परंतपः रामः भ्रात्रा सीतया च सहितः तैः द्विजैः सह सुतीक्ष्णस्य आश्रमपदं प्रति प्रस्थितः। दूरं मार्गं गत्वा बहूदकाः नदीः तीर्त्वा च तैः एकः विमलः शैलः दृष्टः, यः महामेरुः इव उन्नतः आसीत्। ततः तौ इक्ष्वाकुवरौ राघवौ सीतया सह सततं विविधैः द्रुमैः व्याप्तं काननं विविशतुः। तस्मिन् घोरे वने प्रविष्टः रामः एकान्ते बहुपुष्पफलद्रुमम् आश्रमं ददर्श, यः चीरमालाभिः परिष्कृतः आसीत् — वृक्षेषु लम्बमानानि वल्कलवस्त्राणि एव तस्य आश्रमस्य अलङ्कारः, इति कविना सूक्ष्मया दृष्ट्या दर्शितम्। तत्र मलपङ्कजधारिणं तापसम् आसीनं दृष्ट्वा रामः विधिवत् उपसृत्य तं तपोधनं सुतीक्ष्णम् अभाषत। मार्गस्य दैर्घ्यम्, नदीनां तरणम्, पर्वतस्य दर्शनम्, वनस्य प्रवेशः, आश्रमस्य दर्शनम् इति क्रमेण कविः यात्राम् एव चित्रवत् वर्णयति। ‘विमलं शैलं महामेरुमिव’ इति उपमया पर्वतस्य औन्नत्यं निर्मलता च द्वे अपि सूचिते; समीक्षितसंस्करणे तु अत्र ‘महामेघम् इव’ इति पाठः, हिन्दीभाष्यं तु मुद्रितपाठम् एव अनुसरति। ‘मलपङ्कजधारिणम्’ इति पदं द्विधा व्याख्यातुं शक्यम् — मलपङ्कं धारयन्तम्, पद्मासनस्थं वा; हिन्दीभाष्यम् उत्तरम् अर्थं गृह्णाति।

‘भगवन्, अहं रामः अस्मि, भवन्तं द्रष्टुम् आगतः; हे धर्मज्ञ सत्यविक्रम महर्षे, माम् अभिवद’ इति सः विनयेन आत्मपरिचयं ददाति। अत्र ध्येयं यत् सः न स्वकुलं न स्वपराक्रमं कथयति, केवलं नाम एव निवेदयति। ततः सः धीरः मुनिः धर्मभृतां वरं रामं निरीक्ष्य बाहुभ्यां समाश्लिष्य च इदम् अब्रवीत् — ‘हे रघुश्रेष्ठ, सत्यभृतां वर राम, ते स्वागतम्; त्वया आक्रान्तः अयम् आश्रमः साम्प्रतं सनाथः इव जातः। हे महायशः वीर, त्वाम् एव प्रतीक्षमाणः अहं महीतले देहं त्यक्त्वा इतः देवलोकं न आरोहे।’ शरभङ्गः इव अयम् अपि मुनिः रामदर्शनार्थम् एव स्वर्गारोहणं विलम्बितवान् इति समानः भावः अत्र पुनः दृश्यते। ‘सनाथ इव’ इति उपमया मुनिः दर्शयति यत् आश्रमः रामागमनात् पूर्वम् अनाथः इव आसीत्। ‘माम् अभिवद’ इति रामस्य प्रार्थना विनयस्य पराकाष्ठा — दर्शनमात्रेण न तुष्यति, वचनम् अपि याचते। ‘सत्यभृतां वर’ इति सम्बोधनेन मुनिः रामस्य सत्यनिष्ठाम् एव प्रधानं गुणं मन्यते।

‘मया श्रुतं यत् त्वं राज्यभ्रष्टः सन् चित्रकूटम् उपादाय वससि इति। हे काकुत्स्थ, अत्र देवराजः शतक्रतुः उपयातः आसीत्। सः महादेवः सुरेश्वरः मम समीपम् आगम्य अवदत् — मम पुण्येन कर्मणा सर्वे शुभाः लोकाः जिताः इति। तेषु देवर्षिजुष्टेषु तपसा मया जितेषु लोकेषु मत्प्रसादात् त्वं सभार्यः सलक्ष्मणः विहरस्व।’ एवम् अयम् अपि मुनिः स्वतपःफलं रामाय दातुम् इच्छति। पञ्चमे सर्गे शरभङ्गः यत् कृतवान्, तत् एव अत्र सुतीक्ष्णः करोति — तपस्विनां रामे भक्तिः एतेन पुनः पुनः प्रकाश्यते। इन्द्रस्य आगमनं च तस्य वचनं च मुनिः साक्षिवत् उद्धरति, येन तस्य तपसः फलं देवैः अपि अनुमोदितम् इति ज्ञायते। ‘सभार्यः सलक्ष्मणः’ इति पदाभ्यां सः रामम् एकाकिनं न, अपि तु सपरिवारं तेषु लोकेषु विहर्तुम् आह्वयति। ‘राज्यभ्रष्टः’ इति शब्दः कठोरः इव भाति, किन्तु मुनेः मुखे सः केवलं वृत्तान्तकथनम्।

तम् उग्रतपसं दीप्तं सत्यवादिनं महर्षिं प्रति आत्मवान् रामः, यथा वासवः ब्रह्माणं प्रति, तथा प्रत्युवाच — ‘हे महामुने, अहम् एव स्वयं लोकान् आहरिष्यामि; इदानीं तु इह कानने प्रदिष्टम् आवासम् इच्छामि। भवान् सर्वत्र कुशलः सर्वभूतहिते रतः च अस्ति — एतत् मह्यं महात्मना गौतमेन शरभङ्गेन आख्यातम्।’ रामेण एवम् उक्तः लोकविश्रुतः महर्षिः महता हर्षेण युतः सन् मधुरं वाक्यम् अब्रवीत्। अत्र अपि रामस्य सः एव नियमः — परदत्तं फलं न स्वीकरोति, किन्तु वक्तुः गौरवं न हापयति; प्रत्युत तस्य प्रशंसां कृत्वा एव प्रार्थनां करोति। ‘वासवः ब्रह्माणम् इव’ इति उपमया संवादस्य गौरवं वर्णितम् — वक्ता शिष्यवत् विनीतः, श्रोता च पितामहवत् पूज्यः। शरभङ्गस्य नामोल्लेखेन रामः दर्शयति यत् सः न यदृच्छया आगतः, अपि तु गुरुनिर्देशेन एव। ‘हर्षेण महता युतः’ इति पदेन मुनेः तोषः दर्शितः, यतः रामः तत्र वस्तुम् इच्छति।

‘हे राम, अयम् एव आश्रमः गुणवान्; अत्र रम्यताम्। एषः ऋषिसंघानुचरितः, सदा मूलफलैः युतः च। किन्तु इमम् आश्रमम् आगम्य महीयसः मृगसंघाः अकुतोभयाः सन्तः लोभयित्वा अहत्वा एव प्रतिगच्छन्ति; मृगेभ्यः अन्यत्र अत्र अन्यः दोषः न भवेत् इति निश्चितं विद्धि।’ तस्य महर्षेः तत् वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणाग्रजः धीरः रामः सशरं धनुः विगृह्य उवाच — ‘हे सुमहाभाग, तान् समागतान् मृगसंघान् यदि अहं निशितधारेण अनतपर्वणा शरेण हन्याम्, तर्हि भवान् तत्र अभिषज्येत; ततः किं कृच्छ्रतरं स्यात्? अतः एतस्मिन् आश्रमे चिरं वासं न समर्थये।’ मुनेः मनोभावं रक्षितुम् एव रामः तत्र स्थातुं न इच्छति — क्षत्रियस्य धनुर्धारणम्, आश्रमस्य च अहिंसा, उभयोः विरोधः अत्र सूक्ष्मतया सूचितः। ‘अकुतोभयाः’ इति पदेन आश्रमस्य अभयवातावरणं प्रकाश्यते — तत्र मृगाः अपि न बिभ्यति। मुनेः दृष्टौ यः दोषः, सः रामस्य दृष्टौ धर्मसङ्कटम् एव — मृगाणां वधः अनिष्टः, आश्रमस्य क्षतिः अपि अनिष्टा। अतः सः चिरवासं प्रत्याख्याय मुनेः आश्रमं क्षतात् रक्षति।

