पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः भरद्वाजम् आमन्त्र्य यमुनां गङ्गां च उत्तीर्य शृङ्गवेरपुरात् अयोध्याभिमुखः प्रस्थितः आसीत्, अन्ते च दूरात् एव विध्वस्तां निरानन्दां पुरीं दृष्ट्वा सारथिम् अवोचत्। अस्मिन् सर्गे सः तां नगरीं प्रविशति, किन्तु यत् पश्यति तत् तस्याः पूर्वरूपात् सर्वथा विपरीतम्। स्निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेन उपयान् महायशाः प्रभुः शीघ्रम् अयोध्यां प्राविशत्। या पुरी पूर्वं गीतवादित्रैः मुखरिता आसीत्, सा अधुना बिडालोलूकचरिता — मार्जाराः उलूकाः च तत्र विचरन्ति, नराः वारणाः च गृहेषु लीनाः। तिमिरेण अभ्याहता काली अप्रकाशा च निशा इव सा प्रतीयते। रथस्य घोषः एव अत्र एकः शब्दः; अन्यत् सर्वं निःशब्दम्। ‘आलीननरवारणा’ इति पदेन कविः वदति — नराः अपि गजाः अपि गृहेषु एव लीनाः, राजमार्गाः च शून्याः।

अतः परं कविः पञ्चदशभिः उपमाभिः एव नगर्याः दशां दर्शयति; प्रत्येका उपमा पूर्वशोभायाः वर्तमाननाशस्य च विरोधम् एव स्थापयति, न च कोऽपि नूतनः वृत्तान्तः अत्र कथ्यते। सा श्रिया प्रज्वलितप्रभा राहुशत्रोः चन्द्रस्य प्रिया पत्नी रोहिणी इव आसीत्, या अभ्युदितेन ग्रहेण पत्यौ ग्रस्ते एकाकिनी पीडिता तिष्ठति। सा ग्रीष्मे कृशा गिरिनदी इव — यस्याः सलिलम् अल्पम् उष्णं क्षुब्धं च, यस्याः विहंगमाः घर्मेण तप्ताः पलायिताः, यस्याः मीनझषग्राहाः च गभीरे जले लीनाः। सा अग्नेः समुत्थिता विधूमा हेमाभा शिखा इव, या पश्चात् हविषा अभ्युक्षिता सती विप्रलयं गता — पूर्वं दीप्तिः, अधुना विलयः। सा महाहवे आपन्ना चमूः इव, यस्याः कवचानि विध्वस्तानि, गजवाजिरथध्वजाः रुग्णाः, प्रवीराः च हताः। सा सागरात् सफेना सस्वना समुत्थिता जलोर्मिः इव, या मारुते प्रशान्ते सति निःस्वना शिथिला च जाता। सा सुत्याकाले सुनिर्वृत्ते सर्वैः यज्ञायुधैः अभिरूपैः याजकैः च त्यक्ता गतरवा वेदिः इव — यत्र पूर्वं मन्त्रघोषः आसीत् तत्र अधुना मौनम्। सा च गोष्ठमध्ये आर्ता स्थिता नवं तृणम् अचरन्ती गोवृषेण परित्यक्ता उत्सुका गौः इव आसीत्। अत्र सर्वासु उपमासु उपमेयम् एकम् एव — अयोध्या; उपमानानि तु नानाविधानि, किन्तु सर्वेषु एकः एव धर्मः साधारणः, यत् पूर्वं यत्र दीप्तिः शब्दः चेतना च आसीत् तत्र अधुना ते न सन्ति। कविः न कुत्रापि ब्रूते ‘पुरी शून्या’ इति; उपमाभिः एव तत् दर्शयति।

उपमानां द्वितीयः पर्यायः अधिकं करुणः, यतः अत्र भूषणस्य आधारस्य च वियोगः एव वर्ण्यते। सा जात्यैः प्रभाकराद्यैः सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिः इव उत्तमैः मणिभिः वियुक्ता नवा मुक्तावली इव — रत्नानि अपनीतानि, सूत्रम् एव अवशिष्टम्। सा पुण्यक्षयात् सहसा स्वस्थानात् चलिता संहृतद्युतिविस्तारा दिवः च्युता तारा इव। सा वसन्तान्ते पुष्पनद्धा मत्तभ्रमरशालिनी वनलता इव, या द्रुतदावाग्निना विप्लुष्टा क्लान्ता जाता। तस्याः निगमाः सम्मूढाः, विपणापणाः च संक्षिप्ताः; तेन सा अम्बुधरैः युता प्रच्छन्नशशिनक्षत्रा द्यौः इव प्रतीयते। क्षीणपानोत्तमैः भिन्नैः शरावैः अभिसंवृता सा हतशौण्डा ध्वस्ता असंस्कृता च पानभूमिः इव। वृक्णभूमितला निम्ना वृक्णपात्रैः समावृता सा उपयुक्तोदका भग्ना निपतिता प्रपा इव — यत्र पथिकाः जलं लभन्ते स्म सा प्रपा एव भग्ना। विपुला वितता तरस्विनां युक्तपाशा च सा बाणैः विनिष्कृत्ता आयुधात् भूमौ पतिता ज्या इव। अन्ते — सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिता, प्रतिसैन्येन निहता, पातिता वडवा इव सा दृश्यते। एताः उपमाः समष्टिरूपेण एकम् एव अर्थं वदन्ति — नगरं न विनष्टम्, अपि तु तस्य प्राणः अपगतः; रथः धनुः अश्वः वेदिः प्रपा च इति जीवनस्य सर्वाणि उपकरणानि भग्नानि एव अत्र दर्शितानि। ‘हतशौण्डा पानभूमिः’ इति उपमायां शौण्डाः एव हताः, आसनानि च भग्नानि; ‘भग्ना प्रपा’ इत्यत्र स्तम्भाः पतिताः, जलं च उपयुक्तम्। एवम् एकैकस्मिन् उपमाने न केवलं शोभा नष्टा, अपि तु तस्य प्रयोजनम् अपि नष्टम् — माला रत्नैः विना न भूषणम्, ज्या धनुषः विना न आयुधम्, वडवा हयारोहेण विना न वाहनम्।

उपमापरम्परायाः अनन्तरं दृश्यं परिवर्तते — अधुना भरतः स्वयम् एव वक्ति। रथस्थः श्रीमान् दशरथात्मजः सः रथश्रेष्ठं वाहयन्तं सारथिं वाक्यम् अब्रवीत्। ‘किं नु खलु अद्य यथापुरम् अयोध्यायां गम्भीरः मूर्च्छितः गीतवादित्रनिःस्वनः न निशाम्यते? वारुणीमदगन्धः माल्यगन्धः मूर्च्छितः चन्दनागुरुगन्धः च समन्ततः न प्रवाति। यानप्रवरघोषः, सुस्निग्धहयनिःस्वनः, प्रमत्तगजनादः, महान् रथनिःस्वनः च क्व गताः?’ अत्र द्रष्टव्यम् — भरतः दृश्यं न वर्णयति, अपि तु शब्दानां गन्धानां च अभावम् एव गणयति। श्रवणं घ्राणं च नगरस्य जीवनस्य साक्षिणी; तयोः मौनम् एव नगरस्य मृत्युं सूचयति। ‘मूर्च्छितः’ इति पदं द्विः प्रयुक्तम् — एकवारं शब्दविषये, अपरवारं गन्धविषये; उभयत्र च तस्य अर्थः ‘घनीभूतः, सर्वत्र व्याप्तः’ इति। यः शब्दः यः च गन्धः पूर्वं नगरे व्याप्तः आसीत् सः एव अधुना न विद्यते इति भरतस्य प्रश्नस्य आशयः।

सारथिः न किमपि उत्तरं वदति; भरतः स्वयम् एव कारणं ब्रूते — ‘रामे विवासिते अस्यां पुर्याम् इदानीं तत् किमपि न श्रूयते। चन्दनागुरुगन्धान् महार्हाः वनस्रजः च गते रामे संतप्ताः तरुणाः न उपभुञ्जते; चित्रमाल्यधराः नराः बहिर्यात्रां न गच्छन्ति। रामशोकार्दिते पुरे उत्सवाः न सम्प्रवर्तन्ते। नूनं मम भ्रात्रा सह एव अस्य पुरस्य सा द्युतिः गता।’ ‘मम भ्रात्रा’ इति पदेन भरतः स्वं दोषं न उल्लिखति, न च कैकेय्याः नाम गृह्णाति; सर्वस्य शोकस्य मूलं रामविरहम् एव सः जानाति। ‘गते रामे’ ‘रामे विवासिते’ ‘रामशोकार्दिते पुरे’ इति त्रिभिः पदैः त्रिषु श्लोकेषु एकम् एव कारणं पुनः पुनः उच्यते।

‘इयम् अयोध्या न राजति — सासारा आर्जुनी क्षपा इव मलिना’ इति सः वदति; शुक्लपक्षस्य रात्रिः अपि वृष्ट्या मलिना भवति इति भावः। ‘कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सवः इव आगतः ग्रीष्मे अम्बुदः इव अयोध्यायां हर्षं जनयिष्यति? चारुवेषैः उन्नतगामिभिः तरुणैः नरैः सम्पतद्भिः अयोध्यायां महापथाः कदा आभास्यन्ते?’ अत्र प्रथमवारम् आशा श्रूयते — विलापः प्रतीक्षारूपं गृह्णाति। ‘ग्रीष्मे अम्बुदः’ इति उपमा एव अग्रिमस्य सर्गस्य सूचिका, यत्र भरतः पादुके प्रतिष्ठाप्य रामस्य आगमनं प्रतीक्षते। एवं सारथिना सह ब्रुवन् दुःखितः भरतः तदा राजमार्गेण गच्छति। ‘महोत्सवः इव आगतः’ इति उपमया भ्राता एव उत्सवरूपेण कल्पितः।

