पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः शून्याम् अयोध्यां प्रविश्य पितुः वसतिं दृष्ट्वा बाष्पम् अमुञ्चत्। अस्मिन् सर्गे सः तस्य शोकस्य परिणामं निर्दिशति — नगरे न वत्स्यति, अपि तु नन्दिग्रामे तापसवेषेण रामस्य आगमनं प्रतीक्षिष्यते। मातॄः अयोध्यायां निक्षिप्य दृढव्रतः शोकसंतप्तः च सः गुरून् इदम् अब्रवीत् — ‘नन्दिग्रामं गमिष्यामि; अत्र सर्वान् भवतः आमन्त्रये। राघवं विना इदं सर्वं दुःखं तत्र एव सहिष्ये। राजा दिवं गतः, सः च मम गुरुः वनस्थः; अतः राज्याय रामं प्रतीक्षे, सः एव हि महायशाः राजा।’ अत्र त्रयः अर्थाः स्पष्टीकृताः — नगरत्यागः, दुःखस्वीकारः, राज्यस्य रामाधीनता च। ‘दृढव्रतः’ इति विशेषणं तस्य पूर्वप्रतिज्ञाम् एव स्मारयति, यत् सः राज्यं न ग्रहीष्यति इति; ‘शोकसंतप्तः’ इति च तस्य अन्तरङ्गं दर्शयति। नन्दिग्रामः च अयोध्यायाः समीपे एव, अतः सः न दूरं पलायते, अपि तु नगरात् बहिः एव तिष्ठन् राज्यं रक्षति।

महात्मनः भरतस्य एतत् शुभं वाक्यं श्रुत्वा सर्वे मन्त्रिणः पुरोहितः वसिष्ठः च अब्रुवन् — ‘भरत, यत् त्वया उक्तं तत् सुभृशं श्लाघनीयम्; भ्रातृवात्सल्यात् प्रवृत्तं तत् वचनं तव एव अनुरूपम्। यः त्वं नित्यं बन्धुलुब्धः, भ्रातृसौहृदे तिष्ठन्, आर्यं मार्गं च प्रपन्नः, तस्य तव इदं कः पुमान् न अनुमन्येत?’ गुरूणाम् इदं वचनं न केवलम् अनुमतिः, अपि तु भरतस्य निश्चयस्य धर्मसम्मतत्वे प्रमाणम् अपि; तेन एव सः निश्चयः राजसभया स्वीकृतः इति सिध्यति। ‘सुभृशं श्लाघनीयम्’ इति पदे वसिष्ठस्य आशयः — यत् लोके दुर्लभं तत् एव प्रशंसनीयम्; राज्यं प्राप्तम् अपि त्यक्तुम् इच्छन् भरतः तादृशः एव। ‘कः पुमान् न अनुमन्येत’ इति प्रश्नरूपेण एव अनुमतिः दत्ता, यतः धर्मे स्थितस्य निश्चयं प्रतिषेद्धुं न कोऽपि शक्नोति।

मन्त्रिणां यथाभिलषितं प्रियं वचनं श्रुत्वा सः सारथिं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘मे रथः युज्यताम्’ इति। ततः प्रहृष्टवदनः सन् सर्वाः मातॄः समभिभाष्य शत्रुघ्नेन समन्वितः श्रीमान् रथम् आरुरोह। रथम् आरुह्य क्षिप्रं परमप्रीतौ शत्रुघ्नभरतौ उभौ मन्त्रिपुरोहितैः वृतौ ययतुः। अग्रतः वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे गुरवः द्विजाः च यतः नन्दिग्रामः भवेत् ततः प्राङ्मुखाः प्रययुः। गजाश्वरथसंकुलं तत् बलम् अपि अनाहूतम् एव भरते याते प्रययौ, सर्वे च पुरवासिनः तम् अनुजग्मुः। अत्र द्रष्टव्यम् — भरतः एकाकी गन्तुम् इच्छति स्म, किन्तु गुरवः सेना पौराः च स्वयम् एव अनुगच्छन्ति; तेन तस्य वनवासः इव प्रवासः अपि राजकीयम् एव रूपं धारयति। ‘अनाहूतम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — सेना आज्ञया न, अपि तु स्नेहेन एव अनुगता। ‘प्राङ्मुखाः’ इति दिङ्निर्देशः अपि प्रयोजनवान्, यतः नन्दिग्रामः अयोध्यायाः पूर्वस्यां दिशि स्थितः।

धर्मात्मा भ्रातृवत्सलः रथस्थः भरतः शिरसि पादुके आदाय तूर्णं नन्दिग्रामं ययौ। तत्र क्षिप्रं प्रविश्य रथात् अवतीर्य सः गुरून् इदम् अभाषत — ‘मम भ्रात्रा एतत् राज्यम् उत्तमं संन्यासरूपेण दत्तम्; इमे च हेमभूषिते पादुके योगक्षेमवहे स्तः।’ ‘संन्यासः’ इति पदम् अत्र मुख्यम् — राज्यं न तस्य स्वम्, अपि तु न्यासरूपेण रक्षणीयं परकीयं धनम्। पादुके च केवलं चिह्नं न, अपि तु योगक्षेमस्य वाहिके — अलब्धस्य लाभः लब्धस्य च रक्षणम् इति राज्यस्य द्वे अपि कार्ये ताभ्याम् एव सिध्यतः इति भावः। शिरसि पादुकाधारणम् अत्र पुनः उच्यते; यत् भरतः चित्रकूटात् आरभ्य कुर्वन् आस्ते तत् एव अधुना नन्दिग्रामपर्यन्तं निर्वाहितम्। गुरवः अत्र साक्षिणः, यतः न्यासस्य ग्रहणं साक्षिसमक्षम् एव कर्तव्यम्।

ततः भरतः शिरसा संन्यासं पादुके च कृत्वा दुःखसंतप्तः सन् सर्वं प्रकृतिमण्डलम् अब्रवीत् — ‘क्षिप्रम् आभ्यां छत्रं धारयत; इमौ आर्यपादौ एव मया मतौ। आभ्यां मम गुरोः पादुकाभ्याम् एव राज्ये धर्मः स्थितः। भ्रात्रा सौहृदात् अयं संन्यासः मयि निक्षिप्तः; तम् इमं राघवागमनं प्रति पालयिष्यामि। पुनः स्वयम् एव राघवस्य चरणौ क्षिप्रं ताभ्यां संयोज्य सहपादुकौ तौ रामस्य चरणौ द्रक्ष्यामि।’ अत्र भरतस्य प्रतिज्ञायाः द्वे अङ्गे — रक्षणम्, प्रत्यर्पणं च; राज्यं तेन गृहीतम् एव न, केवलं धृतम्। ‘प्रकृतिमण्डलम्’ इति मन्त्रिसेनापतिपुरोहितप्रजादीनां समुदायः; तेभ्यः एव सः आदिशति, यतः राजाज्ञा तेषु एव प्रवर्तते। छत्रधारणं च राजचिह्नम्; तत् पादुकयोः उपरि एव विधीयते, न स्वस्य उपरि। ‘आभ्यां राज्ये स्थितो धर्मः’ इति वाक्येन राज्यस्य धर्माधिष्ठानं पादुकयोः एव आरोपितम्।

‘राघवेण समागतः निक्षिप्तभारः अहं गुरवे राज्यं निवेद्य गुरुवर्तितां भजिष्ये। इमे वरपादुके राज्यम् इदम् अयोध्यां च राघवाय संन्यासरूपेण दत्त्वा धूतपापः भवामि अहम्। काकुत्स्थे अभिषिक्ते सति जने च प्रहृष्टमुदिते मम प्रीतिः यशः च राज्यात् चतुर्गुणं भवेत्।’ अत्र भरतः स्वस्य सुखं राज्यलाभे न, अपि तु राज्यार्पणे एव पश्यति; ‘धूतपापः’ इति पदेन च सः तत् पापं स्मरति यत् मातुः वरयाचनेन तस्य अनिच्छया अपि तस्मिन् आरोपितम् आसीत्। ‘गुरुवर्तिता’ इति गुरोः सेवकस्य आचारः; यः अधुना राजकार्यं करोति सः पुनः किङ्करः एव भविष्यति इति तस्य आकाङ्क्षा। ‘चतुर्गुणम्’ इति च न स्तुतिमात्रम् — राज्यात् यत् सुखं लभ्येत ततः चतुर्गुणं सुखं रामाभिषेके एव इति सः गणयति।

एवं विलपन् दीनः सः महायशाः भरतः दुःखितः सन् मन्त्रिभिः सह नन्दिग्रामे राज्यम् अकरोत्। वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः धीरः प्रभुः सः तदा ससैन्यः नन्दिग्रामे अवसत्। भ्रातृवत्सलः भ्रातुः वचनकारी प्रतिज्ञापारगः च सः रामागमनम् आकाङ्क्षन् पादुके अभिषिच्य तदा नन्दिग्रामे अवसत्। अयं चतुर्विंशः श्लोकः षट्पादः — एकस्मिन् एव अङ्के त्रीणि अर्धानि, यतः प्रतिज्ञायाः तिस्रः अवस्थाः — आकाङ्क्षा, वचनपालनम्, अभिषेकः च — एकत्र एव ग्रथिताः। ‘वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः’ इति पदाभ्यां कविः दर्शयति — रामः वने यादृशेन वेषेण वसति तादृशेन एव भरतः अपि; भ्रातुः वनवासः तेन ग्रामे एव अनुकृतः। ‘ससैन्यः’ इति च विरोधाभासः इव — मुनिवेषः, किन्तु सेना सह; तेन एव तस्य द्वैविध्यं सूचितम्, यत् सः तापसः अपि रक्षकः अपि।