तम् एवम् उक्त्वा रामः उपरमं गत्वा संध्याम् उपागमत्, पश्चिमां संध्याम् अन्वास्य च तत्र वासम् अकल्पयत् — सुतीक्ष्णस्य रम्ये आश्रमे सीतया लक्ष्मणेन च सह। ततः संध्यानिवृत्तौ रजनीं समीक्ष्य महात्मा सुतीक्ष्णः स्वयम् एव शुभं तापसयोग्यम् अन्नम् आनीय ताभ्यां पुरुषर्षभाभ्यां सुसत्कृत्य ददौ। ‘स्वयम्’ इति पदेन मुनेः आतिथ्यनिष्ठा सूच्यते; अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन निबद्धः। एवं प्रथमा रात्रिः सुतीक्ष्णाश्रमे व्यतीता, अग्रिमे च सर्गे प्रातःकाले प्रस्थानं वर्ण्यते। सन्ध्योपासनं भोजनं च इति द्वयेन दिनं समाप्यते।

శత్రుతాపనుడైన రాముడు సోదరునితోనూ సీతతోనూ కూడి, ఆ ద్విజులతో కలిసి సుతీక్ష్ణుని ఆశ్రమపదం వైపు బయలుదేరాడు. దూరమార్గం నడిచి, అపారమైన నీరు గల నదులను దాటి, వారు మహామేరువులా ఎత్తైన ఒక నిర్మలమైన పర్వతాన్ని చూశారు. తరువాత ఇక్ష్వాకుశ్రేష్ఠులైన ఆ రాఘవులిద్దరూ సీతతో కలిసి రకరకాల వృక్షాలతో దట్టంగా వ్యాపించిన కాననంలో ప్రవేశించారు. ఆ ఘోరవనంలో ప్రవేశించిన రాముడు ఏకాంతంగా ఉన్న, అనేక పూలూ పండ్లూ గల చెట్లతో కూడిన, నారచీరల మాలలతో అలంకరించబడిన ఒక ఆశ్రమాన్ని చూశాడు — చెట్ల మీద వేలాడే నారవస్త్రాలే ఆ ఆశ్రమానికి అలంకారం అని కవి సూక్ష్మదృష్టితో చూపాడు. అక్కడ ‘మలపంకజధారి’ అయిన తాపసుడు కూర్చొని ఉండటం చూసి రాముడు విధిపూర్వకంగా సమీపించి ఆ తపోధనుడైన సుతీక్ష్ణునితో మాట్లాడాడు. మార్గపు దైర్ఘ్యం, నదులను దాటడం, పర్వత దర్శనం, వనప్రవేశం, ఆశ్రమ దర్శనం — ఇలా క్రమంగా కవి ప్రయాణాన్నే చిత్రంలా వర్ణిస్తున్నాడు. ‘మహామేరువులాంటి నిర్మల పర్వతం’ అనే ఉపమతో పర్వతపు ఔన్నత్యమూ నిర్మలతా రెండూ సూచించబడ్డాయి; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ఇక్కడ ‘మహామేఘంలాంటి’ అనే పాఠం ఉంది, హిందీ వ్యాఖ్యానం మాత్రం ముద్రిత పాఠాన్నే అనుసరిస్తుంది. ‘మలపంకజధారి’ అనే పదాన్ని రెండు విధాలుగా వ్యాఖ్యానించవచ్చు — మట్టినీ బురదనూ ధరించినవాడు అని, లేదా పద్మాసనంలో కూర్చున్నవాడు అని; హిందీ వ్యాఖ్యానం రెండవ అర్థాన్ని స్వీకరిస్తుంది.

‘భగవాన్, నేను రాముడను, మిమ్మల్ని దర్శించడానికి వచ్చాను; ధర్మజ్ఞా, సత్యపరాక్రమా, మహర్షీ, నాతో మాట్లాడండి’ అని అతడు వినయంగా తనను పరిచయం చేసుకుంటాడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — అతడు తన వంశాన్ని గానీ తన పరాక్రమాన్ని గానీ చెప్పడు, కేవలం పేరు మాత్రమే నివేదిస్తాడు. తరువాత ధీరుడైన ఆ ముని ధర్మధారులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముని చూసి, చేతులతో కౌగిలించుకొని ఇలా అన్నాడు — ‘రఘుశ్రేష్ఠా, సత్యధారులలో శ్రేష్ఠుడవైన రామా, నీకు స్వాగతం; నీవు అడుగుపెట్టడంతో ఈ ఆశ్రమం ఇప్పుడు సనాథమైనట్లయింది. మహాయశస్వీ, వీరా, నీ కోసమే ఎదురుచూస్తూ నేను భూతలంలో దేహాన్ని విడిచి ఇక్కడి నుండి దేవలోకానికి ఆరోహించలేదు.’ శరభంగుని లాగే ఈ ముని కూడా రామదర్శనం కోసమే స్వర్గారోహణాన్ని వాయిదా వేశాడనే సమానభావం ఇక్కడ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. ‘సనాథమైనట్లు’ అనే ఉపమతో రాముని రాకకు ముందు ఆశ్రమం అనాథలా ఉండేదని ముని చూపుతున్నాడు. ‘నాతో మాట్లాడండి’ అనే రాముని ప్రార్థన వినయానికి పరాకాష్ఠ — దర్శనమాత్రంతో తృప్తిపడడు, మాటను కూడా యాచిస్తాడు. ‘సత్యధారులలో శ్రేష్ఠుడా’ అనే సంబోధనతో ముని రాముని సత్యనిష్ఠనే ప్రధాన గుణంగా భావిస్తున్నాడు.

‘నీవు రాజ్యభ్రష్టుడవై చిత్రకూటాన్ని ఆశ్రయించి నివసిస్తున్నావని నేను విన్నాను. కాకుత్స్థా, ఇక్కడికి దేవరాజైన శతక్రతువు వచ్చాడు. మహాదేవుడూ సురేశ్వరుడూ అయిన అతడు నా దగ్గరకు వచ్చి — నా పుణ్యకర్మతో శుభలోకాలన్నీ జయించబడ్డాయని చెప్పాడు. దేవర్షులు సేవించే, నేను తపస్సుతో జయించిన ఆ లోకాలలో నా అనుగ్రహంతో నీవు భార్యతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి విహరించు.’ ఇలా ఈ ముని కూడా తన తపఃఫలాన్ని రామునికి ఇవ్వాలనుకుంటున్నాడు. ఐదవ సర్గలో శరభంగుడు చేసినదే ఇక్కడ సుతీక్ష్ణుడు చేస్తున్నాడు — తపస్వులకు రాముని మీద ఉన్న భక్తి దీనితో మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రకాశిస్తుంది. ఇంద్రుని రాకనూ అతని మాటనూ ముని సాక్షిలా ఉదహరిస్తాడు, దానితో తన తపఃఫలాన్ని దేవతలు కూడా ఆమోదించారని తెలుస్తుంది. ‘భార్యతో, లక్ష్మణునితో’ అనే రెండు పదాలతో అతడు రాముని ఒంటరిగా కాక పరివారసహితంగా ఆ లోకాలలో విహరించడానికి ఆహ్వానిస్తున్నాడు. ‘రాజ్యభ్రష్టుడు’ అనే శబ్దం కఠినంగా అనిపించవచ్చు, కానీ ముని నోట అది కేవలం వృత్తాంత కథనమే.