अयोध्यां सम्प्रविश्य एव सः तेन नरेन्द्रेण हीनां सिंहहीनां गुहाम् इव पितुः वसतिं विवेश। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन दृश्यं स्थापयति — तत् अन्तःपुरम् उज्झितप्रभं सुरैः उत्कृष्टम् अभास्करं दिनम् इव आसीत्; तत् सर्वत्र विभक्तं निरीक्ष्य आत्मवान् अपि भरतः सुदुःखितः सन् बाष्पं मुमोच। ‘आत्मवान्’ इति पदेन कविः सूचयति — यः धैर्यं न त्यजति सः अपि अत्र अश्रु न रोद्धुं शक्नोति। एतेन दृश्येन सर्गः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे भरतः अयोध्यायां मातॄः निक्षिप्य नन्दिग्रामं गमिष्यति।

మునుపటి సర్గలో భరతుడు భరద్వాజుని వీడ్కోలు తీసుకొని, యమునా గంగలను దాటి, శృంగిబేరపురం నుంచి అయోధ్య వైపు బయలుదేరాడు; చివరలో దూరం నుంచే ధ్వంసమై ఆనందం లేని నగరాన్ని చూసి సారథితో మాట్లాడాడు. ఈ సర్గలో అతడు ఆ నగరంలోకి ప్రవేశిస్తాడు, కాని అతడు చూసేది దాని పూర్వరూపానికి పూర్తిగా విరుద్ధమైనది. స్నిగ్ధమూ గంభీరమూ అయిన ఘోషతో సాగే రథంలో వస్తూ మహాయశస్వి అయిన ప్రభువు త్వరగా అయోధ్యలోకి ప్రవేశించాడు. ఇదివరకు గీతవాద్యాలతో మారుమోగిన ఆ నగరంలో ఇప్పుడు పిల్లులూ గుడ్లగూబలూ తిరుగుతున్నాయి; మనుష్యులూ ఏనుగులూ ఇళ్ళలో దాగి ఉన్నాయి. చీకటితో కమ్ముకున్న, నల్లని, కాంతిలేని రాత్రిలా అది కనిపిస్తున్నది. రథఘోషే ఇక్కడ ఏకైక శబ్దం; మిగతాదంతా నిశ్శబ్దం. ‘ఆలీననరవారణా’ (మనుష్యులూ ఏనుగులూ దాగి ఉన్నది) అనే పదంతో కవి చెబుతున్నాడు — మనుష్యులూ ఏనుగులూ కూడా ఇళ్ళలోనే దాగి ఉన్నారు, రాజమార్గాలు శూన్యంగా ఉన్నాయి.

ఇక్కడినుంచి కవి పదిహేను ఉపమానాలతోనే నగరపు దశను చూపిస్తాడు; ప్రతి ఉపమానమూ పూర్వశోభకూ వర్తమాన నాశనానికీ మధ్య విరోధాన్నే నిలుపుతుంది, ఇక్కడ కొత్త వృత్తాంతం ఏదీ చెప్పబడదు. శోభతో ప్రజ్వలించే కాంతి గల ఆ నగరం, రాహువుకు శత్రువైన చంద్రుని ప్రియపత్ని రోహిణిలా ఉంది — ఉదయించిన గ్రహం భర్తను పట్టుకోగా ఒంటరిగా పీడితురాలై నిలిచిన రోహిణిలా. వేసవిలో చిక్కిపోయిన కొండనదిలా ఉంది — దాని నీరు తక్కువగా, వేడిగా, కలుషితంగా ఉంది, దాని పక్షులు ఎండకు తపించి పారిపోయాయి, దాని చేపలూ మొసళ్ళూ లోతైన నీటిలో దాగి ఉన్నాయి. అగ్ని నుంచి లేచిన, పొగలేని, బంగారు కాంతి గల జ్వాలలా ఉంది, అది తరువాత హవిస్సుతో తడుపబడి ఆరిపోయింది — మొదట దీప్తి, ఇప్పుడు విలయం. మహాయుద్ధంలో ఆపదపాలైన సైన్యంలా ఉంది — దాని కవచాలు ధ్వంసమయ్యాయి, ఏనుగులూ గుర్రాలూ రథాలూ ధ్వజాలూ విరిగిపోయాయి, ప్రవీరులు హతులయ్యారు. సముద్రం నుంచి నురుగుతో ఘోషతో లేచిన జలతరంగంలా ఉంది, అది గాలి శాంతించగా ధ్వని లేనిదై సడలిపోయింది. సోమయాగం పూర్తయిన తరువాత యజ్ఞాయుధాలన్నిటిచేతా సుందరులైన యాజకులచేతా విడువబడి, ధ్వని లేని వేదికలా ఉంది — ఇదివరకు మంత్రఘోష ఉన్నచోట ఇప్పుడు మౌనం. గోశాల మధ్యలో ఆర్తురాలై నిలిచి, కొత్త గడ్డి మేయకుండా, ఆబోతుచేత విడువబడి, ఆతురతతో ఉన్న ఆవులా ఉంది. ఇక్కడ అన్ని ఉపమానాలలోనూ ఉపమేయం ఒక్కటే — అయోధ్య; ఉపమానాలు రకరకాలు, కాని అన్నిటిలోనూ సాధారణ ధర్మం ఒక్కటే — ఇదివరకు దీప్తీ, శబ్దమూ, చైతన్యమూ ఉన్నచోట ఇప్పుడు అవి లేవు. కవి ఎక్కడా ‘నగరం శూన్యమైంది’ అని చెప్పడు; ఉపమానాలతోనే దాన్ని చూపిస్తాడు.

ఉపమానాల రెండవ పర్యాయం మరింత కరుణాభరితమైనది, ఎందుకంటే ఇక్కడ భూషణానికీ ఆధారానికీ వియోగమే వర్ణించబడుతుంది. ఆ నగరం, జాతిరత్నాలైన, సూర్యకాంతి మొదలైన, మిక్కిలి నునుపైన, ప్రజ్వలిస్తున్నట్లున్న ఉత్తమమైన మణులనుంచి వేరైన కొత్త ముత్యాలహారంలా ఉంది — రత్నాలు తొలగించబడ్డాయి, దారం మాత్రమే మిగిలింది. పుణ్యం క్షీణించడంతో హఠాత్తుగా తన స్థానం నుంచి కదిలి, కాంతి విస్తారం ఉపసంహరించబడి, ఆకాశం నుంచి రాలిన తారలా ఉంది. వసంతం చివరలో పూలతో నిండి, మదించిన తుమ్మెదలతో శోభించిన అడవితీగలా ఉంది, అది వేగమైన దావాగ్నికి కాలిపోయి వాడిపోయింది. దాని వర్తకులు దిగ్భ్రాంతులయ్యారు, అంగళ్ళూ బజార్లూ మూతపడ్డాయి; దానితో అది మేఘాలతో కూడి చంద్రుడూ నక్షత్రాలూ కప్పబడిన ఆకాశంలా కనిపిస్తున్నది. ఉత్తమ పానీయం అయిపోయిన, పగిలిన పాత్రలతో కప్పబడిన అది, త్రాగుబోతులు హతులైన, ధ్వంసమైన, అసంస్కృతమైన పానశాలలా ఉంది. నేల పెకలించబడి, లోతుగా, విరిగిన పాత్రలతో కప్పబడిన అది, నీరంతా వాడబడి, విరిగి కూలిన చలివేంద్రంలా ఉంది — దారిన పోయేవారు నీరు పొందే చలివేంద్రమే విరిగిపోయింది. విశాలంగా విస్తరించి, బలశాలుల ఉచ్చులతో కట్టబడి ఉన్న అది, బాణాలతో తెగి ఆయుధం (విల్లు) నుంచి నేలపై పడిన అల్లెత్రాడులా ఉంది. చివరకు — యుద్ధోత్సాహుడైన అశ్వారోహి హఠాత్తుగా నడిపించి, శత్రుసైన్యం చేత చంపబడి కూలిన ఆడగుర్రంలా అది కనిపిస్తున్నది. ఈ ఉపమానాలు సమష్టిగా ఒకే అర్థాన్ని చెబుతాయి — నగరం నశించలేదు, దాని ప్రాణం పోయింది; రథం, విల్లు, గుర్రం, వేదిక, చలివేంద్రం — జీవితపు ఉపకరణాలన్నీ విరిగిపోయినట్లే ఇక్కడ చూపబడ్డాయి. ‘హతశౌండా పానభూమిః’ అనే ఉపమానంలో త్రాగుబోతులే హతులయ్యారు, ఆసనాలు విరిగిపోయాయి; ‘భగ్నా ప్రపా’ అనేచోట స్తంభాలు కూలిపోయాయి, నీరు వాడబడింది. ఇలా ప్రతి ఉపమానంలోనూ శోభ మాత్రమే కాదు, దాని ప్రయోజనం కూడా నశించింది — రత్నాలు లేని హారం భూషణం కాదు, విల్లు లేని అల్లెత్రాడు ఆయుధం కాదు, అశ్వారోహి లేని ఆడగుర్రం వాహనం కాదు.

