सुतीक्ष्णेन अभिपूजितः सहसौमित्रिः रामः तत्र रात्रिं परिणाम्य प्रभाते प्रत्यबुध्यत। ततः यथाकालम् उत्थाय राघवः सीतया सह उत्पलगन्धिना सुशीतेन तोयेन उपस्पृशति — स्नानम् आचमनं च विधिवत् करोति। अनन्तरं वैदेही रामलक्ष्मणौ च तपस्विशरणे वने काल्यम् अग्निं देवान् च विधिवत् अभ्यर्च्य उदयन्तं दिनकरं दृष्ट्वा विगतकल्मषाः जाताः। एवं शुद्धाः सन्तः ते सुतीक्ष्णम् अभिगम्य श्लक्ष्णं वचनम् अब्रुवन्। अत्र कविः प्रातःकालिकं नित्यकर्म क्रमेण गणयति — प्रबोधः, स्नानम्, अग्निदेवार्चनम्, सूर्यदर्शनम् इति; वनवासे अपि रामः गृहस्थस्य नित्यविधिं न त्यजति इति एतेन सूच्यते। ‘विगतकल्मषाः’ इति पदेन प्रातःकर्मणः फलम् एव कथितम्। ‘परिणाम्य निशाम्’ इति पदेन सुखेन रात्रिः अतिवाहिता इति ज्ञायते; ‘अभिपूजितः’ इति च पूर्वसर्गस्य आतिथ्यम् एव स्मारयति। ‘तपस्विशरणे वने’ इति विशेषणेन तत् वनं तपस्विनाम् आश्रयभूतम् इति सूचितम्। त्रयः अपि — रामः, लक्ष्मणः, सीता च — एकत्र एव अर्चनं कुर्वन्ति इति उल्लेखनीयम्, यतः वनवासे अपि तेषां कुलधर्मः अखण्डितः वर्तते। श्लक्ष्णं वचनम् इति मृदुवचनम्, यतः गमनानुज्ञा याचनीया।

‘हे भगवन्, पूज्येन भवता पूजिताः वयं सुखोषिताः स्म। आपृच्छामः, प्रयास्यामः; एते मुनयः अस्मान् त्वरयन्ति। दण्डकारण्यवासिनां पुण्यशीलानाम् ऋषीणां कृत्स्नम् आश्रममण्डलं द्रष्टुं वयं त्वरामहे। धर्मनित्यैः तपोदान्तैः विशिखैः पावकैः इव तेजस्विभिः एभिः मुनिपुङ्गवैः सह गन्तुम् अभ्यनुज्ञातुम् इच्छामः। यावत् सूर्यः अविषह्यातपः सन् न अतिविराजते — यथा अमार्गेण आगतां लक्ष्मीं प्राप्य अन्वयवर्जितः जनः उग्रः भवति, तथा — तावत् एव गन्तुम् इच्छामः’ इति उक्त्वा सहसौमित्रिः सीतया सह राघवः मुनेः चरणौ ववन्दे। अत्र उपमा मार्मिका — अकस्मात् प्राप्तया सम्पदा हीनकुलः यथा असह्यः भवति, तथा मध्याह्ने सूर्यः असह्यतापः भवति। ‘पूज्येन भवता पूजिताः’ इति वचने विरोधाभासशोभा — पूजार्हः मुनिः स्वयम् अतिथीन् अपूजयत् इति। ‘त्वरयन्ति नः’ इति पदेन मुनीनाम् औत्सुक्यं दर्शितम्; ‘कृत्स्नम् आश्रममण्डलम्’ इति च गन्तव्यस्य विस्तारः। ‘विशिखैः पावकैः इव’ इति उपमया मुनीनां निर्धूमम् उज्ज्वलं तेजः वर्णितम्। चरणवन्दनेन एव याच्ञा समाप्यते, न तु वाग्जालेन। ‘अभ्यनुज्ञातुम् इच्छामः’ इति प्रार्थनायां विनयः, न तु आज्ञापनम्।

चरणौ संस्पृशन्तौ तौ उत्थाप्य मुनिपुङ्गवः गाढम् आश्लिष्य सस्नेहम् इदम् अब्रवीत् — ‘हे राम, सौमित्रिणा सह, छायया इव अनुवृत्तया अनया सीतया च सार्धं त्वम् अरिष्टं पन्थानं गच्छ। दण्डकारण्यवासिनाम् एषां तपसा भावितात्मनां तपस्विनां रम्यम् आश्रमपदं पश्य।’ ‘छायया इव अनुवृत्तया’ इति उपमया सीतायाः पातिव्रत्यम् एकपदेन एव वर्णितम् — छाया यथा पुरुषम् अविच्छिन्नं तूष्णीम् अनुगच्छति, तथा सा। ‘अरिष्टं पन्थानम्’ इति आशीर्वचनम् — मार्गः विघ्नरहितः भवतु इति। मुनेः आलिङ्गनम् उत्थापनं च पितृवत् स्नेहं प्रकाशयति; सः न केवलम् अनुज्ञां ददाति, अपि तु मार्गदर्शनम् अपि करोति। ‘तपसा भावितात्मनाम्’ इति विशेषणेन द्रष्टव्यानां तपस्विनां माहात्म्यं पूर्वम् एव उक्तम्, येन रामस्य तत्र गमनं सार्थकं भवति। ‘गाढम् आश्लिष्य’ इति क्रियया विरहस्य वेदना अपि सूच्यते। मुनिः रामं लक्ष्मणं च पृथक् पृथक् सम्बोधयति, सीतां च ‘अनया’ इति निर्दिशति।

ततः मुनिः मार्गे द्रष्टव्यां वनशोभां वर्णयति — ‘सुप्राज्यफलमूलानि पुष्पितानि वनानि, प्रशस्तमृगयूथानि शान्तपक्षिगणानि च; फुल्लपङ्कजखण्डानि प्रसन्नसलिलानि कारण्डवविकीर्णानि तटाकानि सरांसि च; दृष्टिरम्याणि गिरिप्रस्रवणानि, मयूराभिरुतानि रमणीयानि अरण्यानि च त्वं द्रक्ष्यसे। हे वत्स सौमित्रे, गम्यताम्; भवान् अपि गच्छतु; दृष्ट्वा च पुनः मम आश्रमं प्रति आगन्तव्यम्।’ एवम् उक्तः लक्ष्मणसहितः काकुत्स्थः ‘तथा’ इति उक्त्वा मुनिं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रस्थातुम् उपचक्रमे। वर्णनम् एतत् न केवलं शोभार्थम् — मुनिः शिष्यवत् प्रस्थितयोः मनसि वनस्य मङ्गलं चित्रं स्थापयति। वर्णने जलाशयाः, पर्वतप्रस्रवणाः, पुष्पिताः वृक्षाः, शान्ताः मृगपक्षिणः च — एते सर्वे शान्तरसस्य पोषकाः; एतेन दण्डकारण्यस्य रम्यम् एकं मुखं दर्शितम्, यस्य अपरं भयङ्करं मुखं राक्षसैः निर्मितम्। ‘पुनः आगन्तव्यम्’ इति निर्देशेन मुनिः पुनर्दर्शनस्य आश्वासनं गृह्णाति। ‘दृष्टिरम्याणि’ इति पदेन दर्शनमात्रेण मनसः आह्लादः जायते इति उक्तम्। मयूराणां केकारवः, कारण्डवानां विचरणम् इति शब्दचित्राणि अपि अत्र योजितानि।