ఉగ్రతపస్వీ, తేజస్వీ, సత్యవాదీ అయిన ఆ మహర్షికి ఆత్మనిగ్రహం గల రాముడు, బ్రహ్మదేవునికి వాసవుడు బదులిచ్చినట్లు, ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘మహామునీ, లోకాలను నేనే స్వయంగా సంపాదించుకుంటాను; ఇప్పుడైతే ఈ అడవిలో మీరు సూచించే నివాసాన్ని కోరుకుంటున్నాను. మీరు అన్నింటిలోనూ నేర్పరులు, సర్వభూతహితంలో నిమగ్నులు — ఈ విషయం నాకు గౌతమ వంశీయుడైన మహాత్ముడు శరభంగుడు చెప్పాడు.’ రాముడు ఇలా అనగా లోకప్రసిద్ధుడైన మహర్షి ఎంతో సంతోషంతో మధురమైన మాట అన్నాడు. ఇక్కడ కూడా రాముని నియమం అదే — ఇతరులు ఇచ్చిన ఫలాన్ని స్వీకరించడు, కానీ చెప్పినవారి గౌరవాన్ని తగ్గించడు; పైగా వారిని ప్రశంసించిన తర్వాతనే తన ప్రార్థన చేస్తాడు. ‘బ్రహ్మదేవునితో వాసవునిలా’ అనే ఉపమతో సంవాదపు గౌరవం వర్ణించబడింది — మాట్లాడేవాడు శిష్యునిలా వినయవంతుడు, వినేవాడు పితామహునిలా పూజ్యుడు. శరభంగుని పేరు ప్రస్తావించడం ద్వారా రాముడు తాను యాదృచ్ఛికంగా రాలేదని, గురునిర్దేశంతోనే వచ్చానని చూపుతున్నాడు. ‘ఎంతో సంతోషంతో’ అనే పదంతో ముని తృప్తి చూపబడింది, ఎందుకంటే రాముడు అక్కడ నివసించాలనుకుంటున్నాడు.

‘రామా, ఈ ఆశ్రమమే గుణవంతమైనది; ఇక్కడే ఆనందంగా ఉండు. ఇది ఋషిసంఘాలు సంచరించేది, ఎల్లప్పుడూ కందమూలఫలాలతో కూడినది. కానీ పెద్ద పెద్ద మృగసమూహాలు ఏ భయమూ లేకుండా ఈ ఆశ్రమానికి వచ్చి, ప్రలోభపెట్టి, ఎవరినీ హింసించకుండానే తిరిగి వెళ్ళిపోతుంటాయి; ఆ మృగాల విషయం తప్ప ఇక్కడ మరే దోషమూ ఉండదని నిశ్చయంగా తెలుసుకో.’ ఆ మహర్షి మాట విని లక్ష్మణాగ్రజుడూ ధీరుడూ అయిన రాముడు బాణంతో కూడిన విల్లును చేపట్టి అన్నాడు — ‘మహాభాగా, అక్కడ చేరిన ఆ మృగసమూహాలను నేను వాడియైన అంచు గల, వంగని కణుపులు గల బాణంతో చంపితే, మీరు దానివల్ల బాధపడతారు; అంతకంటే కష్టమైనది ఏముంటుంది? కాబట్టి ఈ ఆశ్రమంలో ఎక్కువకాలం నివసించడం నాకు సమ్మతం కాదు.’ ముని మనోభావాన్ని కాపాడటానికే రాముడు అక్కడ ఉండాలనుకోవడం లేదు — క్షత్రియుని ధనుర్ధారణకూ ఆశ్రమపు అహింసకూ ఉన్న విరోధం ఇక్కడ సూక్ష్మంగా సూచించబడింది. ‘అకుతోభయులు’ (ఏ వైపు నుండీ భయం లేనివి) అనే పదంతో ఆశ్రమపు అభయ వాతావరణం ప్రకటమవుతుంది — అక్కడ మృగాలు కూడా భయపడవు. ముని దృష్టిలో ఏది దోషమో, అది రాముని దృష్టిలో ధర్మసంకటమే — మృగాల వధ అనిష్టం, ఆశ్రమానికి కలిగే హాని కూడా అనిష్టమే. కాబట్టి అతడు దీర్ఘనివాసాన్ని తిరస్కరించి ముని ఆశ్రమాన్ని హాని నుండి కాపాడుతాడు.

ఆయనతో ఇలా చెప్పి రాముడు మౌనం వహించి సంధ్యోపాసనకు వెళ్ళాడు; సాయంసంధ్యను ఉపాసించి, సుతీక్ష్ణుని రమ్యమైన ఆశ్రమంలో సీతతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి అక్కడ బస ఏర్పరచుకున్నాడు. తరువాత సంధ్య ముగిసి రాత్రి కావడం చూసి మహాత్ముడైన సుతీక్ష్ణుడు తానే స్వయంగా తాపసులకు తగిన శుభమైన అన్నాన్ని తెచ్చి ఆ పురుషశ్రేష్ఠులిద్దరికీ చక్కగా సత్కరించి ఇచ్చాడు. ‘స్వయంగా’ అనే పదంతో ముని ఆతిథ్యనిష్ఠ సూచించబడుతుంది; చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో ఉంది. ఇలా సుతీక్ష్ణాశ్రమంలో మొదటి రాత్రి గడిచింది, తర్వాతి సర్గలో ప్రాతఃకాలపు ప్రయాణం వర్ణించబడుతుంది. సంధ్యోపాసనా భోజనమూ అనే రెండింటితో రోజు ముగుస్తుంది.

பகைவரை வாட்டும் ராமன் தம்பியுடனும் சீதையுடனும் அந்த அந்தணர்களுடனும் சுதீக்ஷ்ணரின் ஆசிரமத்தை நோக்கிப் புறப்பட்டான். நெடுந்தொலைவு சென்று, நீர் நிறைந்த நதிகளைக் கடந்த பின், மாமேருவைப் போல உயர்ந்த, தூய்மையான ஒரு மலையை அவர்கள் கண்டனர். பிறகு இக்ஷ்வாகுக்களில் சிறந்த அந்த இரு ராகவர்களும் சீதையுடன் பலவகை மரங்கள் அடர்ந்த காட்டினுள் நுழைந்தனர். அந்தக் கொடிய காட்டில் நுழைந்த ராமன் தனிமையான இடத்தில் பூக்களும் கனிகளும் நிறைந்த மரங்களுடைய ஓர் ஆசிரமத்தைக் கண்டான்; அது மரவுரி மாலைகளால் அலங்கரிக்கப்பட்டிருந்தது — மரங்களில் தொங்கும் மரவுரி ஆடைகளே அந்த ஆசிரமத்தின் அணிகலன் என்பதைக் கவிஞர் நுட்பமான பார்வையால் காட்டுகிறார். அங்கே உடலில் அழுக்கும் சேறும் படிந்தவராக அமர்ந்திருந்த தவசியைக் கண்டு, ராமன் முறைப்படி அணுகித் தவத்தையே செல்வமாகக் கொண்ட சுதீக்ஷ்ணரிடம் பேசினான். வழியின் நீளம், நதிகளைக் கடத்தல், மலையைக் காணுதல், காட்டில் நுழைதல், ஆசிரமத்தைக் காணுதல் என்று வரிசையாகக் கவிஞர் பயணத்தையே ஓவியம்போல வருணிக்கிறார். ‘மாமேருவைப் போன்ற தூய மலை’ என்ற உவமையால் மலையின் உயரமும் தூய்மையும் ஆகிய இரண்டும் சுட்டப்படுகின்றன; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ இங்கே ‘பெருமேகம் போன்ற’ என்ற பாடம் உள்ளது; இந்தி உரை அச்சிட்ட பாடத்தையே பின்பற்றுகிறது. ‘மலபங்கஜதாரிணம்’ என்ற சொல்லை இரண்டு விதமாக விளக்கலாம் — அழுக்கும் சேறும் தாங்கியவர் என்றோ, பத்மாசனத்தில் அமர்ந்தவர் என்றோ; இந்தி உரை இரண்டாவது பொருளை ஏற்கிறது.