ఉపమాన పరంపర తరువాత దృశ్యం మారుతుంది — ఇప్పుడు భరతుడు తానే మాట్లాడుతాడు. రథంలో ఉన్న శ్రీమంతుడైన దశరథుని కుమారుడు శ్రేష్ఠమైన రథాన్ని నడుపుతున్న సారథితో ఇలా అన్నాడు. ‘ఈ రోజు అయోధ్యలో ఇదివరకటిలా అంతటా వ్యాపించిన గంభీరమైన గీతవాద్యధ్వని ఎందుకు వినిపించడం లేదు? వారుణీ (మద్యం) మదగంధమూ, పూలమాలల గంధమూ, అంతటా వ్యాపించిన చందనాగరు గంధమూ చుట్టూ వీచడం లేదు. శ్రేష్ఠమైన వాహనాల ఘోషా, మిక్కిలి స్నిగ్ధమైన గుర్రాల సకిలింపూ, మదించిన ఏనుగుల ఘీంకారమూ, గొప్ప రథఘోషా ఎక్కడికి పోయాయి?’ ఇక్కడ గమనించాలి — భరతుడు దృశ్యాన్ని వర్ణించడం లేదు, శబ్దాలు గంధాలు లేకపోవడాన్నే లెక్కిస్తున్నాడు. శ్రవణమూ ఘ్రాణమూ నగరజీవితానికి సాక్షులు; వాటి మౌనమే నగర మరణాన్ని సూచిస్తుంది. ‘మూర్ఛితః’ అనే పదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — ఒకసారి శబ్దం విషయంలో, మరొకసారి గంధం విషయంలో; రెండుచోట్లా దాని అర్థం ‘దట్టమైనది, అంతటా వ్యాపించినది’ అని. ఇదివరకు నగరంలో వ్యాపించిన శబ్దమూ గంధమూ ఇప్పుడు లేవని భరతుని ప్రశ్నలోని ఆశయం.

సారథి ఏ సమాధానమూ చెప్పడు; భరతుడే కారణం చెబుతాడు — ‘రాముడు ప్రవాసానికి పంపబడడంతో ఈ నగరంలో ఇప్పుడు అదేదీ వినిపించడం లేదు. రాముడు వెళ్ళిపోవడంతో తపించిపోయిన యువకులు చందనాగరు గంధాలనూ, మిక్కిలి విలువైన వనమాలలనూ ఉపయోగించడం లేదు; రంగురంగుల పూలమాలలు ధరించిన మనుష్యులు బయటి విహారాలకు వెళ్ళడం లేదు. రాముని శోకంతో బాధపడుతున్న నగరంలో ఉత్సవాలు జరగడం లేదు. నిశ్చయంగా నా అన్నతోపాటే ఈ నగరపు ఆ కాంతి కూడా వెళ్ళిపోయింది.’ ‘నా అన్నతో’ అనే మాటతో భరతుడు తన దోషాన్ని ప్రస్తావించడు, కైకేయి పేరునూ ఎత్తడు; శోకమంతటికీ మూలం రామవిరహమే అని అతనికి తెలుసు. ‘గతే రామే’ (రాముడు వెళ్ళిపోగా), ‘రామే వివాసితే’ (రాముడు ప్రవాసానికి పంపబడగా), ‘రామశోకార్దితే పురే’ (రాముని శోకంతో బాధపడుతున్న నగరంలో) అనే మూడు పదాలతో మూడు శ్లోకాలలో ఒకే కారణం మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది.

‘ఈ అయోధ్య ప్రకాశించడం లేదు — వర్షధారలతో కూడిన శుక్లపక్ష రాత్రిలా మలినంగా ఉంది’ అని అతడు అంటాడు; శుక్లపక్షపు రాత్రి కూడా వర్షంతో మలినమవుతుందని భావం. ‘నా అన్న మహోత్సవంలా వచ్చి, వేసవిలో మేఘంలా, అయోధ్యలో ఆనందాన్ని ఎప్పుడు కలిగిస్తాడో? అందమైన వేషాలతో, తలెత్తి నడిచే యువకులు గుమికూడి అయోధ్యలోని మహామార్గాలు ఎప్పుడు ప్రకాశిస్తాయో?’ ఇక్కడ మొదటిసారిగా ఆశ వినిపిస్తుంది — విలాపం ప్రతీక్షారూపాన్ని తీసుకుంటుంది. ‘వేసవిలో మేఘం’ అనే ఉపమానమే తరువాతి సర్గను సూచిస్తుంది, అందులో భరతుడు పాదుకలను ప్రతిష్ఠించి రాముని రాక కోసం ఎదురుచూస్తాడు. ఇలా సారథితో మాట్లాడుతూ దుఃఖితుడైన భరతుడు అప్పుడు రాజమార్గం గుండా వెళ్తాడు. ‘మహోత్సవంలా వచ్చి’ అనే ఉపమానంతో అన్నయే ఉత్సవరూపంగా భావించబడ్డాడు.

అయోధ్యలో ప్రవేశించగానే అతడు, ఆ రాజు లేని, సింహం లేని గుహలా ఉన్న తండ్రి నివాసంలోకి ప్రవేశించాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో దృశ్యాన్ని నిలుపుతుంది — ఆ అంతఃపురం కాంతి విడిచినదై, దేవతలు విడిచిపోయిన, సూర్యుడు లేని పగటిలా ఉంది; అంతటా విభక్తమై (వెలవెలబోయి) ఉన్న దాన్ని చూసి, ఆత్మనిగ్రహం గలవాడైనా భరతుడు మిక్కిలి దుఃఖితుడై కన్నీరు విడిచాడు. ‘ఆత్మవాన్’ (ఆత్మనిగ్రహం గలవాడు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — ధైర్యం విడువనివాడు కూడా ఇక్కడ కన్నీటిని ఆపుకోలేడు. ఈ దృశ్యంతో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో భరతుడు తల్లులను అయోధ్యలో ఉంచి నందిగ్రామానికి వెళ్తాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதன் பரத்வாஜரிடம் விடைபெற்று, யமுனையையும் கங்கையையும் கடந்து, சிருங்கிபேரபுரத்திலிருந்து அயோத்தியை நோக்கிப் புறப்பட்டான்; இறுதியில் தொலைவிலிருந்தே சிதைந்த, மகிழ்ச்சியிழந்த நகரத்தைக் கண்டு சாரதியிடம் பேசினான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் அந்த நகரத்துக்குள் நுழைகிறான்; ஆனால் அவன் காண்பது அதன் முந்தைய வடிவுக்கு முற்றிலும் எதிரானது. இனிய ஆழ்ந்த ஒலி எழுப்பும் தேரில் வந்த பெரும்புகழ் கொண்ட தலைவன் விரைவாக அயோத்திக்குள் நுழைந்தான். முன்பு பாடல்களாலும் இசைக்கருவிகளாலும் ஒலித்துக்கொண்டிருந்த அந்த நகரம் இப்போது பூனைகளும் ஆந்தைகளும் திரியும் இடமாக இருந்தது — பூனைகளும் ஆந்தைகளும் அங்கே உலவுகின்றன; மனிதர்களும் யானைகளும் வீடுகளுக்குள் ஒடுங்கியிருக்கின்றனர். இருளால் தாக்கப்பட்ட, கரிய, ஒளியற்ற இரவைப் போல அது தோன்றுகிறது. தேரின் ஒலி மட்டுமே இங்கே ஒரே ஒலி; மற்றதெல்லாம் ஒலியற்றது. ‘ஆலீனநரவாரணா’ (மனிதர்களும் யானைகளும் ஒடுங்கியது) என்ற சொல்லால் கவிஞர் சொல்கிறார் — மனிதர்களும் யானைகளும் வீடுகளுக்குள்ளேயே ஒடுங்கிக் கிடக்கின்றனர்; அரச வீதிகள் வெறிச்சோடிக் கிடக்கின்றன.

இதற்குப் பின் கவிஞர் பதினைந்து உவமைகளாலேயே நகரத்தின் நிலையைக் காட்டுகிறார்; ஒவ்வோர் உவமையும் முந்தைய அழகுக்கும் இன்றைய அழிவுக்கும் இடையிலான முரணையே நிறுவுகிறது; புதிய நிகழ்வு எதுவும் இங்கே சொல்லப்படவில்லை. அது, செல்வத்தால் ஒளிவீசிய, ராகுவின் பகைவனான சந்திரனின் அன்பு மனைவி ரோகிணியைப் போல இருந்தது — உதித்த கிரகத்தால் கணவன் விழுங்கப்பட்டபோது அவள் தனியாக வேதனையுற்று நிற்கிறாள். அது கோடையில் வற்றிய மலையாற்றைப் போல — அதன் நீர் குறைவாகவும் வெதுவெதுப்பாகவும் கலங்கியும் உள்ளது; அதன் பறவைகள் வெப்பத்தால் வாடி ஓடிவிட்டன; அதன் மீன்களும் பெரிய மீன்களும் முதலைகளும் ஆழமான நீரில் ஒளிந்துகொண்டன. அது, நெருப்பிலிருந்து எழுந்த, புகையற்ற, பொன்னிறச் சுடரைப் போல — பின்னர் ஹவிஸ் தெளிக்கப்பட்டதும் அது அணைந்துவிட்டது; முன்பு ஒளி, இப்போது மறைவு. அது, பெரும்போரில் வீழ்ந்த படையைப் போல — அதன் கவசங்கள் சிதைந்தன, யானைகளும் குதிரைகளும் தேர்களும் கொடிகளும் உடைந்தன, சிறந்த வீரர்கள் கொல்லப்பட்டனர். அது, நுரையோடும் ஒலியோடும் கடலிலிருந்து எழுந்த அலையைப் போல — காற்று அடங்கியதும் அது ஒலியற்றுத் தளர்ந்துவிட்டது. அது, சோமம் பிழியும் காலம் நன்கு முடிந்த பின் வேள்விக் கருவிகள் அனைத்தாலும், அழகிய யாஜகர்களாலும் கைவிடப்பட்டு ஒலியற்றுப்போன வேதிகையைப் போல — முன்பு மந்திர ஒலி இருந்த இடத்தில் இப்போது மௌனம். அது, மாட்டுத்தொழுவத்தின் நடுவே வேதனையோடு நின்று, புதிய புல்லை மேயாமல், காளையால் கைவிடப்பட்டு ஏங்கும் பசுவைப் போல இருந்தது. இங்கே எல்லா உவமைகளிலும் உவமேயம் ஒன்றே — அயோத்தி; உவமானங்களோ பலவகையானவை; ஆனால் அனைத்திலும் பொதுவான பண்பு ஒன்றே — முன்பு ஒளியும் ஒலியும் உயிர்ப்பும் இருந்த இடத்தில் இப்போது அவை இல்லை. கவிஞர் எங்கும் ‘நகரம் வெறிச்சோடியது’ என்று சொல்லவில்லை; உவமைகளாலேயே அதைக் காட்டுகிறார்.

