शरभङ्गे दिवं प्राप्ते तस्य आश्रमे स्थितं ज्वलिततेजसं काकुत्स्थं रामं मुनिसङ्घाः समागत्य अभ्यगच्छन्। कविः अत्र वानप्रस्थानां विविधाः श्रेणीः गणयति, येन दण्डकारण्ये प्रचलितानां तपश्चर्याणां वैविध्यं ज्ञायते। वैखानसाः वालखिल्याः सम्प्रक्षालाः मरीचिपाः च; अश्मकुट्टाः बहवः, पत्राहाराः च तापसाः; दन्तोलूखलिनः, उन्मज्जकाः, गात्रशय्याः, अशय्याः, अनवकाशिकाः; सलिलाहाराः, वायुभक्षाः, आकाशनिलयाः, स्थण्डिलशायिनः; ऊर्ध्ववासिनः, दान्ताः, आर्द्रपटवाससः, सजपाः, तपोनिष्ठाः, पञ्चतपोऽन्विताः च — एते सर्वे तत्र समागताः। एकैकं नाम एकं व्रतं सूचयति — कश्चित् केवलं जलम् एव पिबति, कश्चित् वायुम् एव भक्षयति, कश्चित् पाषाणेन धान्यं कुट्टयति, कश्चित् दन्तैः एव तत् कार्यं करोति, कश्चित् कण्ठपर्यन्तं जले तिष्ठति, कश्चित् भूमौ एव शेते, कश्चित् आर्द्रं वस्त्रं न त्यजति, कश्चित् ग्रीष्मे पञ्चाग्नीन् सेवते। एतावताम् अपि विभिन्नव्रतानां तपस्विनाम् एका एव व्यथा आसीत्, एकः एव च शरणदाता इति अग्रे स्पष्टं भवति। गीताप्रेस-मुद्रणे एतेषां नाम्नां व्याख्या पादटिप्पण्यां विस्तरेण दत्ता, यतः बहूनि नामानि अद्यत्वे दुर्बोधानि। सर्वेषाम् अपि एतेषां तपस्विनां साधारणं लक्षणम् एकम् एव — गृहं त्यक्त्वा वने नियमपूर्वकं वासः। ते सर्वे एकदा एव समागताः इति वचनेन तेषां सामूहिकी चिन्ता प्रकाश्यते।

ते सर्वे ब्राह्म्या श्रिया युक्ताः दृढयोगसमाहिताः च तापसाः शरभङ्गाश्रमे रामम् अभिजग्मुः। धर्मज्ञाः ते समागताः ऋषिसङ्घाः धर्मभृतां वरं परमधर्मज्ञं रामम् अभिगम्य ऊचुः — ‘त्वम् अस्य इक्ष्वाकुकुलस्य पृथिव्याः च महारथः, प्रधानः नाथः च असि; यथा देवानां मघवान्, तथा एव त्वं मनुष्यलोकस्य रक्षकः। यशसा विक्रमेण च त्वं त्रिषु लोकेषु विश्रुतः; त्वयि पितृव्रतत्वं सत्यं पुष्कलः धर्मः च विद्यते।’ अत्र ध्येयं यत् तपस्विनः प्रथमं स्तुतिम् एव कुर्वन्ति, न तु साक्षात् याचनाम् — याच्ञायाः पूर्वं याच्यस्य योग्यता प्रतिपादनीया इति शिष्टाचारः। ‘महारथः’ इति पदेन तस्य रणसामर्थ्यम्, ‘नाथः’ इति पदेन च रक्षणसामर्थ्यम् उभयम् अपि सूचितम्। ‘ब्राह्म्या श्रिया युक्ताः’ इति विशेषणेन तेषां तपःसिद्धं तेजः सूचितम्, ‘दृढयोगसमाहिताः’ इति च चित्तैकाग्र्यम्। एतादृशाः अपि ते रामं शरणं गन्तुम् आगताः — एतेन तेषां भयस्य गुरुता ज्ञायते। ‘पितृव्रतत्वम्’ इति पदेन कैकेय्याः वरप्रसङ्गः स्मार्यते, येन रामः राज्यं त्यक्त्वा वनम् आगतः।

ततः ते विनयेन स्वप्रार्थनायाः भूमिकां रचयन्ति — ‘हे नाथ, महात्मानं धर्मज्ञं धर्मवत्सलं त्वाम् आसाद्य वयम् अर्थित्वात् किञ्चित् वक्ष्यामः; तत् च त्वं क्षन्तुम् अर्हसि।’ ततः राजधर्मः उपदिश्यते — ‘यः भूपतिः प्रजायाः बलेः षड्भागं हरति, किन्तु ताम् पुत्रवत् न रक्षति, तस्य महान् अधर्मः भवति। यः तु स्वान् प्राणान् इव, प्राणेभ्यः अपि प्रियान् सुतान् इव, सर्वान् विषयवासिनः नित्ययुक्तः सदा रक्षति, सः बहुवार्षिकीं शाश्वतीं कीर्तिं प्राप्नोति, ब्रह्मणः स्थानम् आसाद्य तत्र अपि महीयते। किञ्च, मूलफलाशनः मुनिः यत् परं धर्मम् आचरति, तस्य चतुर्थः भागः धर्मेण प्रजां रक्षतः राज्ञः भवति।’ एषः उपदेशः रामं प्रति न आक्षेपः, अपि तु स्मारणम् — यतः वने वसन् अपि सः इक्ष्वाकूणां राजपुत्रः एव, प्रजारक्षणं च तस्य जन्मसिद्धं कर्तव्यम्। ‘स्वान् प्राणान् इव’ इति उपमा प्रथमम्, ‘सुतान् इव’ इति च द्वितीया — प्रथमया आत्मीयता, द्वितीयया च वात्सल्यं सूच्यते। ‘नित्ययुक्तः’ इति पदेन रक्षणं न कदाचित् कर्तव्यम्, अपि तु सततं कर्तव्यम् इति उक्तम्। ‘चतुर्भागः’ इति सिद्धान्तः स्मृतिषु अपि प्रसिद्धः। राजा प्रजायाः धर्मस्य अंशभाक् इति सिद्धान्तेन राज्ञः दायित्वं तपसा एव तुल्यं क्रियते।

अनन्तरं ते स्वदुःखं निवेदयन्ति — ‘अयं ब्राह्मणभूयिष्ठः महान् वानप्रस्थगणः त्वन्नाथः अपि सन् अनाथवत् राक्षसैः भृशं हन्यते। एहि पश्य — घोरैः राक्षसैः बहुधा हतानां भावितात्मनां मुनीनां शरीराणि वने विकीर्णानि सन्ति। पम्पानदीनिवासिनाम्, मन्दाकिन्याः तीरे वसताम्, चित्रकूटालयानां च महत् कदनं क्रियते। भीमकर्मभिः रक्षोभिः वने क्रियमाणं तपस्विनां घोरं विप्रकारं वयं न मृष्यामहे। अतः शरणार्थं शरण्यं त्वां समुपस्थिताः स्मः; निशाचरैः वध्यमानान् नः परिपालय। हे नृपात्मज, त्वत्तः परा गतिः पृथिव्यां न उपपद्यते; अस्मान् सर्वान् राक्षसेभ्यः परिपालय।’ हतानां शरीराणां दर्शनम् एव अत्र प्रबलतमं प्रमाणम् — वचसा न कथयित्वा ते प्रत्यक्षं दर्शयितुम् इच्छन्ति। ‘त्वन्नाथः अनाथवत्’ इति विरोधाभासेन च तेषां वेदना तीव्रतया प्रकाशते। अत्र त्रयः स्थलनिर्देशाः महत्त्वपूर्णाः — पम्पा, मन्दाकिनी, चित्रकूटः च; एतैः कविः दर्शयति यत् उपद्रवः न एकस्मिन् प्रदेशे सीमितः, अपि तु सर्वत्र दण्डकारण्ये व्याप्तः। ‘बहुधा हतानाम्’ इति पदेन वधस्य नैकविधाः प्रकाराः सूचिताः। ‘शरणार्थं शरण्यम्’ इति पदयोः यमकसदृशः विन्यासः शरणागतेः भावं दृढीकरोति। हिन्दीभाष्यम् अपि अत्र ‘शरणागतवत्सल’ इति रामं सम्बोधयति। ‘एहि पश्य’ इति द्विपदेन ते रामम् आह्वयन्ति, न तु केवलं श्रावयन्ति। ‘परिपालय’ इति क्रियापदं द्विवारम् आवर्त्यते, येन याच्ञायाः तीव्रता वर्धते। एवं विंशतितमेन श्लोकेन तेषां वचनं समाप्यते।

तपस्विनां तत् वचनं श्रुत्वा धर्मात्मा काकुत्स्थः सर्वान् एव तपस्विनः प्रत्युवाच — ‘एवं मां वक्तुं न अर्हथ; अहं हि तपस्विनाम् आज्ञाप्यः, न तु याच्यः। केवलेन स्वकार्येण एव मया वनं प्रवेष्टव्यम् आसीत्; किन्तु राक्षसैः भवताम् इमं विप्रकारम् अपाक्रष्टुं पितुः निर्देशकरः सन् अहम् इदं वनं प्रविष्टः। भवताम् अर्थसिद्ध्यर्थम् एव यदृच्छया अहम् आगतः; तस्य मम अयं वनवासः महाफलः भविष्यति।’ अत्र रामस्य औदार्यं दृश्यते — याचकान् उपकृत्य अपि सः तम् उपकारं स्वलाभम् एव मन्यते। पितुः आज्ञापालनं मुनिरक्षणं च द्वे अपि प्रयोजने एकत्र मिलिते इति सः दर्शयति। ‘आज्ञाप्यः अहम्’ इति वचनं सर्गस्य हृदयम् — राजपुत्रः अपि सन् सः तपस्विनाम् आज्ञावशवर्ती इति स्वयम् एव घोषयति। एतेन याचकानां लज्जा अपनीयते, तेषां गौरवं च रक्ष्यते। ‘महाफलः’ इति अन्तिमं पदं वनवासस्य नूतनम् अर्थं प्रकाशयति — यः दण्डः आसीत्, सः एव सेवायाः अवसरः जातः।

