पूर्वस्मिन् सर्गे रामः भरताय हेमभूषिते पादुके प्रायच्छत्, सर्वान् च व्यसर्जयत्। अस्मिन् सर्गे प्रत्यागमनस्य यात्रा वर्ण्यते। भरतः ते पादुके शिरसि कृत्वा हृष्टः सन् शत्रुघ्नसहितः रथम् आरुरोह — शिरसि धारणम् एव तस्य विनयस्य चिह्नम्, यतः अधुना ते एव राज्ञः स्थाने वर्तेते। वसिष्ठः, वामदेवः, दृढव्रतः जाबालिः, मन्त्रणया पूजिताः सर्वे मन्त्रिणः च अग्रतः प्रययुः। ततः ते महागिरिं चित्रकूटं प्रदक्षिणं कुर्वाणाः प्राङ्मुखाः सन्तः रम्यां मन्दाकिनीं नदीं ययुः। पर्वतस्य प्रदक्षिणा अत्र पूजारूपा — यत्र रामः वसति, सः गिरिः अपि वन्द्यः। भरतः ससैन्यः विविधानि रम्याणि धातुसहस्राणि पश्यन् तस्य गिरेः पार्श्वेन प्रययौ। कविः अत्र शोकस्य स्थाने पथः शोभां वर्णयति — मनः तु भरतस्य रामे एव, किन्तु चक्षुषी गिरेः धातुवर्णान् पश्यतः। ‘हृष्टः’ इति पदम् अत्र सार्थकम् — यद्यपि रामः न आगतः, तथापि तस्य पादुके लब्धाः इति भरतस्य मनसि किञ्चित् समाधानम्। अग्रगामिनः मन्त्रिणः सूचयन्ति — यात्रा अधुना राजकीया, न तु याचकस्य। पर्वतस्य पार्श्वेन गच्छता भरतेन तस्य प्रस्थस्य सर्वा शोभा दृष्टा।

चित्रकूटात् अदूरे एव भरतः तम् आश्रमं ददर्श, यत्र मुनिः भरद्वाजः कृतालयः आसीत्। वीर्यवान् कुलनन्दनः भरतः तम् आश्रमम् आगम्य रथात् अवतीर्य मुनेः पादौ ववन्दे — रथात् अवतरणम् एव आश्रमप्रवेशस्य उचितः विनयः। ततः हृष्टः भरद्वाजः भरतं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे तात, अपि ते कृत्यं कृतम्? अपि रामेण समागतम्?’ मुनेः प्रश्नः द्विविधः — कार्यसिद्धिः च, दर्शनं च; यतः पूर्वं गच्छन् भरतः अस्मिन् एव आश्रमे विश्रान्तः आसीत्, तदा च मुनिः तस्य आशयम् अपृच्छत्। धीमता भरद्वाजेन एवम् उक्तः धर्मवत्सलः भरतः तं प्रत्युवाच। अनेन प्रश्नोत्तरेण कविः पूर्वसर्गस्य सर्वं वृत्तान्तं संक्षेपेण पुनः श्रावयति — एषा वाल्मीकेः प्रसिद्धा रीतिः, यया कथायाः सन्धिः दृढीक्रियते। ‘कृत्यं कृतम्’ इति मुनेः प्रश्नः सरलः, किन्तु उत्तरं तु कटु — कार्यं न सिद्धम्, समागमः तु जातः। भरतस्य ‘धर्मवत्सलः’ इति विशेषणेन कविः सूचयति — सः पराजितः अपि धर्मम् एव अनुसरति, न तु क्रोधम्। मुनेः हर्षः च भरतस्य आचरणस्य प्रमाणम्।

भरतः कथयति — ‘गुरुणा वसिष्ठेन मया च याच्यमानः अपि दृढविक्रमः राघवः परमप्रीतः सन् वसिष्ठं वाक्यम् अब्रवीत् — “पितुः तां प्रतिज्ञाम् एव अहं तत्त्वतः पालयिष्यामि; चतुर्दश वर्षाणि इति या मम पितुः प्रतिज्ञा।” एवम् उक्तः महाप्राज्ञः वाक्यज्ञः वसिष्ठः वाक्यकुशलं राघवं महत् वचनं प्रत्युवाच — “हे महाप्राज्ञ, एते हेमभूषिते पादुके संहृष्टः सन् प्रयच्छ; अयोध्यायां योगक्षेमकरः भव।” वसिष्ठेन एवम् उक्तः राघवः प्राङ्मुखः स्थितः सन् हेमविकृते ते पादुके मम राज्याय अदात्।’ ततः भरतः निगमयति — ‘सुमहात्मना रामेण अनुज्ञातः अहं निवृत्तः; ते शुभे पादुके गृहीत्वा अयोध्याम् एव गच्छामि।’ अत्र ‘मम राज्याय’ इति पदं मार्मिकम् — राज्यं भरतस्य नाम्ना, किन्तु अधिकारः पादुकयोः एव। भरतः स्वस्य याचनां न गोपायति, रामस्य निश्चयं च यथावत् एव कथयति — सत्यवादिता अस्य सर्गस्य भूषणम्। ‘प्राङ्मुखः स्थितः’ इति पदेन दानस्य विधिपूर्वकता सूचिता, यतः पूर्वाभिमुखम् एव दानं शास्त्रविहितम्। एवं पादुकादानं केवलं स्नेहकार्यं न, अपि तु विधिवत् राज्यसमर्पणम्।

