अरण्यकाण्डम् — द्वितीयः सर्गः
गहनवनप्रवेशः, विराधस्य भीषणं रूपम्, सीतायाः ग्रहणम्, रामस्य विषादः, लक्ष्मणस्य प्रतिज्ञा
तापसैः कृतातिथ्यः रामः सूर्योदये मुनीन् आमन्त्र्य गहनं वनम् अन्वगाहत। तत् वनं नानामृगगणाकीर्णम्, ऋक्षशार्दूलसेवितम्, ध्वस्तवृक्षलतागुल्मं झिल्लिकागणनादितं च आसीत्। वनमध्ये सीतया सह काकुत्स्थः गिरिशृङ्गाभं पुरुषादं ददर्श — गभीराक्षं महावक्त्रं विकटोदरं बीभत्सं घोरदर्शनम्, वसार्द्रं व्याघ्रचर्म वसानम्, आयसे शूले सिंहव्याघ्रवृकपृषतान् गजशिरश्च अवसज्य विनदन्तम्। सः सुसंक्रुद्धः अन्तकः इव अभ्यधावत्, भैरवं नादं च अकरोत्। वैदेहीम् अङ्केन आदाय अपक्रम्य सः आत्मानं विराधं नाम राक्षसं प्रकाश्य ‘इयं नारी मम भार्या भविष्यति, युवयोः रुधिरं च पास्यामि’ इति अवदत्। तत् श्रुत्वा सीता प्रवाते कदली इव प्रवेपिता। विराधाङ्कगतां सीतां दृष्ट्वा शुष्कमुखः रामः कैकेय्याः वरं स्मरन् विलपति — ‘वैदेह्याः परस्पर्शात् अधिकं दुःखं मम नास्ति।’ ततः क्रुद्धः लक्ष्मणः रुद्धः नागः इव श्वसन् प्रतिजानीते — ‘भरते यः मम क्रोधः आसीत्, तं विराधे विमोक्ष्यामि।’
१कृतातिथ्योऽथ रामस्तु सूर्यस्योदयनं प्रति।
आमन्त्र्य स मुनीन्सर्वान्वनमेवान्वगाहत॥
२नानामृगगणाकीर्णमृक्षशार्दूलसेवितम्।
ध्वस्तवृक्षलतागुल्मं दुर्दर्शसलिलाशयम्॥
३निष्कूजमानशकुनिं झिल्लिकागणनादितम्।
लक्ष्मणानुचरो रामो वनमध्यं ददर्श ह॥
कृतातिथ्यः रामः सूर्यस्य उदयनं प्रति सर्वान् मुनीन् आमन्त्र्य वनम् एव अन्वगाहत। ‘वनमेव’ इति पदेन कविः सूचयति — आश्रमस्य शान्तिं विहाय सः अरण्यस्य गभीरतां प्रविशति। तत् वनं नानामृगगणैः आकीर्णम्, ऋक्षैः शार्दूलैः च सेवितम्, ध्वस्तवृक्षलतागुल्मं दुर्दर्शसलिलाशयं च आसीत्। पूर्वसर्गे वर्णितस्य तपोवनस्य विपरीतम् इदं चित्रम् — तत्र सुसम्मृष्टम् अजिरम्, अत्र भग्नाः वृक्षाः; तत्र पक्षिसंघाः, अत्र निष्कूजमानाः शकुनयः। झिल्लिकागणनादितं तत् वनं केवलं झिल्लीनां स्वरेण मुखरम् आसीत्, अन्यथा नीरवम्। लक्ष्मणानुचरः रामः तादृशं वनमध्यं ददर्श। एतत् वर्णनम् अग्रिमस्य भयस्य पूर्वसूचना। सूर्योदयः प्रस्थानस्य कालः इति शुभम्, किन्तु यत्र गन्तव्यं तत् वनं सूर्यालोकेन अपि न प्रसन्नम्। ‘लक्ष्मणानुचरः’ इति पदेन भ्रातुः स्थानं पुनः सूच्यते — अग्रे रामः, पृष्ठतः लक्ष्मणः, मध्ये च सीता। ऋषीणाम् आमन्त्रणम् अपि न विस्मृतम् — गमने अपि शिष्टाचारः रक्षितः।
Having received the sages' hospitality, Rāma took leave of them all at sunrise and plunged into the forest itself — the word marks that he was leaving the peace of the hermitage for the depths of the wild. That forest teemed with herds of deer of every kind and was haunted by bears and tigers; its trees, creepers and thickets were broken down and its pools were grim to look upon. The picture is the reverse of the grove of ascetics in the previous sarga: there the courtyard was swept clean, here the trees lay shattered; there flocks of birds gathered, here the birds had fallen silent, and the forest was loud only with the chirring of crickets. With Lakṣmaṇa following him, Rāma looked upon the heart of such a forest. The description foreshadows the terror to come. Setting out at sunrise was auspicious, yet the forest they were entering was not brightened even by the sun. Lakṣmaṇa is again called the one who follows, marking his place: Rāma in front, Lakṣmaṇa behind, and Sītā between them. Nor had Rāma forgotten to take leave of the seers; even in departure courtesy was kept.