‘तपस्विनां शत्रून् राक्षसान् रणे हन्तुम् इच्छामि; सभ्रातुः मम वीर्यं तपोधनाः ऋषयः पश्यन्तु’ इति उक्त्वा सः अभयं ददाति। एवं धर्मे धृतात्मा वीरः तपोधनेभ्यः वरं दत्त्वा, आर्यजनोचितं दानं च कृत्वा, लक्ष्मणेन तपोधनैः च सह सुतीक्ष्णम् एव अभिजगाम। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन रचितः, तेन च सर्गस्य समापनं गम्भीरतया शोभते। ‘पश्यन्तु वीर्यम्’ इति आह्वानेन रामः स्वप्रतिज्ञायाः साक्षिणः एव तान् करोति। सुतीक्ष्णाश्रमगमनेन च अग्रिमस्य सर्गस्य कथा आरभ्यते।

శరభంగుడు స్వర్గాన్ని చేరిన తర్వాత, ఆయన ఆశ్రమంలో ఉన్న ప్రజ్వలించే తేజస్సు గల కాకుత్స్థుడైన రాముని వద్దకు మునిసంఘాలు కలిసి వచ్చాయి. ఇక్కడ కవి వానప్రస్థుల వివిధ శ్రేణులను లెక్కిస్తున్నాడు, దానితో దండకారణ్యంలో ప్రచలితమైన తపశ్చర్యల వైవిధ్యం తెలుస్తుంది. వైఖానసులు, వాలఖిల్యులు, సంప్రక్షాలులు, మరీచిపులు; అనేకమంది అశ్మకుట్టులు, పత్రాహారులైన తాపసులు; దంతోలూఖలులు, ఉన్మజ్జకులు, గాత్రశయ్యులు, అశయ్యులు, అనవకాశికులు; సలిలాహారులు, వాయుభక్షులు, ఆకాశనిలయులు, స్థండిలశాయులు; ఊర్ధ్వవాసులు, దాంతులు, ఆర్ద్రపటవాసులు, జపనిష్ఠులు, తపోనిష్ఠులు, పంచాగ్నుల మధ్య తపస్సు చేసేవారు — వీరంతా అక్కడ చేరారు. ఒక్కొక్క పేరు ఒక్కొక్క వ్రతాన్ని సూచిస్తుంది — ఒకడు కేవలం నీరు మాత్రమే తాగుతాడు, ఒకడు గాలిని మాత్రమే భక్షిస్తాడు, ఒకడు రాతితో ధాన్యాన్ని దంచుకుంటాడు, ఒకడు ఆ పనిని పళ్ళతోనే చేస్తాడు, ఒకడు కంఠం వరకు నీటిలో నిలబడతాడు, ఒకడు నేలమీదనే పడుకుంటాడు, ఒకడు తడి వస్త్రాన్ని విడువడు, ఒకడు వేసవిలో పంచాగ్నులను సేవిస్తాడు. ఇంత భిన్నమైన వ్రతాలు గల తపస్వులకూ బాధ ఒక్కటే, శరణమిచ్చేవాడూ ఒక్కడే అని ముందు స్పష్టమవుతుంది. గీతాప్రెస్ ముద్రణలో ఈ పేర్ల వ్యాఖ్య పాదటిప్పణిలో విస్తారంగా ఇవ్వబడింది, ఎందుకంటే అనేక పేర్లు ఈ రోజుల్లో దుర్బోధమైనవి. ఈ తపస్వులందరికీ సాధారణ లక్షణం ఒక్కటే — ఇల్లు విడిచి వనంలో నియమపూర్వకంగా నివసించడం. వారంతా ఒకేసారి కలిసి వచ్చారనే మాటతో వారి సామూహిక చింత ప్రకటమవుతుంది.

బ్రహ్మతేజస్సుతో కూడి, దృఢయోగంతో ఏకాగ్రచిత్తులైన ఆ తాపసులందరూ శరభంగాశ్రమంలో రాముని సమీపించారు. ధర్మజ్ఞులైన ఆ ఋషిసంఘాలు ధర్మధారులలో శ్రేష్ఠుడూ పరమధర్మజ్ఞుడూ అయిన రాముని సమీపించి అన్నారు — ‘నీవు ఈ ఇక్ష్వాకువంశానికీ భూమికీ మహారథుడవు, ప్రధానుడవు, నాథుడవు; దేవతలకు మఘవుడు (ఇంద్రుడు) ఎలాగో అలాగే నీవు మనుష్యలోకానికి రక్షకుడవు. కీర్తితోనూ పరాక్రమంతోనూ నీవు మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధుడవు; నీలో పితృవాక్యపరిపాలనా వ్రతమూ సత్యమూ సంపూర్ణమైన ధర్మమూ ఉన్నాయి.’ ఇక్కడ గమనించవలసినది — తపస్వులు మొదట స్తుతినే చేస్తున్నారు, నేరుగా యాచించడం లేదు; యాచనకు ముందు యాచించబడేవాని యోగ్యతను ప్రతిపాదించాలనేది శిష్టాచారం. ‘మహారథుడు’ అనే పదంతో అతని రణసామర్థ్యమూ, ‘నాథుడు’ అనే పదంతో రక్షణసామర్థ్యమూ — రెండూ సూచించబడ్డాయి. ‘బ్రహ్మతేజస్సుతో కూడినవారు’ అనే విశేషణంతో వారి తపఃసిద్ధమైన తేజస్సూ, ‘దృఢయోగసమాహితులు’ అనే విశేషణంతో చిత్తైకాగ్ర్యమూ సూచించబడ్డాయి. ఇటువంటివారు కూడా రాముని శరణు కోరడానికి వచ్చారు — దీనితో వారి భయపు తీవ్రత తెలుస్తుంది. ‘పితృవ్రతత్వం’ అనే పదంతో కైకేయి వరాల ప్రసంగం గుర్తుకు వస్తుంది, దాని వల్లనే రాముడు రాజ్యాన్ని విడిచి వనానికి వచ్చాడు.

తరువాత వారు వినయంగా తమ ప్రార్థనకు భూమిక వేస్తారు — ‘నాథా, మహాత్ముడవూ ధర్మజ్ఞుడవూ ధర్మవత్సలుడవూ అయిన నిన్ను చేరి, అర్థులమైన మేము కొంత చెప్పబోతున్నాం; దానిని నీవు క్షమించాలి.’ తరువాత రాజధర్మం ఉపదేశించబడుతుంది — ‘ఏ రాజు ప్రజల నుండి పన్నుగా ఆరో భాగాన్ని తీసుకుంటూ, వారిని కన్నబిడ్డల్లా రక్షించడో, అతనికి మహా అధర్మం కలుగుతుంది. ఎవడైతే తన ప్రాణాల్లాగా, ప్రాణాల కంటే ప్రియమైన కుమారుల్లాగా, తన రాజ్యంలో నివసించే వారందరినీ నిత్యం శ్రద్ధగా ఎల్లప్పుడూ రక్షిస్తాడో, అతడు అనేక సంవత్సరాలు నిలిచే శాశ్వతమైన కీర్తిని పొందుతాడు, బ్రహ్మస్థానాన్ని చేరి అక్కడ కూడా గౌరవించబడతాడు. అంతేకాక కందమూలఫలాలు తినే ముని ఆచరించే పరమధర్మంలో నాలుగో భాగం ధర్మబద్ధంగా ప్రజలను రక్షించే రాజుకు చెందుతుంది.’ ఈ ఉపదేశం రాముని మీద ఆక్షేపణ కాదు, గుర్తుచేయడం — ఎందుకంటే వనంలో ఉన్నా అతడు ఇక్ష్వాకుల రాజకుమారుడే, ప్రజారక్షణ అతనికి జన్మసిద్ధమైన కర్తవ్యం. ‘తన ప్రాణాల్లాగా’ అనేది మొదటి ఉపమ, ‘కుమారుల్లాగా’ అనేది రెండవది — మొదటిదానితో ఆత్మీయతా, రెండవదానితో వాత్సల్యమూ సూచించబడ్డాయి. ‘నిత్యయుక్తుడు’ అనే పదంతో రక్షణ ఎప్పుడో ఒకసారి చేసేది కాదు, నిరంతరం చేయవలసినదని చెప్పబడింది. ‘నాలుగో భాగం’ అనే సిద్ధాంతం స్మృతులలో కూడా ప్రసిద్ధమైనది. రాజు ప్రజల ధర్మంలో భాగస్వామి అనే సిద్ధాంతంతో రాజు బాధ్యత తపస్సుతో సమానం చేయబడుతుంది.