‘பகவானே, நான் ராமன்; உங்களைக் காண வந்திருக்கிறேன்; தர்மம் அறிந்தவரே, சத்தியமான வீரம் உடையவரே, மகரிஷியே, என்னிடம் பேசுங்கள்’ என்று அவன் பணிவுடன் தன்னை அறிமுகம் செய்கிறான். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — அவன் தன் குலத்தையோ தன் வீரத்தையோ சொல்லவில்லை; பெயரை மட்டுமே தெரிவிக்கிறான். பிறகு உறுதி மிக்க அந்த முனிவர் தர்மத்தைத் தாங்குவோரில் சிறந்த ராமனை நோக்கி, இரு கைகளாலும் அணைத்துக்கொண்டு இவ்வாறு சொன்னார்: ‘ரகுகுலத்தில் சிறந்தவனே, சத்தியத்தைத் தாங்குவோரில் சிறந்த ராமா, உனக்கு நல்வரவு; நீ அடியெடுத்து வைத்ததால் இந்த ஆசிரமம் இப்போது தலைவனைப் பெற்றது போல் ஆயிற்று. பெரும்புகழ் உடைய வீரனே, உன்னையே எதிர்பார்த்துக்கொண்டு, நான் பூமியில் உடலைத் துறந்து இங்கிருந்து தேவலோகத்துக்கு ஏறாமல் இருக்கிறேன்.’ சரபங்கரைப் போலவே இந்த முனிவரும் ராமனைக் காண்பதற்காகவே சுவர்க்கம் ஏறுவதைத் தள்ளிவைத்தார் என்ற அதே உணர்வு இங்கே மீண்டும் காணப்படுகிறது. ‘தலைவனைப் பெற்றது போல்’ என்ற உவமையால், ராமன் வருவதற்கு முன் ஆசிரமம் தலைவனற்றது போல இருந்தது என்று முனிவர் காட்டுகிறார். ‘என்னிடம் பேசுங்கள்’ என்ற ராமனின் வேண்டுகோள் பணிவின் உச்சம் — காண்பதோடு திருப்தியடையாமல் சொல்லையும் வேண்டுகிறான். ‘சத்தியத்தைத் தாங்குவோரில் சிறந்தவனே’ என்ற விளிப்பால் முனிவர் ராமனின் சத்திய நிலைப்பையே அவனுடைய முதன்மைப் பண்பாகக் கருதுகிறார்.

‘நீ அரசை இழந்து சித்திரகூடத்தை அடைந்து அங்கே வசிக்கிறாய் என்று நான் கேள்விப்பட்டேன். காகுத்ஸ்தா, இங்கே தேவர்களின் அரசனான இந்திரன் வந்திருந்தான். பெருந்தேவனும் தேவர்களின் தலைவனுமான அவன் என் அருகே வந்து சொன்னான் — என் புண்ணியச் செயலால் மங்கலமான எல்லா உலகங்களும் வெல்லப்பட்டன என்று. தேவரிஷிகள் வாழும், என் தவத்தால் வெல்லப்பட்ட அந்த உலகங்களில் என் அருளால் நீ மனைவியுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும் இன்புற்று வாழ்வாயாக.’ இவ்வாறு இந்த முனிவரும் தம் தவப் பலனை ராமனுக்குக் கொடுக்க விரும்புகிறார். ஐந்தாம் சர்க்கத்தில் சரபங்கர் செய்ததையே இங்கே சுதீக்ஷ்ணரும் செய்கிறார் — தவசிகளுக்கு ராமனிடமுள்ள பக்தி இதனால் மீண்டும் மீண்டும் வெளிப்படுத்தப்படுகிறது. இந்திரனின் வருகையையும் அவன் சொல்லையும் முனிவர் சாட்சியாக மேற்கோள் காட்டுகிறார்; அதனால் அவருடைய தவப் பலன் தேவர்களாலும் ஒப்புக்கொள்ளப்பட்டது என்று தெரிகிறது. ‘மனைவியுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும்’ என்ற சொற்களால் அவர் ராமனைத் தனியாக அன்று, குடும்பத்தோடு அந்த உலகங்களில் இன்புற அழைக்கிறார். ‘அரசை இழந்தவன்’ என்ற சொல் கடுமையானது போலத் தோன்றுகிறது; ஆனால் முனிவரின் வாயில் அது நிகழ்ந்ததைச் சொல்வது மட்டுமே.

கடுந்தவம் உடையவரும், ஒளிமிக்கவரும், சத்தியம் பேசுபவருமான அந்த மகரிஷிக்கு, இந்திரன் பிரம்மாவுக்கு மறுமொழி சொல்வதுபோல, தன்னடக்கம் உடைய ராமன் மறுமொழி சொன்னான்: ‘மாமுனிவரே, உலகங்களை நானே ஈட்டிக்கொள்வேன்; இப்போதோ இந்தக் காட்டில் எனக்குக் குறிப்பிட்ட ஒரு தங்குமிடத்தையே விரும்புகிறேன். நீங்கள் எல்லாவற்றிலும் வல்லவர், எல்லா உயிர்களின் நலனிலும் ஈடுபட்டவர் — இதை மகாத்மாவான கௌதம குலத்துச் சரபங்கர் எனக்குச் சொன்னார்.’ ராமனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, உலகப் புகழ்பெற்ற அந்த மகரிஷி பெருமகிழ்ச்சியுடன் இனிய சொல்லைச் சொன்னார். இங்கேயும் ராமனின் அதே நெறி — பிறர் தரும் பலனை அவன் ஏற்பதில்லை; ஆனால் சொல்பவரின் பெருமையைக் குறைப்பதுமில்லை; மாறாக அவரைப் புகழ்ந்த பின்னரே தன் வேண்டுகோளை வைக்கிறான். ‘இந்திரன் பிரம்மாவுக்குப் போல’ என்ற உவமையால் உரையாடலின் பெருமை வருணிக்கப்படுகிறது — பேசுபவன் சீடனைப் போலப் பணிவானவன், கேட்பவர் பிதாமகனைப் போல வழிபடத்தக்கவர். சரபங்கரின் பெயரைக் குறிப்பிடுவதன் மூலம், தான் தற்செயலாக வரவில்லை, பெரியவரின் வழிகாட்டலாலேயே வந்தேன் என்று ராமன் காட்டுகிறான். ‘பெருமகிழ்ச்சியுடன்’ என்ற சொல்லால் முனிவரின் மனநிறைவு காட்டப்படுகிறது; ஏனெனில் ராமன் அங்கே தங்க விரும்புகிறான்.

‘ராமா, இந்த ஆசிரமமே நற்பண்புகள் நிறைந்தது; இங்கே இன்புற்றிரு. இது ரிஷிக் கூட்டங்கள் உலவும் இடம்; எப்போதும் கிழங்குகளும் கனிகளும் நிறைந்தது. ஆனால் இந்த ஆசிரமத்துக்கு வரும் பெரிய மான் கூட்டங்கள் எங்கிருந்தும் அச்சமின்றி, ஆசைகாட்டிவிட்டு, எந்தத் தீங்கும் செய்யாமல் திரும்பிப் போகின்றன; மான்களைத் தவிர இங்கே வேறு எந்தக் குறையும் இருக்காது என்று உறுதியாக அறிந்துகொள்.’ அந்த மகரிஷியின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, லக்ஷ்மணனின் தமையனும் உறுதி மிக்கவனுமான ராமன் அம்புடன் கூடிய வில்லைப் பற்றிக்கொண்டு சொன்னான்: ‘மிகுந்த பெருமைக்குரியவரே, இங்கே கூடிவரும் அந்த மான் கூட்டங்களைக் கூர்முனையும் வளையாத கணுக்களும் உடைய அம்பால் நான் கொன்றால், நீங்கள் அதனால் வருந்துவீர்கள்; அதைவிடத் துன்பமானது வேறென்ன இருக்கும்? ஆகவே இந்த ஆசிரமத்தில் நீண்ட காலம் தங்குவதை நான் ஏற்கவில்லை.’ முனிவரின் உள்ளத்தைக் காப்பதற்காகவே ராமன் அங்கே தங்க விரும்பவில்லை — க்ஷத்திரியன் வில் ஏந்துவதும், ஆசிரமத்தின் அகிம்சையும் ஆகிய இரண்டுக்குமிடையே உள்ள முரண் இங்கே நுட்பமாகச் சுட்டப்படுகிறது. ‘எங்கிருந்தும் அச்சமற்றவை’ என்ற சொல்லால் ஆசிரமத்தின் அச்சமற்ற சூழல் வெளிப்படுகிறது — அங்கே மான்களும் அஞ்சுவதில்லை. முனிவரின் பார்வையில் குறையாகத் தோன்றுவது ராமனின் பார்வையில் தர்ம நெருக்கடியே — மான்களைக் கொல்வதும் விரும்பத்தகாதது, ஆசிரமத்துக்குக் கேடு விளைவதும் விரும்பத்தகாதது. ஆகவே நீண்ட காலம் தங்குவதை மறுத்து அவன் முனிவரின் ஆசிரமத்தைக் கேட்டிலிருந்து காக்கிறான்.

