॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः १

अरण्यकाण्डम् — प्रथमः सर्गः

दण्डकारण्यप्रवेशः तापसाश्रमदर्शनं च

रामस्य दण्डकारण्यप्रवेशः, तापसाश्रममण्डलस्य वर्णनम्, ऋषिभिः सत्कारः, तेषां शरणप्रार्थना

अस्मिन् सर्गे अरण्यकाण्डम् आरभ्यते। चित्रकूटं विहाय प्रस्थितः रामः आत्मवान् दुर्धर्षः च महारण्यं दण्डकारण्यं प्रविश्य तत्र तापसानाम् आश्रममण्डलं पश्यति। तत् कुशचीरैः परिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतं सर्वभूतानां शरणम्; अग्निशरणैः स्रुग्भाण्डैः समिद्भिः फलमूलैः च शोभितम्, ब्रह्मघोषेण निनादितम्। तत्र निवसन्तः फलमूलाशनाः नियताहाराः परमर्षयः सूर्यवैश्वानरसदृशतेजसः। तादृशम् आश्रमपदं दृष्ट्वा रामः महत् धनुः विज्यं कृत्वा उपसर्पति। दिव्यज्ञानोपपन्नाः महर्षयः रामं लक्ष्मणं सीतां च दृष्ट्वा प्रीताः मङ्गलानि प्रयुञ्जानाः तान् प्रत्यगृह्णन्, रामस्य रूपसंहननं सौकुमार्यं च विस्मिताकाराः अपश्यन्। ते राघवम् अतिथिं पर्णशालायां निवेश्य सलिलं फलमूलं च निवेद्य प्राञ्जलयः राजधर्मम् उपदिशन्ति — राजा धर्मपालः शरण्यः दण्डधरः, इन्द्रस्य चतुर्भागः सन् प्रजाः रक्षति, अतः एव भोगान् भुङ्क्ते। ‘वयं भवद्विषयवासिनः, न्यस्तदण्डाः तपोधनाः, गर्भभूताः इव त्वया रक्षणीयाः’ इति ते प्रार्थयन्ते। अन्ते ते सर्वे फलैः मूलैः पुष्पैः च सलक्ष्मणं रामं पूजयन्ति। एषा प्रार्थना एव अग्रिमकथायाः बीजम्।

१दण्डकारण्यप्रवेशः, तापसाश्रममण्डलस्य दर्शनम्

१प्रविश्य तु महारण्यं दण्डकारण्यमात्मवान्।
रामो ददर्श दुर्धर्षस्तापसाश्रममण्डलम्॥

२कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम्।
यथा प्रदीप्तं दुर्दर्शं गगने सूर्यमण्डलम्॥

३शरण्यं सर्वभूतानां सुसम्मृष्टाजिरं सदा।
मृगैर्बहुभिराकीर्णं पक्षिसंघैः समावृतम्॥

४पूजितं चोपनृत्तं च नित्यमप्सरसां गणैः।
विशालैरग्निशरणैः स्रुग्भाण्डैरजिनैः कुशैः॥

५समिद्भिस्तोयकलशैः फलमूलैश्च शोभितम्।
आरण्यैश्च महावृक्षैः पुण्यैः स्वादुफलैर्वृतम्॥

६बलिहोमार्चितं पुण्यं ब्रह्मघोषनिनादितम्।
पुष्पैश्चान्यैः परिक्षिप्तं पद्मिन्या च सपद्मया॥