सवालव्यजनं छत्रं सः स्वयम् एव धारयामास, पादुकाभ्यां च सर्वं शासनं निवेदयन् आसीत्। ततः श्रीमान् भरतः आर्यपादुके अभिषिच्य तदधीनः सन् तदा सर्वदा राज्यं कारयामास। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन तस्य दिनचर्याम् एव निर्दिशति — तदा यत् किंचित् कार्यम् उपैति, यत् च महार्हम् उपायनम् उपह्रियते, तत् सर्वं भरतः प्रथमं पादुकाभ्यां निवेद्य पश्चात् एव यथावत् चकार। एवम् अयं सर्गः भरतस्य चतुर्दशवर्षपर्यन्तस्य नन्दिग्रामवासस्य आरम्भं स्थापयति; अग्रिमे सर्गे कथा पुनः चित्रकूटं रामं च प्रति परावर्तते। ‘उपायनं महार्हम्’ इति राजभ्यः प्रजाभ्यश्च आगतानि बहुमूल्यानि उपहारद्रव्याणि; तानि अपि प्रथमं पादुकयोः निवेद्यन्ते। ‘यथावत्’ इति पदेन राज्यकार्यं न शिथिलं जातम् इति सूच्यते — भरतः शोकेन न प्रमत्तः, अपि तु सर्वं यथाविधि एव करोति।

మునుపటి సర్గలో భరతుడు శూన్యమైన అయోధ్యలో ప్రవేశించి, తండ్రి నివాసాన్ని చూసి కన్నీరు విడిచాడు. ఈ సర్గలో అతడు ఆ శోకపు పరిణామాన్ని నిర్దేశిస్తాడు — నగరంలో నివసించడు, నందిగ్రామంలో తాపసవేషంతో రాముని రాక కోసం ఎదురుచూస్తాడు. తల్లులను అయోధ్యలో ఉంచి, దృఢవ్రతుడూ శోకంతో తపించినవాడూ అయిన అతడు గురువులతో ఇలా అన్నాడు — ‘నేను నందిగ్రామానికి వెళ్తాను; ఇక్కడ మీ అందరి అనుమతి కోరుతున్నాను. రాఘవుడు లేకుండా ఈ దుఃఖమంతా అక్కడే సహిస్తాను. రాజు దివికి వెళ్ళాడు, నా గురువైన ఆ అన్న అడవిలో ఉన్నాడు; కాబట్టి రాజ్యం కోసం రాముని కోసం ఎదురుచూస్తాను, ఆ మహాయశస్వియే రాజు.’ ఇక్కడ మూడు అర్థాలు స్పష్టం చేయబడ్డాయి — నగరత్యాగం, దుఃఖాన్ని స్వీకరించడం, రాజ్యం రామునికి అధీనమై ఉండడం. ‘దృఢవ్రతః’ అనే విశేషణం అతని పూర్వప్రతిజ్ఞనే గుర్తుచేస్తుంది, రాజ్యాన్ని స్వీకరించనని; ‘శోకసంతప్తః’ అనేది అతని అంతరంగాన్ని చూపిస్తుంది. నందిగ్రామం అయోధ్యకు దగ్గరలోనే ఉంది, కాబట్టి అతడు దూరంగా పారిపోవడం లేదు, నగరం వెలుపలే నిలిచి రాజ్యాన్ని రక్షిస్తున్నాడు.

మహాత్ముడైన భరతుని ఈ శుభవాక్యం విని మంత్రులందరూ, పురోహితుడు వసిష్ఠుడూ ఇలా అన్నారు — ‘భరతా, నీవు చెప్పినది మిక్కిలి ప్రశంసనీయమైనది; సోదరవాత్సల్యం వల్ల పుట్టిన ఆ మాట నీకే తగినది. నిత్యమూ బంధుప్రీతి గలవాడవై, సోదరసౌహార్దంలో నిలిచి, ఆర్యమార్గాన్ని ఆశ్రయించిన నీ ఈ మాటను ఏ పురుషుడు ఆమోదించడు?’ గురువుల ఈ మాట కేవలం అనుమతి కాదు, భరతుని నిశ్చయం ధర్మసమ్మతమైనదనడానికి ప్రమాణం కూడా; దానితోనే ఆ నిశ్చయం రాజసభచేత స్వీకరించబడిందని సిద్ధిస్తుంది. ‘సుభృశం శ్లాఘనీయం’ (మిక్కిలి ప్రశంసనీయం) అనే మాటలో వసిష్ఠుని ఆశయం — లోకంలో దుర్లభమైనదే ప్రశంసనీయం; లభించిన రాజ్యాన్ని కూడా విడిచిపెట్టాలనుకుంటున్న భరతుడు అలాంటివాడే. ‘ఏ పురుషుడు ఆమోదించడు?’ అని ప్రశ్నరూపంలోనే అనుమతి ఇవ్వబడింది, ఎందుకంటే ధర్మంలో నిలిచినవాని నిశ్చయాన్ని ఎవ్వరూ నిరాకరించలేరు.

తాను కోరుకున్నట్లే మంత్రుల ప్రియవచనం విని అతడు సారథితో ‘నా రథం సిద్ధం చేయి’ అన్నాడు. తరువాత ఆనందంతో వికసించిన ముఖంతో తల్లులందరితో మాట్లాడి, శత్రుఘ్నునితో కలిసి శ్రీమంతుడైన అతడు రథం ఎక్కాడు. రథం ఎక్కి, పరమప్రీతితో శత్రుఘ్నభరతులిద్దరూ మంత్రులతోనూ పురోహితులతోనూ కలిసి త్వరగా బయలుదేరారు. ముందుగా వసిష్ఠుడు మొదలైన గురువులందరూ బ్రాహ్మణులూ నందిగ్రామం ఉన్న దిక్కుగా తూర్పు ముఖంగా వెళ్ళారు. ఏనుగులతో గుర్రాలతో రథాలతో నిండిన ఆ సైన్యం కూడా పిలువకుండానే భరతుడు వెళ్ళగా అతని వెనుక బయలుదేరింది, పురవాసులందరూ అతనిని అనుసరించారు. ఇక్కడ గమనించాలి — భరతుడు ఒంటరిగా వెళ్ళాలనుకున్నాడు, కాని గురువులూ సైన్యమూ పౌరులూ తమంతట తామే అనుసరిస్తున్నారు; దానితో అతని వనవాసం వంటి ప్రవాసం కూడా రాజకీయ రూపాన్నే ధరిస్తుంది. ‘అనాహూతం’ (పిలువబడనిది) అనే పదం ముఖ్యమైనది — సైన్యం ఆజ్ఞతో కాదు, స్నేహంతోనే అనుసరించింది. ‘ప్రాఙ్ముఖాః’ (తూర్పు ముఖంగా) అనే దిఙ్నిర్దేశం కూడా ప్రయోజనవంతమైనది, ఎందుకంటే నందిగ్రామం అయోధ్యకు తూర్పు దిక్కున ఉంది.

ధర్మాత్ముడూ సోదరవత్సలుడూ అయిన భరతుడు రథంలో ఉంటూ పాదుకలను తలపై ధరించి త్వరగా నందిగ్రామానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ త్వరగా ప్రవేశించి, రథం నుంచి దిగి, అతడు గురువులతో ఇలా అన్నాడు — ‘నా అన్న ఈ ఉత్తమమైన రాజ్యాన్ని న్యాసంగా (దాచి ఉంచవలసిన సొమ్ముగా) ఇచ్చాడు; బంగారంతో అలంకరించిన ఈ పాదుకలు యోగక్షేమాలను నిర్వహిస్తాయి.’ ‘సన్న్యాసః’ (న్యాసం) అనే పదం ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — రాజ్యం అతనిది కాదు, న్యాసరూపంలో రక్షించవలసిన పరుల సొమ్ము. పాదుకలు కేవలం చిహ్నం కాదు, యోగక్షేమాలను మోసేవి — లభించనిదాన్ని పొందడం, లభించినదాన్ని రక్షించడం అనే రాజ్యపు రెండు కార్యాలూ వాటివల్లనే సిద్ధిస్తాయని భావం. పాదుకలను తలపై ధరించడం ఇక్కడ మళ్ళీ చెప్పబడింది; భరతుడు చిత్రకూటం నుంచి చేస్తూ వస్తున్నదే ఇప్పుడు నందిగ్రామం వరకు కొనసాగించబడింది. గురువులు ఇక్కడ సాక్షులు, ఎందుకంటే న్యాసాన్ని సాక్షుల సమక్షంలోనే స్వీకరించాలి.