४सीतया सह काकुत्स्थस्तस्मिन्घोरमृगायुते।
ददर्श गिरिशृङ्गाभं पुरुषादं महास्वनम्॥
५गभीराक्षं महावक्त्रं विकटं विकटोदरम्।
बीभत्सं विषमं दीर्घं विकृतं घोरदर्शनम्॥
६वसानं चर्म वैयाघ्रं वसार्द्रं रुधिरोक्षितम्।
त्रासनं सर्वभूतानां व्यादितास्यमिवान्तकम्॥
७त्रीन्सिंहांश्चतुरो व्याघ्रान्द्वौ वृकौ पृषतान्दश।
सविषाणं वसादिग्धं गजस्य च शिरो महत्॥
८अवसज्यायसे शूले विनदन्तं महास्वनम्।
स रामं लक्ष्मणं चैव सीतां दृष्ट्वा च मैथिलीम्।
अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धः प्रजाः काल इवान्तकः॥
९स कृत्वा भैरवं नादं चालयन्निव मेदिनीम्॥
वनमध्ये घोरमृगायुते तस्मिन् प्रदेशे सीतया सह काकुत्स्थः गिरिशृङ्गाभं महास्वनं पुरुषादं ददर्श। तस्य रूपं कविः दशभिः विशेषणैः वर्णयति — गभीराक्षः, महावक्त्रः, विकटः, विकटोदरः, बीभत्सः, विषमः, दीर्घः, विकृतः, घोरदर्शनः च। सः वसार्द्रं रुधिरोक्षितं व्याघ्रचर्म वसानः सर्वभूतानां त्रासनः, व्यादितास्यः अन्तकः इव आसीत्। आयसे शूले त्रीन् सिंहान्, चतुरः व्याघ्रान्, द्वौ वृकौ, दश पृषतान्, सविषाणं वसादिग्धं गजस्य महत् शिरः च अवसज्य सः महास्वनं विनदन् आसीत्। एतत् शूलम् एव तस्य ध्वजः, तस्य आहारस्य च साक्ष्यम्। रामं लक्ष्मणं मैथिलीं सीतां च दृष्ट्वा सः सुसंक्रुद्धः प्रजाः प्रति अन्तकः कालः इव अभ्यधावत्। ततः भैरवं नादं कुर्वन् सः मेदिनीं चालयन् इव अभवत्। अत्र मूले नवमः श्लोकः एकेन एव अर्धेन निबद्धः, तत् च मुद्रणस्य स्वरूपम् अनुसृतम्। ‘पुरुषादम्’ इति पदम् एव तस्य स्वभावं सङ्क्षेपेण कथयति — सः नरभक्षकः। पूर्वसर्गे ऋषयः रक्षणम् अयाचन्त; अस्मिन् सर्गे तस्य रक्षणस्य प्रथमः अवसरः उपस्थितः। कविः प्रथमं तस्य रूपम्, ततः तस्य वेषम्, ततः तस्य आहारं वर्णयित्वा क्रमेण भयं वर्धयति। एतादृशस्य वर्णनस्य पश्चात् एव तस्य आक्रमणम् उक्तम्, येन पाठकस्य मनसि भीतिः पूर्वम् एव स्थापिता भवति। शूले लग्नानां पशूनां सङ्ख्या अपि गणिता — त्रयः, चत्वारः, द्वौ, दश इति — येन तस्य बलस्य परिमाणं सूचितम्।
There in the middle of the forest, a place full of dreadful beasts, Kākutstha and Sītā saw a man-eater huge as a mountain peak, with a roaring voice. The poet paints him with a string of epithets: deep-set eyes, a great maw, misshapen, pot-bellied, loathsome, ill-proportioned, tall, deformed and terrible to see. He wore a tiger's hide wet with fat and smeared with blood; he was a terror to every creature, like Death himself with jaws agape. On an iron pike he had spitted three lions, four tigers, two wolves, ten spotted deer and the great tusked head of an elephant, all dripping with fat, and he bellowed loudly. That pike was his banner and the evidence of what he ate; the poet even counts the beasts on it — three, four, two, ten — to give the measure of his strength. Seeing Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā of Mithilā, he rushed at them in fury, as Death at the appointed hour rushes upon living creatures, and roared so fearfully that the earth seemed to shake. The single word man-eater sums up his nature. In the previous sarga the seers had begged for protection; here the first occasion for that protection arrives. The poet builds the fear step by step, describing first his form, then his dress, then his food, and only after that his attack, so that dread is already settled in the reader's mind.