महात्मनः भरतस्य एतत् शुभं वाक्यं श्रुत्वा मुनिः भरद्वाजः ततः अपि शुभतरं वाक्यम् उदाहरत् — ‘हे नरव्याघ्र, शीलवृत्तविदां वर! एतत् न चित्रम्, यत् आर्यं त्वयि तिष्ठेत् — यथा उत्सृष्टम् उदकं निम्नं देशम् एव प्रति गच्छति, तथा सर्वे सद्गुणाः त्वयि स्वयम् एव आगच्छन्ति।’ उपमा अत्र स्वभाववाचिनी — जलस्य निम्नगमनम् इव सद्गुणानां त्वयि आगमनम् अप्रयत्नसिद्धम्। ततः सः पितरम् अपि प्रशंसति — ‘अनृणः सः महाबाहुः तव पिता दशरथः, यस्य त्वम् ईदृशः पुत्रः धर्मात्मा धर्मवत्सलः।’ पुत्रस्य गुणैः एव पितुः ऋणमुक्तिः इति भावः। उक्तवाक्यं तं महाप्राज्ञम् ऋषिं कृताञ्जलिः भरतः चरणौ उपगृह्य आमन्त्रयितुम् आरेभे — गमनानुज्ञां याचितुम् उपक्रान्तवान्। भरद्वाजस्य वचनं भरतस्य शोकस्य प्रतिकारः — यत् त्वया न प्राप्तं, तत् अपि तव गुणानां न्यूनता न। ‘शीलवृत्तविदां वरे’ इति सप्तम्या मुनिः भरतम् एव तेषां श्रेष्ठं मन्यते। पितुः अनृणत्वं च पुत्रस्य धर्मेण सिध्यति इति सिद्धान्तः अत्र उक्तः, यः पूर्वसर्गे ऋषिभिः अपि उक्तः आसीत्।

ततः भरद्वाजं पुनः पुनः प्रदक्षिणं कृत्वा श्रीमान् भरतः मन्त्रिभिः सह अयोध्यां प्रति ययौ। यानैः, शकटैः, हयैः, नागैः च युक्ता सा विस्तीर्णा चमूः पुनः निवृत्ता भरतस्य अनुयायिनी अभवत् — या सेना पूर्वं रामम् आनेतुं प्रस्थिता, सा एव अधुना रिक्तहस्ता प्रतिनिवर्तते। ततः ते ऊर्मिमालिनीं दिव्यां यमुनां नदीं तीर्त्वा पुनः सर्वे शिवजलां गङ्गां नदीं ददृशुः। रम्यजलसम्पूर्णां तां गङ्गां संतीर्य सबान्धवः ससैनिकः भरतः रम्यं शृङ्गवेरपुरं प्रविवेश — यत्र गुहेन सह रामस्य सङ्गमः अभूत्, तत् एव पुरम्। कविः प्रतियात्रायां तानि एव स्थानानि क्रमेण दर्शयति, येषु गच्छन् भरतः आशां वहन् आसीत्; अधुना तु तानि एव निराशां स्मारयन्ति। ‘पुनः निवृत्ता’ इति पदद्वयेन कविः प्रतियात्रायाः निष्फलताम् एव सूचयति। गङ्गायाः दर्शनम् अत्र पुनः — पूर्वं गच्छन् सः एताम् एव तीर्णवान्। शृङ्गवेरपुरे गुहस्य स्मृतिः अवश्यम् एव भरतस्य मनसि उदिता, यतः तत्र एव सः प्रथमं रामस्य वार्तां श्रुतवान्।