அவரிடம் இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு ராமன் பேச்சை நிறுத்தி சந்தியா வழிபாட்டுக்குச் சென்றான்; மாலைச் சந்தியை வழிபட்ட பின், சுதீக்ஷ்ணரின் இனிய ஆசிரமத்தில் சீதையுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும் தங்குவதற்கு ஏற்பாடு செய்துகொண்டான். பிறகு சந்தியா வழிபாடு முடிந்ததும் இரவு வந்ததைக் கண்ட மகாத்மாவான சுதீக்ஷ்ணர், தவசிகளுக்கு ஏற்ற மங்கலமான உணவைத் தாமே கொண்டுவந்து, மனிதருள் காளைகளான அவர்கள் இருவருக்கும் நன்கு உபசரித்து அளித்தார். ‘தாமே’ என்ற சொல்லால் முனிவரின் விருந்தோம்பல் நிலைப்பு சுட்டப்படுகிறது; கடைசிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்துள்ளது. இவ்வாறு முதல் இரவு சுதீக்ஷ்ணரின் ஆசிரமத்தில் கழிந்தது; அடுத்த சர்க்கத்தில் காலையில் புறப்படுவது வருணிக்கப்படுகிறது. சந்தியா வழிபாடு, உணவு என்ற இரண்டுடன் அந்த நாள் முடிகிறது.

ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ರಾಮನು ತಮ್ಮನೊಡನೆಯೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಡನೆ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನದತ್ತ ಹೊರಟನು. ದೂರದ ದಾರಿಯನ್ನು ಸವೆಸಿ, ಸಮೃದ್ಧ ಜಲವುಳ್ಳ ನದಿಗಳನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಅವರಿಗೆ ಮಹಾಮೇರುವಿನಂತೆ ಎತ್ತರವಾದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಒಂದು ಪರ್ವತ ಕಾಣಿಸಿತು. ಅನಂತರ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಘವರು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಮರಗಳಿಂದ ಸತತವಾಗಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಆ ಘೋರವಾದ ಕಾಡನ್ನು ಹೊಕ್ಕ ರಾಮನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ, ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳು ತುಂಬಿದ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನಾರುಮಡಿಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡನು — ಮರಗಳಿಗೆ ತೂಗುಬಿಟ್ಟ ನಾರುಬಟ್ಟೆಗಳೇ ಆ ಆಶ್ರಮದ ಅಲಂಕಾರ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಮಲಪಂಕವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ತಾಪಸರನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸಮೀಪಿಸಿ ತಪೋಧನರಾದ ಆ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ದಾರಿಯ ದೀರ್ಘತೆ, ನದಿಗಳನ್ನು ದಾಟುವುದು, ಪರ್ವತದ ದರ್ಶನ, ಕಾಡಿನ ಪ್ರವೇಶ, ಆಶ್ರಮದ ದರ್ಶನ — ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕವಿ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನೇ ಚಿತ್ರದಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಮಲಂ ಶೈಲಂ ಮಹಾಮೇರುಮಿವ’ (ಮಹಾಮೇರುವಿನಂತಿರುವ ನಿರ್ಮಲ ಪರ್ವತ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಪರ್ವತದ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಲತೆ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಮೇಘಮ್ ಇವ’ (ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವಾದರೋ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಲಪಂಕಜಧಾರಿಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಬಹುದು — ಮಲಪಂಕವನ್ನು (ಮೈಮೇಲಿನ ಕೊಳೆ-ಕೆಸರನ್ನು) ಧರಿಸಿದವನು, ಅಥವಾ ಪದ್ಮಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತವನು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಎರಡನೆಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ನಾನು ರಾಮ, ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ಓ ಧರ್ಮಜ್ಞ, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಮಹರ್ಷಿಯೇ, ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿ’ ಎಂದು ಅವನು ವಿನಯದಿಂದ ತನ್ನ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದೇನೆಂದರೆ ಅವನು ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನಾಗಲಿ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನಾಗಲಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಹೆಸರನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಆ ಧೀರ ಮುನಿಯು ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ, ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಓ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸತ್ಯಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ನೀನು ಕಾಲಿಟ್ಟದ್ದರಿಂದ ಈ ಆಶ್ರಮ ಈಗ ನಾಥನನ್ನು ಪಡೆದಂತಾಯಿತು. ಓ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ವೀರ, ನಿನ್ನನ್ನೇ ಎದುರುನೋಡುತ್ತ ನಾನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಏರಲಿಲ್ಲ.’ ಶರಭಂಗರಂತೆ ಈ ಮುನಿಯೂ ರಾಮದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣವನ್ನು ಮುಂದೂಡಿದರು ಎಂಬ ಸಮಾನಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಸನಾಥ ಇವ’ (ನಾಥನನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮುನಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ರಾಮನ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಆಶ್ರಮವು ಅನಾಥವಾದಂತಿತ್ತು. ‘ಮಾಮ್ ಅಭಿವದ’ (ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿ) ಎಂಬ ರಾಮನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ವಿನಯದ ಪರಮಾವಧಿ — ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾತನ್ನೂ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸತ್ಯಭೃತಾಂ ವರ’ (ಸತ್ಯಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಮುನಿ ರಾಮನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಧಾನಗುಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘ನೀನು ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ಚಿತ್ರಕೂಟವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವೆ ಎಂದು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೆ. ಓ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಇಲ್ಲಿಗೆ ದೇವರಾಜನಾದ ಶತಕ್ರತುವು ಬಂದಿದ್ದನು. ಮಹಾದೇವನಾದ ಆ ಸುರೇಶ್ವರನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದನು — ನನ್ನ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಶುಭಲೋಕಗಳೂ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ ಎಂದು. ದೇವರ್ಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುವ, ನಾನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗೆದ್ದಿರುವ ಆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನೀನು ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ವಿಹರಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಈ ಮುನಿಯೂ ತಮ್ಮ ತಪಃಫಲವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಐದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶರಭಂಗರು ಏನು ಮಾಡಿದರೋ ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಭಕ್ತಿ ಇದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನ ಆಗಮನವನ್ನೂ ಅವನ ಮಾತನ್ನೂ ಮುನಿ ಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಅವರ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವು ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಅನುಮೋದಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಸಭಾರ್ಯಃ ಸಲಕ್ಷ್ಮಣಃ’ (ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ಒಂಟಿಯಾಗಿಯಲ್ಲ, ಪರಿವಾರಸಹಿತವಾಗಿ ಆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಲು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟಃ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಕಠೋರವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮುನಿಯ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇವಲ ವೃತ್ತಾಂತಕಥನ.