ततः आयतेक्षणा सीता तयोः भ्रात्रोः शुभतरे तूणी धनुषी विमलौ खड्गौ च ददौ। तौ शुभे तूणी आबध्य, सस्वने चापे च आदाय, गन्तुम् उभौ रामलक्ष्मणौ आश्रमात् निष्क्रान्तौ। रूपसम्पन्नौ तौ महर्षिणा अनुज्ञातौ धृतचापासी सीतया सह शीघ्रं प्रस्थितौ। सीतायाः हस्तेन आयुधार्पणम् इति चित्रं मार्मिकम् — या अग्रिमे सर्गे अहिंसाधर्मम् उपदेक्ष्यति, सा एव अत्र तूणीधनुषी अर्पयति। ‘शुभतरे तूणी’ इति तुलनात्मकेन पदेन आयुधानाम् उत्कर्षः सूचितः। ‘सस्वने चापे’ इति पदेन धनुषोः टङ्कारः श्रूयते इव। एवं तौ भ्रातरौ सीतया सह आश्रमात् निष्क्रम्य दण्डकारण्यस्य आश्रममण्डलं प्रति प्रस्थितौ, अत्र च सर्गः समाप्यते। महर्षेः अनुज्ञा पुनः उल्लिख्यते, येन प्रस्थानं विधिपूर्वकम् इति ज्ञायते।

సుతీక్ష్ణునిచే పూజించబడిన రాముడు సౌమిత్రితో కలిసి అక్కడ రాత్రి గడిపి తెల్లవారుజామున మేల్కొన్నాడు. తరువాత సకాలంలో లేచి రాఘవుడు సీతతో కలిసి కలువల సుగంధం గల చల్లని నీటితో ఉపస్పర్శనం చేశాడు — స్నానమూ ఆచమనమూ విధిపూర్వకంగా చేశాడు. అనంతరం వైదేహీ రామలక్ష్మణులూ తపస్వులకు శరణమైన ఆ వనంలో ప్రాతఃకాలంలో అగ్నినీ దేవతలనూ విధిపూర్వకంగా అర్చించి, ఉదయిస్తున్న సూర్యుని దర్శించి పాపరహితులయ్యారు. ఇలా శుద్ధులై వారు సుతీక్ష్ణుని సమీపించి మృదువైన మాట పలికారు. ఇక్కడ కవి ప్రాతఃకాలపు నిత్యకర్మను క్రమంగా లెక్కిస్తున్నాడు — మేల్కొనడం, స్నానం, అగ్నిదేవతార్చన, సూర్యదర్శనం; వనవాసంలో కూడా రాముడు గృహస్థుని నిత్యవిధిని విడువలేదని దీనితో సూచించబడుతుంది. ‘విగతకల్మషులు’ (పాపరహితులు) అనే పదంతో ప్రాతఃకర్మల ఫలమే చెప్పబడింది. ‘రాత్రి గడిపి’ అనే పదంతో రాత్రి సుఖంగా గడిచిందని తెలుస్తుంది; ‘పూజించబడిన’ అనే పదం గత సర్గపు ఆతిథ్యాన్నే గుర్తుచేస్తుంది. ‘తపస్వులకు శరణమైన వనం’ అనే విశేషణంతో ఆ వనం తపస్వులకు ఆశ్రయమని సూచించబడింది. ముగ్గురూ — రాముడూ లక్ష్మణుడూ సీతా — ఒకేచోట కలిసి అర్చన చేస్తున్నారనేది ప్రస్తావించదగినది, ఎందుకంటే వనవాసంలో కూడా వారి కులధర్మం అఖండంగా కొనసాగుతోంది. ‘శ్లక్ష్ణమైన మాట’ అంటే మృదువైన మాట, ఎందుకంటే వెళ్ళడానికి అనుమతి యాచించవలసి ఉంది.

‘భగవాన్, పూజ్యులైన మీచేత పూజించబడి మేము సుఖంగా నివసించాం. సెలవు అడుగుతున్నాం, బయలుదేరుతాం; ఈ మునులు మమ్మల్ని తొందరపెడుతున్నారు. దండకారణ్యవాసులైన పుణ్యశీలురైన ఋషుల సమస్త ఆశ్రమమండలాన్నీ చూడటానికి మేము తొందరపడుతున్నాం. నిత్యధర్మపరులూ తపస్సుతో ఇంద్రియనిగ్రహం పొందినవారూ, పొగలేని అగ్నుల్లా తేజస్సు గలవారూ అయిన ఈ మునిపుంగవులతో కలిసి వెళ్ళడానికి అనుమతి కోరుతున్నాం. అమార్గంలో వచ్చిన సంపదను పొందిన కులహీనుడు ఉగ్రుడైనట్లు, సూర్యుడు భరించలేని ఎండతో మిక్కిలి ప్రకాశించకముందే వెళ్ళాలనుకుంటున్నాం’ అని చెప్పి, సౌమిత్రితోనూ సీతతోనూ కలిసి రాఘవుడు ముని పాదాలకు నమస్కరించాడు. ఇక్కడ ఉపమ మర్మస్పర్శి — అకస్మాత్తుగా లభించిన సంపదతో కులహీనుడు ఎలా భరించరానివాడవుతాడో, అలా మధ్యాహ్న సూర్యుడు భరించరాని తాపం గలవాడవుతాడు. ‘పూజ్యులైన మీచేత పూజించబడినవారం’ అనే మాటలో విరోధాభాస శోభ ఉంది — పూజార్హుడైన ముని తానే అతిథులను పూజించాడని. ‘మమ్మల్ని తొందరపెడుతున్నారు’ అనే పదంతో మునుల ఉత్సుకత చూపబడింది; ‘సమస్త ఆశ్రమమండలం’ అనే మాటతో వెళ్ళవలసిన ప్రదేశపు విస్తృతి. ‘పొగలేని అగ్నుల్లా’ అనే ఉపమతో మునుల నిర్మలమైన ఉజ్జ్వల తేజస్సు వర్ణించబడింది. పాదనమస్కారంతోనే యాచన ముగుస్తుంది, మాటల వలతో కాదు. ‘అనుమతి కోరుతున్నాం’ అనే ప్రార్థనలో వినయం ఉంది, ఆజ్ఞాపన కాదు.

పాదాలను స్పృశిస్తున్న వారిద్దరినీ మునిపుంగవుడు లేవనెత్తి గాఢంగా కౌగిలించుకొని ప్రేమగా ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, సౌమిత్రితోనూ, నీడలా నిన్ను అనుసరించే ఈ సీతతోనూ కలిసి నీవు ఆటంకం లేని దారిలో వెళ్ళు. దండకారణ్యవాసులూ తపస్సుతో పవిత్రమైన అంతరంగం గలవారూ అయిన ఈ తపస్వుల రమ్యమైన ఆశ్రమపదాన్ని చూడు.’ ‘నీడలా అనుసరించే’ అనే ఉపమతో సీత పాతివ్రత్యం ఒకే పదంతో వర్ణించబడింది — నీడ మనిషిని ఎడతెగకుండా మౌనంగా అనుసరించినట్లే ఆమె కూడా. ‘ఆటంకం లేని దారి’ అనేది ఆశీర్వచనం — మార్గం విఘ్నరహితమగుగాక అని. ముని కౌగిలించుకోవడమూ లేవనెత్తడమూ తండ్రి వంటి ప్రేమను ప్రకటిస్తాయి; ఆయన కేవలం అనుమతి ఇవ్వడమే కాదు, మార్గదర్శనం కూడా చేస్తాడు. ‘తపస్సుతో పవిత్రమైన అంతరంగం గలవారు’ అనే విశేషణంతో చూడవలసిన తపస్వుల మాహాత్మ్యం ముందే చెప్పబడింది, దానితో రాముడు అక్కడికి వెళ్ళడం సార్థకమవుతుంది. ‘గాఢంగా కౌగిలించుకొని’ అనే క్రియతో వియోగవేదన కూడా సూచించబడుతుంది. ముని రాముని, లక్ష్మణుని వేర్వేరుగా సంబోధిస్తాడు, సీతను ‘ఈమె’ అని నిర్దేశిస్తాడు.