शृङ्गवेरपुरात् भूयः प्रस्थितः सः अयोध्यां संददर्श। तदा दृष्टा सा पुरी पित्रा भ्रात्रा च विवर्जिता — दशरथः स्वर्गं गतः, रामः च वने; अतः नगरस्य द्वौ आधारौ एव नष्टौ। ताम् एवं दृष्ट्वा दुःखसंतप्तः भरतः सारथिम् इदम् अब्रवीत् — ‘हे सारथे, पश्य! विध्वस्ता अयोध्या न प्रकाशते; निराकारा, निरानन्दा, दीना, प्रतिहतस्वना च जाता।’ ‘प्रतिहतस्वना’ इति पदेन नगरस्य नीरवता सूच्यते — यत्र पूर्वं वाद्यानि, वेदघोषाः, जनकोलाहलः च आसीत्, तत्र अधुना मौनम् एव। अनेन अर्धश्लोकेन सर्गः समाप्यते, अग्रिमे च सर्गे एषा एव उपमापरम्परा विस्तार्यते। एवम् अयं सर्गः चित्रकूटात् अयोध्यां यावत् भरतस्य प्रतियात्रां सम्पूर्णां वहति। ‘विध्वस्ता’ इति पदं न भौतिकं नाशं वदति, अपि तु शोभायाः नाशम् — प्रासादाः तिष्ठन्ति, किन्तु तेषां दीप्तिः गता। चतुर्भिः विशेषणैः कविः नगरस्य चतुर्विधां हानिं दर्शयति — रूपस्य, आनन्दस्य, ऐश्वर्यस्य, शब्दस्य च।

మునుపటి సర్గలో రాముడు భరతునికి బంగారంతో అలంకరించిన పాదుకలను ఇచ్చి, అందరినీ పంపివేశాడు. ఈ సర్గలో తిరుగు ప్రయాణం వర్ణించబడుతుంది. భరతుడు ఆ పాదుకలను తలపై ఉంచుకొని, ఆనందంతో శత్రుఘ్నునితో కలిసి రథం ఎక్కాడు — తలపై ధరించడమే అతని వినయానికి గుర్తు, ఎందుకంటే ఇప్పుడు అవే రాజు స్థానంలో ఉన్నాయి. వసిష్ఠుడూ, వామదేవుడూ, దృఢవ్రతుడైన జాబాలీ, మంత్రాంగంలో గౌరవించబడిన మంత్రులందరూ ముందుగా బయలుదేరారు. తరువాత వారు మహాపర్వతమైన చిత్రకూటానికి ప్రదక్షిణం చేస్తూ తూర్పు ముఖంగా రమ్యమైన మందాకినీ నది వైపు వెళ్ళారు. పర్వతానికి ప్రదక్షిణం ఇక్కడ పూజారూపమైనది — రాముడు నివసించే ఆ పర్వతం కూడా వందనీయమైనది. భరతుడు సైన్యంతో కలిసి రకరకాల రమ్యమైన వేలాది ధాతువులను చూస్తూ ఆ పర్వతం పక్కనుంచి వెళ్ళాడు. కవి ఇక్కడ శోకానికి బదులు దారి శోభను వర్ణిస్తాడు — భరతుని మనస్సు రామునిపైనే ఉంది, కాని కన్నులు పర్వతపు ధాతువర్ణాలను చూస్తున్నాయి. ‘హృష్టః’ (ఆనందించినవాడు) అనే పదం ఇక్కడ అర్థవంతమైనది — రాముడు రాకపోయినా అతని పాదుకలు లభించాయని భరతుని మనస్సులో కొంత సమాధానం. ముందు నడిచే మంత్రులు సూచిస్తున్నారు — ప్రయాణం ఇప్పుడు రాజకీయమైనది, యాచకునిది కాదు. పర్వతం పక్కనుంచి వెళ్తున్న భరతుడు దాని చరియల శోభనంతా చూశాడు.

చిత్రకూటానికి దగ్గరలోనే భరతుడు భరద్వాజ ముని నివాసం చేసుకున్న ఆశ్రమాన్ని చూశాడు. వీర్యవంతుడూ కులనందనుడూ అయిన భరతుడు ఆ ఆశ్రమానికి వచ్చి, రథం నుంచి దిగి, ముని పాదాలకు నమస్కరించాడు — రథం నుంచి దిగడమే ఆశ్రమప్రవేశానికి తగిన వినయం. అప్పుడు సంతోషించిన భరద్వాజుడు భరతునితో అన్నాడు — ‘నాయనా, నీ కార్యం నెరవేరిందా? రామునితో కలిశావా?’ ముని ప్రశ్న రెండు విధాలు — కార్యసిద్ధి, దర్శనం; ఎందుకంటే ఇదివరకు వెళ్తూ భరతుడు ఇదే ఆశ్రమంలో విశ్రమించాడు, అప్పుడు ముని అతని ఆశయాన్ని అడిగాడు. ధీమంతుడైన భరద్వాజుడు ఇలా అడగగా, ధర్మవత్సలుడైన భరతుడు ఆయనకు బదులిచ్చాడు. ఈ ప్రశ్నోత్తరంతో కవి మునుపటి సర్గల వృత్తాంతమంతటినీ సంక్షేపంగా మళ్ళీ వినిపిస్తాడు — ఇది వాల్మీకికి ప్రసిద్ధమైన రీతి, దీనితో కథ సంధి దృఢమవుతుంది. ‘కృత్యం కృతం’ (కార్యం నెరవేరిందా) అనే ముని ప్రశ్న సరళమైనది, కాని సమాధానం మాత్రం చేదు — కార్యం సిద్ధించలేదు, సమాగమం మాత్రం జరిగింది. భరతునికి ‘ధర్మవత్సలః’ అనే విశేషణంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — ఓడిపోయినా అతడు ధర్మాన్నే అనుసరిస్తాడు, కోపాన్ని కాదు. ముని ఆనందం భరతుని ఆచరణకు ప్రమాణం.