అనంతరం వారు తమ దుఃఖాన్ని నివేదిస్తారు — ‘ఎక్కువగా బ్రాహ్మణులతో కూడిన ఈ పెద్ద వానప్రస్థ సమూహం నీవు నాథుడవుగా ఉన్నా అనాథలా రాక్షసులచే తీవ్రంగా చంపబడుతోంది. రా, చూడు — ఘోరరాక్షసులచే అనేక విధాలుగా చంపబడిన, ఆత్మనిష్ఠులైన మునుల శరీరాలు వనంలో చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నాయి. పంపానదీ తీరవాసులకూ, మందాకినీ తీరంలో నివసించేవారికీ, చిత్రకూటంలో నివసించేవారికీ పెద్ద మారణకాండ జరుగుతోంది. భీకరకర్ములైన రాక్షసులు వనంలో తపస్వులకు చేస్తున్న ఘోరమైన అపకారాన్ని మేము సహించలేకపోతున్నాం. కాబట్టి శరణు కోసం శరణ్యుడవైన నీ వద్దకు వచ్చాం; నిశాచరులచే చంపబడుతున్న మమ్మల్ని కాపాడు. రాజకుమారా, భూమిమీద నీకంటే వేరే గతి మాకు కనిపించడం లేదు; మా అందరినీ రాక్షసుల నుండి కాపాడు.’ చంపబడినవారి శరీరాల దర్శనమే ఇక్కడ అత్యంత బలమైన ప్రమాణం — మాటలతో చెప్పడం కాక వారు ప్రత్యక్షంగా చూపించాలనుకుంటున్నారు. ‘నీవు నాథుడవుగా ఉన్నా అనాథలా’ అనే విరోధాభాసంతో వారి వేదన తీవ్రంగా ప్రకాశిస్తుంది. ఇక్కడ మూడు స్థలనిర్దేశాలు ముఖ్యమైనవి — పంపా, మందాకినీ, చిత్రకూటం; ఉపద్రవం ఒక్క ప్రదేశానికే పరిమితం కాదని, దండకారణ్యమంతటా వ్యాపించిందని కవి వీటితో చూపుతున్నాడు. ‘అనేక విధాలుగా చంపబడినవారి’ అనే పదంతో వధలోని అనేక రకాలు సూచించబడ్డాయి. ‘శరణార్థం శరణ్యం’ (శరణు కోసం శరణ్యుని) అనే రెండు పదాల యమకం వంటి విన్యాసం శరణాగతి భావాన్ని దృఢపరుస్తుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఇక్కడ రాముని ‘శరణాగతవత్సలా’ అని సంబోధిస్తుంది. ‘రా, చూడు’ అనే రెండు పదాలతో వారు రాముని పిలుస్తున్నారు, కేవలం వినిపించడం కాదు. ‘కాపాడు’ అనే క్రియాపదం రెండుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది, దానితో యాచన తీవ్రత పెరుగుతుంది. ఇలా ఇరవయ్యో శ్లోకంతో వారి మాట ముగుస్తుంది.

తపస్వుల ఆ మాట విని ధర్మాత్ముడైన కాకుత్స్థుడు తపస్వులందరికీ ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘మీరు నాతో ఇలా మాట్లాడకూడదు; నేను తపస్వులచే ఆజ్ఞాపించబడవలసినవాడను, యాచించబడవలసినవాడను కాను. కేవలం నా స్వకార్యం కోసమే నేను వనంలో ప్రవేశించవలసి ఉంది; కానీ రాక్షసులు మీకు చేస్తున్న ఈ అపకారాన్ని తొలగించడానికి, తండ్రి ఆదేశాన్ని పాలిస్తూ, నేను ఈ వనంలో ప్రవేశించాను. మీ ప్రయోజనసిద్ధి కోసమే దైవవశాత్తు నేను వచ్చాను; ఆ నా ఈ వనవాసం మహాఫలప్రదమవుతుంది.’ ఇక్కడ రాముని ఔదార్యం కనిపిస్తుంది — యాచకులకు ఉపకారం చేస్తూ కూడా అతడు ఆ ఉపకారాన్ని తనకే లాభంగా భావిస్తాడు. తండ్రి ఆజ్ఞాపాలనా మునిరక్షణా అనే రెండు ప్రయోజనాలూ ఒక్కచోట కలిశాయని అతడు చూపుతున్నాడు. ‘నేను ఆజ్ఞాపించబడవలసినవాడను’ అనే మాట సర్గకు హృదయం — రాజకుమారుడైనా తాను తపస్వుల ఆజ్ఞకు లోబడినవాడినని అతడే స్వయంగా ప్రకటిస్తాడు. దీనితో యాచకుల సిగ్గు తొలగిపోతుంది, వారి గౌరవం కాపాడబడుతుంది. ‘మహాఫలం’ అనే చివరి పదం వనవాసానికి ఒక కొత్త అర్థాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది — ఏది శిక్షగా ఉండెనో, అదే సేవకు అవకాశమైంది.

‘తపస్వులకు శత్రువులైన రాక్షసులను యుద్ధంలో సంహరించాలనుకుంటున్నాను; సోదరునితో కూడిన నా పరాక్రమాన్ని తపోధనులైన ఋషులు చూతురుగాక’ అని పలికి అతడు అభయమిస్తాడు. ఇలా ధర్మంలో నిలిచిన మనస్సు గల ఆ వీరుడు తపోధనులకు వరమిచ్చి, ఆర్యజనోచితమైన దానం కూడా చేసి, లక్ష్మణునితోనూ తపోధనులతోనూ కలిసి సుతీక్ష్ణుని వద్దకే వెళ్ళాడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది, దానితో సర్గ సమాప్తి గంభీరంగా శోభిస్తుంది. ‘నా పరాక్రమాన్ని చూతురుగాక’ అనే ఆహ్వానంతో రాముడు వారినే తన ప్రతిజ్ఞకు సాక్షులుగా చేస్తాడు. సుతీక్ష్ణాశ్రమగమనంతో తర్వాతి సర్గ కథ ప్రారంభమవుతుంది.

சரபங்கர் வானுலகை அடைந்த பின், அவருடைய ஆசிரமத்தில் இருந்த, கொழுந்துவிட்டெரியும் ஒளியுடைய காகுத்ஸ்தனான ராமனை முனிவர் கூட்டங்கள் ஒன்றுகூடி வந்து அணுகின. தண்டகாரண்யத்தில் நிலவிய தவ நெறிகளின் பன்முகத்தன்மை தெரியும்படி கவிஞர் இங்கே வானப்பிரஸ்தர்களின் பலவகைப் பிரிவுகளை எண்ணிச் சொல்கிறார். வைகானசர்கள், வாலகில்யர்கள், சம்பிரக்ஷாலர்கள், கதிரொளியைப் பருகும் மரீசிபர்கள்; கல்லால் தானியத்தை இடிக்கும் அஸ்மகுட்டர்கள் பலர், இலைகளையே உண்ணும் தவசிகள்; பற்களையே உரலாகக் கொண்ட தந்தோலூகலிகள், கழுத்தளவு நீரில் நிற்கும் உன்மஜ்ஜகர்கள், உடலையே படுக்கையாகக் கொண்டவர்கள், படுக்கையே இல்லாதவர்கள், ஓய்வே இல்லாதவர்கள்; நீரையே உணவாகக் கொண்டவர்கள், காற்றையே உண்பவர்கள், திறந்த வெளியையே இருப்பிடமாகக் கொண்டவர்கள், வெறுந்தரையில் படுப்பவர்கள்; உயர்ந்த இடங்களில் வாழ்பவர்கள், புலனடக்கம் உடையவர்கள், ஈர ஆடையையே அணிபவர்கள், ஜபம் செய்பவர்கள், தவத்திலேயே நிலைத்தவர்கள், ஐந்து நெருப்புகளின் நடுவே தவம் செய்பவர்கள் — இவர்கள் அனைவரும் அங்கே ஒன்றுகூடினர். ஒவ்வொரு பெயரும் ஒரு விரதத்தைச் சுட்டுகிறது — ஒருவர் நீரை மட்டுமே பருகுகிறார், ஒருவர் காற்றை மட்டுமே உண்கிறார், ஒருவர் கல்லால் தானியத்தை இடிக்கிறார், ஒருவர் பற்களாலேயே அந்த வேலையைச் செய்கிறார், ஒருவர் கழுத்தளவு நீரில் நிற்கிறார், ஒருவர் வெறுந்தரையிலேயே படுக்கிறார், ஒருவர் ஈர ஆடையைக் களைவதில்லை, ஒருவர் கோடையில் ஐந்து நெருப்புகளைச் சேவிக்கிறார். இத்தனை வேறுபட்ட விரதங்களை உடைய தவசிகளுக்கும் துயரம் ஒன்றே, அடைக்கலம் தருபவனும் ஒருவனே என்பது பின்னர் தெளிவாகிறது. கீதா பிரஸ் பதிப்பில் இந்தப் பெயர்களுக்கான விளக்கம் அடிக்குறிப்பில் விரிவாகத் தரப்பட்டுள்ளது; ஏனெனில் பல பெயர்கள் இன்று புரிந்துகொள்ள அரியவை. இந்தத் தவசிகள் அனைவருக்கும் பொதுவான அடையாளம் ஒன்றே — வீட்டைத் துறந்து காட்டில் நியமத்துடன் வாழ்தல். அவர்கள் அனைவரும் ஒரே நேரத்தில் ஒன்றுகூடினர் என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய கூட்டுக் கவலை வெளிப்படுத்தப்படுகிறது.