உவமைகளின் இரண்டாம் தொடர் மேலும் உருக்கமானது, ஏனெனில் இங்கே அணிகலனுக்கும் அதன் ஆதாரத்துக்கும் இடையிலான பிரிவே வருணிக்கப்படுகிறது. அது, உயர்ந்த இனத்தைச் சேர்ந்த, பிரபாகரம் முதலிய, மிக மென்மையான, ஒளிவீசுவது போன்ற சிறந்த இரத்தினங்கள் நீக்கப்பட்ட புதிய முத்துமாலையைப் போல — இரத்தினங்கள் அகற்றப்பட்டன, நூல் மட்டுமே எஞ்சியுள்ளது. அது, புண்ணியம் தீர்ந்ததால் திடீரென்று தன் இடத்திலிருந்து நழுவி, பரந்த ஒளி சுருங்கி, வானிலிருந்து விழுந்த நட்சத்திரத்தைப் போல. அது, வசந்தத்தின் முடிவில் மலர்கள் நிறைந்து மதங்கொண்ட வண்டுகளால் பொலிந்து, பின் வேகமான காட்டுத்தீயால் கருகி வாடிய காட்டுக் கொடியைப் போல. அதன் வணிகர்கள் திகைத்து நின்றனர், கடைகளும் சந்தைகளும் சுருங்கிவிட்டன; அதனால் அது மேகங்கள் சூழ்ந்து சந்திரனும் நட்சத்திரங்களும் மறைந்த வானத்தைப் போலத் தோன்றுகிறது. சிறந்த மது தீர்ந்து உடைந்த கிண்ணங்கள் சிதறிக் கிடக்கும் அது, குடிகாரர்கள் கொல்லப்பட்டுச் சிதைந்து சீர்செய்யப்படாத மதுக்கூடத்தைப் போல. தரை வெட்டப்பட்டுத் தாழ்ந்து, உடைந்த பாத்திரங்கள் நிறைந்து, நீர் தீர்ந்து, உடைந்து விழுந்த தண்ணீர்ப் பந்தலைப் போல அது இருந்தது — வழிப்போக்கர்கள் நீர் பெற்ற பந்தலே உடைந்துவிட்டது. பெரியதும், நீண்டு இழுக்கப்பட்டதும், வேகமிக்க வீரர்களின் முடிச்சுகள் பூட்டப்பட்டதுமான அது, அம்புகளால் அறுக்கப்பட்டு வில்லிலிருந்து தரையில் விழுந்த நாணைப் போல. இறுதியில் — போரில் வல்ல குதிரைவீரனால் திடீரென்று செலுத்தப்பட்டு, எதிர்ப்படையால் கொல்லப்பட்டு வீழ்த்தப்பட்ட பெண் குதிரையைப் போல அது காணப்படுகிறது. இந்த உவமைகள் ஒட்டுமொத்தமாக ஒரே பொருளைச் சொல்கின்றன — நகரம் அழியவில்லை, அதன் உயிர் போய்விட்டது; தேர், வில், குதிரை, வேதிகை, தண்ணீர்ப் பந்தல் என வாழ்வின் கருவிகள் அனைத்தும் உடைந்தவையாகவே இங்கே காட்டப்படுகின்றன. ‘குடிகாரர்கள் கொல்லப்பட்ட மதுக்கூடம்’ என்ற உவமையில் குடிகாரர்களே கொல்லப்பட்டனர், இருக்கைகளும் உடைந்தன; ‘உடைந்த தண்ணீர்ப் பந்தல்’ என்பதில் தூண்கள் விழுந்தன, நீரும் தீர்ந்தது. இவ்வாறு ஒவ்வோர் உவமானத்திலும் அழகு மட்டுமன்றி அதன் பயனும் அழிந்துவிட்டது — இரத்தினங்களின்றி மாலை அணிகலன் அன்று, வில்லின்றி நாண் ஆயுதம் அன்று, குதிரைவீரனின்றிப் பெண் குதிரை வாகனம் அன்று.

உவமைத் தொடருக்குப் பின் காட்சி மாறுகிறது — இப்போது பரதனே பேசுகிறான். தேரில் இருந்த, தசரதனின் மகனான செல்வம் மிக்க அவன், சிறந்த தேரைச் செலுத்திக்கொண்டிருந்த சாரதியிடம் சொன்னான்: ‘இன்று முன்போல அயோத்தியில் எங்கும் பரவிய ஆழ்ந்த பாடல் இசை ஒலி ஏன் கேட்கவில்லை? மதுவின் மணமும், மாலைகளின் மணமும், எங்கும் பரவிய சந்தன அகில் மணமும் சுற்றிலும் ஏன் வீசவில்லை? சிறந்த வாகனங்களின் ஒலியும், இனிய குதிரைக் கனைப்பும், மதங்கொண்ட யானைகளின் பிளிறலும், தேர்களின் பேரொலியும் எங்கே போயின?’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — பரதன் காட்சியை வருணிக்கவில்லை, ஒலிகளும் மணங்களும் இல்லாததையே எண்ணுகிறான். கேட்டலும் முகர்தலும் நகர வாழ்வுக்குச் சாட்சிகள்; அவற்றின் மௌனமே நகரத்தின் மரணத்தைச் சுட்டுகிறது. ‘மூர்ச்சித:’ என்ற சொல் இருமுறை பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளது — ஒருமுறை ஒலியைப் பற்றி, மறுமுறை மணத்தைப் பற்றி; இரண்டிலும் அதன் பொருள் ‘அடர்ந்தது, எங்கும் பரவியது’ என்பதே. முன்பு நகரத்தில் பரவியிருந்த ஒலியும் மணமும் இப்போது இல்லை என்பதே பரதனின் கேள்வியின் கருத்து.

சாரதி எந்த மறுமொழியும் சொல்லவில்லை; பரதனே காரணத்தைச் சொல்கிறான்: ‘ராமன் நாடுகடத்தப்பட்டதால் இந்த நகரத்தில் இப்போது அவை எதுவும் கேட்கவில்லை. ராமன் சென்றுவிட்டதால் வருந்தும் இளைஞர்கள் சந்தன அகில் மணங்களையும் விலையுயர்ந்த காட்டு மலர் மாலைகளையும் அனுபவிப்பதில்லை; வண்ண மாலைகள் அணிந்த மனிதர்கள் வெளியே உலாச் செல்வதில்லை. ராமனைப் பற்றிய துயரால் வாடிய நகரத்தில் திருவிழாக்கள் நடப்பதில்லை. என் தமையனோடு சேர்ந்தே இந்த நகரத்தின் அந்த ஒளியும் போய்விட்டது என்பது உறுதி.’ ‘என் தமையனோடு’ என்ற சொல்லால் பரதன் தன் குற்றத்தைக் குறிப்பிடவில்லை, கைகேயியின் பெயரையும் எடுக்கவில்லை; எல்லாத் துயரத்துக்கும் வேர் ராமனின் பிரிவே என்று அவன் அறிகிறான். ‘ராமன் சென்றதால்’, ‘ராமன் நாடுகடத்தப்பட்டதால்’, ‘ராமனைப் பற்றிய துயரால் வாடிய நகரத்தில்’ என்ற மூன்று சொற்றொடர்களால் மூன்று சுலோகங்களில் ஒரே காரணம் மீண்டும் மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது.

‘இந்த அயோத்தி ஒளிரவில்லை — மழையோடு கூடிய வளர்பிறை இரவைப் போல மாசடைந்திருக்கிறது’ என்று அவன் சொல்கிறான்; வளர்பிறையின் இரவும் மழையால் மாசடைகிறது என்பது கருத்து. ‘பெருந்திருவிழாவைப் போல வந்து, கோடையில் மேகம் போல, என் தமையன் அயோத்தியில் எப்போதுதான் மகிழ்ச்சியை உண்டாக்குவான்? அழகிய உடை அணிந்து, தலைநிமிர்ந்து நடக்கும் இளைஞர்கள் கூட்டமாகச் செல்வதால் அயோத்தியின் பெருவீதிகள் எப்போது ஒளிரும்?’ இங்கே முதன்முறையாக நம்பிக்கை கேட்கிறது — புலம்பல் காத்திருத்தலின் வடிவைப் பெறுகிறது. ‘கோடையில் மேகம்’ என்ற உவமையே அடுத்த சர்க்கத்தை முன்னறிவிக்கிறது; அதில் பரதன் பாதுகைகளை நிறுவி ராமனின் வருகையை எதிர்பார்க்கிறான். இவ்வாறு சாரதியுடன் பேசிக்கொண்டே துயருற்ற பரதன் அப்போது அரச வீதியில் செல்கிறான். ‘பெருந்திருவிழாவைப் போல வந்து’ என்ற உவமையால் தமையனே திருவிழாவின் வடிவாகக் கற்பனை செய்யப்படுகிறான்.