భరతుడు చెబుతాడు — ‘గురువైన వసిష్ఠుడూ నేనూ యాచించినప్పటికీ దృఢవిక్రముడైన రాఘవుడు పరమప్రీతితో వసిష్ఠునితో ఇలా అన్నాడు — “పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అనే నా తండ్రి ఆ ప్రతిజ్ఞనే నేను నిజంగా పాలిస్తాను.” ఇలా చెప్పగా మహాప్రాజ్ఞుడూ వాక్యజ్ఞుడూ అయిన వసిష్ఠుడు వాక్యకుశలుడైన రాఘవునితో గొప్ప మాట చెప్పాడు — “మహాప్రాజ్ఞా, బంగారంతో అలంకరించిన ఈ పాదుకలను సంతోషంగా ఇవ్వు; అయోధ్యలో యోగక్షేమాలను కలిగించేవాడవు కా.” వసిష్ఠుడు ఇలా అనగా రాఘవుడు తూర్పు ముఖంగా నిలిచి బంగారంతో చేసిన ఆ పాదుకలను నా రాజ్యం కోసం ఇచ్చాడు.’ తరువాత భరతుడు ముగిస్తాడు — ‘మహాత్ముడైన రాముని అనుమతితో నేను తిరిగివచ్చాను; ఆ శుభమైన పాదుకలను తీసుకొని అయోధ్యకే వెళ్తున్నాను.’ ఇక్కడ ‘మమ రాజ్యాయ’ (నా రాజ్యం కోసం) అనే మాట మర్మస్పర్శి — రాజ్యం భరతుని పేరుమీద, కాని అధికారం పాదుకలదే. భరతుడు తన యాచనను దాచడు, రాముని నిశ్చయాన్ని యథాతథంగా చెబుతాడు — సత్యవాదిత్వమే ఈ సర్గకు భూషణం. ‘ప్రాఙ్ముఖః స్థితః’ (తూర్పు ముఖంగా నిలిచి) అనే మాటతో దానం విధిపూర్వకమైనదని సూచించబడింది, ఎందుకంటే తూర్పు ముఖంగా ఇచ్చే దానమే శాస్త్రవిహితం. ఇలా పాదుకాదానం కేవలం స్నేహకార్యం కాదు, విధిపూర్వకమైన రాజ్యసమర్పణం.

మహాత్ముడైన భరతుని ఈ శుభవాక్యం విని భరద్వాజ ముని దానికంటే శుభతరమైన మాట పలికాడు — ‘నరవ్యాఘ్రా, శీలాచారాలు తెలిసినవారిలో శ్రేష్ఠుడా! ఆర్యత్వం నీలో నిలవడం ఆశ్చర్యం కాదు — వదిలిన నీరు పల్లపు ప్రదేశానికే ప్రవహించినట్లు, సద్గుణాలన్నీ తమంతట తామే నీలోకి వస్తాయి.’ ఇక్కడ ఉపమానం స్వభావాన్ని చెబుతుంది — నీరు పల్లానికి ప్రవహించినట్లు సద్గుణాలు నీలోకి రావడం ప్రయత్నం లేకుండానే సిద్ధిస్తుంది. తరువాత ఆయన తండ్రిని కూడా ప్రశంసిస్తాడు — ‘ధర్మాత్ముడూ ధర్మవత్సలుడూ అయిన నీలాంటి కుమారుడు గల మహాబాహువైన నీ తండ్రి దశరథుడు ఋణవిముక్తుడు.’ కుమారుని గుణాలతోనే తండ్రికి ఋణవిముక్తి అని భావం. ఇలా పలికిన ఆ మహాప్రాజ్ఞుడైన ఋషి పాదాలను పట్టుకొని, చేతులు జోడించి భరతుడు వీడ్కోలు చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు — వెళ్ళడానికి అనుమతి అడగడానికి ఉపక్రమించాడు. భరద్వాజుని మాట భరతుని శోకానికి ప్రతీకారం — నీవు పొందలేనిది నీ గుణాలలోని లోపం కాదు. ‘శీలవృత్తవిదాం వర’ అనే సంబోధనతో ముని భరతునే వారిలో శ్రేష్ఠునిగా భావిస్తాడు. తండ్రి ఋణవిముక్తి కుమారుని ధర్మంతో సిద్ధిస్తుందనే సిద్ధాంతం ఇక్కడ చెప్పబడింది, అది మునుపటి సర్గలో ఋషులు కూడా చెప్పారు.