తరువాత భరతుడు న్యాసాన్నీ పాదుకలనూ తలపై ఉంచుకొని, దుఃఖంతో తపిస్తూ, ప్రకృతిమండలమంతటితో ఇలా అన్నాడు — ‘త్వరగా వీటికి ఛత్రం పట్టండి; ఇవి ఆర్యుని పాదాలే అని నేను భావిస్తున్నాను. నా గురువు (అన్న) పాదుకలైన వీటివల్లనే రాజ్యంలో ధర్మం నిలిచి ఉంది. సౌహార్దంతో అన్న ఈ న్యాసాన్ని నాకు అప్పగించాడు; రాఘవుడు వచ్చేవరకు దీన్ని నేను పాలిస్తాను. మళ్ళీ నేనే త్వరగా రాఘవుని పాదాలను వీటితో కలిపి, పాదుకలతో కూడిన రాముని పాదాలను చూస్తాను.’ ఇక్కడ భరతుని ప్రతిజ్ఞకు రెండు అంగాలు — రక్షణ, తిరిగి అప్పగించడం; అతడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించలేదు, కేవలం ధరించాడు. ‘ప్రకృతిమండలం’ అంటే మంత్రులూ సేనాపతులూ పురోహితులూ ప్రజలూ మొదలైనవారి సముదాయం; రాజాజ్ఞ వారిలోనే ప్రవర్తిస్తుంది కాబట్టి అతడు వారికే ఆదేశిస్తాడు. ఛత్రధారణం రాజచిహ్నం; అది పాదుకలపైనే విధించబడుతుంది, తనపై కాదు. ‘వీటివల్ల రాజ్యంలో ధర్మం నిలిచి ఉంది’ అనే వాక్యంతో రాజ్యపు ధర్మాధిష్ఠానం పాదుకలపైనే ఆరోపించబడింది.

‘రాఘవుడు వచ్చిన తరువాత, భారం దించుకొని, గురువుకు (అన్నకు) రాజ్యాన్ని నివేదించి, నేను గురుసేవనే ఆశ్రయిస్తాను. ఈ శ్రేష్ఠమైన పాదుకలనూ, ఈ రాజ్యాన్నీ, అయోధ్యనూ రాఘవునికి న్యాసరూపంలో అప్పగించి నేను పాపవిముక్తుడనవుతాను. కాకుత్స్థుడు అభిషిక్తుడై, జనులు సంతోషంతో ఆనందిస్తుండగా, నా ప్రీతీ యశస్సూ రాజ్యం కంటే నాలుగు రెట్లు అవుతాయి.’ ఇక్కడ భరతుడు తన సుఖాన్ని రాజ్యలాభంలో కాదు, రాజ్యార్పణలోనే చూస్తాడు; ‘ధూతపాపః’ (పాపం పోగొట్టుకున్నవాడు) అనే పదంతో అతడు తల్లి వరయాచన వల్ల తన ఇష్టానికి వ్యతిరేకంగా తనపై ఆరోపించబడిన ఆ పాపాన్ని స్మరిస్తాడు. ‘గురువర్తితా’ అంటే గురువుకు సేవకుని ఆచారం; ఇప్పుడు రాజకార్యం చేస్తున్నవాడు మళ్ళీ సేవకుడే అవుతాడని అతని ఆకాంక్ష. ‘చతుర్గుణం’ (నాలుగు రెట్లు) అనేది కేవలం స్తుతి కాదు — రాజ్యం వల్ల లభించే సుఖం కంటే నాలుగు రెట్లు సుఖం రామాభిషేకంలోనే అని అతడు లెక్కిస్తాడు.

ఇలా విలపిస్తూ, దీనుడై, దుఃఖితుడైన ఆ మహాయశస్వి భరతుడు మంత్రులతో కలిసి నందిగ్రామంలో రాజ్యం నిర్వహించాడు. నారచీరలూ జడలూ ధరించి, మునివేషధారియై, ధీరుడైన ఆ ప్రభువు అప్పుడు సైన్యంతో కలిసి నందిగ్రామంలో నివసించాడు. సోదరవత్సలుడూ, అన్న మాటను పాటించేవాడూ, ప్రతిజ్ఞను పూర్తిచేసేవాడూ అయిన అతడు రాముని రాకను ఆకాంక్షిస్తూ, పాదుకలను అభిషేకించి, అప్పుడు నందిగ్రామంలో నివసించాడు. ఈ ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ఒకే సంఖ్యలో మూడు అర్ధాలు, ఎందుకంటే ప్రతిజ్ఞ యొక్క మూడు అవస్థలు — ఆకాంక్ష, వచనపాలన, అభిషేకం — ఒకేచోట గ్రథించబడ్డాయి. ‘వల్కలజటాధారీ మునివేషధరః’ అనే పదాలతో కవి చూపిస్తున్నాడు — రాముడు అడవిలో ఏ వేషంతో నివసిస్తున్నాడో భరతుడు కూడా అదే వేషంతో; అన్నగారి వనవాసాన్ని అతడు గ్రామంలోనే అనుకరించాడు. ‘ససైన్యః’ (సైన్యంతో కూడి) అనేది విరోధాభాసంలా ఉంది — మునివేషం, కాని సైన్యంతో; దానితోనే అతని ద్వైవిధ్యం సూచించబడింది, అతడు తాపసుడూ, రక్షకుడూ కూడా.

వింజామరతో కూడిన ఛత్రాన్ని అతడు తానే (పాదుకలకు) పట్టాడు, సమస్త శాసనాన్నీ పాదుకలకు నివేదిస్తూ ఉన్నాడు. తరువాత శ్రీమంతుడైన భరతుడు ఆర్యుని పాదుకలను అభిషేకించి, వాటికి అధీనుడై అప్పుడు ఎల్లప్పుడూ రాజ్యాన్ని నిర్వహించాడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో అతని దినచర్యనే నిర్దేశిస్తుంది — అప్పుడు ఏ కార్యం వచ్చినా, మిక్కిలి విలువైన ఏ కానుక సమర్పించబడినా, భరతుడు దాన్ని మొదట పాదుకలకు నివేదించి, తరువాతనే యథావిధిగా చేసేవాడు. ఇలా ఈ సర్గ భరతుని పద్నాలుగేళ్ళ నందిగ్రామవాసపు ఆరంభాన్ని నిలుపుతుంది; తరువాతి సర్గలో కథ మళ్ళీ చిత్రకూటం వైపు, రాముని వైపు మళ్ళుతుంది. ‘ఉపాయనం మహార్హం’ అంటే రాజుల నుంచీ ప్రజల నుంచీ వచ్చిన బహుమూల్యమైన కానుకలు; వాటిని కూడా మొదట పాదుకలకే నివేదిస్తారు. ‘యథావత్’ (యథావిధిగా) అనే పదంతో రాజ్యకార్యం సడలలేదని సూచించబడుతుంది — భరతుడు శోకంతో అజాగ్రత్తగా లేడు, అంతా యథావిధిగానే చేస్తున్నాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதன் வெறிச்சோடிய அயோத்திக்குள் நுழைந்து, தந்தையின் இருப்பிடத்தைக் கண்டு கண்ணீர் சொரிந்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் அந்தத் துயரத்தின் விளைவைக் குறிப்பிடுகிறான் — நகரத்தில் வாழமாட்டான்; நந்திகிராமத்தில் தவசிக் கோலத்தில் ராமனின் வருகையை எதிர்பார்த்திருப்பான். தாய்மார்களை அயோத்தியில் விட்டுவிட்டு, உறுதியான விரதமும் துயரால் வெந்த மனமும் கொண்ட அவன் பெரியோர்களிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘நான் நந்திகிராமத்துக்குச் செல்வேன்; இங்கே உங்கள் அனைவரிடமும் விடைபெறுகிறேன். ராகவன் இல்லாத இந்தத் துன்பம் அனைத்தையும் அங்கேயே தாங்குவேன். அரசர் விண்ணுலகம் சென்றார்; என் மூத்தோனான அவனோ காட்டில் இருக்கிறான்; ஆகவே அரசுக்காக ராமனை எதிர்பார்த்திருப்பேன், ஏனெனில் பெரும்புகழ் கொண்ட அவனே அரசன்.’ இங்கே மூன்று பொருள்கள் தெளிவாக்கப்படுகின்றன — நகரத்தைத் துறத்தல், துன்பத்தை ஏற்றல், அரசு ராமனுக்கு உட்பட்டது என்பது. ‘த்ருடவ்ரத:’ (உறுதியான விரதம் உடையவன்) என்ற அடைமொழி, அரசை ஏற்கமாட்டேன் என்ற அவனுடைய முந்தைய சபதத்தையே நினைவூட்டுகிறது; ‘சோகஸந்தப்த:’ (துயரால் வெந்தவன்) என்பது அவனுடைய உள்ளத்தைக் காட்டுகிறது. நந்திகிராமம் அயோத்திக்கு அருகிலேயே உள்ளது; ஆகவே அவன் தொலைவுக்கு ஓடிவிடவில்லை, நகரத்துக்கு வெளியே நின்றபடியே அரசைக் காக்கிறான்.

மகாத்மாவான பரதனின் இந்த மங்கலமான சொல்லைக் கேட்டு அமைச்சர்கள் அனைவரும் புரோகிதர் வசிஷ்டரும் சொன்னார்கள்: ‘பரதா, நீ சொன்னது மிகவும் போற்றத் தக்கது; சகோதர அன்பால் பிறந்த அந்தச் சொல் உனக்கே தகுந்தது. எப்போதும் உறவினர்களிடம் அன்பு கொண்டவனும், சகோதர நட்பில் நிலைத்தவனும், மேன்மக்களின் வழியை மேற்கொண்டவனுமான உன்னுடைய இந்த முடிவை எந்த மனிதன்தான் ஏற்கமாட்டான்?’ பெரியோர்களின் இந்தச் சொல் வெறும் ஒப்புதல் அன்று, பரதனின் முடிவு தர்மத்துக்கு ஏற்றது என்பதற்கான சான்றும் ஆகும்; அதனாலேயே அந்த முடிவு அரசவையால் ஏற்கப்பட்டது என்று நிறுவப்படுகிறது. ‘ஸுப்ருசம் ச்லாகனீயம்’ (மிகவும் போற்றத் தக்கது) என்ற சொல்லில் வசிஷ்டரின் கருத்து — உலகில் அரிதானதே போற்றத் தக்கது; கிடைத்த அரசையும் துறக்க விரும்பும் பரதன் அத்தகையவனே. ‘எந்த மனிதன்தான் ஏற்கமாட்டான்’ என்று கேள்வி வடிவிலேயே ஒப்புதல் தரப்படுகிறது, ஏனெனில் தர்மத்தில் நிற்பவனின் முடிவைத் தடுக்க யாராலும் இயலாது.