తరువాత ముని మార్గంలో చూడవలసిన వనశోభను వర్ణిస్తాడు — ‘సమృద్ధిగా ఫలమూలాలు గల, పూచిన వనాలనూ; శ్రేష్ఠమైన మృగయూథాలూ ప్రశాంతమైన పక్షిగణాలూ గలవాటినీ; వికసించిన పద్మసమూహాలూ నిర్మలమైన నీరూ గల, కారండవ పక్షులు సంచరించే చెరువులనూ సరస్సులనూ; కనులకు ఇంపైన కొండసెలయేళ్ళనూ, నెమళ్ళ కేకలతో మారుమోగే రమణీయమైన అరణ్యాలనూ నీవు చూస్తావు. నాయనా, సౌమిత్రీ, వెళ్ళు; నీవు కూడా వెళ్ళు; చూసిన తర్వాత మళ్ళీ నా ఆశ్రమానికి రావాలి.’ ఇలా చెప్పబడిన కాకుత్స్థుడు లక్ష్మణునితో కలిసి ‘అలాగే’ అని పలికి మునికి ప్రదక్షిణ చేసి బయలుదేరడానికి ఉపక్రమించాడు. ఈ వర్ణన కేవలం శోభ కోసం కాదు — ముని శిష్యుల్లా బయలుదేరిన వారి మనస్సులో వనపు మంగళచిత్రాన్ని నెలకొల్పుతున్నాడు. వర్ణనలోని జలాశయాలూ కొండసెలయేళ్ళూ పూచిన వృక్షాలూ ప్రశాంతమైన మృగపక్షులూ — ఇవన్నీ శాంతరసాన్ని పోషించేవి; దీనితో దండకారణ్యపు రమ్యమైన ఒక ముఖం చూపబడింది, దాని మరొక భయంకరమైన ముఖం రాక్షసులు సృష్టించినది. ‘మళ్ళీ రావాలి’ అనే నిర్దేశంతో ముని పునర్దర్శనానికి హామీ తీసుకుంటాడు. ‘కనులకు ఇంపైనవి’ అనే పదంతో చూడగానే మనస్సుకు ఆహ్లాదం కలుగుతుందని చెప్పబడింది. నెమళ్ళ కేకారవం, కారండవాల విహారం వంటి శబ్దచిత్రాలు కూడా ఇక్కడ కూర్చబడ్డాయి.

తరువాత విశాలనేత్రి సీత ఆ సోదరులిద్దరికీ మరింత శుభమైన అమ్ములపొదులనూ ధనుస్సులనూ నిర్మలమైన ఖడ్గాలనూ అందించింది. శుభమైన అమ్ములపొదులను కట్టుకొని, టంకారం చేసే విల్లులను తీసుకొని, రామలక్ష్మణులిద్దరూ వెళ్ళడానికి ఆశ్రమం నుండి బయటకు వచ్చారు. రూపసంపన్నులైన వారిద్దరూ మహర్షి అనుమతి పొంది, విల్లులూ ఖడ్గాలూ ధరించి సీతతో కలిసి త్వరగా బయలుదేరారు. సీత చేతితో ఆయుధాలు అందించడం అనే చిత్రం మర్మస్పర్శి — తర్వాతి సర్గలో అహింసాధర్మాన్ని ఉపదేశించబోయే ఆమెయే ఇక్కడ అమ్ములపొదులనూ విల్లులనూ అందిస్తుంది. ‘మరింత శుభమైన అమ్ములపొదులు’ అనే తులనాత్మక పదంతో ఆయుధాల ఉత్కర్ష సూచించబడింది. ‘టంకారం చేసే విల్లులు’ అనే పదంతో ధనుస్సుల టంకారం వినిపిస్తున్నట్లే ఉంది. ఇలా ఆ సోదరులిద్దరూ సీతతో కలిసి ఆశ్రమం నుండి బయటకు వచ్చి దండకారణ్యపు ఆశ్రమమండలం వైపు బయలుదేరారు, ఇక్కడ సర్గ ముగుస్తుంది. మహర్షి అనుమతి మళ్ళీ ప్రస్తావించబడుతుంది, దానితో ప్రయాణం విధిపూర్వకమైనదని తెలుస్తుంది.

சுதீக்ஷ்ணரால் சிறப்பாக உபசரிக்கப்பட்ட ராமன் சௌமித்ரியுடன் அங்கே இரவைக் கழித்துவிட்டு விடியற்காலையில் விழித்தெழுந்தான். பிறகு உரிய நேரத்தில் எழுந்து ராகவன் சீதையுடன் குவளை மலரின் மணம் கமழும் மிகக் குளிர்ந்த நீரால் நீராடி ஆசமனம் செய்தான் — நீராடலையும் ஆசமனத்தையும் முறைப்படி செய்தான். அதன் பின் வைதேகியும் ராமலக்ஷ்மணர்களும் தவசிகளுக்குப் புகலிடமான அந்தக் காட்டில் காலை நேரத்து அக்கினியையும் தேவர்களையும் முறைப்படி வழிபட்டு, உதிக்கும் சூரியனைக் கண்டு பாவம் நீங்கியவர்களாக ஆனார்கள். இவ்வாறு தூய்மையடைந்த அவர்கள் சுதீக்ஷ்ணரை அணுகி மென்மையான சொல்லைச் சொன்னார்கள். இங்கே கவிஞர் காலை நித்திய கர்மங்களை வரிசையாக எண்ணுகிறார் — விழித்தல், நீராடல், அக்கினியையும் தேவர்களையும் வழிபடுதல், சூரியனைக் காணுதல்; காட்டில் வாழ்ந்தாலும் ராமன் இல்லறத்தானின் அன்றாட நெறியைக் கைவிடவில்லை என்பது இதனால் சுட்டப்படுகிறது. ‘பாவம் நீங்கியவர்கள்’ என்ற சொல்லால் காலைக் கடமைகளின் பலனே சொல்லப்படுகிறது. ‘இரவைக் கழித்து’ என்ற சொல்லால் இரவு இனிதாகக் கழிந்தது என்று தெரிகிறது; ‘சிறப்பாக உபசரிக்கப்பட்ட’ என்பது முந்தைய சர்க்கத்தின் விருந்தோம்பலையே நினைவூட்டுகிறது. ‘தவசிகளுக்குப் புகலிடமான காடு’ என்ற அடைமொழியால் அந்தக் காடு தவசிகளின் உறைவிடம் என்று சுட்டப்படுகிறது. ராமன், லக்ஷ்மணன், சீதை ஆகிய மூவரும் ஒன்றாகவே வழிபாடு செய்கின்றனர் என்பது குறிப்பிடத்தக்கது; ஏனெனில் காட்டு வாழ்க்கையிலும் அவர்களுடைய குல தர்மம் சிதையாமல் தொடர்கிறது. மென்மையான சொல் சொல்லப்பட்டது, ஏனெனில் புறப்பட அனுமதி வேண்டப்பட வேண்டியிருந்தது.