பிரம்ம தேஜஸ் என்னும் ஒளிச்செல்வம் உடையவர்களும், உறுதியான யோகத்தில் நிலைத்தவர்களுமான அந்தத் தவசிகள் அனைவரும் சரபங்கரின் ஆசிரமத்தில் ராமனை அணுகினர். தர்மம் அறிந்த அந்த ரிஷிக் கூட்டங்கள் தர்மத்தைத் தாங்குவோரில் சிறந்தவனும் பரம தர்மம் அறிந்தவனுமான ராமனை அணுகிச் சொன்னார்கள்: ‘நீயே இந்த இக்ஷ்வாகு குலத்துக்கும் பூமிக்கும் மகாரதன், முதன்மையானவன், தலைவன்; தேவர்களுக்கு இந்திரன் போல, நீயே மனித உலகத்தைக் காப்பவன். புகழாலும் வீரத்தாலும் நீ மூவுலகிலும் பெயர் பெற்றவன்; தந்தையின் சொல்லைக் காக்கும் விரதமும், சத்தியமும், நிறைந்த தர்மமும் உன்னிடம் உள்ளன.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — தவசிகள் முதலில் புகழ்ந்து பேசுகின்றனர், நேரடியாக வேண்டுவதில்லை; வேண்டுவதற்கு முன் வேண்டப்படுபவரின் தகுதியை நிலைநாட்ட வேண்டும் என்பது நன்னடத்தை. ‘மகாரதன்’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய போர் வல்லமையும், ‘தலைவன்’ என்ற சொல்லால் காக்கும் வல்லமையும் ஆகிய இரண்டும் சுட்டப்படுகின்றன. ‘பிரம்ம தேஜஸ் உடையவர்கள்’ என்ற அடைமொழியால் அவர்களுடைய தவத்தால் பெற்ற ஒளியும், ‘உறுதியான யோகத்தில் நிலைத்தவர்கள்’ என்பதால் மன ஒருமைப்பாடும் சுட்டப்படுகின்றன. இத்தகையவர்களும் ராமனிடம் அடைக்கலம் புக வந்தனர் — இதனால் அவர்களுடைய அச்சத்தின் கனம் தெரிகிறது. ‘தந்தையின் சொல்லைக் காக்கும் விரதம்’ என்ற சொல்லால் கைகேயியின் வர நிகழ்ச்சி நினைவூட்டப்படுகிறது; அதனாலேயே ராமன் அரசைத் துறந்து காட்டுக்கு வந்தான்.

பிறகு அவர்கள் பணிவுடன் தங்கள் வேண்டுகோளுக்கு முன்னுரை அமைக்கின்றனர்: ‘தலைவனே, மகாத்மாவும், தர்மம் அறிந்தவனும், தர்மத்தில் அன்புடையவனுமான உன்னை அடைந்து, வேண்டுவோர் என்ற நிலையில் நாங்கள் சிலவற்றைச் சொல்வோம்; அதை நீ பொறுத்துக்கொள்ள வேண்டும்.’ பிறகு அரச தர்மம் உபதேசிக்கப்படுகிறது: ‘மக்களிடமிருந்து வரியாக ஆறில் ஒரு பங்கைப் பெற்றுக்கொண்டு, அவர்களை மக்களைப் போலக் காக்காத அரசனுக்குப் பெரிய அதர்மம் உண்டாகிறது. தன் உயிரைப் போல, உயிரினும் இனிய மக்களைப் போல, நாட்டில் வாழும் அனைவரையும் எப்போதும் விழிப்புடன் காப்பவன், பல்லாண்டு நிலைக்கும் நிலையான புகழை அடைகிறான்; பிரம்மாவின் இருப்பிடத்தை அடைந்து அங்கேயும் பெருமை பெறுகிறான். மேலும், கிழங்குகளையும் கனிகளையும் உண்ணும் முனிவன் கடைப்பிடிக்கும் உயர்ந்த தர்மத்தில் நான்கில் ஒரு பங்கு, தர்மப்படி மக்களைக் காக்கும் அரசனைச் சேர்கிறது.’ இந்த உபதேசம் ராமனைக் குறை கூறுவது அன்று, நினைவூட்டுவதே — ஏனெனில் காட்டில் வாழ்ந்தாலும் அவன் இக்ஷ்வாகுக்களின் இளவரசனே; மக்களைக் காப்பது அவனுக்குப் பிறப்பிலேயே அமைந்த கடமை. ‘தன் உயிரைப் போல’ என்பது முதல் உவமை, ‘மக்களைப் போல’ என்பது இரண்டாவது — முதலாவதால் தன்னுடையவர் என்ற நெருக்கமும், இரண்டாவதால் பிள்ளைப் பாசமும் சுட்டப்படுகின்றன. ‘எப்போதும் விழிப்புடன்’ என்ற சொல்லால், காத்தல் எப்போதாவது செய்யப்பட வேண்டியது அன்று, இடையறாது செய்யப்பட வேண்டியது என்று சொல்லப்படுகிறது. ‘நான்கில் ஒரு பங்கு’ என்ற கொள்கை ஸ்மிருதிகளிலும் புகழ்பெற்றது. அரசன் மக்களின் தர்மத்தில் பங்குடையவன் என்ற கொள்கையால் அரசனின் பொறுப்பு தவத்துக்கே நிகராக்கப்படுகிறது.

அதன் பின் அவர்கள் தங்கள் துயரத்தைத் தெரிவிக்கின்றனர்: ‘பெரும்பாலும் அந்தணர்களைக் கொண்ட இந்தப் பெரிய வானப்பிரஸ்தக் கூட்டம், நீ தலைவனாக இருந்தும், ஆதரவற்றது போல ராக்ஷசர்களால் கொடூரமாகக் கொல்லப்படுகிறது. வா, பார் — கொடிய ராக்ஷசர்களால் பலவிதமாகக் கொல்லப்பட்ட, தூய உள்ளம் உடைய முனிவர்களின் உடல்கள் காட்டில் சிதறிக் கிடக்கின்றன. பம்பை நதிக்கரையில் வாழ்பவர்களுக்கும், மந்தாகினியின் கரையில் வசிப்பவர்களுக்கும், சித்திரகூடத்தில் இருப்பிடம் கொண்டவர்களுக்கும் பெரும் படுகொலை செய்யப்படுகிறது. கொடுஞ்செயல் புரியும் ராக்ஷசர்களால் காட்டில் தவசிகளுக்குச் செய்யப்படும் இந்தக் கொடிய கொடுமையை நாங்கள் பொறுத்துக்கொள்ள முடியவில்லை. ஆகவே அடைக்கலம் வேண்டி, அடைக்கலம் தருபவனான உன்னிடம் வந்திருக்கிறோம்; இரவில் திரிவோரால் கொல்லப்படும் எங்களைக் காப்பாற்று. அரசகுமாரனே, பூமியில் உன்னைவிட உயர்ந்த புகலிடம் எங்களுக்கு இல்லை; எங்கள் அனைவரையும் ராக்ஷசர்களிடமிருந்து காப்பாற்று.’ கொல்லப்பட்டவர்களின் உடல்களைக் காட்டுவதே இங்கே மிக வலிமையான சான்று — சொல்லால் சொல்வதோடு நில்லாமல் அவர்கள் நேரில் காட்ட விரும்புகின்றனர். ‘நீ தலைவனாக இருந்தும் ஆதரவற்றவர்கள் போல’ என்ற முரண்தொடையால் அவர்களுடைய வேதனை கூர்மையாக வெளிப்படுகிறது. இங்கே மூன்று இடக் குறிப்புகள் முக்கியமானவை — பம்பை, மந்தாகினி, சித்திரகூடம்; இவற்றால் தொல்லை ஓர் இடத்தில் மட்டும் அடங்கியதன்று, தண்டகாரண்யம் முழுவதும் பரவியது என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். ‘பலவிதமாகக் கொல்லப்பட்டவர்கள்’ என்ற சொல்லால் கொலையின் பல்வேறு முறைகள் சுட்டப்படுகின்றன. ‘அடைக்கலம் வேண்டி, அடைக்கலம் தருபவனிடம்’ என்ற சொல்லிணையின் சொல்லணி போன்ற அமைப்பு அடைக்கலம் புகுதலின் உணர்வை உறுதிப்படுத்துகிறது. இந்தி உரையும் இங்கே ராமனை ‘அடைக்கலம் புகுந்தோரிடம் அன்புடையவனே’ என்று விளிக்கிறது. ‘வா, பார்’ என்ற இரு சொற்களால் அவர்கள் ராமனைக் கேட்க மட்டும் வைக்காமல், வரும்படி அழைக்கின்றனர். ‘காப்பாற்று’ என்ற வினைச்சொல் இருமுறை திரும்ப வருகிறது; அதனால் வேண்டுகோளின் தீவிரம் கூடுகிறது. இவ்வாறு இருபதாம் சுலோகத்துடன் அவர்களுடைய பேச்சு முடிகிறது.

தவசிகளின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்ட தர்மாத்மாவான காகுத்ஸ்தன் தவசிகள் அனைவருக்கும் மறுமொழி சொன்னான்: ‘என்னிடம் இவ்வாறு பேசுவது உங்களுக்குத் தகாது; நான் தவசிகளால் ஆணையிடப்பட வேண்டியவன், வேண்டப்பட வேண்டியவன் அல்லன். என் சொந்தக் காரியத்துக்காக மட்டுமே நான் காட்டுக்கு வர வேண்டியிருந்தது; ஆனால் ராக்ஷசர்களால் உங்களுக்கு நேரும் இந்தக் கொடுமையை அகற்றவே, தந்தையின் ஆணையை நிறைவேற்றுபவனாக நான் இந்தக் காட்டில் நுழைந்திருக்கிறேன். உங்கள் நோக்கம் நிறைவேறுவதற்காகவே தற்செயலாக நான் வந்திருக்கிறேன்; ஆகவே என் இந்தக் காட்டு வாழ்க்கை பெரும் பலன் தருவதாக இருக்கும்.’ இங்கே ராமனின் பெருந்தன்மை தெரிகிறது — வேண்டுவோருக்கு உதவி செய்தும், அந்த உதவியைத் தனக்குக் கிடைத்த லாபமாகவே அவன் கருதுகிறான். தந்தையின் ஆணையை நிறைவேற்றுதல், முனிவர்களைக் காத்தல் ஆகிய இரண்டு நோக்கங்களும் ஒன்றாக இணைந்துவிட்டன என்று அவன் காட்டுகிறான். ‘நான் ஆணையிடப்பட வேண்டியவன்’ என்ற சொல்லே சர்க்கத்தின் இதயம் — இளவரசனாக இருந்தும் தான் தவசிகளின் ஆணைக்குக் கட்டுப்பட்டவன் என்று அவனே அறிவிக்கிறான். இதனால் வேண்டியவர்களின் நாணம் நீக்கப்படுகிறது, அவர்களுடைய மதிப்பும் காக்கப்படுகிறது. ‘பெரும் பலன் தருவது’ என்ற கடைசிச் சொல் காட்டு வாழ்க்கைக்குப் புதியதொரு பொருளை வெளிப்படுத்துகிறது — தண்டனையாக இருந்ததே தொண்டுக்கான வாய்ப்பாக மாறிவிட்டது.