తరువాత భరద్వాజునికి మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రదక్షిణం చేసి శ్రీమంతుడైన భరతుడు మంత్రులతో కలిసి అయోధ్య వైపు వెళ్ళాడు. వాహనాలతో, బండ్లతో, గుర్రాలతో, ఏనుగులతో కూడిన ఆ విస్తారమైన సైన్యం మళ్ళీ వెనుదిరిగి భరతుని అనుసరించింది — రాముని తీసుకురావడానికి ఇదివరకు బయలుదేరిన సైన్యమే ఇప్పుడు వట్టి చేతులతో వెనుదిరుగుతున్నది. తరువాత వారు అలలమాలలతో కూడిన దివ్యమైన యమునా నదిని దాటి, మళ్ళీ అందరూ మంగళజలం గల గంగానదిని చూశారు. రమ్యమైన జలంతో నిండిన ఆ గంగను దాటి, బంధువులతోనూ సైనికులతోనూ కలిసి భరతుడు రమ్యమైన శృంగిబేరపురంలోకి ప్రవేశించాడు — గుహునితో రాముని సంగమం జరిగిన పురమే అది. తిరుగు ప్రయాణంలో కవి అవే స్థలాలను క్రమంగా చూపిస్తాడు, వెళ్తున్నప్పుడు భరతుడు వాటిలో ఆశను మోసుకుంటూ వెళ్ళాడు; ఇప్పుడు అవే నిరాశను గుర్తుచేస్తున్నాయి. ‘పునః నివృత్తా’ (మళ్ళీ వెనుదిరిగింది) అనే రెండు పదాలతో కవి తిరుగుప్రయాణపు నిష్ఫలత్వాన్నే సూచిస్తున్నాడు. గంగ దర్శనం ఇక్కడ మళ్ళీ — ఇదివరకు వెళ్తూ అతడు దీన్నే దాటాడు. శృంగిబేరపురంలో గుహుని స్మృతి తప్పకుండా భరతుని మనస్సులో ఉదయించి ఉంటుంది, ఎందుకంటే అక్కడే అతడు మొదట రాముని వార్త విన్నాడు.

శృంగిబేరపురం నుంచి మళ్ళీ బయలుదేరి అతడు అయోధ్యను చూశాడు. అప్పుడు చూసిన ఆ నగరం తండ్రీ అన్నా లేనిదై ఉంది — దశరథుడు స్వర్గానికి వెళ్ళాడు, రాముడు అడవిలో ఉన్నాడు; కాబట్టి నగరానికి రెండు ఆధారాలూ నశించాయి. దాన్ని అలా చూసి దుఃఖంతో తపించిన భరతుడు సారథితో ఇలా అన్నాడు — ‘సారథీ, చూడు! ధ్వంసమైన అయోధ్య ప్రకాశించడం లేదు; ఆకారం కోల్పోయి, ఆనందం లేనిదై, దీనంగా, ధ్వని అణగిపోయినదై ఉంది.’ ‘ప్రతిహతస్వనా’ (ధ్వని అణగిపోయినది) అనే పదంతో నగరపు నిశ్శబ్దం సూచించబడుతుంది — ఇదివరకు వాద్యాలూ, వేదఘోషలూ, జనకోలాహలమూ ఉన్నచోట ఇప్పుడు మౌనమే. ఈ అర్ధశ్లోకంతో సర్గ ముగుస్తుంది, తరువాతి సర్గలో ఇదే ఉపమాన పరంపర విస్తరించబడుతుంది. ఇలా ఈ సర్గ చిత్రకూటం నుంచి అయోధ్య వరకు భరతుని తిరుగుప్రయాణమంతటినీ మోస్తుంది. ‘విధ్వస్తా’ (ధ్వంసమైనది) అనే పదం భౌతిక నాశనాన్ని చెప్పడం లేదు, శోభ నాశనాన్ని చెబుతుంది — ప్రాసాదాలు నిలిచే ఉన్నాయి, కాని వాటి కాంతి పోయింది. నాలుగు విశేషణాలతో కవి నగరపు నాలుగు విధాల నష్టాన్ని చూపిస్తున్నాడు — రూపం, ఆనందం, ఐశ్వర్యం, శబ్దం.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் பரதனுக்குப் பொன்னணி பூண்ட பாதுகைகளை அளித்து, அனைவருக்கும் விடைகொடுத்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் திரும்பும் பயணம் வருணிக்கப்படுகிறது. பரதன் அந்தப் பாதுகைகளைத் தலைமேல் வைத்து மகிழ்ச்சியோடு சத்ருக்னனுடன் தேரில் ஏறினான் — தலைமேல் தாங்குவதே அவனுடைய பணிவின் அடையாளம், ஏனெனில் இப்போது அவையே அரசனின் இடத்தில் உள்ளன. வசிஷ்டர், வாமதேவர், உறுதியான விரதம் கொண்ட ஜாபாலி, ஆலோசனைத் திறனால் போற்றப்படும் அமைச்சர்கள் அனைவரும் முன்னே சென்றனர். பிறகு அவர்கள் பெருமலையான சித்திரகூடத்தை வலம்வந்து, கிழக்கு நோக்கி, இனிய மந்தாகினி நதியை அடைந்தனர். மலையை வலம்வருவது இங்கே வழிபாடே — ராமன் வாழும் இடத்தில் இருக்கும் மலையும் வணங்கத் தக்கதே. பரதன் படையுடன், பலவகை இனிய ஆயிரக்கணக்கான கனிமங்களைப் பார்த்தபடி அந்த மலையின் பக்கமாகச் சென்றான். இங்கே கவிஞர் துயரத்துக்குப் பதிலாக வழியின் அழகை வருணிக்கிறார் — பரதனின் மனம் ராமனிடமே இருக்கிறது; ஆனால் அவன் கண்கள் மலையின் கனிம வண்ணங்களைக் காண்கின்றன. ‘ஹ்ருஷ்ட:’ (மகிழ்ந்து) என்ற சொல் இங்கே பொருளுள்ளது — ராமன் வரவில்லையென்றாலும் அவனுடைய பாதுகைகள் கிடைத்தன என்பதால் பரதனின் மனத்தில் ஓரளவு ஆறுதல். முன்னே செல்லும் அமைச்சர்கள் சுட்டுவது — பயணம் இப்போது அரசுப் பயணம், வேண்டுபவனுடையதன்று. மலையின் பக்கமாகச் சென்ற பரதன் அதன் சாரலின் அழகு முழுவதையும் கண்டான்.