‘பகவானே, வழிபடத்தக்க உங்களால் உபசரிக்கப்பட்டு நாங்கள் இனிதாகத் தங்கினோம். விடைபெறுகிறோம், புறப்படுவோம்; இந்த முனிவர்கள் எங்களை விரைவுபடுத்துகின்றனர். தண்டகாரண்யத்தில் வாழும் புண்ணிய ஒழுக்கமுடைய ரிஷிகளின் ஆசிரமக் கூட்டம் முழுவதையும் காண நாங்கள் விரைகிறோம். எப்போதும் தர்மத்தில் நிலைத்தவர்களும், தவத்தால் புலன்களை அடக்கியவர்களும், புகையற்ற நெருப்புகளைப் போல ஒளி மிக்கவர்களுமான இந்த முனிவர்களில் சிறந்தோருடன் செல்ல அனுமதி பெற விரும்புகிறோம். முறையற்ற வழியில் வந்த செல்வத்தைப் பெற்ற குலப்பெருமையற்றவன் கொடியவனாவதுபோல, சூரியன் தாங்க முடியாத வெப்பத்துடன் மிகுதியாக ஒளிரத் தொடங்குவதற்குள்ளேயே புறப்பட விரும்புகிறோம்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, சௌமித்ரியுடனும் சீதையுடனும் ராகவன் முனிவரின் பாதங்களை வணங்கினான். இங்கே உவமை நெஞ்சைத் தொடுகிறது — திடீரெனக் கிடைத்த செல்வத்தால் இழிகுலத்தோன் பொறுக்க முடியாதவனாவது போல, நண்பகலில் சூரியன் தாங்க முடியாத வெப்பம் உடையவனாகிறான். ‘வழிபடத்தக்க உங்களால் உபசரிக்கப்பட்டோம்’ என்ற சொல்லில் முரண்தொடையின் அழகு உள்ளது — வழிபடப்பட வேண்டிய முனிவரே விருந்தினர்களை வழிபட்டார். ‘எங்களை விரைவுபடுத்துகின்றனர்’ என்ற சொல்லால் முனிவர்களின் ஆவல் காட்டப்படுகிறது; ‘ஆசிரமக் கூட்டம் முழுவதையும்’ என்பதால் செல்ல வேண்டிய இடங்களின் பரப்பு காட்டப்படுகிறது. ‘புகையற்ற நெருப்புகளைப் போல’ என்ற உவமையால் முனிவர்களின் புகையில்லாத, சுடர்விடும் ஒளி வருணிக்கப்படுகிறது. சொல்லடுக்குகளால் அன்று, பாதங்களை வணங்குவதாலேயே வேண்டுகோள் நிறைவுபெறுகிறது. ‘அனுமதி பெற விரும்புகிறோம்’ என்ற வேண்டுகோளில் பணிவு இருக்கிறது, ஆணை அன்று.

பாதங்களைத் தொட்டு வணங்கிய அவர்கள் இருவரையும் எழுப்பி, முனிவர்களில் சிறந்தவர் இறுக அணைத்து அன்புடன் இவ்வாறு சொன்னார்: ‘ராமா, சௌமித்ரியுடனும், நிழலைப் போலப் பின்தொடரும் இந்தச் சீதையுடனும் நீ இடையூறற்ற வழியில் செல். தண்டகாரண்யத்தில் வாழும், தவத்தால் தூய்மையடைந்த உள்ளம் உடைய இந்தத் தவசிகளின் இனிய ஆசிரமங்களைப் பார்.’ ‘நிழலைப் போலப் பின்தொடரும்’ என்ற உவமையால் சீதையின் பதிவிரதத் தன்மை ஒரே சொல்லில் வருணிக்கப்படுகிறது — நிழல் ஒருவனை இடைவிடாமல் அமைதியாகப் பின்தொடர்வது போல அவளும். ‘இடையூறற்ற வழி’ என்பது ஆசீர்வாதச் சொல் — வழி தடைகளற்றதாக இருக்கட்டும் என்று. முனிவர் அணைப்பதும் எழுப்புவதும் தந்தையைப் போன்ற அன்பை வெளிப்படுத்துகின்றன; அவர் அனுமதி மட்டும் தருவதில்லை, வழிகாட்டலும் செய்கிறார். ‘தவத்தால் தூய்மையடைந்த உள்ளம் உடையவர்கள்’ என்ற அடைமொழியால் காணவிருக்கும் தவசிகளின் பெருமை முன்கூட்டியே சொல்லப்படுகிறது; அதனால் ராமன் அங்கே செல்வது பொருள் பெறுகிறது. ‘இறுக அணைத்து’ என்ற செயலால் பிரிவின் வேதனையும் சுட்டப்படுகிறது. முனிவர் ராமனையும் லக்ஷ்மணனையும் தனித்தனியே விளிக்கிறார்; சீதையை ‘இவள்’ என்று சுட்டுகிறார்.

பிறகு முனிவர் வழியில் காணவிருக்கும் காட்டின் அழகை வருணிக்கிறார்: ‘ஏராளமான கனிகளும் கிழங்குகளும் உடைய பூத்துக் குலுங்கும் காடுகளையும், சிறந்த மான் கூட்டங்களும் அமைதியான பறவைக் கூட்டங்களும் உடையவற்றையும்; மலர்ந்த தாமரைத் தொகுதிகளும் தெளிந்த நீரும் உடைய, காரண்டவப் பறவைகள் பரவியிருக்கும் குளங்களையும் ஏரிகளையும்; கண்ணுக்கினிய மலை அருவிகளையும், மயில்களின் அகவல் ஒலிக்கும் மனத்துக்கினிய காடுகளையும் நீ காண்பாய். குழந்தாய் சௌமித்ரியே, செல்க; நீயும் செல்; கண்டபின் மீண்டும் என் ஆசிரமத்துக்கு வர வேண்டும்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட காகுத்ஸ்தன் லக்ஷ்மணனுடன் ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி முனிவரை வலம் வந்து புறப்படத் தொடங்கினான். இந்த வருணனை அழகுக்காக மட்டுமன்று — புறப்படும் இருவரின் மனத்திலும் முனிவர் சீடர்களுக்குப் போலக் காட்டின் மங்கலமான சித்திரத்தைப் பதிக்கிறார். வருணனையில் நீர்நிலைகள், மலை அருவிகள், பூத்த மரங்கள், அமைதியான விலங்குகளும் பறவைகளும் — இவையனைத்தும் சாந்த ரசத்தை வளர்ப்பவை; இதனால் தண்டகாரண்யத்தின் இனிய முகம் ஒன்று காட்டப்படுகிறது; அதன் மற்றொரு பயங்கர முகம் ராக்ஷசர்களால் உருவாக்கப்பட்டது. ‘மீண்டும் வர வேண்டும்’ என்ற கட்டளையால் முனிவர் மறுபடி காண்பதற்கான உறுதிமொழியைப் பெறுகிறார். ‘கண்ணுக்கினியவை’ என்ற சொல்லால் காண்பதாலேயே மனத்துக்கு மகிழ்ச்சி உண்டாகிறது என்று சொல்லப்படுகிறது. மயில்களின் அகவலும், காரண்டவப் பறவைகளின் உலாவும் ஆகிய ஒலிச்சித்திரங்களும் இங்கே இணைக்கப்பட்டுள்ளன.