‘தவசிகளின் பகைவர்களான ராக்ஷசர்களைப் போரில் கொல்ல விரும்புகிறேன்; தவத்தையே செல்வமாகக் கொண்ட ரிஷிகள் தம்பியுடன் கூடிய என் வீரத்தைப் பார்க்கட்டும்’ என்று சொல்லி அவன் அபயம் அளிக்கிறான். இவ்வாறு தர்மத்தில் நிலைத்த உள்ளம் உடைய அந்த வீரன் தவசிகளுக்கு வரம் அளித்து, சான்றோருக்குத் தகுந்த கொடையையும் செய்து, லக்ஷ்மணனுடனும் தவசிகளுடனும் சுதீக்ஷ்ணரை நோக்கியே சென்றான். கடைசிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தது; அதனால் சர்க்கத்தின் நிறைவு கம்பீரமாக ஒளிர்கிறது. ‘என் வீரத்தைப் பார்க்கட்டும்’ என்ற அழைப்பால் ராமன் அவர்களையே தன் சபதத்துக்குச் சாட்சிகளாக்குகிறான். சுதீக்ஷ்ணரின் ஆசிரமத்துக்குச் செல்வதுடன் அடுத்த சர்க்கத்தின் கதை தொடங்குகிறது.

ಶರಭಂಗರು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿದ ಮೇಲೆ, ಅವರ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದ ಉಜ್ವಲತೇಜಸ್ವಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಮುನಿಸಮೂಹಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದವು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವಾನಪ್ರಸ್ಥರ ವಿವಿಧ ಶ್ರೇಣಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದ್ದ ತಪಶ್ಚರ್ಯೆಗಳ ವೈವಿಧ್ಯ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ವೈಖಾನಸರು, ವಾಲಖಿಲ್ಯರು, ಸಂಪ್ರಕ್ಷಾಲರು, ಮರೀಚಿಪರು; ಅನೇಕ ಅಶ್ಮಕುಟ್ಟರು, ಎಲೆಗಳನ್ನೇ ತಿನ್ನುವ ತಾಪಸರು; ದಂತೋಲೂಖಲಿಗಳು, ಉನ್ಮಜ್ಜಕರು, ಗಾತ್ರಶಯ್ಯರು, ಅಶಯ್ಯರು, ಅನವಕಾಶಿಕರು; ನೀರನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡವರು, ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಸೇವಿಸುವವರು, ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಮನೆಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡವರು, ಬರಿನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವವರು; ಊರ್ಧ್ವವಾಸಿಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಿಗಳು, ಒದ್ದೆಬಟ್ಟೆ ಉಡುವವರು, ಜಪನಿರತರು, ತಪೋನಿಷ್ಠರು, ಪಂಚಾಗ್ನಿತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವವರು — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದರು. ಒಂದೊಂದು ಹೆಸರೂ ಒಂದೊಂದು ವ್ರತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬನು ಕೇವಲ ನೀರನ್ನೇ ಕುಡಿಯುತ್ತಾನೆ, ಒಬ್ಬನು ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಒಬ್ಬನು ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಧಾನ್ಯವನ್ನು ಕುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ, ಒಬ್ಬನು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೇ ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಒಬ್ಬನು ಕತ್ತಿನವರೆಗೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಒಬ್ಬನು ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ಮಲಗುತ್ತಾನೆ, ಒಬ್ಬನು ಒದ್ದೆಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಒಬ್ಬನು ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪಂಚಾಗ್ನಿಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟು ವಿಭಿನ್ನ ವ್ರತಗಳ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೂ ಇದ್ದದ್ದು ಒಂದೇ ವ್ಯಥೆ, ಆಶ್ರಯದಾತನೂ ಒಬ್ಬನೇ ಎಂಬುದು ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಈ ಹೆಸರುಗಳ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅನೇಕ ಹೆಸರುಗಳು ಇಂದು ದುರ್ಬೋಧ. ಈ ಎಲ್ಲ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣ ಒಂದೇ — ಮನೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿಯಮಪೂರ್ವಕ ವಾಸ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಒಮ್ಮೆಗೇ ನೆರೆದರು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಚಿಂತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಬ್ರಾಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ದೃಢವಾದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ತಾಪಸರೂ ಶರಭಂಗಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಆ ಋಷಿಸಮೂಹಗಳು ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಪರಮಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಹೇಳಿದರು — ‘ನೀನು ಈ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲಕ್ಕೂ ಭೂಮಿಗೂ ಮಹಾರಥಿ, ಪ್ರಧಾನನಾಥ; ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮಘವಂತನು (ಇಂದ್ರನು) ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ನೀನು ಮನುಷ್ಯಲೋಕದ ರಕ್ಷಕ. ಯಶಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೂ ನೀನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪಿತೃವಾಕ್ಯಪರಿಪಾಲನೆ, ಸತ್ಯ, ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಧರ್ಮ ನೆಲೆಸಿವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದೇನೆಂದರೆ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಮೊದಲು ಸ್ತುತಿಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ನೇರವಾಗಿ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ — ಬೇಡುವ ಮೊದಲು ಯಾರನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇವೋ ಅವರ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ‘ಮಹಾರಥಃ’ (ಮಹಾರಥಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ರಣಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ, ‘ನಾಥಃ’ (ನಾಥ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಕ್ಷಣಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ — ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಬ್ರಾಹ್ಮ್ಯಾ ಶ್ರಿಯಾ ಯುಕ್ತಾಃ’ (ಬ್ರಾಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವರ ತಪಸ್ಸಿದ್ಧವಾದ ತೇಜಸ್ಸೂ, ‘ದೃಢಯೋಗಸಮಾಹಿತಾಃ’ (ದೃಢಯೋಗದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರರಾದವರು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಚಿತ್ತೈಕಾಗ್ರ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಇಂತಹವರೂ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗಲು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ — ಇದರಿಂದ ಅವರ ಭಯದ ತೀವ್ರತೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಪಿತೃವ್ರತತ್ವಮ್’ (ಪಿತೃವಾಕ್ಯಪರಿಪಾಲನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ವರಪ್ರಸಂಗ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದದ್ದು.