அயோத்திக்குள் நுழைந்தவுடனேயே அவன், அந்த அரசனை இழந்த, சிங்கமற்ற குகையைப் போன்ற தந்தையின் இருப்பிடத்துக்குள் நுழைந்தான். இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் காட்சியை நிறுத்துகிறது — அந்த அந்தப்புரம் ஒளியிழந்து, தேவர்களால் இழுத்துச் செல்லப்பட்டதுபோலச் சூரியனற்ற பகலைப் போல இருந்தது; அது எங்கும் பிரிந்து கிடப்பதைக் கண்டு, மன உறுதி உடையவனாக இருந்தும் பரதன் மிகவும் துயருற்றுக் கண்ணீர் சொரிந்தான். ‘ஆத்மவான்’ (மன உறுதி உடையவன்) என்ற சொல்லால் கவிஞர் சுட்டுவது — மன உறுதியைக் கைவிடாதவனும் இங்கே கண்ணீரைத் தடுக்க இயலவில்லை. இந்தக் காட்சியோடு சர்க்கம் நிறைவடைகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் பரதன் தாய்மார்களை அயோத்தியில் விட்டுவிட்டு நந்திகிராமத்துக்குச் செல்வான்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಭರದ್ವಾಜರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಯಮುನೆಯನ್ನೂ ಗಂಗೆಯನ್ನೂ ದಾಟಿ, ಶೃಂಗವೇರಪುರದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯತ್ತ ಹೊರಟಿದ್ದನು; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೂರದಿಂದಲೇ ಧ್ವಂಸಗೊಂಡ, ಆನಂದವಿಲ್ಲದ ನಗರವನ್ನು ಕಂಡು ಸಾರಥಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಕಾಣುವುದು ಅದರ ಹಿಂದಿನ ರೂಪಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು. ಸ್ನಿಗ್ಧವೂ ಗಂಭೀರವೂ ಆದ ಘೋಷವುಳ್ಳ ರಥದಲ್ಲಿ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಾ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಪ್ರಭು ಬೇಗನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಹಿಂದೆ ಗೀತ-ವಾದ್ಯಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ನಗರ ಈಗ ಬೆಕ್ಕುಗಳೂ ಗೂಬೆಗಳೂ ಸಂಚರಿಸುವ ತಾಣವಾಗಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಬೆಕ್ಕುಗಳೂ ಗೂಬೆಗಳೂ ಅಲೆಯುತ್ತಿವೆ, ಮನುಷ್ಯರೂ ಆನೆಗಳೂ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದಾರೆ. ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಕಪ್ಪಾದ, ಬೆಳಕಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಅದು ತೋರುತ್ತದೆ. ರಥದ ಘೋಷವೇ ಇಲ್ಲಿ ಏಕೈಕ ಶಬ್ದ; ಉಳಿದುದೆಲ್ಲ ನಿಃಶಬ್ದ. ‘ಆಲೀನನರವಾರಣಾ’ (ಮನುಷ್ಯರೂ ಆನೆಗಳೂ ಅಡಗಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಹೇಳುವುದೇನೆಂದರೆ — ಮನುಷ್ಯರೂ ಆನೆಗಳೂ ಮನೆಗಳಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದ್ದಾರೆ, ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳು ಶೂನ್ಯವಾಗಿವೆ.

ಇದರ ನಂತರ ಕವಿ ಹದಿನೈದು ಉಪಮೆಗಳಿಂದಲೇ ನಗರದ ದಶೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಮೆಯೂ ಹಿಂದಿನ ಶೋಭೆ ಮತ್ತು ಈಗಿನ ನಾಶಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಹೊಸ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶೋಭೆಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುವ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಅದು, ರಾಹುವಿನ ಶತ್ರುವಾದ ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿ ರೋಹಿಣಿಯಂತಿತ್ತು — ಉದಿಸಿದ ಗ್ರಹವು ಪತಿಯನ್ನು ನುಂಗಿದಾಗ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ. ಅದು ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಡಕಲಾದ ಬೆಟ್ಟದ ನದಿಯಂತಿತ್ತು — ಅದರ ನೀರು ಸ್ವಲ್ಪ, ಬಿಸಿ, ಕಲಕಿದ್ದು; ಅದರ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬೆಂದು ಓಡಿಹೋಗಿವೆ; ಅದರ ಮೀನುಗಳೂ ಮೊಸಳೆಗಳೂ ಆಳವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅಡಗಿವೆ. ಅದು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯಂತಿತ್ತು, ಅನಂತರ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ (ನೀರಿನಿಂದ) ಸಿಂಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಆರಿಹೋದ ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ — ಹಿಂದೆ ದೀಪ್ತಿ, ಈಗ ವಿಲಯ. ಅದು ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿದ ಸೈನ್ಯದಂತಿತ್ತು — ಅದರ ಕವಚಗಳು ಧ್ವಂಸಗೊಂಡಿವೆ, ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ರಥ-ಧ್ವಜಗಳು ಮುರಿದಿವೆ, ಪ್ರವೀರರು ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದು ಸಾಗರದಿಂದ ನೊರೆಸಹಿತ, ಘೋಷಸಹಿತ ಮೇಲೆದ್ದು, ಗಾಳಿ ಶಾಂತವಾದಾಗ ನಿಃಶಬ್ದವೂ ಶಿಥಿಲವೂ ಆದ ಅಲೆಯಂತಿತ್ತು. ಅದು ಸೋಮಾಭಿಷವಕಾಲ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಾಯುಧಗಳಿಂದಲೂ ಸುಂದರರಾದ ಯಾಜಕರಿಂದಲೂ ತೊರೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ದನಿಯಡಗಿದ ಯಜ್ಞವೇದಿಕೆಯಂತಿತ್ತು — ಹಿಂದೆ ಎಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಘೋಷವಿತ್ತೋ ಅಲ್ಲಿ ಈಗ ಮೌನ. ಅದು ಗೋಶಾಲೆಯ ನಡುವೆ ಆರ್ತಳಾಗಿ ನಿಂತು, ಹೊಸ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಮೇಯದೆ, ಗೂಳಿಯಿಂದ ತೊರೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಹಂಬಲಿಸುವ ಹಸುವಿನಂತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಉಪಮೆಗಳಲ್ಲೂ ಉಪಮೇಯ ಒಂದೇ — ಅಯೋಧ್ಯೆ; ಉಪಮಾನಗಳು ನಾನಾಬಗೆಯವು, ಆದರೆ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮ ಒಂದೇ — ಹಿಂದೆ ಎಲ್ಲಿ ದೀಪ್ತಿ, ಶಬ್ದ, ಚೇತನ ಇದ್ದವೋ ಅಲ್ಲಿ ಈಗ ಅವಿಲ್ಲ. ಕವಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ‘ನಗರ ಶೂನ್ಯವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಉಪಮೆಗಳಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಉಪಮೆಗಳ ಎರಡನೆಯ ಸರಣಿ ಇನ್ನೂ ಕರುಣಾಜನಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಆಭರಣ ಮತ್ತು ಅದರ ಆಧಾರಗಳ ಅಗಲಿಕೆಯನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದು ಉತ್ತಮ ಜಾತಿಯ, ಪ್ರಭಾಕರ ಮೊದಲಾದ, ಅತಿ ಸ್ನಿಗ್ಧವಾದ, ಜ್ವಲಿಸುವಂತಿದ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಣಿಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಹೊಸ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರದಂತಿತ್ತು — ರತ್ನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗಿದೆ, ದಾರ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ. ಅದು ಪುಣ್ಯಕ್ಷಯದಿಂದ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಜಾರಿದ, ಕಾಂತಿಯ ವಿಸ್ತಾರ ಕುಗ್ಗಿದ, ಆಕಾಶದಿಂದ ಬಿದ್ದ ನಕ್ಷತ್ರದಂತಿತ್ತು. ಅದು ವಸಂತದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೂಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಮದಿಸಿದ ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ವೇಗವಾದ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟು ಬಾಡಿದ ವನಲತೆಯಂತಿತ್ತು. ಅದರ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಅಂಗಡಿ-ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮುಚ್ಚಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಮೋಡಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಚಂದ್ರ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮರೆಯಾದ ಆಕಾಶದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಪಾನೀಯ ಮುಗಿದ, ಒಡೆದ ಬಟ್ಟಲುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅದು, ಕುಡುಕರು ಹತರಾದ, ಧ್ವಂಸಗೊಂಡ, ಶುಚಿಗೊಳಿಸದ ಪಾನಶಾಲೆಯಂತಿತ್ತು. ನೆಲ ಕಿತ್ತುಹೋಗಿ ತಗ್ಗಾದ, ಒಡೆದ ಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅದು, ನೀರು ಮುಗಿದು, ಮುರಿದು ಬಿದ್ದ ಅರವಟ್ಟಿಗೆಯಂತಿತ್ತು — ಪಥಿಕರು ನೀರು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅರವಟ್ಟಿಗೆಯೇ ಮುರಿದಿದೆ. ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಚಾಚಿದ್ದ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳ ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಕುಣಿಕೆಯಿಂದ ಬಿಗಿದಿದ್ದ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಆಯುಧದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹುರಿಯಂತೆ ಅದಿತ್ತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ — ಯುದ್ಧಕುಶಲನಾದ ಸವಾರನಿಂದ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯದಿಂದ ಹತಳಾಗಿ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟ ಹೆಣ್ಣುಕುದುರೆಯಂತೆ ಅದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪಮೆಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಒಂದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ — ನಗರ ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ, ಅದರ ಪ್ರಾಣ ಹೊರಟುಹೋಗಿದೆ; ರಥ, ಬಿಲ್ಲು, ಕುದುರೆ, ವೇದಿಕೆ, ಅರವಟ್ಟಿಗೆ — ಹೀಗೆ ಜೀವನದ ಎಲ್ಲ ಉಪಕರಣಗಳೂ ಮುರಿದಿರುವುದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಹತಶೌಂಡಾ ಪಾನಭೂಮಿಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಕುಡುಕರೇ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆಸನಗಳು ಮುರಿದಿವೆ; ‘ಮುರಿದ ಅರವಟ್ಟಿಗೆ’ಯಲ್ಲಿ ಕಂಬಗಳು ಬಿದ್ದಿವೆ, ನೀರು ಮುಗಿದಿದೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಮಾನದಲ್ಲೂ ಶೋಭೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದರ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ನಾಶವಾಗಿದೆ — ರತ್ನಗಳಿಲ್ಲದ ಹಾರ ಆಭರಣವಲ್ಲ, ಬಿಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಹುರಿ ಆಯುಧವಲ್ಲ, ಸವಾರನಿಲ್ಲದ ಹೆಣ್ಣುಕುದುರೆ ವಾಹನವಲ್ಲ.