१०अङ्केनादाय वैदेहीमपक्रम्य तदाब्रवीत्।
युवां जटाचीरधरौ सभार्यौ क्षीणजीवितौ॥
११प्रविष्टौ दण्डकारण्यं शरचापासिपाणिनौ।
कथं तापसयोर्वां च वासः प्रमदया सह॥
१२अधर्मचारिणौ पापौ कौ युवां मुनिदूषकौ।
अहं वनमिदं दुर्गं विराधो नाम राक्षसः॥
१३चरामि सायुधो नित्यमृषिमांसानि भक्षयन्।
इयं नारी वरारोहा मम भार्या भविष्यति॥
१४युवयोः पापयोश्चाहं पास्यामि रुधिरं मृधे।
तस्यैवं ब्रुवतो दुष्टं विराधस्य दुरात्मनः॥
१५श्रुत्वा सगर्वितं वाक्यं सम्भ्रान्ता जनकात्मजा।
सीता प्रवेपितोद्वेगात्प्रवाते कदली यथा॥
सः वैदेहीम् अङ्केन आदाय किञ्चित् अपक्रम्य तदा अब्रवीत् — ‘युवां जटाचीरधरौ सभार्यौ क्षीणजीवितौ। शरचापासिपाणिनौ सन्तौ दण्डकारण्यं प्रविष्टौ; तापसयोः युवयोः प्रमदया सह वासः कथं सम्भवति?’ राक्षसस्य अयं प्रश्नः तार्किकः इव भासते, किन्तु वस्तुतः सीतायाः अपहरणस्य निमित्तमात्रम्। ‘अधर्मचारिणौ पापौ मुनिदूषकौ कौ युवाम्? अहं विराधः नाम राक्षसः, इदं दुर्गं वनं मम। सायुधः अहं नित्यं चरामि, ऋषिमांसानि भक्षयन्। इयं वरारोहा नारी मम भार्या भविष्यति, युवयोः पापयोः रुधिरं च मृधे पास्यामि।’ एवं दुष्टं सगर्वितं वाक्यं ब्रुवतः दुरात्मनः विराधस्य वचनं श्रुत्वा जनकात्मजा सम्भ्रान्ता अभवत्; प्रवाते कदली इव सा उद्वेगात् प्रवेपिता। उपमा मार्मिका — कदली मृदुतमा, वातः च प्रबलः। राक्षसस्य वचने त्रयः भागाः — प्रश्नः, आत्मपरिचयः, धमकी च। सः स्वनाम स्वयम् एव प्रकाशयति, यत् अग्रिमे सर्गे विस्तरेण कथ्यते। ‘जटाचीरधरौ सभार्यौ’ इति उपहासः — तापसवेषः किन्तु सायुधौ, भार्यासहितौ च इति विरोधम् उद्घाटयति। ‘क्षीणजीवितौ’ इति पदेन सः स्वस्य निश्चयं पूर्वम् एव घोषयति। सीतायाः कम्पः अत्र प्रथमवारं वर्ण्यते; अस्मिन् काण्डे तस्याः भयस्य इदम् एव आदिचित्रम्, यत् अन्ते हरणे परिणमति। ‘अङ्केन आदाय’ इति पदेन ज्ञायते — सः तां हस्ताभ्यां न गृहीतवान्, अपि तु क्रोडे निधाय अपक्रान्तः; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘गोदमें ले’ इति तम् एव अर्थम् अनुसरति।
He took Vaidehī up in his lap, drew off a little way, and said: ‘You two, wearing matted hair and bark, with a wife between you — your lives are finished. You have entered the Daṇḍaka forest with arrows, bow and sword in your hands; how can two ascetics live here with a young woman?’ The question sounds like reasoning, but it was only a pretext for carrying Sītā off. ‘Who are you, wicked pair, lawless defilers of sages? I am the rākṣasa named Virādha, and this impassable forest is mine. I roam it always, armed, feeding on the flesh of seers. This fair-hipped woman shall be my wife, and in battle I shall drink the blood of you two sinners.’ His speech has three parts — a question, an introduction of himself, and a threat — and he announces his own name, which the next sarga explains more fully. His jibe about matted hair and bark with a wife beside them exposes what he sees as a contradiction: ascetics in dress, yet armed and married. By saying their lives were finished he declared his intention in advance. Hearing the boastful, wicked words of evil-souled Virādha, Janaka's daughter was thrown into confusion and trembled with fear like a plantain tree in a high wind — an image that cuts deep, the plantain the softest of plants and the wind a violent one. Here, for the first time in this kāṇḍa, Sītā's terror is shown, the first picture of a fear that at the end of the book will turn into her abduction. That he took her into his lap tells us that he did not merely seize her with his hands but held her against himself as he drew away.