சித்திரகூடத்திலிருந்து சற்றுத் தொலைவிலேயே பரதன், முனிவர் பரத்வாஜர் இருப்பிடமாகக் கொண்ட அந்த ஆசிரமத்தைக் கண்டான். வீரம் மிக்க, குலத்தை மகிழ்விப்பவனான பரதன் அந்த ஆசிரமத்தை அடைந்து, தேரிலிருந்து இறங்கி முனிவரின் பாதங்களை வணங்கினான் — தேரிலிருந்து இறங்குவதே ஆசிரமத்துக்குள் நுழையும்போது உரிய பணிவு. பிறகு மகிழ்ந்த பரத்வாஜர் பரதனிடம் சொன்னார்: ‘அப்பா, உன் காரியம் நிறைவேறியதா? ராமனைச் சந்தித்தாயா?’ முனிவரின் கேள்வி இருவகையானது — காரியம் நிறைவேறியதா, சந்திப்பு நடந்ததா; ஏனெனில் முன்பு செல்லும்போது பரதன் இதே ஆசிரமத்தில் ஓய்வெடுத்தான்; அப்போது முனிவர் அவனுடைய நோக்கத்தைக் கேட்டார். அறிவாளியான பரத்வாஜர் இவ்வாறு கேட்டதும் தர்மத்திடம் அன்புகொண்ட பரதன் அவருக்கு மறுமொழி சொன்னான். இந்தக் கேள்வி பதிலால் கவிஞர் முந்தைய சர்க்கத்தின் நிகழ்வுகள் அனைத்தையும் சுருக்கமாக மீண்டும் கேட்கச் செய்கிறார் — கதையின் இணைப்பை உறுதிப்படுத்தும் வால்மீகியின் புகழ்பெற்ற முறை இது. ‘க்ருத்யம் க்ருதம்’ (காரியம் நிறைவேறியதா) என்ற முனிவரின் கேள்வி எளிமையானது; ஆனால் விடையோ கசப்பானது — காரியம் நிறைவேறவில்லை, சந்திப்பு மட்டும் நடந்தது. பரதனுக்கான ‘தர்மவத்ஸல:’ (தர்மத்திடம் அன்புகொண்டவன்) என்ற அடைமொழியால் கவிஞர் சுட்டுவது — தோல்வியுற்றும் அவன் தர்மத்தையே பின்பற்றுகிறான், சினத்தை அல்ல. முனிவரின் மகிழ்ச்சியும் பரதனின் நடத்தைக்குச் சான்று.