பிறகு நீண்ட கண்களுடைய சீதை அந்தச் சகோதரர்கள் இருவருக்கும் மிக அழகிய அம்பறாத்தூணிகளையும், விற்களையும், ஒளிரும் வாள்களையும் கொடுத்தாள். அழகிய அம்பறாத்தூணிகளைக் கட்டிக்கொண்டு, நாணொலிக்கும் விற்களை எடுத்துக்கொண்டு, ராமலக்ஷ்மணர் இருவரும் புறப்படுவதற்காக ஆசிரமத்திலிருந்து வெளியேறினர். அழகு நிறைந்த அவர்கள் இருவரும், மகரிஷியால் அனுமதிக்கப்பட்டு, வில்லும் வாளும் ஏந்தி, சீதையுடன் விரைந்து புறப்பட்டனர். சீதையின் கையால் ஆயுதங்கள் அளிக்கப்படுவது என்ற சித்திரம் நெஞ்சைத் தொடுகிறது — அடுத்த சர்க்கத்தில் அகிம்சை தர்மத்தை உபதேசிக்கவிருப்பவளே இங்கே அம்பறாத்தூணிகளையும் விற்களையும் அளிக்கிறாள். ‘மிக அழகிய அம்பறாத்தூணிகள்’ என்ற ஒப்பீட்டுச் சொல்லால் ஆயுதங்களின் சிறப்பு சுட்டப்படுகிறது. ‘நாணொலிக்கும் விற்கள்’ என்ற சொல்லால் விற்களின் டங்கார ஒலி கேட்பது போலிருக்கிறது. இவ்வாறு அந்தச் சகோதரர்கள் இருவரும் சீதையுடன் ஆசிரமத்திலிருந்து வெளியேறித் தண்டகாரண்யத்தின் ஆசிரமக் கூட்டத்தை நோக்கிப் புறப்பட்டனர்; இங்கே சர்க்கம் முடிகிறது. மகரிஷியின் அனுமதி மீண்டும் குறிப்பிடப்படுகிறது; அதனால் புறப்பாடு முறைப்படி நிகழ்ந்தது என்று தெரிகிறது.

ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು ಮುಂಜಾನೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ರಾಘವನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ನೈದಿಲೆಯ ಸುಗಂಧವುಳ್ಳ ತಣ್ಣನೆಯ ನೀರಿನಿಂದ ಉಪಸ್ಪರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಸ್ನಾನವನ್ನೂ ಆಚಮನವನ್ನೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ವೈದೇಹಿಯೂ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾದ ಆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮುಂಜಾನೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅರ್ಚಿಸಿ, ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಕಂಡು ಪಾಪರಹಿತರಾದರು. ಹೀಗೆ ಶುದ್ಧರಾಗಿ ಅವರು ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮೃದುವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮುಂಜಾನೆಯ ನಿತ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವುದು, ಸ್ನಾನ, ಅಗ್ನಿ-ದೇವತೆಗಳ ಅರ್ಚನೆ, ಸೂರ್ಯದರ್ಶನ; ವನವಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನು ಗೃಹಸ್ಥನ ನಿತ್ಯವಿಧಿಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಿಗತಕಲ್ಮಷಾಃ’ (ಪಾಪರಹಿತರಾದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುಂಜಾನೆಯ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಪರಿಣಾಮ್ಯ ನಿಶಾಮ್’ (ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾತ್ರಿ ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ‘ಅಭಿಪೂಜಿತಃ’ (ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂಬುದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತಪಸ್ವಿಶರಣೇ ವನೇ’ (ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಆ ಕಾಡು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಶ್ರಯಸ್ಥಾನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮೂವರೂ — ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆ — ಒಟ್ಟಾಗಿಯೇ ಅರ್ಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ, ಏಕೆಂದರೆ ವನವಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಕುಲಧರ್ಮ ಅಖಂಡವಾಗಿದೆ. ‘ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ವಚನಮ್’ ಎಂದರೆ ಮೃದುವಾದ ಮಾತು, ಏಕೆಂದರೆ ಹೊರಡಲು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬೇಡಬೇಕಾಗಿದೆ.

‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಪೂಜ್ಯರಾದ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನಾವು ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದೆವು. ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ, ಹೊರಡುತ್ತೇವೆ; ಈ ಮುನಿಗಳು ನಮ್ಮನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪುಣ್ಯಶೀಲರಾದ ಋಷಿಗಳ ಸಮಸ್ತ ಆಶ್ರಮಮಂಡಲವನ್ನು ನೋಡಲು ನಾವು ಆತುರಪಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಧರ್ಮನಿತ್ಯರೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಿಗಳೂ ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಆದ ಈ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೊಡನೆ ಹೋಗಲು ನಿಮ್ಮ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ಸೂರ್ಯನು ಸಹಿಸಲಾಗದ ತಾಪದಿಂದ ಅತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಖರಿಸುವ ಮೊದಲೇ — ಅಡ್ಡದಾರಿಯಿಂದ ಬಂದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದ ಕುಲಹೀನನು ಹೇಗೆ ಉಗ್ರನಾಗುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆ — ಅಷ್ಟರೊಳಗೇ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆಯೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ರಾಘವನು ಮುನಿಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕುಲಹೀನನು ಹೇಗೆ ಅಸಹನೀಯನಾಗುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಅಸಹನೀಯ ತಾಪವುಳ್ಳವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಪೂಜ್ಯೇನ ಭವತಾ ಪೂಜಿತಾಃ’ (ಪೂಜ್ಯರಾದ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸದ ಸೊಬಗಿದೆ — ಪೂಜೆಗೆ ಅರ್ಹರಾದ ಮುನಿಯೇ ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು ಎಂದು. ‘ತ್ವರಯಂತಿ ನಃ’ (ನಮ್ಮನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಗಳ ಉತ್ಸುಕತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ‘ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ ಆಶ್ರಮಮಂಡಲಮ್’ (ಸಮಸ್ತ ಆಶ್ರಮಮಂಡಲ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಹೋಗಬೇಕಾದ ಪ್ರದೇಶದ ವಿಸ್ತಾರ. ‘ವಿಶಿಖೈಃ ಪಾವಕೈಃ ಇವ’ (ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮುನಿಗಳ ಧೂಮರಹಿತ ಉಜ್ವಲ ತೇಜಸ್ಸು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಪಾದವಂದನೆಯಿಂದಲೇ ಯಾಚನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮಾತಿನ ಬಲೆಯಿಂದಲ್ಲ. ‘ಅಭ್ಯನುಜ್ಞಾತುಮ್ ಇಚ್ಛಾಮಃ’ (ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ) ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ವಿನಯವಿದೆ, ಆಜ್ಞಾಪನೆಯಲ್ಲ.

ಪಾದಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಎಬ್ಬಿಸಿ, ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಗಾಢವಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಓ ರಾಮ, ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ, ನೆರಳಿನಂತೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಈ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ನೀನು ವಿಘ್ನವಿಲ್ಲದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗು. ದಂಡಕಾರಣ್ಯವಾಸಿಗಳಾದ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪವಿತ್ರಾತ್ಮರಾದ ಈ ತಪಸ್ವಿಗಳ ರಮ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೋಡು.’ ‘ಛಾಯಯಾ ಇವ ಅನುವೃತ್ತಯಾ’ (ನೆರಳಿನಂತೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವವಳೊಡನೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ನೆರಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಿಡದೆ ಮೌನವಾಗಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ ಅವಳು. ‘ಅರಿಷ್ಟಂ ಪಂಥಾನಮ್’ (ವಿಘ್ನವಿಲ್ಲದ ದಾರಿ) ಎಂಬುದು ಆಶೀರ್ವಚನ — ದಾರಿ ವಿಘ್ನರಹಿತವಾಗಲಿ ಎಂದು. ಮುನಿಯು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಎಬ್ಬಿಸುವುದೂ ತಂದೆಯಂತಹ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ; ಅವರು ಕೇವಲ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ‘ತಪಸಾ ಭಾವಿತಾತ್ಮನಾಮ್’ (ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪವಿತ್ರಾತ್ಮರಾದವರ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ನೋಡಬೇಕಾದ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಸಾರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಗಾಢಮ್ ಆಶ್ಲಿಷ್ಯ’ (ಗಾಢವಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ವಿರಹದ ವೇದನೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುನಿ ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ, ಸೀತೆಯನ್ನು ‘ಅನಯಾ’ (ಈಕೆಯೊಡನೆ) ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಅನಂತರ ಮುನಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬೇಕಾದ ವನಶೋಭೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳುಳ್ಳ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳನ್ನು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೃಗಹಿಂಡುಗಳನ್ನೂ ಶಾಂತ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು; ಅರಳಿದ ತಾವರೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳುಳ್ಳ, ತಿಳಿನೀರಿನ, ಕಾರಂಡವ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕೆರೆಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ; ಕಣ್ಣಿಗೆ ರಮ್ಯವಾದ ಬೆಟ್ಟದ ಝರಿಗಳನ್ನೂ, ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕಾರವದಿಂದ ಮೊಳಗುವ ರಮಣೀಯ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನೂ ನೀನು ಕಾಣುವೆ. ಮಗೂ ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಹೋಗು; ನೀನೂ ಹೋಗು; ನೋಡಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಮುನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಹೊರಡಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ಶಿಷ್ಯರಂತೆ ಹೊರಟವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಕಾಡಿನ ಮಂಗಳಮಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಜಲಾಶಯಗಳು, ಬೆಟ್ಟದ ಝರಿಗಳು, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳು, ಶಾಂತವಾದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಶಾಂತರಸದ ಪೋಷಕಗಳು; ಇದರಿಂದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ರಮ್ಯವಾದ ಒಂದು ಮುಖ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಅದರ ಇನ್ನೊಂದು ಭಯಂಕರ ಮುಖವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ‘ಪುನಃ ಆಗಂತವ್ಯಮ್’ (ಮತ್ತೆ ಬರಬೇಕು) ಎಂಬ ನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಮುನಿ ಪುನರ್ದರ್ಶನದ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ‘ದೃಷ್ಟಿರಮ್ಯಾಣಿ’ (ಕಣ್ಣಿಗೆ ರಮ್ಯವಾದವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಹ್ಲಾದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕಾರವ, ಕಾರಂಡವಗಳ ಸಂಚಾರ — ಇಂತಹ ಶಬ್ದಚಿತ್ರಗಳನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ವಿಶಾಲನಯನೆಯಾದ ಸೀತೆ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಶುಭವಾದ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನೂ ಹೊಳೆಯುವ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಳು. ಶುಭವಾದ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಟಂಕಾರಗೈಯುವ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಹೊರಡಲೆಂದು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಬಂದರು. ರೂಪಸಂಪನ್ನರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮಹರ್ಷಿಯ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಬಿಲ್ಲು-ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಹೊರಟರು. ಸೀತೆಯ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವ ಚಿತ್ರ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸಾಧರ್ಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಲಿರುವವಳೇ ಇಲ್ಲಿ ಬತ್ತಳಿಕೆ-ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಶುಭತರೇ ತೂಣೀ’ (ಅತ್ಯಂತ ಶುಭವಾದ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು) ಎಂಬ ತುಲನಾತ್ಮಕ ಪದದಿಂದ ಆಯುಧಗಳ ಉತ್ಕರ್ಷ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಸ್ವನೇ ಚಾಪೇ’ (ಟಂಕಾರಗೈಯುವ ಬಿಲ್ಲುಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಿಲ್ಲುಗಳ ಟಂಕಾರ ಕೇಳಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಆಶ್ರಮಮಂಡಲದತ್ತ ಹೊರಟರು; ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಮಹರ್ಷಿಯ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಪ್ರಯಾಣ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾದದ್ದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

സുതീക്ഷ്ണനാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട രാമൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം അവിടെ രാത്രി കഴിച്ചുകൂട്ടി പ്രഭാതത്തിൽ ഉണർന്നു. പിന്നെ യഥാസമയം എഴുന്നേറ്റ് രാഘവൻ സീതയോടൊപ്പം ആമ്പൽപ്പൂക്കളുടെ ഗന്ധമുള്ള കുളിർജലത്തിൽ ഉപസ്പർശം ചെയ്യുന്നു — സ്നാനവും ആചമനവും വിധിപ്രകാരം ചെയ്യുന്നു. അതിനുശേഷം വൈദേഹിയും രാമലക്ഷ്മണന്മാരും തപസ്വികൾക്കു ശരണമായ ആ വനത്തിൽ പ്രഭാതത്തിൽ അഗ്നിയെയും ദേവന്മാരെയും വിധിപ്രകാരം അർച്ചിച്ച്, ഉദിച്ചുയരുന്ന സൂര്യനെ ദർശിച്ച്, പാപമകന്നവരായി. ഇങ്ങനെ ശുദ്ധരായി അവർ സുതീക്ഷ്ണനെ സമീപിച്ച് മൃദുവായ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി പ്രഭാതത്തിലെ നിത്യകർമം ക്രമമായി എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ഉണരൽ, സ്നാനം, അഗ്നിദേവാർച്ചന, സൂര്യദർശനം; വനവാസത്തിലും രാമൻ ഗൃഹസ്ഥന്റെ നിത്യവിധി ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്ന് ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വിഗതകല്മഷാഃ’ (പാപമകന്നവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് പ്രഭാതകർമത്തിന്റെ ഫലംതന്നെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘പരിണാമ്യ നിശാം’ (രാത്രി കഴിച്ചുകൂട്ടി) എന്ന പദത്തിൽനിന്ന് രാത്രി സുഖമായി കഴിഞ്ഞു എന്ന് അറിയാം; ‘അഭിപൂജിതഃ’ (പൂജിക്കപ്പെട്ട) എന്നതു കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ആതിഥ്യംതന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘തപസ്വിശരണേ വനേ’ (തപസ്വികൾക്കു ശരണമായ വനത്തിൽ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് ആ വനം തപസ്വികളുടെ ആശ്രയസ്ഥാനമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മൂവരും — രാമനും ലക്ഷ്മണനും സീതയും — ഒന്നിച്ചുതന്നെ അർച്ചന ചെയ്യുന്നു എന്നതു ശ്രദ്ധേയമാണ്; വനവാസത്തിലും അവരുടെ കുലധർമം അഖണ്ഡമായി നിലനിൽക്കുന്നു. പോകാനുള്ള അനുവാദം യാചിക്കേണ്ടതുകൊണ്ടാണ് ‘ശ്ലക്ഷ്ണം വചനം’ — മൃദുവായ വാക്ക് — എന്നു പറഞ്ഞത്.