அமைச்சர்களின் விருப்பமான, இனிய சொல்லைக் கேட்டு அவன் சாரதியிடம் சொன்னான்: ‘என் தேர் பூட்டப்படட்டும்.’ பிறகு மலர்ந்த முகத்துடன் தாய்மார் அனைவரிடமும் பேசிவிட்டுச் சத்ருக்னனுடன் செல்வம் மிக்க அவன் தேரில் ஏறினான். தேரில் ஏறி மிகவும் மகிழ்ந்த சத்ருக்னனும் பரதனும் இருவரும் அமைச்சர்களும் புரோகிதர்களும் சூழ விரைந்து சென்றனர். முன்னே வசிஷ்டர் முதலிய பெரியோர்கள் அனைவரும் அந்தணர்களும் நந்திகிராமம் இருக்கும் திசையை நோக்கிக் கிழக்கு முகமாகச் சென்றனர். யானைகளும் குதிரைகளும் தேர்களும் நிறைந்த அந்தப் படையும் அழைக்கப்படாமலேயே பரதன் சென்றதும் புறப்பட்டது; நகரவாசிகள் அனைவரும் அவனைப் பின்தொடர்ந்தனர். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — பரதன் தனியாகச் செல்ல விரும்பினான்; ஆனால் பெரியோர்களும் படையும் நகர மக்களும் தாமாகவே பின்தொடர்கிறார்கள்; அதனால் அவனுடைய காட்டுவாசம் போன்ற இந்த வெளிவாசமும் அரச வடிவையே பெறுகிறது. ‘அனாஹூதம்’ (அழைக்கப்படாமல்) என்ற சொல் முக்கியமானது — படை ஆணையால் அன்று, அன்பாலேயே பின்தொடர்ந்தது. ‘ப்ராங்முகா:’ (கிழக்கு முகமாக) என்ற திசைக்குறிப்பும் பொருளுள்ளது, ஏனெனில் நந்திகிராமம் அயோத்தியின் கிழக்குத் திசையில் அமைந்துள்ளது.

தர்மாத்மாவும் தமையனிடம் அன்பு கொண்டவனுமான பரதன் தேரில் இருந்தபடி பாதுகைகளைத் தலைமேல் தாங்கி விரைவாக நந்திகிராமத்துக்குச் சென்றான். அங்கே விரைவாக நுழைந்து, தேரிலிருந்து இறங்கி, அவன் பெரியோர்களிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘என் தமையன் இந்தச் சிறந்த அரசை அடைக்கலப் பொருளாக எனக்கு அளித்தான்; பொன்னணி பூண்ட இந்தப் பாதுகைகளே நலனையும் பாதுகாப்பையும் சுமப்பவை.’ ‘ஸந்ந்யாஸ:’ (அடைக்கலப் பொருள்) என்ற சொல்லே இங்கே முதன்மையானது — அரசு அவனுடையதன்று, அடைக்கலமாக வைக்கப்பட்டுக் காக்கப்பட வேண்டிய பிறருடைய செல்வமே. பாதுகைகளும் வெறும் அடையாளம் அன்று, ‘யோகக்ஷேமத்தை’ச் சுமப்பவை — இல்லாததைப் பெறுதல், பெற்றதைக் காத்தல் என்ற அரசின் இரண்டு கடமைகளும் அவற்றாலேயே நிறைவேறுகின்றன என்பது கருத்து. பாதுகைகளைத் தலைமேல் தாங்குவது இங்கே மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது; சித்திரகூடம் முதல் பரதன் செய்துவந்ததை இப்போது நந்திகிராமம் வரை நிறைவேற்றுகிறான். பெரியோர்கள் இங்கே சாட்சிகள், ஏனெனில் அடைக்கலப் பொருளை ஏற்பது சாட்சிகளின் முன்னிலையிலேயே செய்யப்பட வேண்டும்.

பிறகு பரதன் அடைக்கலப் பொருளையும் பாதுகைகளையும் தலைமேல் வைத்து, துயரால் வெந்தவனாக, பிரகிருதி மண்டலம் முழுவதிடமும் சொன்னான்: ‘இவற்றுக்கு விரைவாக வெண்கொற்றக்குடை பிடியுங்கள்; இவையே மதிப்புக்குரியவரின் பாதங்கள் என்று நான் கருதுகிறேன். என் மூத்தோனின் இந்தப் பாதுகைகளாலேயே அரசில் தர்மம் நிலைபெற்றுள்ளது. தமையன் அன்பால் இந்த அடைக்கலப் பொருளை என்னிடம் ஒப்படைத்தான்; ராகவன் வரும் வரை இதைக் காப்பேன். பிறகு நானே விரைவாக ராகவனின் பாதங்களை இவற்றோடு பொருத்தி, பாதுகைகளோடு கூடிய ராமனின் அந்தப் பாதங்களைக் காண்பேன்.’ இங்கே பரதனின் சபதத்துக்கு இரண்டு அங்கங்கள் — காத்தல், திருப்பி ஒப்படைத்தல்; அரசு அவனால் ஏற்கப்படவே இல்லை, தாங்கப்பட்டது மட்டுமே. ‘பிரகிருதி மண்டலம்’ என்பது அமைச்சர்கள், சேனாபதிகள், புரோகிதர்கள், குடிமக்கள் முதலியோரின் தொகுதி; அவர்களுக்கே அவன் ஆணையிடுகிறான், ஏனெனில் அரச ஆணை அவர்களிடமே செயல்படுகிறது. வெண்கொற்றக்குடை பிடிப்பது அரசச் சின்னம்; அது பாதுகைகளின் மேலேயே விதிக்கப்படுகிறது, தன் மேல் அல்ல. ‘ஆப்யாம் ராஜ்யே ஸ்திதோ தர்ம:’ (இவற்றாலேயே அரசில் தர்மம் நிலைபெற்றுள்ளது) என்ற வாக்கியத்தால் அரசின் தர்ம அடிப்படை பாதுகைகளிடமே சுமத்தப்படுகிறது.

‘ராகவனைச் சந்தித்துச் சுமையை இறக்கிவைத்த பின், நான் மூத்தோனிடம் அரசை ஒப்படைத்து, மூத்தோனுக்குப் பணிவிடை செய்பவனாக இருப்பேன். இந்தச் சிறந்த பாதுகைகளையும், இந்த அரசையும், அயோத்தியையும் அடைக்கலப் பொருளாக ராகவனிடம் ஒப்படைத்துப் பாவம் நீங்கியவனாவேன். காகுத்ஸ்தன் முடிசூட்டப்பெற்று, மக்கள் மகிழ்ந்து களிக்கும்போது, என் மகிழ்ச்சியும் புகழும் அரசைவிட நான்கு மடங்காகும்.’ இங்கே பரதன் தன் இன்பத்தை அரசைப் பெறுவதில் அன்று, அரசை ஒப்படைப்பதிலேயே காண்கிறான்; ‘தூதபாப:’ (பாவம் நீங்கியவன்) என்ற சொல்லால் அவன், தாய் வரம் கேட்டதால் தன் விருப்பமின்றியே தன்மேல் சுமத்தப்பட்ட அந்தப் பாவத்தை நினைவுகூர்கிறான். ‘குருவர்த்திதா’ என்பது மூத்தோனுக்குப் பணிவிடை செய்பவனின் நடத்தை; இப்போது அரசுப் பணி செய்பவன் மீண்டும் பணியாளனாகவே ஆவான் என்பது அவனுடைய ஏக்கம். ‘நான்கு மடங்கு’ என்பது வெறும் புகழ்ச்சி அன்று — அரசால் கிடைக்கும் இன்பத்தைவிட நான்கு மடங்கு இன்பம் ராமனின் முடிசூட்டிலேயே என்று அவன் கணக்கிடுகிறான்.

இவ்வாறு புலம்பியபடி வாடிய, பெரும்புகழ் கொண்ட அந்தப் பரதன் துயருற்றவனாக அமைச்சர்களுடன் நந்திகிராமத்தில் ஆட்சி செய்தான். மரவுரியும் சடையும் தரித்து, முனிவர் கோலம் பூண்ட, மன உறுதி கொண்ட அந்தத் தலைவன் அப்போது படையுடன் நந்திகிராமத்தில் வாழ்ந்தான். தமையனிடம் அன்பு கொண்டவனும், தமையனின் சொல்படி நடப்பவனும், சபதத்தை முழுமையாக நிறைவேற்றுபவனுமான அவன் ராமனின் வருகையை எதிர்பார்த்தபடி பாதுகைகளுக்கு முடிசூட்டி அப்போது நந்திகிராமத்தில் வாழ்ந்தான். இந்த இருபத்துநான்காம் சுலோகம் ஆறு அடிகள் கொண்டது — ஒரே எண்ணின் கீழ் மூன்று அரைகள், ஏனெனில் சபதத்தின் மூன்று நிலைகள் — எதிர்பார்ப்பு, சொல்லைக் காத்தல், முடிசூட்டு — ஒன்றாகவே பின்னப்பட்டுள்ளன. ‘மரவுரியும் சடையும் தரித்து, முனிவர் கோலம் பூண்டு’ என்ற சொற்களால் கவிஞர் காட்டுகிறார் — ராமன் காட்டில் எத்தகைய கோலத்தில் வாழ்கிறானோ அத்தகைய கோலத்திலேயே பரதனும்; தமையனின் காட்டுவாசம் அவனால் கிராமத்திலேயே பின்பற்றப்படுகிறது. ‘படையுடன்’ என்பது முரண்போலத் தோன்றுகிறது — முனிவர் கோலம், ஆனால் படையுடன்; இதனாலேயே அவனுடைய இருமை சுட்டப்படுகிறது — அவன் தவசியும் ஆவான், காப்பவனும் ஆவான்.