பரதன் சொல்கிறான்: ‘குரு வசிஷ்டரும் நானும் வேண்டியும், உறுதியான வீரம் கொண்ட ராகவன் மிகவும் அன்போடு வசிஷ்டரிடம் சொன்னான்: “தந்தையின் அந்த வாக்குறுதியையே நான் உண்மையாகக் காப்பேன்; பதினான்கு ஆண்டுகள் என்பதே என் தந்தையின் வாக்குறுதி.” இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, பேரறிவாளரும் சொல்லறிந்தவருமான வசிஷ்டர் சொல்வன்மை மிக்க ராகவனிடம் பெரிய சொல்லைச் சொன்னார்: “பேரறிவாளனே, பொன்னணி பூண்ட இந்தப் பாதுகைகளை மகிழ்ச்சியோடு கொடு; அயோத்தியில் நலனையும் பாதுகாப்பையும் அளிப்பவனாக இரு.” வசிஷ்டர் இவ்வாறு சொன்னதும் ராகவன் கிழக்கு நோக்கி நின்று, பொன்னால் செய்யப்பட்ட அந்தப் பாதுகைகளை என் அரசுக்காக எனக்கு அளித்தான்.’ பிறகு பரதன் முடிக்கிறான்: ‘மகாத்மாவான ராமனால் அனுமதிக்கப்பட்டு நான் திரும்பினேன்; மங்கலமான அந்தப் பாதுகைகளை எடுத்துக்கொண்டு அயோத்திக்கே செல்கிறேன்.’ இங்கே ‘என் அரசுக்காக’ என்ற சொல் நெஞ்சைத் தொடுகிறது — அரசு பரதனின் பெயரில், ஆனால் அதிகாரம் பாதுகைகளுக்கே. பரதன் தன் வேண்டுகோளை மறைக்கவில்லை; ராமனின் முடிவையும் உள்ளபடியே சொல்கிறான் — உண்மை பேசுதலே இந்தச் சர்க்கத்தின் அணிகலன். ‘கிழக்கு நோக்கி நின்று’ என்ற சொல்லால் கொடை விதிப்படி செய்யப்பட்டது சுட்டப்படுகிறது, ஏனெனில் கிழக்கு நோக்கியே கொடை அளிப்பது சாஸ்திரம் விதித்தது. இவ்வாறு பாதுகைகளை அளித்தது வெறும் அன்புச் செயல் அன்று, முறைப்படி அரசை ஒப்படைத்ததே.

மகாத்மாவான பரதனின் இந்த மங்கலமான சொல்லைக் கேட்டு முனிவர் பரத்வாஜர் அதைவிட மங்கலமான சொல்லைச் சொன்னார்: ‘ஆண்களில் புலி போன்றவனே, ஒழுக்கமும் நடத்தையும் அறிந்தவர்களில் சிறந்தவனே! மேன்மை உன்னிடம் நிலைத்திருப்பது வியப்பன்று — திறந்துவிடப்பட்ட நீர் தாழ்ந்த இடத்தையே நோக்கிச் செல்வதுபோல, நற்பண்புகள் அனைத்தும் உன்னிடம் தாமாகவே வந்து சேர்கின்றன.’ உவமை இங்கே இயல்பைச் சொல்வது — நீர் பள்ளத்தை நோக்கிச் செல்வதுபோல நற்பண்புகள் உன்னிடம் வருவது முயற்சியின்றியே நிகழ்கிறது. பிறகு அவர் தந்தையையும் புகழ்கிறார்: ‘தர்மாத்மாவும் தர்மத்திடம் அன்பு கொண்டவனுமான உன்னைப் போன்ற மகனைப் பெற்ற, நீண்ட கைகளுடைய உன் தந்தை தசரதன் கடனற்றவர்.’ மகனின் நற்பண்புகளாலேயே தந்தை கடனிலிருந்து விடுபடுகிறார் என்பது கருத்து. இவ்வாறு சொன்ன அந்தப் பேரறிவாளரான ரிஷியின் பாதங்களைப் பற்றிக் கைகூப்பிய பரதன் விடைபெறத் தொடங்கினான் — செல்ல அனுமதி கேட்கத் தொடங்கினான். பரத்வாஜரின் சொல் பரதனின் துயரத்துக்கு மருந்து — நீ அடையாதது உன் பண்புகளின் குறைவால் அன்று. ‘சீலவ்ருத்தவிதாம் வரே’ (ஒழுக்கமும் நடத்தையும் அறிந்தவர்களில் சிறந்தவனே) என்ற ஏழாம் வேற்றுமைச் சொல்லால் முனிவர் பரதனையே அவர்களில் சிறந்தவனாகக் கருதுகிறார். மகனின் தர்மத்தால் தந்தை கடனற்றவராகிறார் என்ற கொள்கை இங்கே சொல்லப்படுகிறது; அது முந்தைய சர்க்கத்தில் ரிஷிகளாலும் சொல்லப்பட்டது.