अरण्यकाण्डम् इतः आरभ्यते। पूर्वस्मिन् काण्डे भरतः पादुके गृहीत्वा नन्दिग्रामं गतवान्; रामः तु चित्रकूटात् प्रस्थाय अत्रेः आश्रमे अनसूयायाः च आतिथ्यं स्वीकृत्य अग्रे प्रचलितः। अस्मिन् सर्गे सः महारण्यं दण्डकारण्यं प्रविशति। ‘आत्मवान्’ इति पदेन कविः सूचयति — वनस्य भीषणतया सः न विचलितः, आत्मनि एव स्थितः। दुर्धर्षः सः प्रथमम् एव तत्र तापसानाम् आश्रममण्डलं पश्यति। तत् मण्डलं कुशचीरैः परिक्षिप्तम्, ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम्, गगने प्रदीप्तं सूर्यमण्डलम् इव दुर्दर्शम् आसीत्। उपमा द्विविधा — शोभया अपि तेजसा अपि तत् सूर्यमण्डलसदृशम्। सर्वेषां भूतानां तत् शरणम्; तस्य अजिरं सदा सुसम्मृष्टम्, बहुभिः मृगैः आकीर्णं पक्षिसंघैः च समावृतम्। मृगाः पक्षिणः च तत्र निर्भयाः विचरन्ति, यतः तपोवने हिंसा नास्ति। अप्सरसां गणैः तत् नित्यं पूजितम् उपनृत्तं च। विशालानि अग्निशरणानि, स्रुग्भाण्डानि, अजिनानि, कुशाः, समिधः, तोयकलशाः, फलमूलानि च तत्र शोभन्ते स्म — एतानि सर्वाणि यज्ञस्य उपकरणानि। आरण्यैः पुण्यैः स्वादुफलैः महावृक्षैः च तत् वृतम्, बलिहोमैः अर्चितं ब्रह्मघोषेण च निनादितम्। अन्यैः वन्यपुष्पैः परिक्षिप्तं सपद्मया पद्मिन्या च उपशोभितम्। एवं कविः वर्णेन ध्वनिना गन्धेन च तपोवनस्य पावनतां शान्तिं च चित्रयति। एतत् एव वनं पुरतः क्रूरैः राक्षसैः आक्रान्तम् इति अग्रे ज्ञास्यते; अतः इयं प्रारम्भिकी शान्तिः विरोधेन एव अधिकं दीप्यते। आश्रमस्य वर्णनम् एकादशभिः विशेषणैः एकस्मिन् एव वाक्ये निबद्धम्, तत् च कवेः शैल्याः लक्षणम्।

Here the Araṇya Kāṇḍa begins. At the close of the previous book Bharata had taken Rāma's sandals and gone to Nandigrāma, while Rāma had left Citrakūṭa, accepted the hospitality of Atri and Anasūyā in their hermitage, and journeyed on. Now he entered the great forest of Daṇḍaka. The poet calls him self-possessed: the terrors of the wild did not shake him, and he remained steady within himself. Unassailable as he was, the first thing he saw there was a circle of ascetics' hermitages. It was girded with kuśa grass and bark garments and wrapped in the splendour of Brahman, as hard to look upon as the blazing disc of the sun in the sky — like the sun both in beauty and in fierce radiance. It was a refuge for every living being. Its courtyard was always well swept, thronged with deer and covered with flocks of birds, and the animals and birds wandered there without fear, because in a grove of ascetics nothing is harmed. Troops of apsarases honoured it and danced there continually. Spacious fire-halls, ladles and vessels, hides, kuśa grass, kindling sticks, water jars, fruits and roots all made it lovely — every one of them an instrument of sacrifice. It was ringed about with great forest trees, holy and sweet-fruited, hallowed by offerings and oblations and resounding with the chanting of the Veda; wild flowers were strewn all around it, and a lotus pool in bloom graced it. Through colour, sound and fragrance the poet paints the holiness and peace of the ascetics' forest. We shall soon learn that this same forest is overrun by cruel rākṣasas, and the calm of the opening shines all the brighter for that contrast. The whole description of the hermitage is bound into a single sentence carried by eleven descriptive phrases, a mark of the poet's style.