ಅನಂತರ ಅವರು ವಿನಯದಿಂದ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೆ ಪೀಠಿಕೆ ರಚಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಓ ನಾಥ, ಮಹಾತ್ಮನೂ ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೂ ಆದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ಬೇಡುವವರಾದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಏನನ್ನೋ ಹೇಳುತ್ತೇವೆ; ಅದನ್ನು ನೀನು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು.’ ಅನಂತರ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಯಾವ ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ಆರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗದ ಕಂದಾಯವನ್ನು ಪಡೆದು, ಅವರನ್ನು ಮಕ್ಕಳಂತೆ ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನಿಗೆ ಮಹಾ ಅಧರ್ಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಂತೆ, ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯರಾದ ಮಕ್ಕಳಂತೆ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನೂ ನಿತ್ಯವೂ ತತ್ಪರನಾಗಿ ಸದಾ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಬಹುಕಾಲ ಉಳಿಯುವ ಶಾಶ್ವತ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸೇರಿ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಪೂಜಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಮುನಿಯು ಆಚರಿಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧರ್ಮದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ರಾಜನಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.’ ಈ ಉಪದೇಶವು ರಾಮನ ಮೇಲಿನ ಆಕ್ಷೇಪವಲ್ಲ, ನೆನಪಿಸುವಿಕೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣೆ ಅವನ ಜನ್ಮಸಿದ್ಧ ಕರ್ತವ್ಯ. ‘ಸ್ವಾನ್ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಇವ’ (ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಂತೆ) ಎಂಬುದು ಮೊದಲ ಉಪಮೆ, ‘ಸುತಾನ್ ಇವ’ (ಮಕ್ಕಳಂತೆ) ಎಂಬುದು ಎರಡನೆಯದು — ಮೊದಲನೆಯದರಿಂದ ಆತ್ಮೀಯತೆ, ಎರಡನೆಯದರಿಂದ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಃ’ (ನಿತ್ಯವೂ ತತ್ಪರನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಯಾವಾಗಲೋ ಒಮ್ಮೆ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ, ಸತತವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ನಾಲ್ಕನೆಯ ಭಾಗ’ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪಾಲುದಾರ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ರಾಜನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ತಪಸ್ಸಿಗೇ ಸಮಾನವಾಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಅವರು ತಮ್ಮ ದುಃಖವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ಈ ವಾನಪ್ರಸ್ಥರ ಮಹಾಸಮೂಹವು ನೀನೇ ನಾಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಅನಾಥರಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ. ಬಾ, ನೋಡು — ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಅನೇಕ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ, ಪವಿತ್ರಾತ್ಮರಾದ ಮುನಿಗಳ ದೇಹಗಳು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಚೆಲ್ಲಾಡಿವೆ. ಪಂಪಾನದೀತೀರದ ನಿವಾಸಿಗಳ, ಮಂದಾಕಿನಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರ, ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವವರ ಮಹಾಸಂಹಾರ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಭೀಕರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಘೋರ ಅಪಚಾರವನ್ನು ನಾವು ಸಹಿಸಲಾರೆವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಶ್ರಯಕ್ಕಾಗಿ ಆಶ್ರಯದಾತನಾದ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ; ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ನಮ್ಮನ್ನು ಪರಿಪಾಲಿಸು. ಓ ರಾಜಕುಮಾರ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಬೇರೆ ಗತಿಯಿಲ್ಲ; ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಪರಿಪಾಲಿಸು.’ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟವರ ದೇಹಗಳ ದರ್ಶನವೇ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲ ಪ್ರಮಾಣ — ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ತೋರಿಸಲು ಅವರು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ‘ತ್ವನ್ನಾಥಃ ಅನಾಥವತ್’ (ನೀನೇ ನಾಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಅನಾಥರಂತೆ) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಭಾಸದಿಂದ ಅವರ ವೇದನೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸ್ಥಳನಿರ್ದೇಶಗಳು ಮಹತ್ವದವು — ಪಂಪಾ, ಮಂದಾಕಿನಿ, ಚಿತ್ರಕೂಟ; ಇವುಗಳಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಉಪದ್ರವವು ಒಂದೇ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ‘ಬಹುಧಾ ಹತಾನಾಮ್’ (ಅನೇಕ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟವರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಧೆಯ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಶರಣಾರ್ಥಂ ಶರಣ್ಯಮ್’ (ಆಶ್ರಯಕ್ಕಾಗಿ ಆಶ್ರಯದಾತನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದಗಳ ಯಮಕದಂತಹ ಜೋಡಣೆ ಶರಣಾಗತಿಯ ಭಾವವನ್ನು ದೃಢಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ‘ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲ’ (ಶರಣಾದವರಲ್ಲಿ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವನು) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಏಹಿ ಪಶ್ಯ’ (ಬಾ, ನೋಡು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಕೇವಲ ಕೇಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪರಿಪಾಲಯ’ (ಪರಿಪಾಲಿಸು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಬೇಡಿಕೆಯ ತೀವ್ರತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದೊಡನೆ ಅವರ ಮಾತು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಎಲ್ಲ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೂ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ನೀವು ನನಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಬಾರದು; ನಾನು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾದವನು, ಬೇಡಲ್ಪಡಬೇಕಾದವನಲ್ಲ. ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರವೇ ನಾನು ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ನಿಮಗಾಗುತ್ತಿರುವ ಈ ಅಪಚಾರವನ್ನು ತೊಲಗಿಸಲೆಂದೇ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನಾಗಿ ನಾನು ಈ ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದೇನೆ. ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಯೋಜನ ಸಿದ್ಧಿಸಲೆಂದೇ ದೈವವಶಾತ್ ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ಅಂತಹ ನನಗೆ ಈ ವನವಾಸವು ಮಹಾಫಲಪ್ರದವಾಗುವುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಔದಾರ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಬೇಡುವವರಿಗೆ ಉಪಕಾರಮಾಡಿಯೂ ಅವನು ಆ ಉಪಕಾರವನ್ನು ತನ್ನ ಲಾಭವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಮುನಿರಕ್ಷಣೆ — ಎರಡೂ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿವೆ ಎಂದು ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಜ್ಞಾಪ್ಯಃ ಅಹಮ್’ (ನಾನು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾದವನು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ — ರಾಜಕುಮಾರನಾಗಿದ್ದರೂ ತಾನು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಜ್ಞಾಧೀನ ಎಂದು ಅವನೇ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಬೇಡುವವರ ಸಂಕೋಚ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ, ಅವರ ಗೌರವವೂ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಮಹಾಫಲಃ’ (ಮಹಾಫಲಪ್ರದ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಪದ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ — ಯಾವುದು ಶಿಕ್ಷೆಯಾಗಿತ್ತೋ ಅದೇ ಸೇವೆಯ ಅವಕಾಶವಾಯಿತು.

‘ತಪಸ್ವಿಗಳ ಶತ್ರುಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ತಮ್ಮನೊಡಗೂಡಿದ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಪೋಧನರಾದ ಋಷಿಗಳು ನೋಡಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ಅಭಯವನ್ನೀಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದ ಆ ವೀರನು ತಪೋಧನರಿಗೆ ವರವನ್ನಿತ್ತು, ಆರ್ಯರಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ದಾನವನ್ನೂ ಮಾಡಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ತಪೋಧನರೊಡನೆಯೂ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಬಳಿಗೇ ತೆರಳಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪಶ್ಯಂತು ವೀರ್ಯಮ್’ (ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಲಿ) ಎಂಬ ಆಹ್ವಾನದಿಂದ ರಾಮನು ಅವರನ್ನೇ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುತೀಕ್ಷ್ಣಾಶ್ರಮಗಮನದೊಡನೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ശരഭംഗൻ സ്വർഗം പ്രാപിച്ചപ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശ്രമത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള കാകുത്സ്ഥനായ രാമനെ മുനിസംഘങ്ങൾ കൂട്ടമായി വന്നു സമീപിച്ചു. ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ നിലവിലിരുന്ന തപശ്ചര്യകളുടെ വൈവിധ്യം അറിയുന്നതിനായി കവി ഇവിടെ വാനപ്രസ്ഥരുടെ വിവിധ ശ്രേണികൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു. വൈഖാനസർ, വാലഖില്യർ, സമ്പ്രക്ഷാലർ, മരീചിപർ; അനേകം അശ്മകുട്ടർ, ഇലകൾമാത്രം ഭക്ഷിക്കുന്ന താപസർ; ദന്തോലൂഖലികൾ, ഉന്മജ്ജകർ, ഗാത്രശയ്യർ, അശയ്യർ, അനവകാശികർ; ജലാഹാരികൾ, വായുഭക്ഷകർ, ആകാശനിലയർ, സ്ഥണ്ഡിലശായികൾ; ഊർധ്വവാസികൾ, ദാന്തർ, നനഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിക്കുന്നവർ, ജപനിരതർ, തപോനിഷ്ഠർ, പഞ്ചാഗ്നിതപസ്സനുഷ്ഠിക്കുന്നവർ — ഇവരെല്ലാവരും അവിടെ ഒത്തുകൂടി. ഓരോ പേരും ഓരോ വ്രതത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഒരാൾ വെള്ളംമാത്രം കുടിക്കുന്നു, ഒരാൾ വായുമാത്രം ഭക്ഷിക്കുന്നു, ഒരാൾ കല്ലുകൊണ്ടു ധാന്യം ഇടിക്കുന്നു, ഒരാൾ പല്ലുകൊണ്ടുതന്നെ ആ ജോലി ചെയ്യുന്നു, ഒരാൾ കഴുത്തോളം വെള്ളത്തിൽ നിൽക്കുന്നു, ഒരാൾ വെറും നിലത്തുതന്നെ കിടക്കുന്നു, ഒരാൾ നനഞ്ഞ വസ്ത്രം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല, ഒരാൾ വേനലിൽ പഞ്ചാഗ്നികളെ സേവിക്കുന്നു. ഇത്രയും വിഭിന്നവ്രതങ്ങളുള്ള തപസ്വികൾക്കെല്ലാം ഒരേയൊരു വ്യഥയും ഒരേയൊരു ശരണദാതാവുമാണ് ഉണ്ടായിരുന്നതെന്ന് മുന്നോട്ടു വ്യക്തമാകും. ഗീതാപ്രസ്സ് പതിപ്പിൽ ഈ പേരുകളുടെ വ്യാഖ്യാനം അടിക്കുറിപ്പിൽ വിസ്തരിച്ചു നൽകിയിട്ടുണ്ട്, കാരണം പല പേരുകളും ഇന്നു ദുർഗ്രഹമാണ്. ഈ തപസ്വികൾക്കെല്ലാം പൊതുവായ ലക്ഷണം ഒന്നുമാത്രം — വീടുപേക്ഷിച്ചു വനത്തിൽ നിയമപൂർവമുള്ള വാസം. അവരെല്ലാവരും ഒരുമിച്ചുതന്നെ വന്നുചേർന്നു എന്ന വാക്കിലൂടെ അവരുടെ സാമൂഹികമായ ഉത്കണ്ഠ പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ബ്രാഹ്മമായ ശോഭയുള്ളവരും ദൃഢമായ യോഗത്തിൽ ഏകാഗ്രരുമായ ആ താപസരെല്ലാവരും ശരഭംഗാശ്രമത്തിൽ രാമനെ സമീപിച്ചു. ധർമജ്ഞരായ ആ ഋഷിസംഘങ്ങൾ ഒത്തുചേർന്ന്, ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും പരമധർമജ്ഞനുമായ രാമനെ സമീപിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘ഈ ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെയും ഭൂമിയുടെയും മഹാരഥനും പ്രധാനിയും നാഥനുമാണ് അങ്ങ്; ദേവന്മാർക്കു മഘവാൻ (ഇന്ദ്രൻ) എന്നപോലെ അങ്ങു മനുഷ്യലോകത്തിന്റെ രക്ഷകനാണ്. യശസ്സുകൊണ്ടും വിക്രമംകൊണ്ടും അങ്ങു മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധനാണ്; അങ്ങയിൽ പിതൃവ്രതവും സത്യവും സമൃദ്ധമായ ധർമവും നിലകൊള്ളുന്നു.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, തപസ്വികൾ ആദ്യം സ്തുതിക്കുകയാണു ചെയ്യുന്നത്, നേരിട്ടു യാചിക്കുകയല്ല — യാചിക്കുന്നതിനുമുമ്പ് യാചിക്കപ്പെടുന്നയാളുടെ യോഗ്യത സ്ഥാപിക്കണം എന്നതാണു ശിഷ്ടാചാരം. ‘മഹാരഥഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ യുദ്ധസാമർഥ്യവും ‘നാഥഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് രക്ഷണസാമർഥ്യവും — ഇവ രണ്ടും — സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ബ്രാഹ്മ്യാ ശ്രിയാ യുക്താഃ’ (ബ്രാഹ്മമായ ശോഭയുള്ളവർ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അവരുടെ തപസ്സിദ്ധമായ തേജസ്സും ‘ദൃഢയോഗസമാഹിതാഃ’ എന്നതുകൊണ്ട് ചിത്തൈകാഗ്ര്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അത്തരക്കാർപോലും രാമനെ ശരണം പ്രാപിക്കാൻ വന്നിരിക്കുന്നു — ഇതിലൂടെ അവരുടെ ഭയത്തിന്റെ ഗൗരവം അറിയാം. ‘പിതൃവ്രതത്വം’ എന്ന പദം കൈകേയിയുടെ വരത്തിന്റെ സന്ദർഭം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതുമൂലമാണ് രാമൻ രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചു വനത്തിൽ വന്നത്.

