇ ದಿವ್ಯ ಪ್ರತಿರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೊಡೆ, ಚಾಮರ, ಸಭೆ, ಸ್ತುತಿ — ಎಲ್ಲವೂ ಇಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೇ ಇವೆ. ಮತ್ತೊಂದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ಮೊದಲು ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ರಥವನ್ನು, ಆಮೇಲೆ ಕೊಡೆ-ಚಾಮರಗಳನ್ನು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಭೆಯನ್ನು; ಈ ಕ್ರಮಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ದೂರದಿಂದ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕ್ರಮ. ಇಷ್ಟು ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ‘ಇವನು ಯಾರು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಸಂಸ್ಪೃಶಂತಂ ವಸುಧಾಮ್’ (ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸದವನನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಶ್ಲೋಕದ ಕೇಂದ್ರ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದಲೇ ಕಂಡ ಪುರುಷನು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ, ದೇವೇಶ್ವರನೆಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರೇ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಚಾಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ, ಅವರನ್ನು ‘ವರನಾರ್ಯೌ’ (ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರು) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಇದರಿಂದ ದಿವ್ಯಪುರುಷನ ಪರಿಚಾರಕವರ್ಗದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ದೇವನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಣಿಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವಾಸವನು ಶರಭಂಗರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ರಾಮನು ಶತಕ್ರತುವನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಬೆರಳಿನಿಂದ ರಥವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಆ ಅದ್ಭುತವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುವ, ಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಖರವಾಗಿ ಉರಿಯುವ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ಆ ರಥವನ್ನು ನೋಡು. ಪುರುಹೂತನಾದ ಶಕ್ರನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವವರಿಂದ ಹಿಂದೆ ನಾವು ಯಾವ ಕುದುರೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದ್ದೆವೋ, ಆ ದಿವ್ಯವಾದ ಹಸಿರು ಕುದುರೆಗಳೇ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಸುತ್ತಲೂ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಇವರು — ನೂರು ನೂರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ, ಕುಂಡಲಧಾರಿಗಳಾದ, ಖಡ್ಗಪಾಣಿಗಳಾದ ಯುವಕರು; ವಿಶಾಲವಾದ ಅಗಲ ಎದೆಯವರು, ಪರಿಘಾಯುಧದಂತೆ ನೀಳವಾದ ತೋಳುಗಳವರು, ಕೆಂಪುವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದವರು, ಹುಲಿಗಳಂತೆ ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದವರು. ಎಲ್ಲರ ಎದೆಯ ಮೇಲೂ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಹಾರಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷದವರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ದೇವತೆಗಳ ವಯಸ್ಸು ನಿತ್ಯವೂ ಇಂತಹದೇ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆಯಂತೆ; ಅದೇ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರರು ನೋಡಲು ಸುಂದರರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನೀನು ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಇಲ್ಲೇ ಇರು; ರಥದಲ್ಲಿರುವ ಈ ತೇಜಸ್ವಿ ಯಾರೆಂದು ನಾನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದುಬರುವವರೆಗೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಪರಿಚಿತ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಭಯಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ದುಸ್ಸಾಹಸವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ತಾನೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ದೇವತೆಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು, ಅವರ ನಿತ್ಯತಾರುಣ್ಯವನ್ನು, ದಿವ್ಯಾಶ್ವಗಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಅವನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಹೀಗೆ ಕಂಡದ್ದನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದೊಡನೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತ ಅವನು ತಮ್ಮನನ್ನೂ ಆ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪಾಲುದಾರನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶತಂ ಶತಮ್’ (ನೂರು ನೂರು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಅನುಚರರ ಬಾಹುಳ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ‘ವ್ಯಾಘ್ರಾಃ ಇವ ದುರಾಸದಾಃ’ (ಹುಲಿಗಳಂತೆ ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದವರು) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವರ ದುರ್ಧರ್ಷತೆ. ‘ಇಹೈವ ಸಹ ವೈದೇಹ್ಯಾ ಮುಹೂರ್ತಂ ತಿಷ್ಠ’ (ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಇಲ್ಲೇ ಇರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿತ್ಯ ಎಚ್ಚರ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವಳನ್ನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಮ್ಮನಿಗೇ ಅವಳ ಹೊಣೆಯನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಆಶ್ರಮದತ್ತ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಕಥೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಏತದ್ಧಿ ಕಿಲ ದೇವಾನಾಂ ವಯಃ’ (ದೇವತೆಗಳ ವಯಸ್ಸು ಇದೇ ಅಂತೆ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಕಿಲ’ (ಅಂತೆ) ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಜ್ಞಾನವು ಶ್ರುತಿಮೂಲವೇ ಹೊರತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಭವಮೂಲವಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಕಂಡ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದರೊಡನೆ ಹೊಂದಿಸಿ ಇವರು ದೇವತೆಗಳೇ ಎಂದು ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಇಲ್ಲೇ ಇರು’ ಎಂದು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಶರಭಂಗಾಶ್ರಮದತ್ತ ನಡೆದನು. ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಶಚೀಪತಿಯು ಶರಭಂಗರಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುವ ಮೊದಲೇ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ; ಅನಂತರವೇ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಯೋಗ್ಯ. ಇತರರಿಗೆ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ಇವನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ; ಅದನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ವಿಜಯಿಯಾದ, ಕೃತಾರ್ಥನಾದ ಇವನನ್ನು ನಾನು ಬೇಗನೆಯೇ ಕಾಣುವೆನು.’ ಹೀಗೆ ವಜ್ರಧಾರಿಯು ಆ ತಾಪಸರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಅವರನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸಿ, ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣವಧೆಯೆಂಬ ಮಹಾಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸುವವರೆಗೂ ಇಂದ್ರನು ರಾಮನೊಡನೆ ನೇರ ಸಂವಾದವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ದೇವತೆಗಳ ವರಪ್ರದಾನದಿಂದ ರಾಮನ ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನ ಕುಂದಬಹುದು. ದೇವತೆಗಳೂ ರಾಮನ ಸ್ವಯಂಸಿದ್ಧವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೇ ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಆಂತರಿಕ ಅರ್ಥ. ‘ನಿಷ್ಠಾಂ ನಯತ’ (ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಂದ್ರನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಸಮಾಪ್ತಿಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾನು ಬೇಗನೆ ತೆರಳುತ್ತಾನೆ. ಶರಭಂಗರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಅವರನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸಿ ಹೊರಡುವುದು — ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರನ ವಿನಯವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಾನಾದರೂ ಅವನು ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಥವು ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಿ ಕವಿ ದಿವ್ಯಗಮನದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ ರಾಘವನು ಪರಿವಾರಸಹಿತನಾಗಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶರಭಂಗರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ರಾಮ, ಸೀತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮೂವರೂ ಅವರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಕುಳಿತರು; ಮುನಿಯಿಂದ ಆಹ್ವಾನಿತರಾಗಿ ವಸತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಶಕ್ರನ ಆಗಮನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಮುನಿಯು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ವರದನಾದ ಇವನು ನನ್ನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ಲೋಕವನ್ನು ನಾನು ಉಗ್ರತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗೆದ್ದಿದ್ದೇನೆ, ಅದು ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ದುರ್ಲಭ. ಆದರೆ ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದೆ ನಾನು ಆ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇರುವೆ ಎಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಂಧಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ನಾನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೂ ಅದರಾಚೆಯ ಲೋಕಕ್ಕೂ ಹೋಗುವೆನು. ಓ ನರಶಾರ್ದೂಲ, ನಾನು ಗೆದ್ದಿರುವ ಅಕ್ಷಯವಾದ, ಶುಭವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಗಳನ್ನೂ — ನನ್ನವಾದ ಅವುಗಳನ್ನು ನೀನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಯ ಪರಮ ಔದಾರ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ದೀರ್ಘತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಫಲವನ್ನೂ ಅವರು ಅತಿಥಿಗೆ ಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ದಾನಿಯು ತಾನು ಗಳಿಸಿದ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನೇ ಕೊಡುವುದು ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಪರಮಾವಧಿ. ರಾಮ-ಸೀತೆ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಮುನಿಯ ಅನುಮತಿ, ಆಹ್ವಾನ, ವಸತಿಯ ದಾನ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಹಂತಗಳಿಂದ ಕವಿ ವಿಧಿವತ್ತಾದ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುನಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಅದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪ್ರಿಯಾತಿಥಿಮ್’ (ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಆಹ್ವಾನವನ್ನೂ ಅವರು ಅತಿಥಿದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಲೋಕಗಳು ಎರಡು ಬಗೆಯವು — ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಮೇಲ್ಮೈಯ ಲೋಕಗಳು; ಎರಡೂ ಅಕ್ಷಯವೂ ಶುಭವೂ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಜಿತಮ್ ಉಗ್ರೇಣ ತಪಸಾ’ (ಉಗ್ರತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವು ದಾನದಿಂದಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಶಕ್ರನ ಆಗಮನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುವ ರಾಮನು ತನ್ನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ; ಮುನಿಯೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಏನನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದನಾದ ರಾಮನು ವಿನಯದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಓ ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ನಾನೇ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತೇನೆ; ಈಗಾದರೋ ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನೀವು ಸೂಚಿಸುವ ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಈ ಮಾತು ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಇತರರು ಗಳಿಸಿದ ಫಲವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬಾರದು, ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಾಧಿಸಬೇಕು. ಶಕ್ರಸಮಾನ ಬಲವುಳ್ಳ ರಾಘವನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞರಾದ ಶರಭಂಗರು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಈ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಧಾರ್ಮಿಕರೂ ನಿಯತವ್ರತರೂ ಆದ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರೆಂಬ ಮುನಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರೇ ನಿನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವರು. ಪವಿತ್ರವಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ರಮಣೀಯವಾದ ವನಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಆ ತಪಸ್ವಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು; ಅವರು ನಿನಗೆ ವಸತಿಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುವರು. ಹೂವುಗಳನ್ನು ತೆಪ್ಪಗಳಂತೆ ಹೊತ್ತು ಹರಿಯುವ ಈ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿ ಸಾಗು, ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪುವೆ. ಇದೇ ದಾರಿ. ಆದರೆ ಅಪ್ಪಾ, ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡು — ಹಾವು ಹಳೆಯ ಪೊರೆಯನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ ನಾನು ಈ ಅಂಗಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವವರೆಗೆ.’ ಹಾವಿನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ತಪಸ್ವಿಯ ದೇಹತ್ಯಾಗವು ಮರಣವಲ್ಲ, ಹಳೆಯ ಕೋಶದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾತ್ರ. ಶರಭಂಗರ ನಿರ್ದೇಶವು ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಮುನಿ ಯಾರು, ಅವರು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ, ಯಾವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗಬೇಕು ಎಂದು. ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿ ಸಾಗುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ದಿಕ್ಸೂಚನೆ, ಹೂವುಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು ಹರಿಯುವ ಮಂದಾಕಿನಿ ಎಂಬುದು ರಮಣೀಯ ಚಿತ್ರ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮುಹೂರ್ತಂ ಪಶ್ಯ’ (ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ನೋಡು) ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ ಮುನಿ ತಮ್ಮ ದೇಹತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ರಾಮನನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಹಮ್ ಏವ ಆಹರಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ನಾನೇ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ (ಏ) ಎಂಬ ಪದ ಬಲವಾದದ್ದು — ಪರರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ದೊರೆತ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ರಾಮನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅವನು ಮುನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಅನಾದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಅವರ ನಿರ್ದೇಶವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರನ್ನು ‘ನಿಯತಃ’ ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅಂದರೆ ನಿಯಮನಿಷ್ಠರು, ಸಂಯತವ್ರತರು.

ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಶರಭಂಗರು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತುಪ್ಪದಿಂದ ಹೋಮಮಾಡಿ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅಗ್ನಿಯು ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ರೋಮಗಳನ್ನು, ಕೂದಲನ್ನು, ಹಳೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನು, ಮೂಳೆಗಳನ್ನು, ಮಾಂಸವನ್ನು, ರಕ್ತವನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿತು — ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಪಾರ್ಥಿವದೇಹದ ಸಂಪೂರ್ಣ ದಹನ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವರು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಕುಮಾರರಾದರು, ಚಿತೆಯಿಂದ ಎದ್ದು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದರು — ಇದು ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲ: ಹಳೆಯ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ದಿವ್ಯವಾದ ಹೊಸ ದೇಹವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು. ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳ, ಮಹಾತ್ಮರ, ದೇವತೆಗಳ ಲೋಕಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಏರಿದರು; ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೇಲುಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವುದರಿಂದ ಕವಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಯಾದ ಆ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರು ಪರಿವಾರಸಹಿತನಾದ ಪಿತಾಮಹನನ್ನು (ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು) ಕಂಡರು; ಪಿತಾಮಹನೂ ಆ ದ್ವಿಜನನ್ನು ಕಂಡು ಆನಂದಿಸಿ ‘ಸುಸ್ವಾಗತ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈ ಮಧುರವಾದ ಸ್ವಾಗತವಚನದೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದೇನೆಂದರೆ ಶರಭಂಗರು ರಾಮದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದರ್ಶನವಾದ ಮೇಲೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ತಪಸ್ವಿಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿದ್ದ ಪ್ರಯೋಜನ ಇದೊಂದೇ ಆಗಿತ್ತು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶವು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ ಯೋಗಮಾರ್ಗ — ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೋಮಮಾಡಿಯೇ ಅವರು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ವಾಗತವಚನವೇ ಅವರ ತಪಸ್ಸಿನ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ ഭീമബലനായ വിരാധൻ എന്ന രാക്ഷസനെ കൊന്നു കുഴിയിൽ മൂടി; അവിടെനിന്നാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കഥ തുടങ്ങുന്നത്. വീര്യവാനായ രാമൻ ആദ്യം ഭയന്നുപോയ സീതയെ ആലിംഗനംചെയ്ത് ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു — യുദ്ധത്തിനുശേഷം വീരന്റെ ആദ്യത്തെ കർത്തവ്യം ഭയന്ന ഭാര്യയെ ആശ്വസിപ്പിക്കലാണ്, സ്വന്തം വിജയത്തെ പുകഴ്ത്തലല്ല എന്ന് ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറയുന്നു: ‘ഈ വനം ദുർഗമവും കഷ്ടം നിറഞ്ഞതുമാണ്; നമ്മളോ വനജീവിതത്തിൽ നിപുണരല്ല; അതുകൊണ്ട് വേഗംതന്നെ തപോധനനായ ശരഭംഗനെ ചെന്നുകാണാം.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വിനയം പ്രകാശിക്കുന്നു — വിരാധനെ കൊന്നിട്ടും അദ്ദേഹം തന്നെ വനവിദ്യയിൽ അറിവില്ലാത്തവനായിത്തന്നെ കരുതുന്നു; വഴികാട്ടലിനായി തപസ്വിയെ സമീപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് രാഘവൻ ശരഭംഗന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കു പോകുന്നു. അവിടെ ദേവതുല്യപ്രഭാവനും തപസ്സുകൊണ്ടു ശുദ്ധമായ അന്തഃകരണമുള്ളവനുമായ മുനിയുടെ സമീപത്ത് അദ്ദേഹം മഹത്തും അദ്ഭുതവുമായ എന്തോ ഒന്നു കാണുന്നു. ഈ അദ്ഭുതം എന്താണ് എന്ന ചോദ്യംകൊണ്ടുതന്നെ ശ്രോതാവിൽ കൗതുകം ഉണർത്തി കവി അടുത്ത വർണന ആരംഭിക്കുന്നു. ശരഭംഗൻ എന്ന പേര് ഇവിടെ ആദ്യമായി കേൾക്കുന്നു; അദ്ദേഹം ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലെ പ്രാചീനനായ ഒരു തപസ്വിയാണ്.

രാമൻ കാണുന്നു — ശരീരംകൊണ്ടു ജ്വലിച്ചു ശോഭിക്കുന്നവനും സൂര്യന്റെയും അഗ്നിയുടെയും പ്രഭയ്ക്കു തുല്യനും ശ്രേഷ്ഠമായ രഥത്തിൽ കയറിയവനും ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്നവനും ദേവന്മാരാൽ അനുഗമിക്കപ്പെടുന്നവനുമായ ഒരു ദിവ്യപുരുഷൻ. അദ്ദേഹം ഭൂമിയെ സ്പർശിക്കുന്നില്ല — ഇതുതന്നെയാണ് ദിവ്യത്വത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ അടയാളം, കാരണം ദേവന്മാരുടെ പാദങ്ങൾ ഭൂമിയെ തൊടുന്നില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഭരണങ്ങൾ നന്നായി തിളങ്ങുന്നവയും വസ്ത്രങ്ങൾ പൊടിയുടെ ഒരംശംപോലും പുരളാത്തവയുമായിരുന്നു. അതേ തരത്തിലുള്ള മറ്റനേകം മഹാത്മാക്കൾ അദ്ദേഹത്തെ ചുറ്റിനിന്നു പൂജിച്ചിരുന്നു — അതായത് തുല്യതേജസ്സുള്ളവരുടെതന്നെ സമാഗമമാണ് അവിടെ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ രഥം പച്ചനിറമുള്ള കുതിരകളെ പൂട്ടിയതും ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്നതും ഉദയസൂര്യനു തുല്യവുമായിരുന്നു; രാമൻ അതിനെ ദൂരെനിന്നുതന്നെ കണ്ടു. മുകളിൽ വെളുത്ത മേഘക്കൂട്ടംപോലെയും ചന്ദ്രമണ്ഡലംപോലെയും നിർമലമായ ഒരു വെൺകൊറ്റക്കുട വിചിത്രമാലകളാൽ അലംകൃതമായി നിന്നിരുന്നു. സ്വർണപ്പിടിയുള്ളതും