२तत्रत्यानां मुनीनां तेजः, आश्रमस्य ब्रह्मभवनसादृश्यम्

७फलमूलाशनैर्दान्तैश्चीरकृष्णाजिनाम्बरैः।
सूर्यवैश्वानराभैश्च पुराणैर्मुनिभिर्युतम्॥

८पुण्यैश्च नियताहारैः शोभितं परमर्षिभिः।
तद्ब्रह्मभवनप्रख्यं ब्रह्मघोषनिनादितम्॥

९ब्रह्मविद्भिर्महाभागैर्ब्राह्मणैरुपशोभितम्।
तद्दृष्ट्वा राघवः श्रीमांस्तापसाश्रममण्डलम्॥

तत्र निवसन्तः मुनयः फलमूलाशनाः दान्ताः च आसन्; चीराणि कृष्णाजिनानि च तेषाम् अम्बराणि। सूर्यस्य वैश्वानरस्य च इव तेषां प्रभा; ते पुराणाः पुण्याः नियताहाराः परमर्षयः च। ‘पुराणैः’ इति पदेन तेषां चिरन्तनत्वं तपसः परिपाकः च सूचितः — ते न नवदीक्षिताः, अपि तु सिद्धाः वृद्धाः च। तैः शोभितं तत् आश्रमपदं ब्रह्मणः भवनम् इव प्रख्यम्, ब्रह्मघोषेण निनादितम्, ब्रह्मविद्भिः महाभागैः ब्राह्मणैः च उपशोभितम् आसीत्। तादृशं तापसाश्रममण्डलं दृष्ट्वा श्रीमान् महातेजाः राघवः मौर्वीं मुक्त्वा तत् महत् धनुः विज्यं कृत्वा एव आश्रमम् अभ्यगच्छत्। अत्र सूक्ष्मः शिष्टाचारः सूचितः — तपोवनं प्रविशन् क्षत्रियः अपि प्रथमं शस्त्रं शमयति, पश्चात् पदं निदधाति। धनुषः अवनमनम् एव तपोवनस्य प्रति प्रथमः प्रणामः।

The sages who lived there ate only fruit and roots and had mastered themselves; bark and black antelope skin were their clothing. They shone like the sun and like fire, ancient, holy great seers who kept to a measured diet. In calling them ancient the poet signals how long they had practised and how ripe their austerity had grown: these were no new initiates but perfected elders. Made beautiful by them, the hermitage was like the very dwelling of Brahmā; it rang with the chanting of the Veda and was graced by illustrious brāhmaṇas who knew Brahman. Seeing such a circle of ascetic hermitages, the glorious and radiant Rāghava loosed the string and unstrung his mighty bow before he went up to the hermitage. A fine point of courtesy lies in this: a warrior entering a grove of ascetics first puts his weapon to rest and only then sets foot there. Lowering the bow was his first salutation to the holy forest.

३ऋषीणां प्रत्युद्गमनं मङ्गलाचारश्च

१०अभ्यगच्छन्महातेजा विज्यं कृत्वा महद्धनुः।
दिव्यज्ञानोपपन्नास्ते रामं दृष्ट्वा महर्षयः॥

११अभिजग्मुस्तदा प्रीता वैदेहीं च यशस्विनीम्।
ते तु सोममिवोद्यन्तं दृष्ट्वा वै धर्मचारिणम्॥

१२लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा तु वैदेहीं च यशस्विनीम्।
मङ्गलानि प्रयुञ्जानाः प्रत्यगृह्णन्दृढव्रताः॥