சாமரத்தோடு கூடிய வெண்கொற்றக்குடையை அவன் தானே பிடித்தான்; ஆட்சிச் செயல்கள் அனைத்தையும் பாதுகைகளுக்குத் தெரிவித்து வந்தான். பிறகு செல்வம் மிக்க பரதன் மதிப்புக்குரியவரின் பாதுகைகளுக்கு முடிசூட்டி, அவற்றுக்கு உட்பட்டவனாக அப்போது எப்போதும் அரசை நடத்தினான். இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி விருத்தத்தில் அவனுடைய அன்றாட நடைமுறையையே குறிப்பிடுகிறது — அப்போது எந்தச் செயல் வந்தாலும், எந்த விலையுயர்ந்த காணிக்கை கொண்டுவரப்பட்டாலும், அனைத்தையும் பரதன் முதலில் பாதுகைகளுக்குத் தெரிவித்துவிட்டுப் பின்னரே முறைப்படி செய்தான். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் பரதனின் பதினான்கு ஆண்டு நந்திகிராம வாசத்தின் தொடக்கத்தை நிறுவுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் கதை மீண்டும் சித்திரகூடத்தையும் ராமனையும் நோக்கித் திரும்புகிறது. ‘உபாயனம் மஹார்ஹம்’ என்பவை அரசர்களிடமிருந்தும் மக்களிடமிருந்தும் வந்த விலையுயர்ந்த காணிக்கைப் பொருள்கள்; அவையும் முதலில் பாதுகைகளுக்கு அர்ப்பணிக்கப்படுகின்றன. ‘யதாவத்’ (முறைப்படி) என்ற சொல்லால் அரசுப் பணி தளர்ந்துவிடவில்லை என்று சுட்டப்படுகிறது — பரதன் துயரால் கவனமிழக்கவில்லை, அனைத்தையும் விதிப்படியே செய்கிறான்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಶೂನ್ಯವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ತಂದೆಯ ಭವನವನ್ನು ಕಂಡು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆ ಶೋಕದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿವೇಷದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಕಾಯುವನು. ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ದೃಢವ್ರತನೂ ಶೋಕಸಂತಪ್ತನೂ ಆದ ಅವನು ಗುರುಗಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ನಂದಿಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು; ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಅನುಮತಿ ಕೇಳುತ್ತೇನೆ. ರಾಘವನಿಲ್ಲದ ಈ ದುಃಖವನ್ನೆಲ್ಲ ಅಲ್ಲೇ ಸಹಿಸುವೆನು. ರಾಜರು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು, ನನ್ನ ಗುರುವಾದ ಅವನು ವನದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಯುತ್ತೇನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅವನೇ ರಾಜ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ನಗರತ್ಯಾಗ, ದುಃಖಸ್ವೀಕಾರ, ರಾಜ್ಯ ರಾಮನಿಗೆ ಅಧೀನ. ‘ದೃಢವ್ರತ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಶೋಕಸಂತಪ್ತ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಂದಿಗ್ರಾಮ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ದೂರಕ್ಕೆ ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ನಗರದ ಹೊರಗೆಯೇ ಇದ್ದು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನ ಈ ಶುಭವಾಕ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರೂ ಹೇಳಿದರು — ‘ಭರತ, ನೀನು ಹೇಳಿದ್ದು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ಲಾಘನೀಯ; ಭ್ರಾತೃವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಆ ಮಾತು ನಿನಗೇ ಅನುರೂಪವಾದುದು. ನಿತ್ಯವೂ ಬಂಧುಗಳಿಗಾಗಿ ಹಂಬಲಿಸುವ, ಭ್ರಾತೃಸೌಹೃದದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ, ಆರ್ಯಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದ ನಿನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ತಾನೆ ಅನುಮೋದಿಸನು?’ ಗುರುಗಳ ಈ ಮಾತು ಕೇವಲ ಅನುಮತಿಯಲ್ಲ, ಭರತನ ನಿಶ್ಚಯ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಹೌದು; ಇದರಿಂದಲೇ ಆ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ರಾಜಸಭೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿತು ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸುಭೃಶಂ ಶ್ಲಾಘನೀಯಮ್’ (ಅತ್ಯಂತ ಶ್ಲಾಘನೀಯ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರ ಆಶಯ — ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ದುರ್ಲಭವೋ ಅದೇ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ; ದೊರೆತ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಬಯಸುವ ಭರತನು ಅಂತಹವನೇ. ‘ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ತಾನೆ ಅನುಮೋದಿಸನು?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಯಾರೂ ತಡೆಯಲಾರರು.

ಮಂತ್ರಿಗಳ ತಾನು ಬಯಸಿದಂತಹ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಸಾರಥಿಗೆ ‘ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಹೂಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಪ್ರಸನ್ನಮುಖನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಅವನು ರಥವನ್ನೇರಿದನು. ರಥವನ್ನೇರಿ ಬೇಗನೆ, ಪರಮಪ್ರೀತರಾದ ಶತ್ರುಘ್ನ-ಭರತರಿಬ್ಬರೂ ಮಂತ್ರಿ-ಪುರೋಹಿತರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಹೊರಟರು. ಮುಂದೆ ವಸಿಷ್ಠರೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಗುರುಗಳೂ ದ್ವಿಜರೂ ನಂದಿಗ್ರಾಮವಿರುವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖರಾಗಿ ಹೊರಟರು. ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಸೈನ್ಯವೂ ಕರೆಯದೆಯೇ ಭರತನು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಹೊರಟಿತು, ಎಲ್ಲ ಪುರವಾಸಿಗಳೂ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ್ದು — ಭರತನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಹೋಗಬಯಸಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಗುರುಗಳೂ ಸೈನ್ಯವೂ ಪೌರರೂ ತಾವಾಗಿಯೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ವನವಾಸದಂತಹ ಪ್ರವಾಸವೂ ರಾಜಕೀಯ ರೂಪವನ್ನೇ ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅನಾಹೂತಮ್’ (ಕರೆಯದೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಸೈನ್ಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು. ‘ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಾಃ’ (ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖರಾಗಿ) ಎಂಬ ದಿಙ್ನಿರ್ದೇಶವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ, ಏಕೆಂದರೆ ನಂದಿಗ್ರಾಮ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದೆ.

ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನೂ ಆದ ಭರತನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು, ಬೇಗನೆ ನಂದಿಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಬೇಗನೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ರಥದಿಂದ ಇಳಿದು ಅವನು ಗುರುಗಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಅಣ್ಣನು ಈ ಉತ್ತಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒತ್ತೆಯ (ನ್ಯಾಸದ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ಪಾದುಕೆಗಳು ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನಡೆಸುವವು.’ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ (ಒತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ — ರಾಜ್ಯ ಅವನದಲ್ಲ, ಒತ್ತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾದ ಪರರ ಸ್ವತ್ತು. ಪಾದುಕೆಗಳು ಕೇವಲ ಚಿಹ್ನೆಗಳಲ್ಲ, ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಹೊರುವವು — ದೊರೆಯದುದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು, ದೊರೆತುದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಎಂಬ ರಾಜ್ಯದ ಎರಡೂ ಕಾರ್ಯಗಳು ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಹೊರುವುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಚಿತ್ರಕೂಟದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಭರತನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನೇ ಈಗ ನಂದಿಗ್ರಾಮದವರೆಗೂ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗುರುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಒತ್ತೆಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ಸಮಕ್ಷದಲ್ಲೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು.