१६तां दृष्ट्वा राघवः सीतां विराधाङ्कगतां शुभाम्।
अब्रवील्लक्ष्मणं वाक्यं मुखेन परिशुष्यता॥
१७पश्य सौम्य नरेन्द्रस्य जनकस्यात्मसम्भवाम्।
मम भार्यां शुभाचारां विराधाङ्के प्रवेशिताम्॥
१८अत्यन्तसुखसंवृद्धां राजपुत्रीं यशस्विनीम्।
यदभिप्रेतमस्मासु प्रियं वरवृतं च यत्॥
१९कैकेय्यास्तु सुसंवृत्तं क्षिप्रमद्यैव लक्ष्मण।
या न तुष्यति राज्येन पुत्रार्थे दीर्घदर्शिनी॥
२०ययाहं सर्वभूतानां प्रियः प्रस्थापितो वनम्।
अद्येदानीं सकामा सा या माता मध्यमा मम॥
२१परस्पर्शात्तु वैदेह्या न दुःखतरमस्ति मे।
पितुर्विनाशात्सौमित्रे स्वराज्यहरणात्तथा॥
विराधाङ्कगतां शुभां सीतां दृष्ट्वा राघवः परिशुष्यता मुखेन लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘पश्य सौम्य, नरेन्द्रस्य जनकस्य आत्मसम्भवाम्, शुभाचारां मम भार्याम्, अत्यन्तसुखसंवृद्धां यशस्विनीं राजपुत्रीं विराधाङ्के प्रवेशिताम्।’ रामस्य शोकः इदानीं कैकेय्याः स्मरणं प्रति परिणमते — ‘अस्मासु यत् अभिप्रेतम्, यः च वरः वृतः, तत् कैकेय्याः अद्य एव क्षिप्रं सुसंवृत्तम्, हे लक्ष्मण। या दीर्घदर्शिनी पुत्रार्थे राज्येन अपि न तुष्यति, यया अहं सर्वभूतानां प्रियः सन् वनं प्रस्थापितः, सा मम मध्यमा माता अद्य इदानीं सकामा जाता।’ अन्ते तस्य वेदनायाः मूलं स्पष्टं भवति — ‘वैदेह्याः परस्पर्शात् अधिकं दुःखतरं मम किमपि नास्ति; न पितुः विनाशात्, न स्वराज्यहरणात् अपि, हे सौमित्रे।’ त्रयाणां दुःखानां तुलनया कविः सीतायाः स्थानं रामस्य हृदये दर्शयति। रामस्य वचने विस्मयः अधिकः, क्रोधः तु अल्पः — सः प्रथमं लक्ष्मणम् आह्वयति, न तु शस्त्रम्। ‘पश्य सौम्य’ इति सम्बोधनम् एव तस्य संयमस्य साक्ष्यम्। कैकेयीविषये उक्तानि वचनानि कटूनि अपि सन्ति, तथापि सः तां ‘मम मध्यमा माता’ इति एव वदति, नामनिन्दां न करोति। पितुः मरणम्, राज्यहरणम्, सीतास्पर्शः — एतेषु त्रिषु अन्तिमम् एव तस्य कृते गुरुतमम्, यतः तत्र तस्य रक्षणधर्मस्य भङ्गः दृश्यते।
Seeing lovely Sītā held in Virādha's arms, Rāghava spoke to Lakṣmaṇa, his mouth gone dry: ‘Look, gentle brother — the daughter of King Janaka, my wife of blameless conduct, a glorious princess raised in every comfort, set in Virādha's lap!’ Then his grief turned to the memory of Kaikeyī. ‘What Kaikeyī wished upon us, and the boon she chose, has come to pass this very day, and quickly, Lakṣmaṇa. Far-sighted for her son's sake, she was not content even with the kingdom; she sent me into the forest, though I wished all beings well. Today my middle mother has her desire.’ At last the root of his anguish came out: ‘Nothing is more bitter to me than another's touch on Vaidehī — not my father's death, Saumitri, nor the loss of my own kingdom.’ By weighing three sorrows against one another the poet shows the place Sītā held in Rāma's heart. There is more bewilderment than anger in his words: he turns first to Lakṣmaṇa, not to his weapon, and the gentle ‘look, gentle brother’ is itself proof of his restraint. His words about Kaikeyī are bitter, yet he calls her only ‘my middle mother’ and does not revile her by name. Of the three — his father's death, the loss of the kingdom, the touch upon Sītā — the last weighed heaviest, because in it he saw his own duty of protection broken.