१३रूपसंहननं लक्ष्मीं सौकुमार्यं सुवेषताम्।
ददृशुर्विस्मिताकारा रामस्य वनवासिनः॥

१४वैदेहीं लक्ष्मणं रामं नेत्रैरनिमिषैरिव।
आश्चर्यभूतान्ददृशुः सर्वे ते वनवासिनः॥

दिव्यज्ञानोपपन्नाः महर्षयः रामं दृष्ट्वा प्रीताः सन्तः यशस्विनीं वैदेहीं च अभिजग्मुः। ‘दिव्यज्ञानोपपन्नाः’ इति विशेषणेन सूच्यते — ते तस्य आगमनं पूर्वम् एव ज्ञातवन्तः, अतः प्रत्युद्गमनं सहजम् आसीत्। उद्यन्तं सोमम् इव तं धर्मचारिणं दृष्ट्वा, लक्ष्मणं यशस्विनीं वैदेहीं च दृष्ट्वा, दृढव्रताः ते मङ्गलानि प्रयुञ्जानाः तान् प्रत्यगृह्णन्। चन्द्रोपमया शैत्यं सौम्यता च सूचिते, न तु प्रतापः — वनवासिनां प्रति रामः शान्तः एव। सीतायाः अपि नाम पृथक् उक्तम्, ‘यशस्विनीम्’ इति; वने अपि तस्याः कीर्तिः पूर्वम् एव प्राप्ता आसीत्। वनवासिनः तापसाः रामस्य रूपसंहननं लक्ष्मीं सौकुमार्यं सुवेषतां च विस्मिताकाराः दृष्टवन्तः। वैदेहीं लक्ष्मणं रामं च ते अनिमिषैः इव नेत्रैः आश्चर्यभूतान् अपश्यन् — यथा देवाः न निमिषन्ति तथा ते अपि निर्निमेषाः अभवन्। तपसा शान्ताः अपि ऋषयः एतेषां दर्शनेन विस्मयम् अगच्छन्। कविः अत्र तपस्तेजसः राजतेजसः च समागमं दर्शयति; उभयत्र च प्रीतिः एव प्रथमा वृत्तिः, न शङ्का। लक्ष्मणस्य नाम रामेण सह एव उच्यते, यतः सः छाया इव अनुगच्छति। सीता मध्ये, भ्रातरौ पार्श्वयोः — एतत् एव त्रयाणां चित्रं सर्वत्र काण्डे अनुवर्तते। ऋषीणां विस्मयः तु न केवलं सौन्दर्ये, अपि तु सुखोचितस्य राजपुत्रस्य वनवासनिश्चये अपि।

The great seers, endowed with divine knowledge, saw Rāma and came forward gladly to meet him and the illustrious Vaidehī. That they had divine knowledge suggests they already knew he was coming, so going out to receive him came naturally. Seeing him, a follower of dharma, like the rising moon, and seeing Lakṣmaṇa and the illustrious Vaidehī too, those men of firm vows spoke words of blessing and welcomed them. The image of the moon suggests coolness and gentleness rather than fierce power: towards the forest dwellers Rāma was all calm. Sītā is named on her own, and called illustrious, for her fame had reached the forest before her. The ascetics gazed in astonishment at Rāma's build and beauty, at his splendour, his delicacy and the grace of his bearing. They looked upon Vaidehī, Lakṣmaṇa and Rāma as upon marvels, with eyes that hardly blinked — unblinking as the gods are. Even seers made tranquil by austerity were struck with wonder. Here the poet shows the meeting of two kinds of radiance, that of austerity and that of royalty, and on both sides the first feeling is affection, not suspicion. Lakṣmaṇa is named together with Rāma because he follows him like a shadow. Sītā in the middle with the brothers at either side — this picture of the three runs through the whole kāṇḍa. And the sages' wonder was not at their beauty alone but at a prince raised to comfort who had resolved to live in the forest.

४आतिथ्यम्, ऋषिभिः राजधर्मस्य कथनम्

१५अत्रैनं हि महाभागाः सर्वभूतहिते रताः।
अतिथिं पर्णशालायां राघवं संन्यवेशयन्॥

१६ततो रामस्य सत्कृत्य विधिना पावकोपमाः।
आजह्रुस्ते महाभागाः सलिलं धर्मचारिणः॥

१७मङ्गलानि प्रयुञ्जाना मुदा परमया युताः।
मूलं पुष्पं फलं सर्वमाश्रमं च महात्मनः॥

१८निवेदयित्वा धर्मज्ञास्ते तु प्राञ्जलयोऽब्रुवन्।
धर्मपालो जनस्यास्य शरण्यश्च महायशाः॥

१९पूजनीयश्च मान्यश्च राजा दण्डधरो गुरुः।
इन्द्रस्यैव चतुर्भागः प्रजा रक्षति राघव॥