വിലയേറിയതും ശ്രേഷ്ഠവുമായ രണ്ടു ചാമരങ്ങൾ ഉത്തമസ്ത്രീകൾ പിടിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിരസ്സിനുമീതെ വീശിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഗന്ധർവന്മാരും അമരന്മാരും സിദ്ധന്മാരും അനേകം പരമർഷിമാരും അവിടെ സന്നിഹിതരായിരുന്നു. ഇതിലൂടെ കവി രാജചിഹ്നങ്ങളുടെതന്നെ ദിവ്യമായ പ്രതിരൂപം കാണിക്കുന്നു — കുട, ചാമരം, സഭ, സ്തുതി, എല്ലാം ഇവിടെ ആകാശത്തിൽത്തന്നെ. ഇതുംകൂടി ശ്രദ്ധിക്കണം — രാമൻ ആദ്യം തേജസ്സു കാണുന്നു, പിന്നെ രഥം, പിന്നെ കുടയും ചാമരവും മറ്റും, ഒടുവിൽ സഭ; ദൂരെനിന്നു വരുന്ന ഒന്നിനെ കാണുന്നതിന്റെ സ്വാഭാവികക്രമമാണ് ഈ ക്രമികമായ ദൃഷ്ടി. ഇത്രയും വർണനയിലൂടെ കവി ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ ദിവ്യമായ ഐശ്വര്യം ഉറപ്പിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് പിന്നീടുള്ള ‘ഇദ്ദേഹം ആര്’ എന്ന രാമന്റെ ചോദ്യം അർഥവത്താകുന്നു. ‘അസംസ്പൃശന്തം വസുധാം’ (ഭൂമിയെ സ്പർശിക്കാത്തവൻ) എന്ന വിശേഷണമാണു ശ്ലോകത്തിന്റെ കേന്ദ്രം; കാരണം അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് കാണപ്പെട്ട പുരുഷൻ മനുഷ്യനല്ല, ദേവേശ്വരനാണ് എന്നു നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നത്. രണ്ടു സ്ത്രീകൾമാത്രമാണ് ചാമരങ്ങൾ പിടിക്കുന്നത്; അവരെ ‘വരനാരികൾ’ (ഉത്തമസ്ത്രീകൾ) എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ദിവ്യന്റെ പരിചാരകവർഗത്തിന്റെപോലും ശ്രേഷ്ഠത ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

അവരെല്ലാവരും ആകാശത്തിലുള്ള ദേവനെ ശ്രേഷ്ഠമായ വാക്കുകൾകൊണ്ടു സ്തുതിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. വാസവൻ ശരഭംഗനുമായി സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ശതക്രതുവിനെ കണ്ട് രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു സംസാരിക്കുന്നു; വിരൽചൂണ്ടി രഥം കാണിച്ച് ആ അദ്ഭുതം സഹോദരനു കാട്ടിക്കൊടുക്കുന്നു: ‘ലക്ഷ്മണാ, ജ്വലിക്കുന്നതും ശോഭ നിറഞ്ഞതും സൂര്യനെപ്പോലെ തപിക്കുന്നതും ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്നതുമായ ആ രഥം നോക്കൂ. പുരുഹൂതനായ ശക്രന്റെ മഹിമ വർണിക്കുന്നവരിൽനിന്നു മുൻപു നാം കേട്ടിട്ടുള്ള ആ കുതിരകൾ — ആ ദിവ്യമായ പച്ചക്കുതിരകൾതന്നെ — നിശ്ചയമായും ഇവിടെയുണ്ട്. ചുറ്റും എല്ലാ ദിക്കിലും നിൽക്കുന്ന ഇവർ നൂറുനൂറായി, കുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞവരും വാളേന്തിയവരുമായ യുവാക്കളാണ്; വിശാലമായ വിരിമാറുള്ളവരും ഇരുമ്പുലക്കപോലെ നീണ്ട കൈകളുള്ളവരും ചുവന്ന പട്ടുവസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചവരും പുലികളെപ്പോലെ അടുക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവരുമാണ്. എല്ലാവരുടെയും മാറിൽ അഗ്നിപോലെ തിളങ്ങുന്ന ഹാരങ്ങൾ ശോഭിക്കുന്നു; എല്ലാവരും ഇരുപത്തഞ്ചു വയസ്സിന്റെ രൂപം ധരിക്കുന്നു. ദേവന്മാരുടെ പ്രായം എന്നും ഇങ്ങനെതന്നെയാണെന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്; അതുതന്നെ ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷമാണ്, കാരണം ഈ പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാർ പ്രിയദർശനരായി കാണപ്പെടുന്നു. രഥത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ഈ തേജസ്വി ആരാണെന്നു ഞാൻ വ്യക്തമായി അറിയുന്നതുവരെ നീ വൈദേഹിയോടൊപ്പം ഒരു മുഹൂർത്തം ഇവിടെത്തന്നെ നിൽക്കുക.’ ഇവിടെ കവി രാമന്റെ സ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അപരിചിതമായ ഒരു തേജസ്സു കണ്ട് അദ്ദേഹം ഭയപ്പെടുന്നുമില്ല, സാഹസം കാണിക്കുന്നുമില്ല; സീതയെ ലക്ഷ്മണനെ ഏല്പിച്ച് താൻതന്നെ പരിശോധിക്കാൻ പോകുന്നു. വർണനയിലും രാമന്റെ ശാസ്ത്രജ്ഞാനം പ്രകടമാണ് — ദേവന്മാരുടെ ലക്ഷണങ്ങളും അവരുടെ നിത്യയൗവനവും ദിവ്യാശ്വങ്ങളുടെ പ്രസിദ്ധിയും അദ്ദേഹം ഓർക്കുന്നു; അങ്ങനെ കണ്ട കാര്യത്തെ ശാസ്ത്രവുമായി ഒത്തുനോക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം സഹോദരനെയും ആ ദർശനത്തിൽ പങ്കാളിയാക്കുന്നു. ‘ശതം ശതം’ (നൂറുനൂറായി) എന്ന ആവർത്തനംകൊണ്ട് അനുചരന്മാരുടെ ബാഹുല്യവും ‘പുലികളെപ്പോലെ അടുക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവർ’ എന്ന ഉപമകൊണ്ട് അവരുടെ ദുർധർഷതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഇഹൈവ സഹ വൈദേഹ്യാ മുഹൂർതം തിഷ്ഠ’ (വൈദേഹിയോടൊപ്പം ഒരു മുഹൂർത്തം ഇവിടെത്തന്നെ നിൽക്കുക) എന്ന വാക്കിൽ സീതയുടെ രക്ഷണത്തിൽ രാമനുള്ള നിത്യജാഗ്രത കാണാം — അവരെ ഒരിടത്തും ഒറ്റയ്ക്കു വിടുന്നില്ല, സഹോദരനെത്തന്നെ അവരുടെ ഭാരം ഏല്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വർണന അവസാനിപ്പിച്ച് അദ്ദേഹം സ്വയം ആശ്രമത്തിനു നേർക്കു പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങുന്നു; കഥ മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്നു. ‘ഏതദ്ധി കില ദേവാനാം വയഃ’ (ദേവന്മാരുടെ പ്രായം ഇതാണെന്നാണു പറയുന്നത്) എന്നതിലെ ‘കില’ എന്ന പദംകൊണ്ട് രാമൻ തന്റെ അറിവ് കേട്ടറിവിൽനിന്നുള്ളതാണ്, നേരിട്ടുള്ള അനുഭവത്തിൽനിന്നുള്ളതല്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എന്നിട്ടും കണ്ട ലക്ഷണത്തെ കേട്ടതുമായി ഒത്തുനോക്കി ഇവർ ദേവന്മാർതന്നെ എന്ന് അദ്ദേഹം നിശ്ചയിക്കുന്നു.