ಉಗ್ರತಪಸ್ವಿಯೂ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ಆದ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ಆತ್ಮವಂತನಾದ ರಾಮನು, ವಾಸವನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಓ ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತೇನೆ; ಈಗಾದರೋ ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನೀವು ಸೂಚಿಸುವ ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನೀವು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿಯೂ ಕುಶಲರು, ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತರು — ಇದನ್ನು ಗೌತಮಗೋತ್ರದ ಮಹಾತ್ಮ ಶರಭಂಗರು ನನಗೆ ಹೇಳಿದರು.’ ರಾಮನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಲೋಕವಿಶ್ರುತ ಮಹರ್ಷಿಯು ಮಹಾಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿ ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನದು ಅದೇ ನಿಯಮ — ಇತರರು ಕೊಟ್ಟ ಫಲವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಹೇಳಿದವರ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಕುಂದು ತರುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿಯೇ ತನ್ನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ವಾಸವಃ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮ್ ಇವ’ (ವಾಸವನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆಂಬಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸಂವಾದದ ಗೌರವ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಮಾತನಾಡುವವನು ಶಿಷ್ಯನಂತೆ ವಿನೀತ, ಕೇಳುವವರು ಪಿತಾಮಹನಂತೆ ಪೂಜ್ಯರು. ಶರಭಂಗರ ಹೆಸರನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ರಾಮನು ತಾನು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬಂದಿಲ್ಲ, ಗುರುನಿರ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಹರ್ಷೇಣ ಮಹತಾ ಯುತಃ’ (ಮಹಾಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯ ಸಂತೋಷ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಓ ರಾಮ, ಈ ಆಶ್ರಮವೇ ಗುಣಯುಕ್ತವಾದದ್ದು; ಇಲ್ಲಿಯೇ ಆನಂದದಿಂದ ಇರು. ಇದು ಋಷಿಸಮೂಹಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ ಸ್ಥಳ, ಸದಾ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮೃಗಸಮೂಹಗಳು ಯಾರ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಬಂದು, ಆಸೆ ಹುಟ್ಟಿಸಿ, ಯಾರೂ ಕೊಲ್ಲದೆಯೇ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತವೆ; ಮೃಗಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಇಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ದೋಷವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ತಿಳಿ.’ ಆ ಮಹರ್ಷಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಾದ ಧೀರ ರಾಮನು ಬಾಣಸಹಿತ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಓ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯೇ, ಬಂದ ಆ ಮೃಗಸಮೂಹಗಳನ್ನು ನಾನು ಹರಿತವಾದ ಅಲಗಿನ, ನೇರವಾದ ಗಿಣ್ಣುಗಳ ಬಾಣದಿಂದ ಕೊಂದರೆ, ನಿಮಗೆ ಅದರಿಂದ ನೋವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಷ್ಟಕರವಾದದ್ದು ಬೇರೇನಿದೆ? ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವಾಸಿಸುವುದನ್ನು ನಾನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ.’ ಮುನಿಯ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲೆಂದೇ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ — ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಧನುರ್ಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮದ ಅಹಿಂಸೆ, ಇವೆರಡರ ವಿರೋಧವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಕುತೋಭಯಾಃ’ (ಯಾರ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲದವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಅಭಯದ ವಾತಾವರಣ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಮೃಗಗಳೂ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ. ಮುನಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ದೋಷವೋ, ಅದು ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಸಂಕಟ — ಮೃಗಗಳ ವಧೆಯೂ ಅನಿಷ್ಟ, ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಾನಿಯೂ ಅನಿಷ್ಟ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ದೀರ್ಘವಾಸವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಹಾನಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅವರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಮನು ಮಾತು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಗೆ ತೆರಳಿದನು; ಸಾಯಂಸಂಧ್ಯೆಯನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು — ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ರಮ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ. ಅನಂತರ ಸಂಧ್ಯಾಕರ್ಮ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ರಾತ್ರಿಯಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ತಾವೇ ಸ್ವತಃ ತಾಪಸರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಶುಭವಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ತಂದು, ಆ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಕೊಟ್ಟರು. ‘ಸ್ವಯಮ್’ (ತಾವೇ ಸ್ವತಃ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯ ಆತಿಥ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುಂಜಾನೆಯ ಪ್ರಯಾಣ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮತ್ತು ಭೋಜನ — ಈ ಎರಡರೊಡನೆ ದಿನ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന രാമൻ സഹോദരനോടും സീതയോടും ആ ബ്രാഹ്മണരോടുമൊപ്പം സുതീക്ഷ്ണന്റെ ആശ്രമപദത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. ഏറെ ദൂരം സഞ്ചരിച്ച്, ധാരാളം ജലമുള്ള നദികൾ കടന്ന്, അവർ നിർമലമായ ഒരു പർവതം കണ്ടു — മഹാമേരുപോലെ ഉയർന്നത്. പിന്നെ ഇക്ഷ്വാകുശ്രേഷ്ഠരായ രാഘവന്മാർ ഇരുവരും സീതയോടൊപ്പം പലതരം മരങ്ങൾ നിബിഡമായി നിറഞ്ഞ ഒരു കാനനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ആ ഘോരവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച രാമൻ ഏകാന്തമായ ഒരിടത്ത്, ധാരാളം പൂക്കളും പഴങ്ങളുമുള്ള മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും മരവുരിമാലകൾകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ ഒരു ആശ്രമം കണ്ടു — മരങ്ങളിൽ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന വല്കലവസ്ത്രങ്ങൾതന്നെയാണ് ആ ആശ്രമത്തിന്റെ അലങ്കാരം എന്നു സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടിയോടെ കവി കാണിക്കുന്നു. അവിടെ മലവും ചെളിയും ധരിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു താപസൻ ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട്, രാമൻ യഥാവിധി സമീപിച്ച് തപോധനനായ ആ സുതീക്ഷ്ണനോടു സംസാരിച്ചു. വഴിയുടെ ദൈർഘ്യം, നദികൾ കടക്കൽ, പർവതദർശനം, വനപ്രവേശം, ആശ്രമദർശനം എന്നിങ്ങനെ ക്രമമായി കവി യാത്രയെത്തന്നെ ഒരു ചിത്രംപോലെ വർണിക്കുന്നു. ‘വിമലം ശൈലം മഹാമേരുമിവ’ (മഹാമേരുപോലെ നിർമലമായ പർവതം) എന്ന ഉപമകൊണ്ട് പർവതത്തിന്റെ ഉയരവും നിർമലതയും — രണ്ടും — സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ ‘മഹാമേഘമിവ’ (മഹാമേഘംപോലെ) എന്നാണു പാഠം; ഹിന്ദിഭാഷ്യമാകട്ടെ മുദ്രിതപാഠംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു. ‘മലപങ്കജധാരിണം’ എന്ന പദം രണ്ടുവിധത്തിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കാം — മലവും ചെളിയും ധരിച്ചവൻ എന്നോ, പദ്മാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നവൻ എന്നോ; ഹിന്ദിഭാഷ്യം രണ്ടാമത്തെ അർഥമാണു സ്വീകരിക്കുന്നത്.