ततः सर्वभूतहिते रताः महाभागाः ते राघवम् अतिथिं पर्णशालायां न्यवेशयन्। ‘अतिथिम्’ इति पदेन कविः स्पष्टं करोति — रामः अत्र न शरणागतः, अपि तु पूज्यः अतिथिः। पावकोपमाः धर्मचारिणः विधिना रामं सत्कृत्य सलिलम् आजह्रुः; पाद्यम् अर्घ्यम् इति गृहस्थधर्मः वने अपि न त्यक्तः। ‘पावकोपमाः’ इति विशेषणेन तेषां तपःप्रभावः सूचितः — अग्निवत् ते पवित्राः दहनसमर्थाः च, तथापि विनयेन प्राञ्जलयः तिष्ठन्ति। परमया मुदा युताः मङ्गलानि प्रयुञ्जानाः मूलं पुष्पं फलं सर्वम् आश्रमं च महात्मने निवेदयित्वा धर्मज्ञाः ते अब्रुवन्। आश्रमम् अपि निवेदितम् इति विशेषः — यत् किमपि तेषाम् आसीत् तत् सर्वं राज्ञे समर्पितम्। ते वदन्ति — ‘अस्य जनस्य धर्मपालः शरण्यः महायशाः पूजनीयः मान्यः दण्डधरः गुरुः च राजा भवति। इन्द्रस्य एव चतुर्भागः सन् सः प्रजाः रक्षति, हे राघव।’ एवं ते राजधर्मस्य स्वरूपम् आवेदयन्ति — रक्षणम् एव राज्ञः मूलं कर्म, तत् एव च तस्य पूज्यतायाः हेतुः। ऋषयः स्तुतिं न कुर्वन्ति, अपि तु कर्तव्यं स्मारयन्ति। राज्ञः पञ्च विशेषणानि — धर्मपालः, शरण्यः, पूजनीयः, मान्यः, गुरुः — क्रमेण रक्षणात् पूजां प्रति आरोहन्ति।

Then those illustrious men, devoted to the good of all beings, settled Rāghava as their guest in a leaf hut. The word guest makes plain that Rāma came not as a refugee but as one to be honoured. Those followers of dharma, like fires in their radiance, honoured Rāma in due form and brought him water; the householder's duty of offering water for the feet and water for welcome was not forgotten even in the forest. Calling them like fire points to the power of their austerity: pure as fire and able to burn, they nonetheless stood humbly with folded hands. Full of the highest joy and speaking blessings, they offered that great soul roots, flowers and fruit — everything — and the hermitage itself; it is worth noticing that the hermitage too was offered, so that whatever they had was placed before their king. Then those knowers of dharma spoke: ‘For this people the king is the guardian of dharma, their refuge, a man of great renown, worthy of worship and honour, the bearer of the rod, their elder. Holding a fourth part of Indra's own nature, he protects his subjects, Rāghava.’ So they set out what kingship is: protection is the root of a king's work and the reason he is worshipped. The seers were not flattering him; they were reminding him of his duty. The five epithets they give the king — guardian of dharma, refuge, worthy of worship, worthy of honour, elder — climb step by step from protection to reverence.

५तापसानां शरणप्रार्थना, रामस्य पूजा

२०राजा तस्माद्वरान्भोगान्रम्यान्भुङ्क्ते नमस्कृतः।
ते वयं भवता रक्ष्या भवद्विषयवासिनः।
नगरस्थो वनस्थो वा त्वं नो राजा जनेश्वरः॥

२१न्यस्तदण्डा वयं राजञ्जितक्रोधा जितेन्द्रियाः।
रक्षणीयास्त्वया शश्वद्गर्भभूतास्तपोधनाः॥

२२एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैरन्यैश्च राघवम्।
वन्यैश्च विविधाहारैः सलक्ष्मणमपूजयन्॥

२३तथान्ये तापसाः सिद्धा रामं वैश्वानरोपमाः।
न्यायवृत्ता यथान्यायं तर्पयामासुरीश्वरम्॥