‘ഇവിടെത്തന്നെ നിൽക്കൂ’ എന്നു സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞ് കാകുത്സ്ഥൻ ശരഭംഗാശ്രമത്തിലേക്കു നടന്നു. അടുത്തുവരുന്ന രാമനെ കണ്ട് ശചീപതി ശരഭംഗനോടു യാത്ര പറഞ്ഞ് ദേവന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘ഇതാ രാമൻ ഇങ്ങോട്ടു വരുന്നു; അദ്ദേഹം എന്നോടു സംസാരിക്കുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ എന്റെ കാര്യം പൂർത്തിയാക്കുക; അതിനുശേഷമേ അദ്ദേഹം എന്നെ കാണേണ്ടതുള്ളൂ. മറ്റുള്ളവർക്ക് അതിദുഷ്കരമായ ഒരു മഹാകർമം ഇദ്ദേഹം ചെയ്യാനുണ്ട്; അതു പൂർത്തിയാക്കി വിജയിയും കൃതാർഥനുമായ ഇദ്ദേഹത്തെ ഞാൻ അധികം താമസിയാതെ കാണും.’ ഇങ്ങനെ വജ്രധാരി ആ താപസനോടു യാത്ര പറഞ്ഞ്, അദ്ദേഹത്തെ ബഹുമാനിച്ച്, കുതിരകളെ പൂട്ടിയ രഥത്തിൽ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി. ഇവിടെ കവി ഒരു സൂക്ഷ്മഭാവം കാണിക്കുന്നു — രാവണവധം എന്ന മഹാകാര്യം സിദ്ധിക്കുന്നതുവരെ ഇന്ദ്രൻ രാമനുമായി നേരിട്ടു സംസാരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; കാരണം ദേവന്മാർ വരം നൽകുന്നതുകൊണ്ട് രാമന്റെ പുരുഷപ്രയത്നത്തിനു കുറവുവരും. ദേവന്മാരും രാമന്റെ സ്വയംസിദ്ധമായ പരാക്രമംതന്നെയാണ് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത് എന്നാണ് ഈ സന്ദർഭത്തിന്റെ ആന്തരാർഥം. ‘നിഷ്ഠാം നയത’ (പൂർത്തിയാക്കുക) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രൻ ദേവന്മാരെ കാര്യസമാപ്തിക്കു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു; സ്വയം ത്വരിതമായി പോകുന്നു. ശരഭംഗനോടു യാത്ര പറഞ്ഞും അദ്ദേഹത്തെ ബഹുമാനിച്ചുമുള്ള പോക്ക് — ഇതിലൂടെ ഇന്ദ്രന്റെ വിനയവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു; മഹാനായിരുന്നിട്ടും അനുവാദമില്ലാതെ അദ്ദേഹം തപസ്വിയെ വിട്ടുപോകുന്നില്ല. രഥം കുതിരകളെ പൂട്ടിയതാണെന്നു വീണ്ടും ഓർമിപ്പിച്ച് കവി ദിവ്യന്റെ യാത്രയുടെ ചിത്രം പൂർത്തിയാക്കുന്നു.