ಉಪಮಾಪರಂಪರೆಯ ನಂತರ ದೃಶ್ಯ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಈಗ ಭರತನೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಆ ದಶರಥಾತ್ಮಜನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಾರಥಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಇಂದು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಗಂಭೀರವಾದ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ ಗೀತ-ವಾದ್ಯಗಳ ನಿನಾದ ಏಕೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿಲ್ಲ? ವಾರುಣಿಯ ಮದಗಂಧವೂ ಹೂಮಾಲೆಗಳ ಗಂಧವೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದ ಚಂದನ-ಅಗರುಗಳ ಗಂಧವೂ ಸುತ್ತಲೂ ಬೀಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಹನಗಳ ಘೋಷ, ಅತಿ ಸ್ನಿಗ್ಧವಾದ ಕುದುರೆಗಳ ಹೇಷಾರವ, ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳ ಘೀಳು, ರಥಗಳ ಮಹಾಧ್ವನಿ — ಇವೆಲ್ಲ ಎಲ್ಲಿ ಹೋದವು?’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ್ದು — ಭರತನು ದೃಶ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಶಬ್ದಗಳ ಮತ್ತು ಗಂಧಗಳ ಅಭಾವವನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಿವಿಯೂ ಮೂಗೂ ನಗರದ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು; ಅವುಗಳ ಮೌನವೇ ನಗರದ ಮರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮೂರ್ಛಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಒಮ್ಮೆ ಶಬ್ದದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಗಂಧದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ; ಎರಡೆಡೆಯೂ ಅದರ ಅರ್ಥ ‘ಘನೀಭೂತವಾದ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ’ ಎಂದು. ಹಿಂದೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದ ಶಬ್ದವೂ ಗಂಧವೂ ಈಗ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಭರತನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಆಶಯ.

ಸಾರಥಿ ಯಾವ ಉತ್ತರವನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಭರತನೇ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನು ಗಡೀಪಾರಾದ ಮೇಲೆ ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಈಗ ಅದೇನೂ ಕೇಳಿಬರುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಸಂತಪ್ತರಾದ ತರುಣರು ಚಂದನ-ಅಗರುಗಳ ಗಂಧವನ್ನೂ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ವನಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಜನರು ಹೊರಗೆ ವಿಹಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ನಗರದಲ್ಲಿ ಉತ್ಸವಗಳು ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನೊಡನೆಯೇ ಈ ನಗರದ ಆ ಕಾಂತಿಯೂ ಹೋಯಿತು.’ ‘ನನ್ನ ಅಣ್ಣನೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೆಸರನ್ನೂ ಎತ್ತುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲ ಶೋಕದ ಮೂಲ ರಾಮವಿರಹವೇ ಎಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲನು. ‘ಗತೇ ರಾಮೇ’ (ರಾಮನು ಹೋದ ಮೇಲೆ), ‘ರಾಮೇ ವಿವಾಸಿತೇ’ (ರಾಮನು ಗಡೀಪಾರಾದ ಮೇಲೆ), ‘ರಾಮಶೋಕಾರ್ದಿತೇ ಪುರೇ’ (ರಾಮಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ನಗರದಲ್ಲಿ) — ಈ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕಾರಣವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಈ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ — ಮಳೆಯಿಂದ ಮಸುಕಾದ ಬೆಳದಿಂಗಳ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಮಲಿನವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ರಾತ್ರಿಯೂ ಮಳೆಯಿಂದ ಮಲಿನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ಯಾವಾಗ ತಾನೆ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನು ಮಹೋತ್ಸವದಂತೆ ಬಂದು, ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮೋಡದಂತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವನು? ಸುಂದರ ವೇಷದ, ತಲೆಯೆತ್ತಿ ನಡೆಯುವ ತರುಣರು ಓಡಾಡುವುದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳು ಯಾವಾಗ ಶೋಭಿಸುವವು?’ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಆಸೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ — ವಿಲಾಪ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮೋಡ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಸೂಚಕ, ಅಲ್ಲಿ ಭರತನು ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸಾರಥಿಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ದುಃಖಿತನಾದ ಭರತನು ಆಗ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಹೋತ್ಸವದಂತೆ ಬಂದು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅಣ್ಣನನ್ನೇ ಉತ್ಸವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಲೇ ಅವನು ಆ ನರೇಂದ್ರನಿಲ್ಲದ, ಸಿಂಹವಿಲ್ಲದ ಗುಹೆಯಂತಿದ್ದ ತಂದೆಯ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ಆ ಅಂತಃಪುರ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸೆಳೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದ ದಿನದಂತಿತ್ತು; ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಿಭಾಗವಾಗಿ ನೋಡಿ, ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಭರತನು ಅತಿ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದನು. ‘ಆತ್ಮವಾನ್’ (ಆತ್ಮಸಂಯಮಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಬಿಡದವನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ತಡೆಯಲಾರನು. ಈ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ನಂದಿಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವನು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ ഭരദ്വാജനോടു യാത്രപറഞ്ഞ്, യമുനയും ഗംഗയും കടന്ന്, ശൃംഗവേരപുരത്തിൽനിന്ന് അയോധ്യയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടിരുന്നു; ഒടുവിൽ ദൂരെനിന്നുതന്നെ തകർന്നതും ആനന്ദമറ്റതുമായ നഗരം കണ്ട് സാരഥിയോടു സംസാരിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം ആ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; എന്നാൽ അദ്ദേഹം കാണുന്നത് അതിന്റെ പഴയ രൂപത്തിൽനിന്നു തീർത്തും വിപരീതമാണ്. സ്നിഗ്ധവും ഗംഭീരവുമായ ഘോഷമുള്ള രഥത്തിൽ സമീപിച്ച മഹായശസ്വിയായ പ്രഭു വേഗം അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ചു. മുമ്പ് ഗീതവാദ്യങ്ങളാൽ മുഖരിതമായിരുന്ന ആ നഗരത്തിൽ ഇപ്പോൾ പൂച്ചകളും മൂങ്ങകളും ചുറ്റിനടക്കുന്നു; മനുഷ്യരും ആനകളും വീടുകളിൽ ഒതുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഇരുട്ടു ബാധിച്ച, കറുത്ത, പ്രകാശമില്ലാത്ത രാത്രിയെപ്പോലെ അതു തോന്നിച്ചു. രഥത്തിന്റെ ഘോഷം മാത്രമാണ് ഇവിടെയുള്ള ഒരേയൊരു ശബ്ദം; മറ്റെല്ലാം നിശ്ശബ്ദം. ‘ആലീനനരവാരണാ’ (മനുഷ്യരും ആനകളും ഒതുങ്ങിയിരിക്കുന്നവൾ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി പറയുന്നു — മനുഷ്യരും ആനകളും വീടുകളിൽത്തന്നെ ഒതുങ്ങിയിരിക്കുന്നു, രാജവീഥികൾ ശൂന്യമാണ്.