‘तस्मात् एव नमस्कृतः राजा वरान् रम्यान् भोगान् भुङ्क्ते’ इति ते निगमयन्ति — भोगः रक्षणस्य वेतनम् एव, न स्वेच्छाधिकारः। ‘वयं भवद्विषयवासिनः, अतः भवता रक्ष्याः। नगरस्थः वनस्थः वा त्वम् एव नः राजा जनेश्वरः।’ वनवासी अपि रामः तेषां राजा एव इति वचनं महत्त्वपूर्णम्, यतः राज्यं त्यक्तम् अपि प्रजारक्षणं न त्यक्तम्। ‘न्यस्तदण्डाः जितक्रोधाः जितेन्द्रियाः तपोधनाः वयं गर्भभूताः इव त्वया शश्वत् रक्षणीयाः’ — स्वयं दण्डं त्यक्तवन्तः इति एव तेषां दौर्बल्यम्। ‘गर्भभूताः’ इति उपमा करुणा; यथा माता गर्भं क्षणम् अपि न उपेक्षते, तथा राजा तपस्विनः न उपेक्षेत। एवम् उक्त्वा ते फलैः मूलैः पुष्पैः अन्यैः वन्यैः विविधाहारैः च सलक्ष्मणं राघवम् अपूजयन्। अन्ये वैश्वानरोपमाः सिद्धाः न्यायवृत्ताः तापसाः अपि यथान्यायम् ईश्वरं तर्पयामासुः। एषा प्रार्थना एव अस्य काण्डस्य सर्वस्य कथाबीजम्। इतः परं सर्गे सर्गे राक्षसवधस्य कथा प्रवर्तते।