സഹസ്രാക്ഷൻ പോയശേഷം രാഘവൻ പരിവാരസമേതനായി അഗ്നിഹോത്രം അനുഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ശരഭംഗനെ സമീപിച്ചു. രാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു വന്ദിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുവാദത്തോടെ ഇരുന്നു; മുനി ക്ഷണിച്ചതനുസരിച്ച് അവർക്കു താമസസ്ഥലവും ലഭിച്ചു. പിന്നെ രാമൻ ശക്രന്റെ വരവിന്റെ കാരണം ചോദിക്കുന്നു; മുനി എല്ലാം യഥാവിധി അറിയിക്കുന്നു: ‘വരദനായ ഇദ്ദേഹം എന്നെ ബ്രഹ്മലോകത്തേക്കു കൊണ്ടുപോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ആ ലോകം ഉഗ്രമായ തപസ്സുകൊണ്ടു ഞാൻ ജയിച്ചതാണ്; ആത്മസംയമമില്ലാത്തവർക്കു ദുഷ്പ്രാപ്യവുമാണ്. എന്നാൽ പ്രിയനായ അതിഥിയായ അങ്ങയെ കാണാതെ ഞാൻ ആ ലോകത്തേക്കു പോകുന്നില്ല; കാരണം അങ്ങ് അടുത്തുതന്നെയുണ്ടെന്നു ഞാൻ അറിഞ്ഞിരുന്നു. ധാർമികനും മഹാത്മാവുമായ അങ്ങയെ കണ്ടുമുട്ടിയശേഷമേ ഞാൻ സ്വർഗത്തിലേക്കും അതിനപ്പുറമുള്ള ലോകത്തിലേക്കും പോകൂ. നരശാർദൂലാ, ഞാൻ ജയിച്ചെടുത്ത, അക്ഷയവും ശുഭവുമായ ബ്രഹ്മലോകങ്ങളും സ്വർഗലോകങ്ങളും — എന്റേതായ അവയെ അങ്ങു സ്വീകരിച്ചാലും.’ ഇവിടെ തപസ്വിയുടെ പരമമായ ഔദാര്യം കാണാം — ദീർഘതപസ്സുകൊണ്ടു നേടിയ ഫലംപോലും അതിഥിക്കു നൽകാൻ അദ്ദേഹം ഒരുങ്ങുന്നു. ദാതാവ് താൻ നേടിയ സർവസ്വവും നൽകുന്നു എന്നതാണ് അതിഥിസത്കാരത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠ. രാമന്റെയും സീതയുടെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും പാദവന്ദനം, മുനിയുടെ അനുവാദം, ക്ഷണം, താമസസൗകര്യം — ഈ നാലു ഘട്ടങ്ങളിലൂടെ കവി യഥാവിധിയുള്ള അതിഥിസത്കാരം കാണിക്കുന്നു. മുനിയുടെ വാക്കിൽ ‘അദൃഷ്ട്വാ പ്രിയാതിഥിം’ (പ്രിയനായ അതിഥിയെ കാണാതെ) എന്ന പദം ഹൃദയസ്പർശിയാണ് — ബ്രഹ്മലോകത്തിന്റെ ക്ഷണംപോലും അതിഥിയെ കാണാൻവേണ്ടി അദ്ദേഹം കാത്തുനിർത്തുന്നു. ഇവിടെ വർണിച്ച ലോകങ്ങൾ രണ്ടുതരമാണ് — ബ്രഹ്മലോകങ്ങളും സ്വർഗലോകങ്ങളും; രണ്ടും അക്ഷയവും ശുഭവുമാണെന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘ജിതം ഉഗ്രേണ തപസാ’ (ഉഗ്രതപസ്സുകൊണ്ടു ജയിച്ചത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് ബ്രഹ്മലോകം ദാനംകൊണ്ടല്ല, തപസ്സുകൊണ്ടുമാത്രമാണു ജയിക്കപ്പെടുന്നത് എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ശക്രന്റെ വരവിന്റെ കാരണം ചോദിച്ചുകൊണ്ട് രാമൻ തന്റെ ജിജ്ഞാസ മറച്ചുവെക്കുന്നില്ല; മുനിയും എല്ലാം വ്യക്തമായി പറയുന്നു, ഒന്നും മറച്ചുവെക്കുന്നില്ല.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ സർവശാസ്ത്രവിശാരദനായ രാമൻ വിനയത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘മഹാമുനേ, എല്ലാ ലോകങ്ങളും ഞാൻതന്നെ നേടിക്കൊള്ളാം; ഇപ്പോൾ ഈ വനത്തിൽ നിർദേശിക്കപ്പെട്ട ഒരു വാസസ്ഥലമാണ് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്.’ ഈ വാക്ക് ക്ഷത്രിയധർമത്തിന്റെ സ്വരൂപംതന്നെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു — മറ്റൊരാൾ നേടിയ ഫലം സ്വീകരിക്കരുത്, സ്വന്തം പരാക്രമംകൊണ്ടുതന്നെ എല്ലാം നേടണം. ശക്രതുല്യബലനായ രാഘവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാപ്രാജ്ഞനായ ശരഭംഗൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘ഈ അരണ്യത്തിൽ മഹാതേജസ്വിയും ധാർമികനും നിയതവ്രതനുമായ സുതീക്ഷ്ണൻ എന്ന മുനി വസിക്കുന്നു; അദ്ദേഹംതന്നെ അങ്ങേക്കു ശ്രേയസ്സു വരുത്തും. ശുദ്ധവും രമണീയവുമായ വനപ്രദേശത്തു വസിക്കുന്ന ആ തപസ്വിയെ ചെന്നുകാണുക; അദ്ദേഹം അങ്ങേക്കു വാസസ്ഥലം ഒരുക്കിത്തരും. പൂക്കളെ തോണികളെപ്പോലെ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോകുന്ന ഈ മന്ദാകിനീനദിയിലൂടെ ഒഴുക്കിനെതിരെ പോവുക; അപ്പോൾ അവിടെ എത്തും. ഇതുതന്നെയാണു വഴി. എന്നാൽ ഉണ്ണീ, ഒരു മുഹൂർത്തം എന്നെ നോക്കിനിൽക്കുക — പാമ്പ് പഴകിയ ഉറ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ ഞാൻ ഈ ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുവരെ.’ സർപ്പത്തിന്റെ ഉപമകൊണ്ട് കവി കാണിക്കുന്നത്, തപസ്വിയുടെ ദേഹത്യാഗം മരണമല്ല, പഴകിയ കൂടിൽനിന്നുള്ള മോചനംമാത്രമാണ് എന്നാണ്. ശരഭംഗന്റെ നിർദേശത്തിനു മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ഏതു മുനി, അദ്ദേഹം എവിടെ, ഏതു വഴിയേ പോകണം എന്ന്. നദിയുടെ ഒഴുക്കിനെതിരെ പോവുക എന്നതു വ്യക്തമായ ദിശാനിർദേശമാണ്; പൂക്കളെ ഒഴുക്കുന്ന മന്ദാകിനി എന്നതു രമണീയമായ ഒരു ചിത്രവും. ഒടുവിൽ ‘മുഹൂർതം പശ്യ’ (ഒരു മുഹൂർത്തം നോക്കുക) എന്ന പ്രാർഥനയിലൂടെ മുനി തന്റെ ദേഹത്യാഗത്തിനു സാക്ഷിയായി രാമനെത്തന്നെ ആക്കുന്നു. ‘ഞാൻതന്നെ നേടിക്കൊള്ളാം’ എന്ന വാക്യത്തിൽ ‘തന്നെ’ (ഏവ) എന്ന പദം ബലവത്താണ് — മറ്റൊരാളുടെ പ്രസാദംകൊണ്ടു ലഭിക്കുന്ന സ്വർഗം രാമൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം മുനിയുടെ വാക്കിനെ അവമതിക്കുന്നില്ല; നേരെമറിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിർദേശം പിന്തുടർന്നു സുതീക്ഷ്ണന്റെ അടുത്തേക്കു പോകാൻ ഒരുങ്ങുന്നു. സുതീക്ഷ്ണനെ ‘നിയതൻ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു — അതായത് നിയമനിഷ്ഠനും സംയതവ്രതനും.

പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ ശരഭംഗൻ അഗ്നി ജ്വലിപ്പിച്ച്, മന്ത്രപൂർവം നെയ്യുകൊണ്ടു ഹോമിച്ച്, അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അഗ്നി ആ മഹാത്മാവിന്റെ രോമങ്ങളും മുടിയും പഴകിയ ത്വക്കും അസ്ഥികളും മാംസവും രക്തവും ദഹിപ്പിച്ചു — ദേഹത്തിന്റെ എല്ലാ അവയവങ്ങളും കവി ഇവിടെ എണ്ണിപ്പറയുന്നു; അതിലൂടെ ഭൗതികമായതിന്റെ സമ്പൂർണദഹനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം അഗ്നിതുല്യനായ ഒരു കുമാരനായിത്തീർന്നു; അഗ്നികുണ്ഡത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് ശോഭിച്ചു — പഴകിയ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് ദിവ്യമായ പുതിയ ശരീരം ലഭിക്കുന്നു എന്നതാണ് തപസ്സിന്റെ ഫലം. അഗ്നിഹോത്രികളായ ഋഷിമാരുടെയും മഹാത്മാക്കളുടെയും ദേവന്മാരുടെയും ലോകങ്ങൾ കടന്ന് അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്കു കയറി; ക്രമമായി മേൽക്കുമേലുള്ള ലോകങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് കവി തപസ്സിന്റെ ഉത്കർഷം കാണിക്കുന്നു. അവിടെ പുണ്യകർമാവായ ആ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠൻ അനുചരന്മാരോടുകൂടിയ പിതാമഹനെ (ബ്രഹ്മാവിനെ) കണ്ടു; പിതാമഹനും ആ ബ്രാഹ്മണനെ കണ്ട് ആനന്ദിച്ച് ‘സുസ്വാഗതം’ എന്നു പറഞ്ഞു. ഈ മധുരമായ സ്വാഗതവചനത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു. ഇതുംകൂടി ശ്രദ്ധിക്കണം — ശരഭംഗൻ രാമദർശനത്തിനുമുമ്പ് ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; ദർശനത്തിനുശേഷം ഒരു നിമിഷംപോലും വൈകുന്നുമില്ല — ആ തപസ്വിയുടെ ജീവിതത്തിനു ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്ന പ്രയോജനം ഇതുമാത്രമായിരുന്നു എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ അഗ്നിപ്രവേശം ആത്മഹത്യയല്ല, ശാസ്ത്രവിഹിതമായ ഒരു യോഗമാർഗമാണ് — മന്ത്രപൂർവം ഹോമം ചെയ്തിട്ടാണ് അദ്ദേഹം അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത്. ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്വാഗതവചനംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപസ്സിന്റെ പരമപ്രമാണം.

In the previous sarga Rāma had killed Virādha, the rākṣasa of fearful strength, and buried him in a pit; this sarga takes the story on from there. The valiant Rāma first embraced the frightened Sītā and comforted her — the poet's way of showing that a hero's first duty after a fight is to reassure his frightened wife, not to boast of his victory. Then he said to his brother Lakṣmaṇa, whose energy blazed: ‘This forest is hard going and full of hardship, and we are not skilled in living in the wild. Let us go quickly to Śarabhaṅga, whose wealth is his austerity.’ Rāma's humility shows here: even after killing Virādha he thought himself a novice in the ways of the forest and sought out an ascetic for guidance. So saying, Rāghava went to Śarabhaṅga's hermitage, and there, near that sage of godlike power whose inner self austerity had made pure, he saw a great marvel. By leaving us to wonder what this marvel was, the poet stirs our curiosity before he begins to describe it. The name Śarabhaṅga, an ancient ascetic of the Daṇḍaka forest, is heard here for the first time.

Rāma saw a divine being whose body blazed with a splendour like that of the sun and of fire, mounted on a superb chariot, standing in the sky and attended by the gods. He did not touch the earth — the well-known sign of divinity, since the feet of gods never touch the ground. His ornaments were brilliant and his garments free of the least speck of dust. Many great beings like himself surrounded him and did him honour, so that only those of equal splendour were gathered there. His chariot, yoked with green horses, stood in mid-air, bright as the newly risen sun, and Rāma saw it from a little way off. Above him was a spotless parasol like a bank of white cloud or the disc of the moon, adorned with many-coloured garlands, and two choice, costly chowries with golden handles were held by two beautiful women and waved above his head. Gandharvas, gods, Siddhas and many supreme seers were gathered there. The poet is showing a heavenly counterpart of the emblems of royalty — parasol, chowrie, court and praise, all here in the sky. Notice too the order of Rāma's seeing: first the radiance, then the chariot, then the parasol and chowries, and last the assembly, the natural order in which a vision approaching from afar is taken in. All this description fixes a sense of divine majesty in the listener's mind, so that Rāma's question, ‘Who is this?’, carries weight. The detail that he did not touch the earth is the centre of the passage, for by it the figure is known to be no man but the lord of the gods. And the two women who hold the chowries are called beautiful, to show that even the divine attendants are of the finest.