ಅನಂತರ ಭರತನು ಒತ್ತೆಯನ್ನೂ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನೂ ತಲೆಯ ಮೇಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ದುಃಖಸಂತಪ್ತನಾಗಿ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಕೃತಿಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬೇಗನೆ ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಛತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿಯಿರಿ; ಇವನ್ನೇ ನಾನು ಆರ್ಯನ ಪಾದಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಗುರುವಿನ ಈ ಪಾದುಕೆಗಳಿಂದಲೇ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ನೆಲೆನಿಂತಿದೆ. ಅಣ್ಣನು ಸೌಹೃದದಿಂದ ಈ ಒತ್ತೆಯನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ರಾಘವನು ಹಿಂದಿರುಗುವವರೆಗೆ ನಾನು ಇದನ್ನು ಪಾಲಿಸುವೆನು. ಅನಂತರ ನಾನೇ ಬೇಗನೆ ರಾಘವನ ಚರಣಗಳಿಗೆ ಇವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ಪಾದುಕೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ರಾಮನ ಆ ಚರಣಗಳನ್ನು ಕಾಣುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ಎರಡು ಅಂಗಗಳು — ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವಿಕೆ; ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅವನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಯೇ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪ್ರಕೃತಿಮಂಡಲ’ ಎಂದರೆ ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಸೇನಾಪತಿಗಳು, ಪುರೋಹಿತರು, ಪ್ರಜೆಗಳು ಮೊದಲಾದವರ ಸಮುದಾಯ; ಅವರಿಗೇ ಅವನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜಾಜ್ಞೆ ಅವರಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಛತ್ರಧಾರಣೆ ರಾಜಚಿಹ್ನೆ; ಅದನ್ನು ಪಾದುಕೆಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ತನ್ನ ಮೇಲಲ್ಲ. ‘ಆಭ್ಯಾಂ ರಾಜ್ಯೇ ಸ್ಥಿತೋ ಧರ್ಮಃ’ (ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ನೆಲೆನಿಂತಿದೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ಧರ್ಮಾಧಿಷ್ಠಾನವನ್ನು ಪಾದುಕೆಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಆರೋಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ರಾಘವನೊಡನೆ ಸೇರಿದ ಮೇಲೆ ಭಾರವನ್ನು ಇಳಿಸಿ, ಗುರುವಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ, ನಾನು ಗುರುಸೇವಕನ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವೆನು. ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನೂ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಈ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನೂ ಒತ್ತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ರಾಘವನಿಗೆ ಮರಳಿಸಿ ನಾನು ಪಾಪಮುಕ್ತನಾಗುವೆನು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ ಜನರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಸಂತೋಷಿಸಿದಾಗ ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯೂ ಯಶಸ್ಸೂ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಿಂತ ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟಾದೀತು.’ ಇಲ್ಲಿ ಭರತನು ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನು ರಾಜ್ಯಲಾಭದಲ್ಲಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯಾರ್ಪಣೆಯಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ‘ಧೂತಪಾಪಃ’ (ಪಾಪಮುಕ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಾಯಿಯ ವರಯಾಚನೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆಯೂ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಆರೋಪಿತವಾಗಿದ್ದ ಆ ಪಾಪವನ್ನು ಅವನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಗುರುವರ್ತಿತಾ’ ಎಂದರೆ ಗುರುವಿನ ಸೇವಕನ ಆಚಾರ; ಈಗ ರಾಜಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವವನು ಮತ್ತೆ ಸೇವಕನೇ ಆಗುವನು ಎಂಬುದು ಅವನ ಹಂಬಲ. ‘ಚತುರ್ಗುಣಮ್’ (ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು) ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲ — ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಸಿಗಬಹುದಾದ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು ಸುಖ ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲೇ ಎಂದು ಅವನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ದೀನನಾದ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಭರತನು ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡಿದನು. ವಲ್ಕಲ-ಜಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಮುನಿವೇಷಧಾರಿಯಾದ ಧೀರ ಪ್ರಭುವಾದ ಅವನು ಆಗ ಸೈನ್ಯಸಮೇತನಾಗಿ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನೂ ಅಣ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸುವವನೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊನೆಮುಟ್ಟಿಸುವವನೂ ಆದ ಅವನು ರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತಾ, ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ, ಆಗ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ಈ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಒಂದೇ ಅಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳು — ಹಾರೈಕೆ, ವಚನಪಾಲನೆ, ಅಭಿಷೇಕ — ಒಂದೆಡೆಯೇ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ವಲ್ಕಲಜಟಾಧಾರೀ ಮುನಿವೇಷಧರಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ರಾಮನು ವನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವೇಷದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಭರತನೂ; ಅಣ್ಣನ ವನವಾಸವನ್ನು ಅವನು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲೇ ಅನುಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಸೈನ್ಯಃ’ (ಸೈನ್ಯಸಮೇತ) ಎಂಬುದು ವಿರೋಧಾಭಾಸದಂತಿದೆ — ಮುನಿವೇಷ, ಆದರೆ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಅವನ ದ್ವಿಮುಖತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ತಪಸ್ವಿಯೂ ಹೌದು, ರಕ್ಷಕನೂ ಹೌದು.

ಚಾಮರಸಹಿತವಾದ ಛತ್ರವನ್ನು ಅವನು ತಾನೇ ಹಿಡಿದನು, ಎಲ್ಲ ಶಾಸನವನ್ನೂ ಪಾದುಕೆಗಳಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಭರತನು ಆರ್ಯನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿ, ಆಗ ಸದಾ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ನಡೆಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಅವನ ದಿನಚರಿಯನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ಆಗ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯ ಎದುರಾದರೂ, ಯಾವುದೇ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಕಾಣಿಕೆ ಬಂದರೂ, ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಭರತನು ಮೊದಲು ಪಾದುಕೆಗಳಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ, ಅನಂತರವೇ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ನಡೆಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳವರೆಗಿನ ಭರತನ ನಂದಿಗ್ರಾಮವಾಸದ ಆರಂಭವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದತ್ತ, ರಾಮನತ್ತ ಮರಳುತ್ತದೆ. ‘ಉಪಾಯನಂ ಮಹಾರ್ಹಮ್’ ಎಂದರೆ ರಾಜರಿಂದಲೂ ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದಲೂ ಬಂದ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಕಾಣಿಕೆಗಳು; ಅವನ್ನೂ ಮೊದಲು ಪಾದುಕೆಗಳಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಯಥಾವತ್’ (ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜಕಾರ್ಯ ಸಡಿಲವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಭರತನು ಶೋಕದಿಂದ ಪ್ರಮಾದಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಧಿಯಂತೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ ശൂന്യമായ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ച്, പിതാവിന്റെ വാസസ്ഥലം കണ്ട് കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം ആ ശോകത്തിന്റെ ഫലം നിർദേശിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം നഗരത്തിൽ വസിക്കുകയില്ല, നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ താപസവേഷത്തിൽ രാമന്റെ വരവു കാത്തിരിക്കും. അമ്മമാരെ അയോധ്യയിൽ ഏൽപ്പിച്ച്, ദൃഢവ്രതനും ശോകസന്തപ്തനുമായ അദ്ദേഹം ഗുരുക്കന്മാരോട് ഇതു പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്കു പോകും; ഇവിടെ നിങ്ങളോടെല്ലാവരോടും ഞാൻ യാത്ര ചോദിക്കുന്നു. രാഘവനില്ലാത്ത ഈ ദുഃഖമെല്ലാം ഞാൻ അവിടെത്തന്നെ സഹിക്കും. രാജാവ് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു; എന്റെ ഗുരുവായ അദ്ദേഹമോ വനത്തിലാണ്; അതുകൊണ്ട് രാജ്യത്തിനായി ഞാൻ രാമനെ കാത്തിരിക്കുന്നു, മഹായശസ്വിയായ അദ്ദേഹംതന്നെയാണ് രാജാവ്.’ ഇവിടെ മൂന്നു കാര്യങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു — നഗരത്യാഗം, ദുഃഖസ്വീകാരം, രാജ്യം രാമനു വിധേയമാണെന്നത്. ‘ദൃഢവ്രതൻ’ എന്ന വിശേഷണം രാജ്യം സ്വീകരിക്കുകയില്ല എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുൻപ്രതിജ്ഞതന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ‘ശോകസന്തപ്തൻ’ എന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉള്ളം കാണിക്കുന്നു. നന്ദിഗ്രാമം അയോധ്യയുടെ അടുത്തുതന്നെയാണ്; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ദൂരേക്ക് ഓടിയകലുകയല്ല, നഗരത്തിനു പുറത്തുനിന്നുകൊണ്ട് രാജ്യം സംരക്ഷിക്കുകയാണ്.

മഹാത്മാവായ ഭരതന്റെ ഈ ശുഭവാക്കു കേട്ട് എല്ലാ മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠനും പറഞ്ഞു: ‘ഭരതാ, നീ പറഞ്ഞത് അത്യന്തം പ്രശംസനീയമാണ്; സഹോദരവാത്സല്യത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ആ വാക്ക് നിനക്കുതന്നെ യോജിച്ചതാണ്. എപ്പോഴും ബന്ധുക്കളോടു സ്നേഹമുള്ളവനും സഹോദരസൗഹൃദത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവനും ആര്യമാർഗം സ്വീകരിച്ചവനുമായ നിന്റെ ഈ നിശ്ചയം ഏതൊരാളാണ് അംഗീകരിക്കാതിരിക്കുക?’ ഗുരുക്കന്മാരുടെ ഈ വാക്ക് അനുമതി മാത്രമല്ല, ഭരതന്റെ നിശ്ചയം ധർമസമ്മതമാണെന്നതിനുള്ള പ്രമാണവുമാണ്; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ആ നിശ്ചയം രാജസഭ സ്വീകരിച്ചതായി സിദ്ധിക്കുന്നു. ‘സുഭൃശം ശ്ലാഘനീയം’ (അത്യന്തം പ്രശംസനീയം) എന്ന പദത്തിൽ വസിഷ്ഠന്റെ ആശയം — ലോകത്തിൽ ദുർലഭമായതുതന്നെയാണ് പ്രശംസനീയം; ലഭിച്ച രാജ്യംപോലും ഉപേക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഭരതൻ അത്തരക്കാരനാണ്. ‘ഏതൊരാളാണ് അംഗീകരിക്കാതിരിക്കുക’ എന്ന ചോദ്യരൂപത്തിൽത്തന്നെ അനുമതി നൽകപ്പെടുന്നു, കാരണം ധർമത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവന്റെ നിശ്ചയം തടയാൻ ആർക്കും കഴിയുകയില്ല.