‘That is why the king, whom all salute, enjoys choice and delightful pleasures,’ they concluded — enjoyment is the wage of protection, not licence. ‘We live within your realm, and so it is for you to protect us. Whether you dwell in a city or in the forest, you are our king, the lord of the people.’ The words weigh heavily: Rāma had given up the kingdom, not the duty of protecting its people. ‘We have laid down the rod, O king; we have conquered anger and mastered our senses. Ascetics that we are, you must guard us always, as an unborn child is guarded.’ Their weakness lay in having renounced force. The image of the unborn child is a tender one: as a mother never neglects the child in her womb even for a moment, so a king must never neglect the ascetics. Having said this, they honoured Rāghava and Lakṣmaṇa with fruits, roots and flowers and with many other foods of the forest, and other ascetics too, adepts radiant as fire and righteous in conduct, gratified their lord in the manner that was due. This plea is the seed of the story of the whole kāṇḍa; from here on, sarga after sarga, it tells of the slaying of rākṣasas.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि
दण्डकारण्य १.१ दण्डकनामकं महावनम्, विन्ध्यशैवलयोः मध्यवर्ती अरण्यप्रदेशः
सन्धिः
दण्डक + अरण्य → दण्डकारण्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दण्डकस्य अरण्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘प्रविश्य’ इत्यस्य कर्म)
आत्मवान् १.१ जितात्मा, धैर्यवान्, स्वाधीनचित्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘आत्मन् + मतुप्’ इति प्रत्ययान्तं रूपम्
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तं पदम् (आत्मवत् इति प्रातिपदिकम्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
दुर्धर्ष १.१ येन सह विरोधः दुष्करः, अनभिभवनीयः
सन्धिः
दुर् + धर्ष → दुर्धर्ष — रेफस्य लोपः नास्ति, विसर्गस्थाने रेफः (रुत्वम्)
समासः
समासः नास्ति — ‘दुर्’ इति उपसर्गसदृशम् अव्ययम्, ‘धृष्’ धातोः खलर्थे रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कुशचीरपरिक्षिप्त १.२ कुशैः वल्कलवस्त्रैः च सर्वतः परिवृतम्
सन्धिः
परि + क्षिप्त → परिक्षिप्त — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘कुश + चीर’ इत्यत्र अपि नास्ति
समासः
कुशैः चीरैः च परिक्षिप्तम् — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वगर्भम्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (आश्रममण्डलस्य विशेषणम्)
ब्राह्म्या १.२ ब्रह्मसम्बन्धिन्या, वेदतपःसम्भवया
सन्धिः
ब्राह्मी + आ (तृतीयाविभक्तिः) → ब्राह्म्या — यण्सन्धिः (ई + आ = य् + आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘ब्रह्मन्’ शब्दात् अण्प्रत्यये ङीप् च
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘लक्ष्म्या’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुसम्मृष्टाजिर १.३ यस्य प्राङ्गणं सदा सम्यक् प्रमार्जितम्
सन्धिः
सम्मृष्ट + अजिर → सम्मृष्टाजिर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘सम् + मृष्ट’ इत्यत्र मकारस्य परसवर्णः
समासः
सुष्ठु सम्मृष्टम् अजिरं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
उपनृत्त १.४ यस्य समीपे नृत्यं कृतम्, नृत्यैः सेवितम्
सन्धिः
उप + नृत्त → उपनृत्त — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे तु ‘च + उपनृत्तम्’ इति गुणसन्धिना ‘चोपनृत्तम्’
समासः
समासः नास्ति — ‘नृत्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्, ‘उप’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अग्निशरण १.४ अग्निहोत्रगृहम्, यत्र आहवनीयादयः अग्नयः रक्ष्यन्ते
सन्धिः
अग्नि + शरण → अग्निशरण — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘विशालैः + अग्निशरणैः’ इति रेफादेशः
समासः
अग्नेः शरणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘शोभितम्’ इत्यनेन अन्वयः)
स्रुग्भाण्ड १.४ हवनस्य स्रुक्स्रुवादीनि पात्राणि
सन्धिः
स्रुच् + भाण्ड → स्रुग्भाण्ड — जश्त्वसन्धिः (च् → ग्)
समासः
स्रुचः भाण्डानि च — द्वन्द्वः (अथवा स्रुगादीनि भाण्डानि इति कर्मधारयः)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
समिद्भिः १.५ हवनकाष्ठैः, इध्मैः
सन्धिः
समिध् + भिस् → समिद्भिः — झलां जशोऽन्ते इति ध् → द्
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + इन्ध्’ इति धातोः क्विप्प्रत्ययान्तम् (समिध् इति प्रातिपदिकम्)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
स्वादुफल १.५ मधुरफलयुक्तैः
सन्धिः
स्वादु + फल → स्वादुफल — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वादूनि फलानि येषां ते — बहुव्रीहिः (वृक्षविशेषणम्)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘महावृक्षैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
बलिहोमार्चित १.६ भूतबलिभिः अग्निहोमैः च पूजितम्
सन्धिः
होम + अर्चित → होमार्चित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
बलिभिः होमैः च अर्चितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
ब्रह्मघोषनिनादित १.६ वेदपाठध्वनिना प्रतिनादितम्
सन्धिः