‘ഭഗവൻ, പൂജ്യനായ അങ്ങയാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട ഞങ്ങൾ സുഖമായി താമസിച്ചു. ഞങ്ങൾ യാത്ര ചോദിക്കുന്നു, പോവുകയാണ്; ഈ മുനിമാർ ഞങ്ങളെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നു. ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വസിക്കുന്ന പുണ്യശീലരായ ഋഷിമാരുടെ ആശ്രമമണ്ഡലം മുഴുവൻ കാണാൻ ഞങ്ങൾ തിടുക്കപ്പെടുന്നു. ധർമനിഷ്ഠരും തപസ്സുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ അടക്കിയവരും പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിയെപ്പോലെ തേജസ്വികളുമായ ഈ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരോടൊപ്പം പോകാൻ അങ്ങയുടെ അനുവാദം ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അമാർഗത്തിലൂടെ വന്നുചേർന്ന സമ്പത്തു ലഭിച്ച കുലഹീനൻ ഉഗ്രനാകുന്നതുപോലെ, സൂര്യൻ സഹിക്കാനാവാത്ത ചൂടോടെ കത്തിജ്വലിക്കുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ പോകാൻ ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞ് സൗമിത്രിയോടും സീതയോടുമൊപ്പം രാഘവൻ മുനിയുടെ പാദങ്ങൾ വന്ദിച്ചു. ഇവിടത്തെ ഉപമ മർമസ്പർശിയാണ് — പെട്ടെന്നു ലഭിച്ച സമ്പത്തുകൊണ്ട് ഹീനകുലജൻ എങ്ങനെ അസഹ്യനാകുന്നുവോ, അങ്ങനെ ഉച്ചയ്ക്കു സൂര്യൻ അസഹ്യമായ ചൂടുള്ളവനാകുന്നു. ‘പൂജ്യേന ഭവതാ പൂജിതാഃ’ (പൂജ്യനായ അങ്ങയാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടവർ) എന്ന വാക്കിൽ വിരോധാഭാസത്തിന്റെ ശോഭയുണ്ട് — പൂജയ്ക്കർഹനായ മുനി സ്വയം അതിഥികളെ പൂജിച്ചു എന്ന്. ‘ത്വരയന്തി നഃ’ (ഞങ്ങളെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നു) എന്ന പദംകൊണ്ട് മുനിമാരുടെ ഉത്സാഹവും ‘കൃത്സ്നം ആശ്രമമണ്ഡലം’ (ആശ്രമമണ്ഡലം മുഴുവൻ) എന്നതുകൊണ്ട് ചെന്നെത്തേണ്ടതിന്റെ വിസ്തൃതിയും കാണിക്കുന്നു. ‘വിശിഖൈഃ പാവകൈരിവ’ (പുകയില്ലാത്ത അഗ്നികളെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമകൊണ്ട് മുനിമാരുടെ പുകയില്ലാത്ത ഉജ്ജ്വലതേജസ്സ് വർണിക്കപ്പെടുന്നു. വാക്കുകളുടെ വലയംകൊണ്ടല്ല, പാദവന്ദനംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് യാചന അവസാനിക്കുന്നത്. ‘അഭ്യനുജ്ഞാതും ഇച്ഛാമഃ’ (അനുവാദം ആഗ്രഹിക്കുന്നു) എന്ന പ്രാർഥനയിൽ വിനയമാണുള്ളത്, ആജ്ഞയല്ല.

പാദങ്ങൾ സ്പർശിക്കുന്ന അവരെ ഇരുവരെയും എഴുന്നേല്പിച്ച്, മുറുകെ ആലിംഗനംചെയ്ത്, മുനിശ്രേഷ്ഠൻ സ്നേഹത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, സൗമിത്രിയോടൊപ്പവും നിഴൽപോലെ അനുഗമിക്കുന്ന ഈ സീതയോടൊപ്പവും അങ്ങു വിഘ്നമില്ലാത്ത വഴിയേ പോവുക. ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വസിക്കുന്ന, തപസ്സുകൊണ്ടു സംസ്കരിക്കപ്പെട്ട മനസ്സുള്ള ഈ തപസ്വികളുടെ രമണീയമായ ആശ്രമപദം കാണുക.’ ‘ഛായയേവ അനുവൃത്തയാ’ (നിഴൽപോലെ അനുഗമിക്കുന്നവൾ) എന്ന ഉപമകൊണ്ട് സീതയുടെ പാതിവ്രത്യം ഒറ്റപ്പദംകൊണ്ടുതന്നെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — നിഴൽ പുരുഷനെ ഇടവിടാതെ നിശ്ശബ്ദമായി പിന്തുടരുന്നതുപോലെ അവരും. ‘അരിഷ്ടം പന്ഥാനം’ (വിഘ്നമില്ലാത്ത വഴി) എന്നത് ആശീർവചനമാണ് — വഴി വിഘ്നരഹിതമാകട്ടെ എന്ന്. മുനിയുടെ ആലിംഗനവും എഴുന്നേല്പിക്കലും പിതൃതുല്യമായ സ്നേഹം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു; അദ്ദേഹം അനുവാദം നൽകുകമാത്രമല്ല, വഴികാട്ടുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘തപസാ ഭാവിതാത്മനാം’ എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് കാണാനിരിക്കുന്ന തപസ്വികളുടെ മാഹാത്മ്യം മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് രാമൻ അവിടേക്കു പോകുന്നത് അർഥവത്താകുന്നു. ‘ഗാഢം ആശ്ലിഷ്യ’ (മുറുകെ ആലിംഗനംചെയ്ത്) എന്ന ക്രിയകൊണ്ട് വിരഹത്തിന്റെ വേദനയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മുനി രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും വെവ്വേറെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു; സീതയെ ‘ഇവൾ’ (അനയാ) എന്നു ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു.

പിന്നെ മുനി വഴിയിൽ കാണാനിരിക്കുന്ന വനശോഭ വർണിക്കുന്നു: ‘ധാരാളം പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളുമുള്ള പൂത്ത വനങ്ങളും, ശ്രേഷ്ഠമായ മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളും ശാന്തരായ പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളും; വിടർന്ന താമരക്കൂട്ടങ്ങളും തെളിഞ്ഞ ജലവുമുള്ളതും കാരണ്ഡവപ്പക്ഷികൾ ചിതറിനീന്തുന്നതുമായ കുളങ്ങളും സരസ്സുകളും; കണ്ണിനു രമ്യമായ മലയരുവികളും, മയിലുകൾ കൂകുന്ന രമണീയമായ കാടുകളും അങ്ങു കാണും. വത്സാ സൗമിത്രേ, പോയാലും; അങ്ങും പോയാലും; കണ്ടശേഷം വീണ്ടും എന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കു വരണം.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ലക്ഷ്മണസഹിതനായ കാകുത്സ്ഥൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് മുനിയെ പ്രദക്ഷിണംചെയ്തു പുറപ്പെടാൻ തുടങ്ങി. ഈ വർണന ശോഭയ്ക്കുവേണ്ടിമാത്രമല്ല — പുറപ്പെടുന്ന അവരുടെ മനസ്സിൽ, ശിഷ്യരുടെ മനസ്സിലെന്നപോലെ, മുനി വനത്തിന്റെ മംഗളകരമായ ഒരു ചിത്രം ഉറപ്പിക്കുന്നു. വർണനയിലെ ജലാശയങ്ങളും മലയരുവികളും പൂത്ത മരങ്ങളും ശാന്തരായ മൃഗപക്ഷികളും — ഇവയെല്ലാം ശാന്തരസത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നവയാണ്; ഇതിലൂടെ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ രമണീയമായ ഒരു മുഖം കാണിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ ഭയങ്കരമായ മറുമുഖം രാക്ഷസർ സൃഷ്ടിച്ചതാണ്. ‘വീണ്ടും വരണം’ എന്ന നിർദേശത്തിലൂടെ മുനി പുനർദർശനത്തിന്റെ ഉറപ്പു വാങ്ങുന്നു. ‘ദൃഷ്ടിരമ്യാണി’ (കണ്ണിനു രമ്യമായവ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കാണുന്നതുകൊണ്ടുമാത്രം മനസ്സിന് ആഹ്ലാദമുണ്ടാകുന്നു എന്നു പറയുന്നു. മയിലുകളുടെ കേകാരവവും കാരണ്ഡവങ്ങളുടെ സഞ്ചാരവും പോലെയുള്ള ശബ്ദചിത്രങ്ങളും ഇവിടെ ചേർത്തിരിക്കുന്നു.