പിന്നെ അവർ വിനയപൂർവം തങ്ങളുടെ പ്രാർഥനയ്ക്ക് ആമുഖം ഒരുക്കുന്നു: ‘നാഥാ, മഹാത്മാവും ധർമജ്ഞനും ധർമവത്സലനുമായ അങ്ങയെ സമീപിച്ച്, യാചകരായതുകൊണ്ട്, ഞങ്ങൾ ചിലതു പറയും; അതു ക്ഷമിക്കാൻ അങ്ങ് അർഹനാണ്.’ പിന്നെ രാജധർമം ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു: ‘പ്രജകളിൽനിന്നു കരമായി ആറിലൊന്നു വാങ്ങുകയും എന്നാൽ അവരെ മക്കളെയെന്നപോലെ രക്ഷിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രാജാവിനു മഹത്തായ അധർമം ഉണ്ടാകുന്നു. എന്നാൽ രാജ്യത്തു വസിക്കുന്ന എല്ലാവരെയും സ്വന്തം പ്രാണനെപ്പോലെ, പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ട മക്കളെപ്പോലെ, നിത്യജാഗ്രതയോടെ എപ്പോഴും രക്ഷിക്കുന്നവൻ അനേകവർഷം നിലനിൽക്കുന്ന ശാശ്വതമായ കീർത്തി നേടുന്നു; ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്ഥാനം പ്രാപിച്ച് അവിടെയും മഹിമയോടെ വാഴുന്നു. മാത്രമല്ല, കിഴങ്ങും പഴവും ഭക്ഷിക്കുന്ന മുനി അനുഷ്ഠിക്കുന്ന പരമധർമത്തിന്റെ നാലിലൊന്ന്, ധർമപൂർവം പ്രജകളെ രക്ഷിക്കുന്ന രാജാവിനുള്ളതാകുന്നു.’ ഈ ഉപദേശം രാമനോടുള്ള ആക്ഷേപമല്ല, ഓർമിപ്പിക്കലാണ് — കാരണം വനത്തിൽ വസിക്കുമ്പോഴും അദ്ദേഹം ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ രാജപുത്രൻതന്നെ; പ്രജാരക്ഷണം അദ്ദേഹത്തിനു ജന്മസിദ്ധമായ കർത്തവ്യവുമാണ്. ‘സ്വന്തം പ്രാണനെപ്പോലെ’ എന്നത് ആദ്യത്തെ ഉപമ, ‘മക്കളെപ്പോലെ’ എന്നതു രണ്ടാമത്തേത് — ആദ്യത്തേതുകൊണ്ട് ആത്മീയതയും രണ്ടാമത്തേതുകൊണ്ട് വാത്സല്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നിത്യയുക്തഃ’ (നിത്യജാഗ്രതയോടെ) എന്ന പദംകൊണ്ട്, രക്ഷണം വല്ലപ്പോഴും ചെയ്യേണ്ടതല്ല, നിരന്തരം ചെയ്യേണ്ടതാണ് എന്നു പറയുന്നു. ‘നാലിലൊന്ന്’ എന്ന സിദ്ധാന്തം സ്മൃതികളിലും പ്രസിദ്ധമാണ്. പ്രജകളുടെ ധർമത്തിൽ രാജാവിന് ഓഹരിയുണ്ട് എന്ന സിദ്ധാന്തത്തിലൂടെ രാജാവിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം തപസ്സിനുതന്നെ തുല്യമാക്കപ്പെടുന്നു.

അതിനുശേഷം അവർ തങ്ങളുടെ ദുഃഖം അറിയിക്കുന്നു: ‘ബ്രാഹ്മണർ ഭൂരിപക്ഷമുള്ള ഈ വലിയ വാനപ്രസ്ഥസമൂഹം അങ്ങു നാഥനായിരിക്കെയും അനാഥരെപ്പോലെ രാക്ഷസരാൽ കഠിനമായി കൊല്ലപ്പെടുന്നു. വരൂ, കാണൂ — ഘോരരായ രാക്ഷസർ പലവിധത്തിൽ കൊന്ന, ആത്മസംസ്കാരം നേടിയ മുനിമാരുടെ ശരീരങ്ങൾ വനത്തിൽ ചിതറിക്കിടക്കുന്നു. പമ്പാനദീതീരത്തു വസിക്കുന്നവരുടെയും മന്ദാകിനിയുടെ തീരത്തു വസിക്കുന്നവരുടെയും ചിത്രകൂടത്തിൽ പാർക്കുന്നവരുടെയും വലിയ കൂട്ടക്കൊല നടക്കുന്നു. ഭീകരകർമികളായ രാക്ഷസർ വനത്തിൽ തപസ്വികളോടു ചെയ്യുന്ന ഘോരമായ ഈ ദ്രോഹം ഞങ്ങൾക്കു സഹിക്കാനാവുന്നില്ല. അതുകൊണ്ട് ശരണത്തിനായി ശരണ്യനായ അങ്ങയുടെ അടുക്കൽ ഞങ്ങൾ വന്നിരിക്കുന്നു; നിശാചരരാൽ കൊല്ലപ്പെടുന്ന ഞങ്ങളെ പരിപാലിക്കണമേ. രാജകുമാരാ, ഭൂമിയിൽ അങ്ങയെക്കാൾ ഉയർന്ന ഒരു ഗതി ഞങ്ങൾക്കില്ല; ഞങ്ങളെ എല്ലാവരെയും രാക്ഷസരിൽനിന്നു പരിപാലിക്കണമേ.’ കൊല്ലപ്പെട്ടവരുടെ ശരീരങ്ങളുടെ ദർശനംതന്നെയാണ് ഇവിടെ ഏറ്റവും ബലവത്തായ തെളിവ് — വാക്കുകൊണ്ടു പറയാതെ നേരിട്ടു കാണിക്കാനാണ് അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ‘ത്വന്നാഥഃ അനാഥവത്’ (അങ്ങു നാഥനായിരിക്കെ അനാഥരെപ്പോലെ) എന്ന വിരോധാഭാസത്തിലൂടെ അവരുടെ വേദന തീവ്രമായി പ്രകാശിക്കുന്നു. ഇവിടെ മൂന്നു സ്ഥലനിർദേശങ്ങൾ പ്രധാനമാണ് — പമ്പ, മന്ദാകിനി, ചിത്രകൂടം; ഇവയിലൂടെ ഉപദ്രവം ഒരു പ്രദേശത്തുമാത്രം ഒതുങ്ങുന്നതല്ല, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലെല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ‘ബഹുധാ ഹതാനാം’ (പലവിധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടവരുടെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് വധത്തിന്റെ പലതരം രീതികൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ശരണാർഥം ശരണ്യം’ എന്ന പദങ്ങളുടെ യമകംപോലെയുള്ള വിന്യാസം ശരണാഗതിയുടെ ഭാവം ദൃഢമാക്കുന്നു. ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഇവിടെ രാമനെ ‘ശരണാഗതവത്സലൻ’ (ശരണം പ്രാപിച്ചവരോടു വാത്സല്യമുള്ളവൻ) എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു. ‘ഏഹി പശ്യ’ (വരൂ, കാണൂ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾകൊണ്ട് അവർ രാമനെ ക്ഷണിക്കുകയാണ്, കേൾപ്പിക്കുകമാത്രമല്ല. ‘പരിപാലയ’ (പരിപാലിക്കണമേ) എന്ന ക്രിയാപദം രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിലൂടെ യാചനയുടെ തീവ്രത വർധിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തോടെ അവരുടെ വാക്കുകൾ സമാപിക്കുന്നു.