ब्रह्मघोष + निनादित → सन्धिकार्यं नास्ति; ‘नि + नादित’ इत्यत्र अपि नास्ति
समासः
ब्रह्मघोषेण निनादितम् — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं षष्ठीतत्पुरुषः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
फलमूलाशन १.७ फलमूलमात्रभोजिभिः
सन्धिः
फलमूल + अशन → फलमूलाशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
फलमूलम् अशनं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (मुनीनां विशेषणम्)
चीरकृष्णाजिनाम्बर १.७ वल्कलकृष्णमृगचर्मवसनैः
सन्धिः
कृष्ण + अजिन → कृष्णाजिन — सवर्णदीर्घसन्धिः; अजिन + अम्बर → अजिनाम्बर — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
चीराणि कृष्णाजिनानि च अम्बराणि येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
सूर्यवैश्वानराभ १.७ सूर्यसदृशैः अग्निसदृशैः च तेजोभिः दीप्तैः
सन्धिः
वैश्वानर + आभ → वैश्वानराभ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
सूर्यस्य वैश्वानरस्य च आभा इव आभा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
नियताहार १.८ परिमितभोजनैः, संयतभोजनैः
सन्धिः
नियत + आहार → नियताहार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
नियतः आहारः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
ब्रह्मभवनप्रख्य १.८ ब्रह्मलोकसदृशम्, ब्रह्मणः सदनतुल्यम्
सन्धिः
प्र + ख्या → प्रख्य — सन्धिकार्यं नास्ति; समासे अपि नास्ति
समासः
ब्रह्मणः भवनम् इव प्रख्यं यत् तत् — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
ब्रह्मविद् १.९ ब्रह्मज्ञानिभिः, परतत्त्वविद्भिः
सन्धिः
ब्रह्मन् + विद् → ब्रह्मविद् — नकारलोपः समासे
समासः
ब्रह्म वेत्ति इति ब्रह्मविद् — उपपदतत्पुरुषः (क्विप्प्रत्ययान्तः)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘ब्राह्मणैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
विज्य १.१० मुक्तमौर्वीकम्, उतारितप्रत्यञ्चम्
सन्धिः
वि + ज्या → विज्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विगता ज्या यस्मात् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘धनुः’ इत्यस्य विशेषणम्)
दिव्यज्ञानोपपन्न १.१० अलौकिकज्ञानसम्पन्नाः, दिव्यदृष्टियुक्ताः
सन्धिः
ज्ञान + उपपन्न → ज्ञानोपपन्न — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
दिव्येन ज्ञानेन उपपन्नाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘महर्षयः’ इत्यस्य विशेषणम्)
दृढव्रत १.१२ अचलनियमाः, स्थिरसंकल्पाः
सन्धिः
दृढ + व्रत → दृढव्रत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दृढं व्रतं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
रूपसंहनन १.१३ शरीरस्य सुघटितं गठनम्, अङ्गसौष्ठवम्
सन्धिः
सम् + हनन → संहनन — अनुस्वारसन्धिः (मकारस्य अनुस्वारः)
समासः
रूपस्य संहननम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘ददृशुः’ इत्यस्य कर्म)
सौकुमार्य १.१३ मृदुता, कोमलाङ्गता
सन्धिः
सुकुमार + ष्यञ् → सौकुमार्य — वृद्धिः (उ → औ) तद्धिते
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तं भावप्रधानं पदम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विस्मिताकार १.१३ येषां मुखाकृतौ विस्मयः प्रकटः, आश्चर्यचकिताः
सन्धिः
विस्मित + आकार → विस्मिताकार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
विस्मितः आकारः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘वनवासिनः’ इत्यस्य विशेषणम्)
संन्यवेशयन् १.१५ सम्यक् निवासितवन्तः, वासम् अकारयन्
सन्धिः
सम् + नि + अवेशयन् → संन्यवेशयन् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ), मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘विश्’ धातोः णिजन्तस्य लङ्, ‘सम्’ ‘नि’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
प्राञ्जलयः १.१८ बद्धाञ्जलयः, संयोजितकराः
सन्धिः
प्र + अञ्जलि → प्राञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); पदान्ते ‘प्राञ्जलयः + अब्रुवन्’ इति विसर्गस्य उकारे ओकारः
समासः
प्रकृष्टः अञ्जलिः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
दण्डधर १.१९ शासनदण्डस्य धारकः, नियमपालकः
सन्धिः
दण्ड + धर → दण्डधर — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दण्डं धरति इति दण्डधरः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विशेषणम्)
चतुर्भाग १.१९ चतुर्थः अंशः — राजा इन्द्रस्य चतुर्थांशतुल्यतेजाः इत्यर्थः
सन्धिः
चतुर् + भाग → चतुर्भाग — विसर्गस्थाने रेफः (रुत्वम्)
समासः
चतुर्णां भागः, चतुर्थः अंशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
न्यस्तदण्ड १.२१ त्यक्तशस्त्राः, हिंसां परित्यक्तवन्तः
सन्धिः
नि + अस्त → न्यस्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
न्यस्तः दण्डः यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘वयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
गर्भभूत १.२१ उदरस्थशिशुवत् असहायाः, अतः यत्नेन रक्षणीयाः
सन्धिः
गर्भ + भूत → गर्भभूत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गर्भः इव भूताः — उपमानपूर्वपदः कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वैश्वानरोपम १.२३ अग्निसदृशतेजस्कैः
सन्धिः
वैश्वानर + उपम → वैश्वानरोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
वैश्वानरः उपमा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘तापसाः’ इत्यस्य विशेषणम्)