All of them were praising with choicest words the god who stood in the sky. While Vāsava was speaking with Śarabhaṅga, Rāma, seeing Śatakratu, spoke to Lakṣmaṇa and, pointing to the chariot with his finger, showed his brother the wonder. ‘Look, Lakṣmaṇa, at that chariot in the sky, flaming, full of splendour, blazing like the sun. Those horses of Puruhūta, of Śakra, that we heard of long ago when his greatness was described to us — surely these are they, the divine steeds, here before us. And these who stand all around, tiger among men, young men by the hundred wearing earrings, swords in hand, broad and deep of chest, with arms like iron bars, dressed in garments red as sunbeams, as dangerous to approach as tigers — on all their breasts, Saumitri, hang necklaces bright as fire, and they all have the look of men of twenty-five. That, they say, is the age the gods always keep, and so it is plain to see here in these tigers among men, so lovely to look upon. Stay here a moment with Vaidehī, Lakṣmaṇa, until I find out clearly who this shining one in the chariot is.’ Here the poet shows Rāma's nature: faced with an unknown radiance he neither takes fright nor acts rashly, but leaves Sītā with Lakṣmaṇa and goes himself to find out. His learning shows in his description too, for he recalls the marks of the gods, their unchanging youth and the fame of the divine horses, and matches what he sees with what tradition teaches. In telling all this to Lakṣmaṇa he makes his brother a sharer in the vision. ‘By the hundred’ conveys how many attendants there were, and ‘dangerous as tigers’ how formidable. His words ‘stay here a moment with Vaidehī’ reveal his constant care for Sītā's safety: he never leaves her alone, but places her in his brother's charge. Having finished his description, he readied himself to go on towards the hermitage. With the little word ‘they say’ Rāma signals that his knowledge rested on what he had heard rather than on his own experience; yet by matching the marks he saw with what he had heard, he concluded that these were indeed gods.

Telling Saumitri to wait just there, Kākutstha walked on towards Śarabhaṅga's hermitage. Seeing Rāma approach, the lord of Śacī took leave of Śarabhaṅga and said to the gods: ‘Rāma is coming. Before he speaks to me, bring my business to its end; after that he may see me. He has a great work to do, one too hard for others, and I shall see him soon enough, victorious and his purpose fulfilled.’ Then the wielder of the thunderbolt bade the ascetic farewell, honoured him, and went to heaven in his horse-drawn chariot. The poet reveals a subtle feeling here: until the great work of killing Rāvaṇa is done, Indra does not wish to speak with Rāma face to face, for boons from the gods would diminish Rāma's own manly achievement. The inner meaning of the episode is that even the gods look for Rāma's valour to prove itself unaided. With the command to finish the business, Indra urges the gods on and himself departs in haste. That he took leave of Śarabhaṅga and honoured him before going shows Indra's courtesy too: great as he was, he would not leave an ascetic without his consent. And by mentioning the horses once more the poet completes the picture of the god's departure.

When the thousand-eyed god had gone, Rāghava and his companions went up to Śarabhaṅga, who was seated at his fire-offering. Rāma, Sītā and Lakṣmaṇa clasped his feet and sat down with his leave, and the sage invited them to stay and gave them lodging. Then Rāma asked why Śakra had come, and the sage told him everything just as it was: ‘This giver of boons wishes to take me to the world of Brahmā, which I have won by fierce austerity and which those who have not perfected themselves cannot reach. But I knew, tiger among men, that you were near, and I will not go to that world without seeing you, my welcome guest. Only after meeting you, a righteous and great-souled man, shall I go to the third heaven and to the world beyond it. Tiger among men, the worlds I have won, imperishable and auspicious, the worlds of Brahmā and those above the vault of heaven — accept them from me as my gift.’ Here the ascetic's generosity is seen at its highest: he was ready to give even the fruit of his long austerity to his guest. This is the very summit of hospitality, that the giver hands over all he has earned. The clasping of his feet by Rāma, Sītā and Lakṣmaṇa, the sage's permission, his invitation and his gift of lodging — in these four steps the poet shows hospitality given in due form. The words ‘without seeing my welcome guest’ are moving: even an invitation to Brahmā's world he put off in order to see his guest. The worlds he offers are of two kinds, those of Brahmā and those above the vault of heaven, and both are called imperishable and auspicious. ‘Won by fierce austerity’ shows that Brahmā's world is won not by gift but by austerity alone. In asking why Śakra had come Rāma does not hide his curiosity, and the sage explains everything openly, keeping nothing back.

Addressed in this way, Rāma, skilled in every branch of learning, answered humbly: ‘Great sage, I shall win all those worlds myself. What I want now is a place to live, appointed for me here in this forest.’ His words reveal the very nature of a warrior's duty: the fruit of another's labour is not to be taken; everything must be won by one's own valour. The word ‘myself’ is emphatic: Rāma did not want a heaven gained by another's favour. Yet he did not slight the sage's words; he was ready to follow his directions and go to Sutīkṣṇa. So answered by Rāghava, whose strength equalled Śakra's, the wise Śarabhaṅga spoke again: ‘In this forest lives a sage named Sutīkṣṇa, righteous, full of energy and strict in his observances; he will do what is best for you. Go to that ascetic in his pure and lovely retreat in the forest; he will arrange a dwelling for you. Follow this river Mandākinī upstream, the river that carries flowers along like little boats, and it will bring you there. That is the path, tiger among men. But watch me a moment, my son, while I cast off these limbs as a snake casts off its worn-out skin.’ With the image of the snake the poet shows that an ascetic's leaving his body is not death but merely the shedding of a worn-out sheath. Śarabhaṅga's directions have three parts: which sage, where he lives, and by what road to go; going upstream is a clear direction, and the Mandākinī bearing its flowers is a lovely picture. Sutīkṣṇa is called strict, one devoted to his rules and restrained in his vows. And with his closing request, ‘watch me a moment’, the sage makes Rāma himself the witness of his leaving the body.

Then the radiant Śarabhaṅga laid the fire, offered ghee into it with the proper mantras, and entered the flames. The fire burned the great soul's body hair and the hair of his head, his worn skin, his bones, his flesh and his blood — the poet counts every part of the body to show that all that was earthly was wholly consumed. Then he became a youth resembling fire itself, and rose shining from the heap of flame; this is the fruit of austerity, that the worn-out body is left behind and a new, divine form is gained. Passing beyond the worlds of those who keep the sacred fires, of the great seers and of the gods, he rose to the world of Brahmā — by naming the worlds one above another the poet shows how high his austerity had carried him. There that best of brahmins, whose deeds were holy, saw the Grandfather with his attendants, and the Grandfather, looking on him, rejoiced and said, ‘Welcome indeed!’ With that sweet word of welcome the sarga closes. Note that Śarabhaṅga did not leave his body before he had seen Rāma, and once he had seen him did not delay a moment: that, the poet suggests, was the one purpose left to the ascetic's life. His entry into the fire was not self-destruction but a path of yoga sanctioned by scripture, undertaken only after offering oblations with mantras. And Brahmā's welcome is the final proof of his austerity.