മന്ത്രിമാരുടെ, ആഗ്രഹിച്ചതുപോലുള്ള പ്രിയവാക്കു കേട്ട് അദ്ദേഹം സാരഥിയോട് ‘എന്റെ രഥം പൂട്ടുക’ എന്നു പറഞ്ഞു. പിന്നെ സന്തുഷ്ടമുഖത്തോടെ എല്ലാ അമ്മമാരോടും സംസാരിച്ച്, ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം ശ്രീമാനായ അദ്ദേഹം രഥത്തിൽ കയറി. രഥത്തിൽ കയറി പരമപ്രീതരായ ശത്രുഘ്നനും ഭരതനും മന്ത്രിമാരാലും പുരോഹിതരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് വേഗം പുറപ്പെട്ടു. മുന്നിൽ വസിഷ്ഠൻ മുതലായ എല്ലാ ഗുരുക്കന്മാരും ബ്രാഹ്മണരും നന്ദിഗ്രാമം ഏതു ദിക്കിലാണോ അങ്ങോട്ട് കിഴക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞു നടന്നു. ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ ആ സൈന്യവും, വിളിക്കാതെതന്നെ, ഭരതൻ പോയപ്പോൾ പുറപ്പെട്ടു; എല്ലാ നഗരവാസികളും അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ഭരതൻ തനിച്ചു പോകാനാണ് ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നത്; എന്നാൽ ഗുരുക്കന്മാരും സേനയും പൗരരും സ്വയം അനുഗമിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വനവാസംപോലുള്ള പ്രവാസവും രാജകീയരൂപംതന്നെ ധരിക്കുന്നു. ‘അനാഹൂതം’ (വിളിക്കാതെ) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — സേന ആജ്ഞയാലല്ല, സ്നേഹത്താലാണ് അനുഗമിച്ചത്. ‘കിഴക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞ്’ എന്ന ദിങ്നിർദേശവും പ്രയോജനമുള്ളതാണ്, കാരണം നന്ദിഗ്രാമം അയോധ്യയുടെ കിഴക്കുദിക്കിലാണ്.

ധർമാത്മാവും സഹോദരവത്സലനുമായ ഭരതൻ രഥത്തിലിരുന്ന്, പാദുകകൾ ശിരസ്സിലേന്തി, വേഗം നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്കു പോയി. അവിടെ വേഗം പ്രവേശിച്ച് രഥത്തിൽനിന്നിറങ്ങി അദ്ദേഹം ഗുരുക്കന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘ഉത്തമമായ ഈ രാജ്യം എന്റെ സഹോദരൻ ഒരു സംന്യാസമായി (നിക്ഷേപമായി) എനിക്കു നൽകിയിരിക്കുന്നു; സ്വർണാലംകൃതമായ ഈ പാദുകകളാണ് യോഗക്ഷേമം വഹിക്കുന്നത്.’ ‘സംന്യാസം’ എന്ന പദമാണ് ഇവിടെ മുഖ്യം — രാജ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റേതല്ല, നിക്ഷേപമായി സംരക്ഷിക്കേണ്ട അന്യന്റെ ധനമാണ്. പാദുകകൾ വെറും അടയാളമല്ല, യോഗക്ഷേമത്തിന്റെ വാഹകരാണ് — ലഭിക്കാത്തതു നേടലും ലഭിച്ചതു സംരക്ഷിക്കലും എന്ന രാജ്യത്തിന്റെ രണ്ടു കർമങ്ങളും അവയാൽത്തന്നെ സിദ്ധിക്കുന്നു എന്നാണ് ഭാവം. പാദുകകൾ ശിരസ്സിലേന്തുന്നത് ഇവിടെ വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു; ചിത്രകൂടംമുതൽ ഭരതൻ ചെയ്തുവന്നത് ഇപ്പോൾ നന്ദിഗ്രാമംവരെ നിറവേറ്റപ്പെട്ടു. ഗുരുക്കന്മാർ ഇവിടെ സാക്ഷികളാണ്, കാരണം നിക്ഷേപം സ്വീകരിക്കുന്നത് സാക്ഷികളുടെ സാന്നിധ്യത്തിലായിരിക്കണം.

പിന്നെ ഭരതൻ ആ നിക്ഷേപത്തെയും പാദുകകളെയും ശിരസ്സിലേന്തി, ദുഃഖസന്തപ്തനായി, പ്രജാമണ്ഡലത്തോടു മുഴുവൻ പറഞ്ഞു: ‘വേഗം ഇവയ്ക്കു വെൺകൊറ്റക്കുട പിടിക്കുക; ഇവ ആര്യന്റെ പാദങ്ങൾതന്നെയാണെന്നാണ് ഞാൻ കരുതുന്നത്. എന്റെ ഗുരുവിന്റെ ഈ പാദുകകളാൽത്തന്നെയാണ് രാജ്യത്തിൽ ധർമം നിലനിൽക്കുന്നത്. സൗഹൃദംമൂലം സഹോദരൻ എന്നിൽ ഈ നിക്ഷേപം ഏൽപ്പിച്ചു; രാഘവൻ വരുന്നതുവരെ ഞാൻ ഇതു സംരക്ഷിക്കും. പിന്നെ സ്വയംതന്നെ വേഗം രാഘവന്റെ പാദങ്ങളെ ഇവയുമായി ചേർത്ത്, പാദുകകളോടുകൂടിയ രാമന്റെ ആ പാദങ്ങൾ ഞാൻ കാണും.’ ഇവിടെ ഭരതന്റെ പ്രതിജ്ഞയ്ക്കു രണ്ട് അംഗങ്ങളുണ്ട് — സംരക്ഷണവും തിരികെ ഏൽപ്പിക്കലും; രാജ്യം അദ്ദേഹം സ്വീകരിച്ചിട്ടില്ല, കൈവശം വച്ചിരിക്കുന്നതേയുള്ളൂ. ‘പ്രകൃതിമണ്ഡലം’ എന്നാൽ മന്ത്രിമാർ, സേനാപതികൾ, പുരോഹിതർ, പ്രജകൾ മുതലായവരുടെ സമൂഹം; അവരോടുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം ആജ്ഞാപിക്കുന്നത്, കാരണം രാജാജ്ഞ നടപ്പാകുന്നത് അവരിലാണ്. കുടപിടിക്കൽ രാജചിഹ്നമാണ്; അതു പാദുകകൾക്കു മുകളിലാണ് വിധിക്കുന്നത്, തനിക്കു മുകളിലല്ല. ‘ആഭ്യാം രാജ്യേ സ്ഥിതോ ധർമഃ’ (ഇവയാലാണ് രാജ്യത്തിൽ ധർമം നിലനിൽക്കുന്നത്) എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ രാജ്യത്തിന്റെ ധർമാധിഷ്ഠാനം പാദുകകളിൽത്തന്നെ ആരോപിക്കപ്പെടുന്നു.

‘രാഘവനെ കണ്ടുമുട്ടിയശേഷം ഭാരം ഇറക്കിവച്ച്, ഗുരുവിനു രാജ്യം സമർപ്പിച്ച്, ഞാൻ ഗുരുവിനെ അനുസരിക്കുന്ന സേവകന്റെ നില സ്വീകരിക്കും. ഈ ശ്രേഷ്ഠപാദുകകളും ഈ രാജ്യവും ഈ അയോധ്യയും നിക്ഷേപമായി രാഘവനു തിരികെ നൽകി ഞാൻ പാപം കഴുകിക്കളഞ്ഞവനാകും. കാകുത്സ്ഥൻ അഭിഷിക്തനാകുകയും ജനങ്ങൾ ഹർഷിച്ച് ആനന്ദിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ എന്റെ പ്രീതിയും യശസ്സും രാജ്യംകൊണ്ടു ലഭിക്കുന്നതിന്റെ നാലിരട്ടിയാകും.’ ഇവിടെ ഭരതൻ തന്റെ സുഖം രാജ്യം നേടുന്നതിലല്ല, രാജ്യം അർപ്പിക്കുന്നതിലാണ് കാണുന്നത്; ‘ധൂതപാപഃ’ (പാപം കഴുകിക്കളഞ്ഞവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ, അമ്മയുടെ വരയാചനയാൽ തന്റെ ഇഷ്ടമില്ലാതെതന്നെ തന്നിൽ ആരോപിക്കപ്പെട്ട ആ പാപം അദ്ദേഹം ഓർക്കുന്നു. ‘ഗുരുവർതിതാ’ എന്നാൽ ഗുരുവിന്റെ സേവകന്റെ ആചാരം; ഇപ്പോൾ രാജകാര്യം ചെയ്യുന്നവൻ വീണ്ടും ഭൃത്യൻതന്നെയാകും എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഗ്രഹം. ‘നാലിരട്ടി’ എന്നതു വെറും സ്തുതിയല്ല — രാജ്യത്തിൽനിന്നു ലഭിക്കാവുന്ന സുഖത്തിന്റെ നാലിരട്ടി സുഖം രാമാഭിഷേകത്തിൽത്തന്നെയാണെന്ന് അദ്ദേഹം കണക്കാക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, ദീനനും ദുഃഖിതനുമായ മഹായശസ്വിയായ ഭരതൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ രാജ്യഭരണം നടത്തി. വല്കലവും ജടയും ധരിച്ച്, മുനിവേഷം ധരിച്ച്, ധീരനായ ആ പ്രഭു അപ്പോൾ സൈന്യത്തോടൊപ്പം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു. സഹോദരവത്സലനും സഹോദരന്റെ വാക്കു നിറവേറ്റുന്നവനും പ്രതിജ്ഞയുടെ മറുകര കണ്ടവനുമായ അദ്ദേഹം, രാമന്റെ വരവ് ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്, പാദുകകളെ അഭിഷേകം ചെയ്ത് അപ്പോൾ നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു. ഈ ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — ഒരേ അക്കത്തിൽ മൂന്ന് അർധങ്ങൾ, കാരണം പ്രതിജ്ഞയുടെ മൂന്ന് അവസ്ഥകൾ — ആഗ്രഹം, വാക്കുപാലനം, അഭിഷേകം — ഒന്നിച്ചു കോർക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘വല്കലജടാധാരി മുനിവേഷധരൻ’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — രാമൻ വനത്തിൽ ഏതു വേഷത്തിൽ വസിക്കുന്നുവോ, അതേ വേഷത്തിൽത്തന്നെ ഭരതനും; സഹോദരന്റെ വനവാസം അദ്ദേഹം ഗ്രാമത്തിൽത്തന്നെ അനുകരിക്കുന്നു. ‘സസൈന്യൻ’ (സൈന്യത്തോടൊപ്പം) എന്നതു വിരോധാഭാസംപോലെയാണ് — മുനിവേഷം, എന്നാൽ സേന ഒപ്പം; അതിലൂടെതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദ്വൈവിധ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം താപസനുമാണ്, രക്ഷകനുമാണ്.