‘ഭഗവൻ, ഞാൻ രാമനാണ്, അങ്ങയെ കാണാൻ വന്നതാണ്; ധർമജ്ഞനും സത്യവിക്രമനുമായ മഹർഷേ, എന്നോടു സംസാരിച്ചാലും’ എന്ന് അദ്ദേഹം വിനയത്തോടെ സ്വയം പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, അദ്ദേഹം തന്റെ കുലമോ പരാക്രമമോ പറയുന്നില്ല, പേരുമാത്രമേ അറിയിക്കുന്നുള്ളൂ എന്നതാണ്. അപ്പോൾ ധീരനായ ആ മുനി ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമനെ നോക്കി, കൈകൾകൊണ്ട് ആലിംഗനംചെയ്ത് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രഘുശ്രേഷ്ഠാ, സത്യം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമാ, അങ്ങേക്കു സ്വാഗതം; അങ്ങു കാലുകുത്തിയതോടെ ഈ ആശ്രമം ഇപ്പോൾ സനാഥമായതുപോലെയായി. മഹായശസ്വിയായ വീരാ, അങ്ങയെത്തന്നെ കാത്തിരുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ ഭൂമിയിൽ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് ഇവിടെനിന്നു ദേവലോകത്തേക്കു കയറാതിരുന്നത്.’ ശരഭംഗനെപ്പോലെ ഈ മുനിയും രാമനെ കാണുന്നതിനുവേണ്ടിമാത്രം സ്വർഗാരോഹണം വൈകിപ്പിച്ചു എന്ന സമാനമായ ഭാവം ഇവിടെ വീണ്ടും കാണുന്നു. ‘സനാഥ ഇവ’ (സനാഥമായതുപോലെ) എന്ന ഉപമകൊണ്ട്, രാമൻ വരുന്നതിനുമുമ്പ് ആശ്രമം അനാഥമായതുപോലെയായിരുന്നു എന്ന് മുനി കാണിക്കുന്നു. ‘മാം അഭിവദ’ (എന്നോടു സംസാരിച്ചാലും) എന്ന രാമന്റെ പ്രാർഥന വിനയത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ് — ദർശനംകൊണ്ടുമാത്രം തൃപ്തനാകാതെ അദ്ദേഹം വചനവും യാചിക്കുന്നു. ‘സത്യഭൃതാം വര’ (സത്യം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ) എന്ന സംബോധനയിലൂടെ മുനി രാമന്റെ സത്യനിഷ്ഠയെത്തന്നെ പ്രധാനഗുണമായി കരുതുന്നു.

‘അങ്ങു രാജ്യഭ്രഷ്ടനായി ചിത്രകൂടത്തിൽ ചെന്നു വസിക്കുന്നു എന്നു ഞാൻ കേട്ടു. കാകുത്സ്ഥാ, ഇവിടെ ദേവരാജനായ ശതക്രതു വന്നിരുന്നു. ആ മഹാദേവനായ സുരേശ്വരൻ എന്റെ അടുക്കൽവന്ന് പറഞ്ഞു — എന്റെ പുണ്യകർമംകൊണ്ട് എല്ലാ ശുഭലോകങ്ങളും ഞാൻ ജയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന്. ദേവർഷിമാർ വസിക്കുന്നതും തപസ്സുകൊണ്ടു ഞാൻ ജയിച്ചതുമായ ആ ലോകങ്ങളിൽ എന്റെ പ്രസാദത്താൽ അങ്ങു ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി വിഹരിച്ചാലും.’ ഇങ്ങനെ ഈ മുനിയും തന്റെ തപഃഫലം രാമനു നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അഞ്ചാം സർഗത്തിൽ ശരഭംഗൻ ചെയ്തതുതന്നെയാണ് ഇവിടെ സുതീക്ഷ്ണനും ചെയ്യുന്നത് — തപസ്വികൾക്കു രാമനിലുള്ള ഭക്തി ഇതിലൂടെ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ വരവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കും മുനി ഒരു സാക്ഷിയെന്നപോലെ ഉദ്ധരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപസ്സിന്റെ ഫലം ദേവന്മാരും അംഗീകരിച്ചതാണെന്ന് അറിയാം. ‘സഭാര്യഃ സലക്ഷ്മണഃ’ (ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി) എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ അദ്ദേഹം രാമനെ ഒറ്റയ്ക്കല്ല, പരിവാരസമേതനായാണ് ആ ലോകങ്ങളിൽ വിഹരിക്കാൻ ക്ഷണിക്കുന്നത്. ‘രാജ്യഭ്രഷ്ടഃ’ എന്ന വാക്കു കഠിനമായി തോന്നാമെങ്കിലും മുനിയുടെ വായിൽ അതു വെറും വൃത്താന്തകഥനംമാത്രമാണ്.

ഉഗ്രതപസ്വിയും ജ്വലിക്കുന്നവനും സത്യവാദിയുമായ ആ മഹർഷിയോട്, വാസവൻ ബ്രഹ്മാവിനോടെന്നപോലെ, ആത്മവാനായ രാമൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘മഹാമുനേ, ലോകങ്ങളെ ഞാൻതന്നെ സ്വയം നേടിക്കൊള്ളാം; ഇപ്പോൾ ഈ വനത്തിൽ നിർദേശിക്കപ്പെട്ട ഒരു വാസസ്ഥലമാണ് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. അങ്ങ് എല്ലാക്കാര്യത്തിലും നിപുണനും സകല ജീവികളുടെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരനുമാണ് — ഇതു മഹാത്മാവായ ഗൗതമഗോത്രജനായ ശരഭംഗൻ എന്നോടു പറഞ്ഞതാണ്.’ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ലോകപ്രസിദ്ധനായ ആ മഹർഷി വലിയ ഹർഷത്തോടെ മധുരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെയും രാമന്റെ അതേ നിയമം — മറ്റൊരാൾ നൽകുന്ന ഫലം അദ്ദേഹം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ പറയുന്നയാളുടെ ഗൗരവം കുറയ്ക്കുന്നുമില്ല; നേരെമറിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ പ്രശംസിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ പ്രാർഥിക്കുന്നു. ‘വാസവൻ ബ്രഹ്മാവിനോടെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമകൊണ്ട് സംവാദത്തിന്റെ ഗൗരവം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — പറയുന്നയാൾ ശിഷ്യനെപ്പോലെ വിനീതൻ, കേൾക്കുന്നയാൾ പിതാമഹനെപ്പോലെ പൂജ്യൻ. ശരഭംഗന്റെ പേരു പരാമർശിച്ചുകൊണ്ട് രാമൻ കാണിക്കുന്നത്, താൻ യാദൃച്ഛികമായല്ല, ഗുരുനിർദേശമനുസരിച്ചുതന്നെയാണ് വന്നത് എന്നാണ്. ‘ഹർഷേണ മഹതാ യുതഃ’ (വലിയ ഹർഷത്തോടെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് മുനിയുടെ സന്തോഷം കാണിക്കുന്നു, കാരണം രാമൻ അവിടെ വസിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