പിന്നെ വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ള സീത ആ സഹോദരന്മാർക്ക് അതിശുഭമായ ആവനാഴികളും വില്ലുകളും തിളങ്ങുന്ന വാളുകളും നൽകി. ശുഭമായ ആവനാഴികൾ കെട്ടി, ടങ്കാരമുയർത്തുന്ന വില്ലുകളുമെടുത്ത് രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഇരുവരും പോകാനായി ആശ്രമത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി. രൂപസമ്പന്നരായ അവർ മഹർഷിയുടെ അനുവാദത്തോടെ വില്ലും വാളുമേന്തി സീതയോടൊപ്പം വേഗം പുറപ്പെട്ടു. സീതയുടെ കൈകൊണ്ടുള്ള ആയുധസമർപ്പണം എന്ന ചിത്രം ഹൃദയസ്പർശിയാണ് — അടുത്ത സർഗത്തിൽ അഹിംസാധർമം ഉപദേശിക്കാനിരിക്കുന്നവൾതന്നെയാണ് ഇവിടെ ആവനാഴികളും വില്ലുകളും നൽകുന്നത്. ‘ശുഭതരേ തൂണീ’ (അതിശുഭമായ ആവനാഴികൾ) എന്ന താരതമ്യപദംകൊണ്ട് ആയുധങ്ങളുടെ ഉത്കർഷം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സസ്വനേ ചാപേ’ (ശബ്ദിക്കുന്ന വില്ലുകൾ) എന്ന പദംകൊണ്ട് വില്ലുകളുടെ ടങ്കാരം കേൾക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. ഇങ്ങനെ ആ സഹോദരന്മാർ സീതയോടൊപ്പം ആശ്രമത്തിൽനിന്നിറങ്ങി ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലെ ആശ്രമമണ്ഡലത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു; ഇവിടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു. മഹർഷിയുടെ അനുവാദം വീണ്ടും എടുത്തുപറയുന്നു; അതിലൂടെ പുറപ്പാട് വിധിപൂർവമാണെന്ന് അറിയാം.

Honoured by Sutīkṣṇa, Rāma and Saumitri passed the night there in comfort and woke at dawn; the word ‘honoured’ recalls the hospitality of the previous sarga. Rising at the proper hour, Rāghava and Sītā bathed and sipped the cool water fragrant with lotuses. Then Vaidehī, Rāma and Lakṣmaṇa duly worshipped the fire and the gods at daybreak in that forest, the refuge of ascetics, and looking upon the rising sun they were cleansed of all impurity. Purified in this way, they went to Sutīkṣṇa and spoke to him gently, since they had to ask leave to go. The poet lists the morning duties in order — waking, bathing, worship of the fire and the gods, beholding the sun — to show that even in exile Rāma did not neglect the daily rites of a householder, and ‘cleansed of impurity’ names the fruit of those rites. It is worth noting that all three worshipped together, for even in the forest their family dharma remained unbroken.

‘Reverend sir, we have lived here happily, honoured by you who are yourself worthy of honour. Now we take our leave and will set out, for these sages are urging us on. We are eager to see the whole circle of hermitages of the holy seers who live in the Daṇḍaka forest. Please give us leave to go with these bulls among sages, ever devoted to dharma, tamed by austerity, bright as smokeless fires. We wish to set out before the sun blazes with heat past bearing, as a man of low birth grows harsh when he gains wealth by no honest road.’ So saying, Rāghava, with Saumitri and Sītā, bowed at the sage's feet. The comparison is pointed: as a low-born man who comes suddenly into riches becomes unbearable, so the midday sun becomes unbearably hot. There is a pleasing paradox in ‘honoured by you who are worthy of honour’: the sage who deserved worship had himself honoured his guests. ‘The sages are urging us on’ shows the ascetics' eagerness, and ‘the whole circle of hermitages’ the extent of the journey ahead. The image of smokeless fires describes the clear, bright radiance of the sages. Rāma's request is humble — he asks for leave rather than announcing his going — and it ends not in a flood of words but in bowing at the sage's feet.

The great sage raised up the two who were touching his feet, embraced them closely, and said with affection: ‘Go on your way unharmed, Rāma, with Saumitri and with this Sītā, who follows you like your own shadow. See the lovely hermitages of these ascetics of the Daṇḍaka forest, whose souls have been perfected by austerity.’ With the single image of the shadow the sage captures Sītā's devotion: as a shadow follows a man silently and without a break, so did she. ‘Go unharmed’ is a blessing that the road may be free of obstacles. Raising and embracing them, the sage shows a father's love; he not only gives them leave but guides them on their way, and by describing those ascetics as perfected by austerity he tells in advance how great they are, so that Rāma's journey to them has meaning. The close embrace also hints at the pain of parting.

Then the sage described the beauty of the forest they would see on the way: ‘You will see woods rich in fruit and roots and full of blossom, with fine herds of deer and quiet flocks of birds; ponds and lakes with beds of open lotuses and clear water, dotted with kāraṇḍava ducks; mountain cascades lovely to look at, and delightful forests echoing with the cries of peacocks. Go, dear Saumitri, and you too, Rāma; and when you have seen them all, come back to my hermitage.’ Thus addressed, Kākutstha and Lakṣmaṇa said, ‘So be it,’ walked around the sage keeping him on their right, and made ready to leave. The description is not merely ornament: like a teacher with departing pupils, the sage fixes in their minds a happy picture of the forest. Its lakes and cascades, flowering trees and peaceful birds and beasts all nourish a mood of calm, showing the lovely face of the Daṇḍaka forest, whose other, terrible face the rākṣasas had made. The peacocks' cries and the gliding ducks add sound and movement to the picture, and ‘lovely to look at’ means that the mere sight of them gladdens the heart. With ‘come back to my hermitage’ the sage secures a promise that they will meet again.

Then wide-eyed Sītā handed the two brothers their fine quivers and bows and their two bright swords. Fastening on the handsome quivers and taking up their twanging bows, Rāma and Lakṣmaṇa went out of the hermitage to begin their journey, and those two handsome Rāghavas, with the great seer's leave, bearing bow and sword, set out at once with Sītā. The picture of Sītā handing them their weapons is a moving one, for in the next sarga it is she who will argue for the dharma of non-violence. The poet calls the quivers especially fine to show the excellence of the weapons, and in the ‘twanging’ bows we almost hear the bowstrings ring. The sage's leave is mentioned once more to show that they departed in due form. So the brothers left the hermitage with Sītā for the circle of hermitages of the Daṇḍaka forest, and here the sarga ends.