വെഞ്ചാമരത്തോടുകൂടിയ വെൺകൊറ്റക്കുട അദ്ദേഹം സ്വയംതന്നെ പിടിച്ചു; എല്ലാ ശാസനങ്ങളും പാദുകകളെ അറിയിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നെ ശ്രീമാനായ ഭരതൻ ആര്യന്റെ പാദുകകളെ അഭിഷേകം ചെയ്ത്, അവയ്ക്കു വിധേയനായി, അപ്പോൾ എപ്പോഴും രാജ്യഭരണം നടത്തിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദിനചര്യതന്നെ നിർദേശിക്കുന്നു — അപ്പോൾ ഏതു കാര്യം വന്നാലും, ഏതു വിലയേറിയ ഉപഹാരം സമർപ്പിക്കപ്പെട്ടാലും, അതെല്ലാം ഭരതൻ ആദ്യം പാദുകകളെ അറിയിച്ചിട്ടു മാത്രമാണ് പിന്നീട് യഥാവിധി ചെയ്തത്. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ഭരതന്റെ പതിനാലു വർഷത്തെ നന്ദിഗ്രാമവാസത്തിന്റെ ആരംഭം സ്ഥാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ കഥ വീണ്ടും ചിത്രകൂടത്തിലേക്കും രാമനിലേക്കും മടങ്ങുന്നു. ‘ഉപായനം മഹാർഹം’ (വിലയേറിയ ഉപഹാരം) എന്നാൽ രാജാക്കന്മാരിൽനിന്നും പ്രജകളിൽനിന്നും വന്ന വിലപിടിപ്പുള്ള ഉപഹാരദ്രവ്യങ്ങൾ; അവയും ആദ്യം പാദുകകൾക്കു സമർപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘യഥാവത്’ (യഥാവിധി) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാജ്യകാര്യം ശിഥിലമായില്ലെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഭരതൻ ശോകത്താൽ പ്രമാദിയാകുന്നില്ല, എല്ലാം യഥാവിധിതന്നെ ചെയ്യുന്നു.

In the previous sarga Bharata had entered the empty Ayodhyā, seen his father's dwelling and wept. In this sarga he declares what his grief will lead to: he will not live in the city but will wait for Rāma's return at Nandigrāma, in an ascetic's dress. Having settled his mothers in Ayodhyā, Bharata, steadfast in his vow and burning with grief, said to his elders: "I shall go to Nandigrāma; I take my leave of you all here. There, without Rāghava, I shall bear all this sorrow. The king has gone to heaven, and my elder brother, my guru, lives in the forest; so I shall wait for Rāma to take the kingdom, for he, the renowned one, is our king." Three things are made clear: leaving the city, accepting sorrow, and holding the kingdom subject to Rāma. "Steadfast in his vow" recalls his earlier pledge not to take the kingdom, and "burning with grief" shows his inner state. Nandigrāma lay close to Ayodhyā, so he was not running far away; staying just outside the city, he would guard the kingdom.

Hearing the great-souled Bharata's noble words, all the ministers and the family priest Vasiṣṭha said: "What you have said, Bharata, deserves the highest praise. Those words, born of love for your brother, are worthy of you and of no one else. You who are always devoted to your kin, steadfast in brotherly affection and set on the noble path — what man would not approve of you?" These words were not mere consent but proof that Bharata's resolve was in keeping with righteousness, and through them it was accepted by the royal council. Vasiṣṭha's meaning was that what is rare in the world is what deserves praise, and Bharata, wishing to give up a kingdom already in his hands, was just such a rare man. Their consent was given in the form of a question, for no one can oppose the resolve of a man who stands in righteousness.

Hearing the ministers' welcome words, just as he had wished, he said to his charioteer, "Let my chariot be yoked." Then, with a glad face, he spoke to all his mothers and took leave of them, and the illustrious prince mounted the chariot with Śatrughna. Mounting quickly, Śatrughna and Bharata set out, both filled with joy, surrounded by ministers and priests. In front went all the elders and brahmins, with Vasiṣṭha at their head, all facing east towards where Nandigrāma lay, for Nandigrāma stood to the east of Ayodhyā. When Bharata set out, the army too, thick with elephants, horses and chariots, moved off unsummoned, and all the townsfolk followed him. Notice that Bharata had wanted to go alone, but the elders, the army and the townsfolk followed of their own accord, so that his withdrawal, like Rāma's exile, took on a royal form. "Unsummoned" matters: the army followed not by command but out of love.

Standing in his chariot, righteous Bharata, who loved his brother, went swiftly to Nandigrāma carrying the sandals on his head, as he had done all the way from Citrakūṭa. Entering Nandigrāma quickly, he stepped down from the chariot and said to his elders: "My brother has given me this excellent kingdom as a trust, and these gold-adorned sandals are the bearers of its welfare and security." "Trust" is the key word: the kingdom was not his but another's property, held in trust to be guarded. And the sandals were no mere emblem but the bearers of welfare and security — gaining what is not yet held and protecting what is held, the two tasks of a kingdom, were to be done through them. The elders stood as witnesses, for a trust must be accepted before witnesses.

Then Bharata, placing the trust and the sandals on his head, burning with grief, said to the whole body of the king's people — ministers, commanders, priests and subjects, through whom a king's orders run: "Hold the parasol over these at once; I take them to be my noble brother's own feet. Through these sandals of my elder, righteousness stands established in the kingdom. My brother, out of love, has placed this trust in me, and I shall guard it until Rāghava returns. Soon I shall fit them with my own hands to Rāghava's feet again, and I shall see Rāma's feet once more wearing their sandals." Bharata's pledge had two parts, guarding and giving back; he had not taken the kingdom, only held it. The royal parasol, the emblem of kingship, was ordered held over the sandals, not over himself, and the righteous foundation of the kingdom was laid on them.

"Then, my burden laid down and reunited with Rāghava, I shall hand the kingdom back to my elder and live as his servant. When I have given back to Rāghava this trust — these excellent sandals, this kingdom and Ayodhyā — I shall be washed clean of sin. When Kākutstha is consecrated and the people are glad and joyful, my joy and my fame will be four times greater than any the kingdom could give." Bharata saw his happiness not in gaining the kingdom but in giving it up; by "washed clean of sin" he remembers the sin laid on him, against his will, by his mother's demand for the boons. He longed that the man now doing the king's work should once more be his elder's servant. And "four times" is no mere flourish: he reckoned that the joy of Rāma's consecration would be four times any joy the kingdom could give.

Lamenting so in his misery, the renowned Bharata, stricken with sorrow, governed from Nandigrāma with his ministers. Wearing bark and matted hair in the dress of an ascetic, that steadfast lord lived then at Nandigrāma with his army. Longing for Rāma's return, Bharata, who loved his brother, did his brother's bidding and kept his promise to the end, consecrated the sandals and lived at Nandigrāma. That verse runs to six lines, binding into one the three stages of his vow — longing, obedience and consecration. By wearing bark and matted hair Bharata took on the very dress in which Rāma lived in the forest; he copied his brother's exile in a village. And "with his army" is almost a paradox — an ascetic's dress, yet an army at his side — which shows his double role as both ascetic and protector.

He himself held the parasol with its yak-tail fan over the sandals and submitted every order of government to them. So illustrious Bharata, having consecrated his noble brother's sandals, from then on governed always under their authority. The last verse, in a longer metre, describes his daily practice: whatever business arose and whatever costly gift was brought, whether from kings or from subjects, Bharata first laid before the sandals and only then dealt with it as was proper. "As was proper" shows that the work of government did not slacken: Bharata was not careless in his grief but did everything by rule. So this sarga marks the start of Bharata's fourteen years at Nandigrāma; in the next, the story turns back to Rāma at Citrakūṭa.