‘രാമാ, ഈ ആശ്രമംതന്നെ ഗുണമുള്ളതാണ്; ഇവിടെ സുഖമായി വസിച്ചാലും. ഋഷിസംഘങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഇവിടം എപ്പോഴും കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളുംകൊണ്ടു സമൃദ്ധമാണ്. എന്നാൽ ഈ ആശ്രമത്തിൽ വലിയ മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ ഒന്നിനെയും ഭയമില്ലാതെ വന്ന്, മനസ്സിനെ മോഹിപ്പിച്ച്, ആരെയും ഉപദ്രവിക്കാതെ തിരിച്ചുപോകുന്നു; മൃഗങ്ങളല്ലാതെ ഇവിടെ മറ്റൊരു ദോഷവുമില്ലെന്ന് ഉറപ്പായി അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക.’ ആ മഹർഷിയുടെ ആ വാക്കുകേട്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ ധീരനായ രാമൻ ശരത്തോടുകൂടിയ വില്ലു കൈയിലെടുത്തു പറഞ്ഞു: ‘അതിമഹാഭാഗനായ മുനേ, വന്നുചേരുന്ന ആ മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളെ മൂർച്ചയേറിയ അഗ്രവും നേരായ മുട്ടുകളുമുള്ള ശരംകൊണ്ടു ഞാൻ കൊന്നാൽ അങ്ങേക്ക് അതിൽ വിഷമം തോന്നും; അതിനെക്കാൾ കഷ്ടതരമായി എന്തുണ്ട്? അതുകൊണ്ട് ഈ ആശ്രമത്തിൽ ദീർഘകാലം വസിക്കുന്നതു ഞാൻ ശരിയായി കാണുന്നില്ല.’ മുനിയുടെ മനോഭാവം രക്ഷിക്കാൻവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് രാമൻ അവിടെ താമസിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കാത്തത് — ക്ഷത്രിയന്റെ ധനുർധാരണവും ആശ്രമത്തിന്റെ അഹിംസയും — ഇവ തമ്മിലുള്ള വിരോധം ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമായി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അകുതോഭയാഃ’ (ഒന്നിനെയും ഭയമില്ലാത്തവ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ആശ്രമത്തിലെ അഭയാന്തരീക്ഷം പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവിടെ മൃഗങ്ങൾപോലും ഭയപ്പെടുന്നില്ല. മുനിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ ദോഷമായത് രാമന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ധർമസങ്കടംതന്നെയാണ് — മൃഗങ്ങളെ കൊല്ലുന്നത് അനിഷ്ടം, ആശ്രമത്തിനു ക്ഷതമേൽക്കുന്നതും അനിഷ്ടം. അതുകൊണ്ട് ദീർഘവാസം നിരസിച്ച് അദ്ദേഹം മുനിയുടെ ആശ്രമത്തെ ക്ഷതത്തിൽനിന്നു രക്ഷിക്കുന്നു.

അദ്ദേഹത്തോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് രാമൻ സംസാരം നിർത്തി സന്ധ്യാവന്ദനത്തിനു പോയി; സായംസന്ധ്യ അനുഷ്ഠിച്ചശേഷം സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പം സുതീക്ഷ്ണന്റെ രമണീയമായ ആശ്രമത്തിൽ അവിടെ വസിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചു. പിന്നെ സന്ധ്യാകർമം കഴിഞ്ഞ് രാത്രിയായതുകണ്ട് മഹാത്മാവായ സുതീക്ഷ്ണൻ താപസർക്കു യോജിച്ച ശുഭമായ ആഹാരം സ്വയംതന്നെ കൊണ്ടുവന്ന് ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠന്മാർക്കു നന്നായി സത്കരിച്ചു നൽകി. ‘സ്വയം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് മുനിയുടെ ആതിഥ്യനിഷ്ഠ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ആദ്യത്തെ രാത്രി സുതീക്ഷ്ണാശ്രമത്തിൽ കഴിഞ്ഞു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ പ്രഭാതത്തിലെ പുറപ്പാടു വർണിക്കപ്പെടുന്നു. സന്ധ്യോപാസനയും ഭക്ഷണവും — ഈ രണ്ടുംകൊണ്ട് ദിവസം അവസാനിക്കുന്നു.

Rāma, scorcher of foes, set out with his brother, with Sītā and with those brahmins for Sutīkṣṇa's hermitage. After a long road and the crossing of rivers deep with water they saw a spotless mountain, lofty as great Meru — an image that conveys both its height and its purity. Then the two Rāghavas, the best of the Ikṣvākus, entered with Sītā a forest crowded with trees of every kind. Deep in that fearful forest, in a lonely place, Rāma saw a hermitage among trees laden with flowers and fruit, hung about with rows of bark garments; the poet's keen eye notes that the bark clothes hanging from the trees were the hermitage's only ornament. There Rāma saw the ascetic seated, covered in the dirt and mire of penance — though the phrase can also be read as seated in the lotus posture — and approaching with due ceremony, he spoke to Sutīkṣṇa, whose wealth was austerity. The long road, the crossing of the rivers, the sight of the mountain, the entry into the forest, the sight of the hermitage — step by step the poet paints the journey like a picture.

‘Reverend sir, I am Rāma, come to see you. Speak to me, great seer, knower of dharma, whose power is true,’ he said, humbly introducing himself. Note that he mentions neither his family nor his prowess, only his name; and in asking the sage to speak to him he shows the height of humility, not content merely to see him but asking for his word as well. The steadfast sage looked at Rāma, best of those who uphold dharma, embraced him with both arms, and said: ‘Welcome, Rāma, best of the Raghus, foremost of those who keep the truth. Now that you have set foot here, this hermitage seems to have a protector. I have been waiting for you alone, glorious hero; that is why I have not left my body on earth and risen from here to the world of the gods.’ Like Śarabhaṅga, this sage too had put off his ascent to heaven for the sake of seeing Rāma; the same feeling appears again. ‘Seems to have a protector’ implies that before Rāma came the hermitage was as good as unprotected. And by calling him foremost of those who keep the truth, the sage names truthfulness as Rāma's chief virtue.

‘I heard that you had lost your kingdom and made your home at Citrakūṭa. Kākutstha, Śatakratu, king of the gods, came here; that great god, lord of the immortals, came to me and told me that by my holy deeds I had won all the auspicious worlds. In those worlds, which divine seers frequent and which my austerity has won, live at your ease by my favour, with your wife and with Lakṣmaṇa.’ So this sage too wished to give Rāma the fruit of his austerity; what Śarabhaṅga did in the fifth sarga Sutīkṣṇa does here, and the ascetics' devotion to Rāma is shown again and again. The sage cites Indra's visit and his words as a witness would, so that we know the fruit of his austerity had the gods' approval. By adding ‘with your wife and with Lakṣmaṇa’ he invites Rāma to enjoy those worlds not alone but with his family. The phrase ‘lost your kingdom’ may sound harsh, but in the sage's mouth it is merely a statement of what had happened.

To that radiant great seer of fierce austerity, who spoke only the truth, the self-possessed Rāma replied as Vāsava replies to Brahmā: ‘Great sage, I shall win those worlds myself. What I want now is a place to live, appointed for me here in this forest. You are skilled in all things and devoted to the good of every creature — so the great-souled Śarabhaṅga of Gautama's line told me.’ Here again Rāma keeps the same rule: he will not accept a fruit given by another, yet he does not slight the giver; indeed he praises him before making his request. The comparison with Vāsava and Brahmā conveys the dignity of the exchange, the speaker humble as a pupil and the listener venerable as the Grandfather. By naming Śarabhaṅga, Rāma shows that he had not come by chance but at an elder's direction. At these words the great seer, famed throughout the world, was filled with joy — because Rāma wished to live there — and spoke sweetly.

‘This very hermitage is a good one, Rāma; stay here and be happy. Companies of seers come and go, and it is always stocked with roots and fruit. But herds of very large deer come to it, fearing nothing from any quarter; they tempt one, and then go away again unharmed. Be sure there is no other trouble here but the deer.’ Hearing the great seer's words, the steadfast Rāma, Lakṣmaṇa's elder brother, took up his bow and arrow and said: ‘Most fortunate one, if I were to shoot those herds of deer that gather here with a sharp-edged, smooth-jointed arrow, you would be troubled by it — and what could be harder for me than that? So I do not think it right to live long in this hermitage.’ Rāma declined to stay precisely to spare the sage's feelings; the poet subtly hints at the conflict between a warrior who bears a bow and a hermitage where nothing is harmed. That the deer feared nothing shows the peace of the place, where even animals had no dread. What the sage saw as a flaw was for Rāma a dilemma of dharma: to kill the deer would be wrong, and to damage the hermitage would be wrong too. So by refusing to stay long he kept the sage's hermitage from harm.

Having said this, Rāma fell silent and went to his evening worship. When he had performed the evening rite he settled to spend the night there, in Sutīkṣṇa's lovely hermitage, with Sītā and Lakṣmaṇa. When the twilight rites were over and he saw that night had come, the great-souled Sutīkṣṇa himself brought pure food fit for ascetics and served it with every honour to those two bulls among men; that he did it himself shows how devoted he was to hospitality. So the first night in Sutīkṣṇa's hermitage passed, with evening worship and a meal to close the day, and the next sarga tells of their departure in the morning.