ഇനിമുതൽ കവി പതിനഞ്ച് ഉപമകളിലൂടെമാത്രം നഗരത്തിന്റെ അവസ്ഥ കാണിക്കുന്നു; ഓരോ ഉപമയും പഴയ ശോഭയും ഇന്നത്തെ നാശവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യംതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു; പുതിയൊരു വൃത്താന്തവും ഇവിടെ പറയപ്പെടുന്നില്ല. ശ്രീയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന പ്രഭയുണ്ടായിരുന്ന അവൾ, രാഹുവിന്റെ ശത്രുവായ ചന്ദ്രന്റെ പ്രിയപത്നിയായ രോഹിണിയെപ്പോലെയായിരുന്നു — ഉദിച്ചുയർന്ന ഗ്രഹം ഭർത്താവിനെ ഗ്രസിച്ചപ്പോൾ ഒറ്റയ്ക്കു പീഡിതയായി നിൽക്കുന്നവൾ. വേനലിൽ മെലിഞ്ഞ മലയരുവിയെപ്പോലെയായിരുന്നു അവൾ — അതിലെ ജലം കുറഞ്ഞതും ചൂടുള്ളതും കലങ്ങിയതുമാണ്; അതിലെ പക്ഷികൾ ചൂടേറ്റു തളർന്ന് ഓടിപ്പോയി; മീനുകളും വലിയ മത്സ്യങ്ങളും മുതലകളും ആഴമുള്ള ജലത്തിൽ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നു. അഗ്നിയിൽനിന്ന് ഉയർന്ന, പുകയില്ലാത്ത, സ്വർണപ്രഭയുള്ള ജ്വാലപോലെയായിരുന്നു അവൾ — പിന്നീട് ഹവിസ്സുകൊണ്ടു നനയ്ക്കപ്പെട്ട് അണഞ്ഞുപോയത്; മുമ്പു ദീപ്തി, ഇപ്പോൾ ലയം. മഹായുദ്ധത്തിൽ വിപത്തിൽപ്പെട്ട സേനപോലെയായിരുന്നു അവൾ — അതിന്റെ കവചങ്ങൾ തകർന്നു, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും കൊടികളും ഒടിഞ്ഞു, പ്രമുഖവീരർ കൊല്ലപ്പെട്ടു. സമുദ്രത്തിൽനിന്നു പതയോടും ശബ്ദത്തോടുംകൂടി ഉയർന്ന തിരമാലപോലെയായിരുന്നു അവൾ — കാറ്റു ശമിച്ചപ്പോൾ ശബ്ദമില്ലാതെ തളർന്നുപോയത്. സോമയാഗത്തിന്റെ സമയം നന്നായി പൂർത്തിയായശേഷം എല്ലാ യജ്ഞായുധങ്ങളാലും സുന്ദരരായ യാജകരാലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട, ശബ്ദമറ്റ വേദിപോലെയായിരുന്നു അവൾ — മുമ്പു മന്ത്രഘോഷമുണ്ടായിരുന്നിടത്ത് ഇപ്പോൾ മൗനം. തൊഴുത്തിനു നടുവിൽ ആർത്തയായി നിൽക്കുന്ന, പുതിയ പുല്ലു തിന്നാതെ, കാളയാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട് ഉത്കണ്ഠയോടെ നിൽക്കുന്ന പശുവിനെപ്പോലെയുമായിരുന്നു അവൾ. ഇവിടെ എല്ലാ ഉപമകളിലും ഉപമേയം ഒന്നുതന്നെ — അയോധ്യ; ഉപമാനങ്ങൾ പലവിധമാണ്, എന്നാൽ എല്ലാറ്റിലും ഒരേ സാധാരണധർമം — മുമ്പ് ദീപ്തിയും ശബ്ദവും ചൈതന്യവുമുണ്ടായിരുന്നിടത്ത് ഇപ്പോൾ അവയില്ല. ‘നഗരം ശൂന്യമാണ്’ എന്നു കവി ഒരിടത്തും പറയുന്നില്ല; ഉപമകളിലൂടെമാത്രം അതു കാണിക്കുന്നു.

ഉപമകളുടെ രണ്ടാം പരമ്പര കൂടുതൽ കരുണമാണ്, കാരണം ഇവിടെ ആഭരണവും ആധാരവും തമ്മിലുള്ള വേർപാടാണ് വർണിക്കപ്പെടുന്നത്. ജാതിശ്രേഷ്ഠവും പ്രഭ ചൊരിയുന്നതും അതിസ്നിഗ്ധവും ജ്വലിക്കുന്നതുപോലുള്ളതുമായ ഉത്തമരത്നങ്ങൾ വേർപെട്ട പുതിയ മുത്തുമാലപോലെയായിരുന്നു അവൾ — രത്നങ്ങൾ എടുത്തുമാറ്റപ്പെട്ടു, ചരടുമാത്രം ശേഷിച്ചു. പുണ്യം ക്ഷയിച്ചതിനാൽ പെട്ടെന്നു സ്വസ്ഥാനത്തുനിന്ന് ഇളകി, ദ്യുതിയുടെ വ്യാപ്തി ചുരുങ്ങി, ആകാശത്തുനിന്നു വീണ നക്ഷത്രംപോലെയായിരുന്നു അവൾ. വസന്താന്തത്തിൽ പൂക്കളാൽ നിറഞ്ഞ്, മദിച്ച വണ്ടുകളാൽ ശോഭിച്ചിരുന്ന, എന്നാൽ പടർന്നുകയറിയ കാട്ടുതീയാൽ കരിഞ്ഞു വാടിയ വനലതപോലെയായിരുന്നു അവൾ. അവിടത്തെ വ്യാപാരികൾ അമ്പരന്നു, കടകളും അങ്ങാടികളും ചുരുങ്ങി; അതുകൊണ്ട് മേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട് ചന്ദ്രനും നക്ഷത്രങ്ങളും മറഞ്ഞ ആകാശംപോലെ അതു തോന്നിച്ചു. ഉത്തമപാനീയം തീർന്ന ഉടഞ്ഞ കോപ്പകൾ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന, മദ്യപർ നശിച്ച, തകർന്ന, വൃത്തിയാക്കാത്ത പാനശാലപോലെയായിരുന്നു അവൾ. തറ ഇടിഞ്ഞു താഴ്ന്ന്, പൊട്ടിയ പാത്രങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ്, ജലം തീർന്ന്, തകർന്നുവീണ തണ്ണീർപ്പന്തൽപോലെയായിരുന്നു അവൾ — വഴിയാത്രക്കാർക്കു ജലം ലഭിച്ചിരുന്ന ആ തണ്ണീർപ്പന്തൽതന്നെ തകർന്നു. ബലശാലികളുടേതും വിശാലവും വലിച്ചുകെട്ടിയതും കുരുക്കുകളോടുകൂടിയതുമായ, എന്നാൽ ബാണങ്ങളാൽ മുറിക്കപ്പെട്ട് ആയുധത്തിൽനിന്നു നിലത്തുവീണ ഞാൺപോലെയായിരുന്നു അവൾ. ഒടുവിൽ — യുദ്ധോത്സുകനായ ഒരു കുതിരക്കാരൻ പെട്ടെന്ന് ഓടിച്ച്, ശത്രുസൈന്യം കൊന്നുവീഴ്ത്തിയ പെൺകുതിരയെപ്പോലെ അവൾ കാണപ്പെടുന്നു. ഈ ഉപമകൾ സമഷ്ടിയായി ഒരേ അർഥം പറയുന്നു — നഗരം നശിച്ചിട്ടില്ല, എന്നാൽ അതിന്റെ പ്രാണൻ പോയിരിക്കുന്നു; രഥം, വില്ല്, കുതിര, വേദി, തണ്ണീർപ്പന്തൽ എന്നിങ്ങനെ ജീവിതത്തിന്റെ എല്ലാ ഉപകരണങ്ങളും തകർന്നതായാണ് ഇവിടെ കാണിക്കുന്നത്. ‘മദ്യപർ നശിച്ച പാനശാല’ എന്ന ഉപമയിൽ മദ്യപർതന്നെ നശിച്ചു, ഇരിപ്പിടങ്ങൾ തകർന്നു; ‘തകർന്ന തണ്ണീർപ്പന്തൽ’ എന്നതിൽ തൂണുകൾ വീണു, ജലം തീർന്നു. ഇങ്ങനെ ഓരോ ഉപമാനത്തിലും ശോഭ മാത്രമല്ല നശിച്ചത്, അതിന്റെ പ്രയോജനവും നശിച്ചു — രത്നങ്ങളില്ലാതെ മാല ആഭരണമല്ല, വില്ലില്ലാതെ ഞാൺ ആയുധമല്ല, കുതിരക്കാരനില്ലാതെ പെൺകുതിര വാഹനമല്ല.

ഉപമാപരമ്പരയ്ക്കുശേഷം ദൃശ്യം മാറുന്നു — ഇപ്പോൾ ഭരതൻ സ്വയം സംസാരിക്കുന്നു. രഥത്തിലിരുന്ന ശ്രീമാനായ ദശരഥപുത്രൻ ശ്രേഷ്ഠരഥം ഓടിക്കുന്ന സാരഥിയോടു പറഞ്ഞു: ‘ഇന്ന് അയോധ്യയിൽ മുമ്പത്തെപ്പോലെ ഗംഭീരവും എങ്ങും വ്യാപിച്ചതുമായ ഗീതവാദ്യഘോഷം കേൾക്കാത്തതെന്ത്? വാരുണീമദ്യത്തിന്റെ ഗന്ധവും പൂമാലകളുടെ ഗന്ധവും എങ്ങും വ്യാപിച്ച ചന്ദനാഗരുഗന്ധവും ചുറ്റും വീശുന്നില്ല. ശ്രേഷ്ഠവാഹനങ്ങളുടെ ഘോഷവും അതിസ്നിഗ്ധമായ കുതിരച്ചിനപ്പും മദിച്ച ആനകളുടെ ഗർജനവും രഥങ്ങളുടെ വലിയ ശബ്ദവും എവിടെപ്പോയി?’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ഭരതൻ ദൃശ്യം വർണിക്കുന്നില്ല, ശബ്ദങ്ങളുടെയും ഗന്ധങ്ങളുടെയും അഭാവമാണ് എണ്ണുന്നത്. കേൾവിയും ഘ്രാണവുമാണ് നഗരജീവിതത്തിന്റെ സാക്ഷികൾ; അവയുടെ മൗനംതന്നെ നഗരത്തിന്റെ മരണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മൂർച്ഛിതഃ’ എന്ന പദം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരിക്കൽ ശബ്ദത്തെക്കുറിച്ച്, ഒരിക്കൽ ഗന്ധത്തെക്കുറിച്ച്; രണ്ടിടത്തും അതിന്റെ അർഥം ‘ഘനീഭവിച്ച, എങ്ങും വ്യാപിച്ച’ എന്നാണ്. മുമ്പ് നഗരത്തിൽ വ്യാപിച്ചിരുന്ന ശബ്ദവും ഗന്ധവും ഇപ്പോൾ ഇല്ല എന്നതാണ് ഭരതന്റെ ചോദ്യത്തിന്റെ ആശയം.