തപസ്വികളുടെ ആ വാക്കുകേട്ട് ധർമാത്മാവായ കാകുത്സ്ഥൻ എല്ലാ തപസ്വികളോടും മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങൾ എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറയേണ്ടതില്ല; ഞാൻ തപസ്വികളാൽ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്, യാചിക്കപ്പെടേണ്ടവനല്ല. സ്വന്തം കാര്യത്തിനുവേണ്ടിമാത്രമായി എനിക്കു വനത്തിൽ പ്രവേശിക്കേണ്ടിയിരുന്നു; എന്നാൽ രാക്ഷസർ നിങ്ങളോടു ചെയ്യുന്ന ഈ ദ്രോഹം നീക്കാനായി, അച്ഛന്റെ നിർദേശം നിറവേറ്റുന്നവനായി, ഞാൻ ഈ വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു. നിങ്ങളുടെ കാര്യസിദ്ധിക്കായിത്തന്നെയാണ് യാദൃച്ഛികമായി ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നത്; എന്റെ ഈ വനവാസം മഹത്തായ ഫലമുള്ളതാകും.’ ഇവിടെ രാമന്റെ ഔദാര്യം കാണാം — യാചകരെ ഉപകരിക്കുമ്പോഴും അദ്ദേഹം ആ ഉപകാരത്തെ തന്റെ സ്വന്തം ലാഭമായിത്തന്നെ കരുതുന്നു. അച്ഛന്റെ ആജ്ഞാപാലനവും മുനിരക്ഷണവും — രണ്ടു പ്രയോജനങ്ങളും ഒന്നിച്ചുചേർന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് അദ്ദേഹം കാണിക്കുന്നു. ‘ആജ്ഞാപ്യോഹം’ (ഞാൻ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെടേണ്ടവൻ) എന്ന വാക്കാണ് സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം — രാജപുത്രനായിരുന്നിട്ടും താൻ തപസ്വികളുടെ ആജ്ഞയ്ക്കു വിധേയനാണെന്ന് അദ്ദേഹം സ്വയം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ യാചകരുടെ ലജ്ജ നീക്കപ്പെടുകയും അവരുടെ ഗൗരവം രക്ഷിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘മഹാഫലഃ’ (മഹത്തായ ഫലമുള്ളത്) എന്ന അവസാനപദം വനവാസത്തിന്റെ പുതിയൊരു അർഥം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു — ശിക്ഷയായിരുന്നതുതന്നെ സേവയ്ക്കുള്ള അവസരമായിത്തീർന്നു.

‘തപസ്വികളുടെ ശത്രുക്കളായ രാക്ഷസരെ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; സഹോദരനോടൊപ്പമുള്ള എന്റെ വീര്യം തപോധനരായ ഋഷിമാർ കാണട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം അഭയം നൽകുന്നു. ഇങ്ങനെ ധർമത്തിൽ ഉറച്ച മനസ്സുള്ള ആ വീരൻ തപോധനർക്കു വരം നൽകി, ആര്യജനങ്ങൾക്കു യോജിച്ച ദാനവും ചെയ്ത്, ലക്ഷ്മണനോടും തപോധനരോടുമൊപ്പം സുതീക്ഷ്ണന്റെ അടുക്കലേക്കുതന്നെ പോയി. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; അതുകൊണ്ട് സർഗത്തിന്റെ സമാപനം ഗാംഭീര്യത്തോടെ ശോഭിക്കുന്നു. ‘പശ്യന്തു വീര്യം’ (വീര്യം കാണട്ടെ) എന്ന ആഹ്വാനത്തിലൂടെ രാമൻ അവരെത്തന്നെ തന്റെ പ്രതിജ്ഞയ്ക്കു സാക്ഷികളാക്കുന്നു. സുതീക്ഷ്ണാശ്രമത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയോടെ അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു.

When Śarabhaṅga had gone to heaven, throngs of sages gathered and came to Kākutstha Rāma, whose energy blazed like fire, where he stayed in the hermitage. Here the poet lists the many orders of forest hermits, showing how varied were the austerities practised in the Daṇḍaka forest: Vaikhānasas, Vālakhilyas, Samprakṣālas and Marīcipas; many Aśmakuṭṭas and leaf-eaters; Dantolūkhalins, Unmajjakas, Gātraśayyas, those who used no bed at all and the Anavakāśikas; those who lived on water and those who fed on air, those who dwelt under the open sky and those who slept on the bare ground; those who lived standing upright, the self-controlled, those who always wore wet cloth, those given to constant prayer, those devoted to austerity, and those who kept the five fires — all of them came together there. Each name stands for a vow: one drank only water, another fed on air; one pounded his grain with a stone, another did the same with his teeth; one stood in water up to his neck, another slept only on the ground; one never put off his wet garment, another sat in summer among five fires. Yet, as soon becomes clear, all these ascetics of such different vows shared a single sorrow and looked to a single protector. What they had in common was one mark only — they had left their homes to live in the forest under discipline — and the words that they all came at once reveal that their anxiety was shared.

All these ascetics, endowed with the splendour of Brahman and steadied by firm yoga, came to Rāma at Śarabhaṅga's hermitage. Those seers who knew dharma, gathered together, approached Rāma, the best of those who uphold dharma, who knew it supremely, and said: ‘You are the great warrior of the house of Ikṣvāku and of the whole earth; you are its chief and its protector, as Maghavān is of the gods, the guardian of the world of men. Your glory and your valour are famous in the three worlds, and in you are devotion to your father, truth, and dharma in full measure.’ Note that the ascetics begin with praise and not with a plea, for courtesy requires that before one asks, the worthiness of the one asked be declared. ‘Great warrior’ speaks of his power in battle and ‘protector’ of his power to guard. ‘The splendour of Brahman’ points to the radiance their austerity had won, and ‘steadied by firm yoga’ to their concentration of mind. That men such as these had come to take refuge with Rāma shows how grave their fear was. And ‘devotion to your father’ recalls Kaikeyī's boon, through which Rāma had given up the kingdom and come to the forest.

Then they humbly laid the ground for their request: ‘Lord, having come to you, a great soul who knows dharma and loves it, we shall speak as petitioners; please forgive us for that.’ And they set out the duty of a king: ‘Great is the wrong done by the king who takes a sixth of his people's produce as tax and yet does not protect them as his own sons. But the king who is ever watchful and always guards all who live in his realm as he would his own life, as sons dearer than life itself, wins lasting fame that endures for many years, Rāma, and reaching the seat of Brahmā he is honoured even there. More than that, whatever supreme merit a sage living on roots and fruits acquires, a fourth part of it belongs to the king who protects his people according to dharma.’ This was not a reproach to Rāma but a reminder: though he lived in the forest he was still a prince of the Ikṣvākus, and protecting the people was the duty he was born to. The first image, ‘as his own life’, conveys closeness, and the second, ‘as sons’, a parent's tenderness. ‘Ever watchful’ says that protection is not an occasional task but a constant one. The principle of the fourth share is well known in the law books too; by making the king a sharer in his people's merit, it sets his responsibility on a level with austerity itself.

Then they told him of their suffering: ‘This great company of forest hermits, most of them brahmins, has you for its protector, Rāma, and yet it is being slaughtered by the rākṣasas as though it had none. Come and see: the bodies of sages of perfected soul lie scattered in the forest, killed in many ways by the dreadful rākṣasas. Among those who live by the Pampā, those on the banks of the Mandākinī and those who have made their homes on Citrakūṭa, a great slaughter is going on. We cannot bear this cruel persecution of ascetics by the rākṣasas of terrible deeds in the forest. So we have come to you, our refuge, seeking protection; guard us, Rāma, as the night-rangers kill us. There is no higher refuge than you on earth, hero; protect us all from the rākṣasas, prince.’ The sight of the bodies is their strongest proof: rather than merely telling him, they wished to show him with his own eyes, and so with ‘come and see’ they summon him rather than simply inform him. The paradox of having a protector yet being as though without one makes their pain all the sharper. The three places named — the Pampā, the Mandākinī and Citrakūṭa — show that the trouble was not confined to one spot but spread through the whole Daṇḍaka forest, and ‘killed in many ways’ hints at the many forms the killing took. Coming ‘for refuge to the refuge’ strengthens the sense of surrender, and the plea ‘protect us’ is repeated to make it more urgent. With this their speech ends.

Hearing these words of the ascetics, righteous Kākutstha answered them all: ‘You should not speak to me like this. It is I who am to be commanded by ascetics, not entreated. I had to enter the forest for my own purpose alone; but in carrying out my father's command I have entered it to drive away this persecution of you by the rākṣasas. It is by chance that I have come, and for your sake; this dwelling of mine in the forest will bear great fruit.’ Rāma's generosity shows here: in helping those who asked him, he counted the help his own gain. He shows that two purposes — obeying his father and protecting the sages — had come together in one. ‘It is I who am to be commanded’ is the heart of the sarga: prince though he was, he declared himself at the ascetics' bidding, and in doing so he took away the shame of their asking and preserved their dignity. The last words, ‘will bear great fruit’, give his exile a new meaning: what had been a punishment had become an opportunity to serve.

‘I mean to kill in battle the rākṣasas, the enemies of ascetics. Let the seers whose wealth is austerity see the valour of my brother and me,’ he said, and so gave them the assurance of safety. By calling on them to watch his valour, he made them witnesses of his vow. Then the hero, his mind fixed on dharma, having granted this boon to the ascetics and given nobly as became a noble man, set out with Lakṣmaṇa and the ascetics straight for Sutīkṣṇa, and with that journey the story of the next sarga begins.