२२इति ब्रुवति काकुत्स्थे बाष्पशोकपरिप्लुतः।
अब्रवील्लक्ष्मणः क्रुद्धो रुद्धो नाग इव श्वसन्॥
२३अनाथ इव भूतानां नाथस्त्वं वासवोपमः।
मया प्रेष्येण काकुत्स्थ किमर्थं परितप्यसे॥
२४शरेण निहतस्याद्य मया क्रुद्धेन रक्षसः।
विराधस्य गतासोर्हि मही पास्यति शोणितम्॥
२५राज्यकामे मम क्रोधो भरते यो बभूव ह।
तं विराधे विमोक्ष्यामि वज्री वज्रमिवाचले॥
२६मम भुजबलवेगवेगितः पततु शरोऽस्य महान्महोरसि।
व्यपनयतु तनोश्च जीवितं पततु ततश्च महीं विघूर्णितः॥
इति बाष्पशोकपरिप्लुते काकुत्स्थे ब्रुवति, क्रुद्धः लक्ष्मणः रुद्धः नागः इव श्वसन् अब्रवीत् — ‘भूतानां नाथः वासवोपमः सन् त्वम् अनाथः इव किमर्थं परितप्यसे? मया प्रेष्येण सति एषा चिन्ता अनुचिता। अद्य मया क्रुद्धेन शरेण निहतस्य गतासोः विराधस्य शोणितं मही पास्यति। भरते यः मम क्रोधः राज्यकामे बभूव, तं विराधे विमोक्ष्यामि — वज्री अचले वज्रम् इव।’ अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तः — ‘मम भुजबलवेगवेगितः महान् शरः अस्य महोरसि पततु, तनोः जीवितं व्यपनयतु, ततः च सः विघूर्णितः महीं पततु।’ भरतस्य प्रति पूर्वं जातः क्रोधः अधुना सत्पात्रे प्रयुज्यते इति लक्ष्मणस्य चरित्रस्य मर्मस्पर्शी सङ्केतः। लक्ष्मणस्य उपमा ‘रुद्धः नागः’ इति सार्थका — रुद्धः सर्पः श्वसति एव, न दशति; तस्य क्रोधः अपि रामस्य आज्ञां विना न प्रवर्तते। ‘मया प्रेष्येण’ इति पदे तस्य सेवाभावः प्रकटः; सः स्वं भ्रातरं न समम्, अपि तु स्वामिनम् एव मन्यते। अयं श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः, मुद्रणे च चतस्रः पङ्क्तयः दृश्यन्ते, किन्तु पादद्वयं मिलित्वा एकम् अर्धम् इति नियमेन अत्र द्वे एव पङ्क्ती स्थापिते। एवं सर्गः प्रतिज्ञया समाप्यते, युद्धं तु अग्रिमे सर्गे आरभ्यते।
As Kākutstha spoke, overwhelmed by tears and grief, Lakṣmaṇa answered in anger, hissing like a serpent held fast: ‘You are the lord of living beings and the equal of Vāsava; why do you torment yourself as though you had no protector? While I am here as your servant, such worry is out of place. Today the earth shall drink the blood of Virādha, struck lifeless by an arrow I loose in anger. The anger I felt towards Bharata when he coveted the kingdom I shall loose upon Virādha, as the wielder of the thunderbolt hurls it at a mountain. Driven by the force of my arm, let my great arrow fall on his broad chest and take the life from his body, and then let him fall whirling to the earth.’ It is a touching glimpse of Lakṣmaṇa's character that the anger once kindled against Bharata is now turned upon a fitting target. The image of the serpent held fast is apt: a restrained snake only hisses and does not bite, and so Lakṣmaṇa's fury would not act without Rāma's word. In calling himself Rāma's servant he shows how he saw his brother — not as an equal but as his master. So the sarga ends with a vow; the fight itself begins in the next.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।