സാരഥി ഒരു മറുപടിയും പറയുന്നില്ല; ഭരതൻ സ്വയംതന്നെ കാരണം പറയുന്നു: ‘രാമൻ നാടുകടത്തപ്പെട്ടതിനാൽ ഈ നഗരത്തിൽ ഇപ്പോൾ അതൊന്നും കേൾക്കുന്നില്ല. രാമൻ പോയതിനാൽ സന്തപ്തരായ യുവാക്കൾ ചന്ദനാഗരുഗന്ധങ്ങളും വിലയേറിയ വനമാലകളും ഉപയോഗിക്കുന്നില്ല; ചിത്രമാലകളണിഞ്ഞ് പുരുഷന്മാർ പുറത്തേക്ക് ഉല്ലാസയാത്ര പോകുന്നില്ല. രാമശോകത്താൽ പീഡിതമായ നഗരത്തിൽ ഉത്സവങ്ങൾ നടക്കുന്നില്ല. ഈ നഗരത്തിന്റെ ആ ദ്യുതി തീർച്ചയായും എന്റെ സഹോദരനോടൊപ്പം പോയിരിക്കുന്നു.’ ‘എന്റെ സഹോദരനോടൊപ്പം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഭരതൻ തന്റെ ദോഷം പരാമർശിക്കുന്നില്ല, കൈകേയിയുടെ പേരും എടുക്കുന്നില്ല; ശോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ മൂലം രാമവിരഹമാണെന്ന് അദ്ദേഹം അറിയുന്നു. ‘രാമൻ പോയതിനാൽ’, ‘രാമൻ നാടുകടത്തപ്പെട്ടതിനാൽ’, ‘രാമശോകത്താൽ പീഡിതമായ നഗരത്തിൽ’ എന്നീ മൂന്നു പദങ്ങളിലൂടെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഒരേ കാരണംതന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു.

‘ഈ അയോധ്യ ശോഭിക്കുന്നില്ല — മഴച്ചാറ്റലുള്ള നിലാവുരാത്രിപോലെ മലിനമായിരിക്കുന്നു’ എന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു; ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ രാത്രിപോലും മഴയാൽ മലിനമാകുന്നു എന്നാണ് ഭാവം. ‘മഹോത്സവംപോലെ വന്നെത്തി, വേനലിലെ മഴമേഘംപോലെ, എന്റെ സഹോദരൻ എന്നാണ് അയോധ്യയിൽ ഹർഷം ജനിപ്പിക്കുക? സുന്ദരവേഷധാരികളും തലയുയർത്തി നടക്കുന്നവരുമായ യുവാക്കൾ തിങ്ങിനിറഞ്ഞ് അയോധ്യയിലെ രാജവീഥികൾ എന്നാണ് ശോഭിക്കുക?’ ഇവിടെ ആദ്യമായി പ്രതീക്ഷ കേൾക്കുന്നു — വിലാപം കാത്തിരിപ്പിന്റെ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘വേനലിലെ മഴമേഘം’ എന്ന ഉപമതന്നെ അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ സൂചനയാണ്; അവിടെ ഭരതൻ പാദുകകൾ പ്രതിഷ്ഠിച്ച് രാമന്റെ വരവു കാത്തിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സാരഥിയോടു സംസാരിച്ചുകൊണ്ട് ദുഃഖിതനായ ഭരതൻ അപ്പോൾ രാജവീഥിയിലൂടെ പോകുന്നു. ‘മഹോത്സവംപോലെ വന്നെത്തി’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ സഹോദരൻതന്നെ ഉത്സവരൂപനായി സങ്കല്പിക്കപ്പെടുന്നു.

അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ച ഉടനെ, സിംഹമില്ലാത്ത ഗുഹയെപ്പോലെ ആ നരേന്ദ്രനില്ലാത്ത പിതാവിന്റെ വാസസ്ഥലത്തേക്ക് അദ്ദേഹം കടന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ ദൃശ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു — പ്രഭ നഷ്ടപ്പെട്ട ആ അന്തഃപുരം, ദേവന്മാർ സൂര്യനെ പിൻവലിച്ചെടുത്ത പകൽപോലെയായിരുന്നു; എല്ലായിടത്തും ശൂന്യമായ അതു നോക്കിക്കണ്ട്, ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവനായിട്ടും ഭരതൻ അതിദുഃഖിതനായി കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. ‘ആത്മവാൻ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ധൈര്യം കൈവിടാത്തവനും ഇവിടെ കണ്ണീർ തടയാൻ കഴിയുന്നില്ല. ഈ ദൃശ്യത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഭരതൻ അമ്മമാരെ അയോധ്യയിൽ ഏൽപ്പിച്ച് നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്കു പോകും.

In the previous sarga Bharata had taken leave of Bharadvāja, crossed the Yamunā and the Gaṅgā and set out from Śṛṅgaverapura towards Ayodhyā; at its end, seeing the city from afar, ruined and joyless, he had spoken to his charioteer. In this sarga he enters the city, and what he sees is the complete reverse of what it once was. Approaching in a chariot whose rumble was smooth and deep, the glorious prince swiftly entered Ayodhyā. The city that once rang with song and music was now a place where cats and owls roamed, and men and elephants kept indoors; it seemed like a black, lightless night overwhelmed by darkness. The rumble of the chariot was the only sound; everything else was silent, the people and even the elephants shut away in their houses and the royal roads empty.

From here the poet shows the state of the city through a chain of fifteen comparisons alone. Each sets former splendour against present ruin, and nothing new happens in the story. The city was like Rohiṇī, beloved wife of the moon, Rāhu's enemy: radiant with her own splendour, yet left alone and afflicted when a hostile planet rose and seized her husband. She was like a mountain stream shrunk in the hot season, its little water warm and troubled, its birds scorched and fled, its fish, carp and crocodiles sunk out of sight in the deep pools. She was like a smokeless golden flame risen from the fire, then drenched with the oblation and sunk away into nothing — first brilliance, now extinction. She was like an army caught in a great battle, its armour shattered, its elephants, horses, chariots and banners broken, its bravest heroes slain. She was like a wave that rose from the sea foaming and roaring and then, when the wind fell, lay flat and silent. She was like an altar abandoned by all the sacrificial implements and by the handsome priests, fallen silent after the hour of the soma-pressing — where the chanting of mantras once sounded, now there is silence. And she was like a cow standing wretched in the pen, not touching the fresh grass, deserted by the bull and restless with longing. In all these images the thing compared is one, Ayodhyā; the images vary, but they share one quality: where once there was light, sound and life, there is none now. Nowhere does the poet say "the city was empty"; he shows it through the comparisons.

The second round of images is more pitiful still, for it describes an ornament parted from what gave it worth. The city was like a new string of pearls from which the finest gems — the prabhākara and the rest, lustrous and blazing — had been taken, leaving only the thread. She was like a star that, its merit spent, has suddenly slipped from its place and fallen from the sky, its spreading brightness drawn in. She was like a forest creeper at the end of spring, laden with flowers and loud with drunken bees, scorched and withered by a racing forest fire. Her trade was at a standstill and her stalls and shops shut, so that she looked like a sky covered with rain-clouds, its moon and stars hidden. Strewn with broken cups whose fine liquor had drained away, she was like a drinking-hall left unswept and ruined after its master is dead. Her ground cut up and sunken and littered with broken vessels, she was like a roadside water-booth that has collapsed, its water used up — the very place where travellers once found water, itself broken. She was like a bowstring, broad and taut, fastened by strong men, cut through by arrows and fallen from the bow to the ground. And at last she looked like a mare ridden hard by a warrior horseman, struck by the enemy's army and brought down. Taken together these images say one thing: the city was not destroyed, but its life had left it; chariot, bow, horse, altar and water-booth — every instrument of life is shown broken. In each image not only the beauty but the purpose is lost: a necklace without its gems is no ornament, a bowstring without its bow is no weapon, a mare without her rider is no mount.

After the chain of images the scene changes, and Bharata himself speaks. Standing in the chariot, Daśaratha's illustrious son said to the charioteer driving that fine chariot: "Why is the deep, swelling sound of song and music not heard in Ayodhyā today as it used to be? The heady scent of wine, the thick scent of garlands, the scent of sandal and aloe — none of it drifts about anywhere. The rumble of fine carriages, the smooth neighing of horses, the trumpeting of rutting elephants, the great clatter of chariots — where have they gone?" Note that Bharata does not describe what he sees; he counts only the absence of sounds and scents. Hearing and smell are the witnesses of a city's life, and their silence speaks its death. The swelling sound and the massed scent that once filled the city are simply no longer there.

The charioteer said nothing; Bharata himself gave the reason. "None of it is heard in this city now that Rāma has been banished. Now that Rāma is gone, the young men, consumed with grief, take no pleasure in sandal and aloe or in costly woodland garlands, and men in bright garlands no longer go out on excursions. No festivals are held in a city stricken with grief for Rāma. Surely the brightness of this city has gone with my brother." In speaking of "my brother" Bharata does not mention his own fault, nor does he name Kaikeyī; he knows the root of all this grief is Rāma's absence. "Rāma banished", "Rāma gone", "a city stricken with grief for Rāma" — three verses repeat the same cause again and again.

"This Ayodhyā does not shine," he said; "she is like a moonlit night dimmed by rain" — even a night in the bright fortnight is darkened by a downpour. "When, I wonder, will my brother come like a great festival and waken joy in Ayodhyā as a cloud does in the hot season? When will the great roads of Ayodhyā glow again with finely dressed young men walking tall and thronging along them?" Here for the first time hope is heard, and lament takes the shape of waiting. The brother himself is imagined as a festival, and the image of the rain-cloud in summer foreshadows the next sarga, where Bharata installs the sandals and waits for Rāma's return. Speaking so with his charioteer, the grieving Bharata went along the royal road.

Having entered Ayodhyā, he went straight into his father's dwelling, empty now of that lord of men like a cave without its lion. The last verse, in a longer metre, sets the scene: that inner palace, stripped of its brightness everywhere, was like a day from which the gods have taken away the sun. Seeing it so, even self-possessed Bharata, in deep grief, let his tears fall; one who does not lose his composure could not hold back his tears here. With this scene the sarga ends; in the next Bharata will leave his mothers in Ayodhyā and go to Nandigrāma.