பிறகு பரத்வாஜரை மீண்டும் மீண்டும் வலம்வந்து, செல்வம் மிக்க பரதன் அமைச்சர்களுடன் அயோத்தியை நோக்கிச் சென்றான். வாகனங்களும், வண்டிகளும், குதிரைகளும், யானைகளும் கொண்ட அந்தப் பரந்த படை மீண்டும் திரும்பிப் பரதனைப் பின்தொடர்ந்தது — முன்பு ராமனை அழைத்து வரப் புறப்பட்ட அதே படை இப்போது வெறுங்கையோடு திரும்புகிறது. பிறகு அவர்கள் அலைமாலைகள் அணிந்த தெய்வ நதியான யமுனையைக் கடந்து, மீண்டும் அனைவரும் மங்கலமான நீருடைய கங்கை நதியைக் கண்டனர். இனிய நீர் நிறைந்த அந்தக் கங்கையைக் கடந்து, உறவினர்களுடனும் படைவீரர்களுடனும் பரதன் இனிய சிருங்கிபேரபுரத்துக்குள் நுழைந்தான் — குகனோடு ராமன் சந்தித்த அதே நகரம். செல்லும்போது பரதன் நம்பிக்கையைச் சுமந்து சென்ற அதே இடங்களைக் கவிஞர் திரும்பும் பயணத்தில் வரிசையாகக் காட்டுகிறார்; இப்போதோ அவையே நம்பிக்கையிழப்பை நினைவூட்டுகின்றன. ‘புன: நிவ்ருத்தா’ (மீண்டும் திரும்பியது) என்ற இரண்டு சொற்களால் கவிஞர் திரும்பும் பயணத்தின் பயனின்மையையே சுட்டுகிறார். கங்கையைக் காண்பது இங்கே மீண்டும் — முன்பு செல்லும்போது அவன் இதையே கடந்தான். சிருங்கிபேரபுரத்தில் குகனின் நினைவு பரதனின் மனத்தில் நிச்சயமாக எழுந்திருக்கும், ஏனெனில் அங்கேதான் அவன் முதன்முதலில் ராமனைப் பற்றிய செய்தியைக் கேட்டான்.

சிருங்கிபேரபுரத்திலிருந்து மீண்டும் புறப்பட்ட அவன் அயோத்தியைக் கண்டான். அப்போது காணப்பட்ட அந்த நகரம் தந்தையையும் தமையனையும் இழந்திருந்தது — தசரதன் விண்ணுலகம் சென்றார், ராமன் காட்டில்; ஆகவே நகரத்தின் இரண்டு ஆதாரங்களுமே இல்லாமல் போயின. அதை அவ்வாறு கண்டு துயரால் வெந்த பரதன் சாரதியிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘சாரதியே, பார்! சிதைந்த அயோத்தி ஒளிரவில்லை; உருவிழந்து, மகிழ்ச்சியிழந்து, வாடி, ஒலியடங்கிப் போயிருக்கிறது.’ ‘ப்ரதிஹதஸ்வனா’ (ஒலியடங்கியது) என்ற சொல்லால் நகரத்தின் மௌனம் சுட்டப்படுகிறது — முன்பு இசைக்கருவிகளும், வேத ஒலிகளும், மக்களின் ஆரவாரமும் இருந்த இடத்தில் இப்போது மௌனமே. இந்த அரைச் சுலோகத்தோடு சர்க்கம் நிறைவடைகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் இதே உவமைத் தொடர் விரிவாக்கப்படுகிறது. இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் சித்திரகூடத்திலிருந்து அயோத்தி வரை பரதனின் திரும்பும் பயணம் முழுவதையும் சுமக்கிறது. ‘வித்வஸ்தா’ (சிதைந்தது) என்ற சொல் பொருள் அழிவைச் சொல்லவில்லை, அழகின் அழிவையே — மாளிகைகள் நிற்கின்றன, ஆனால் அவற்றின் ஒளி போய்விட்டது. நான்கு அடைமொழிகளால் கவிஞர் நகரத்தின் நால்வகை இழப்பைக் காட்டுகிறார் — உருவம், மகிழ்ச்சி, செல்வச் சிறப்பு, ஒலி.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮರುಪಯಣವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭರತನು ಆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹರ್ಷದಿಂದ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ರಥವನ್ನೇರಿದನು — ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಧರಿಸುವುದೇ ಅವನ ವಿನಯದ ಚಿಹ್ನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ಅವೇ ರಾಜನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿವೆ. ವಸಿಷ್ಠರು, ವಾಮದೇವರು, ದೃಢವ್ರತನಾದ ಜಾಬಾಲಿ, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಿಂದ ಗೌರವಿತರಾದ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದರು. ಅನಂತರ ಅವರು ಮಹಾಪರ್ವತವಾದ ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖರಾಗಿ ರಮ್ಯವಾದ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯತ್ತ ಹೋದರು. ಪರ್ವತದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಇಲ್ಲಿ ಪೂಜೆಯ ರೂಪದ್ದು — ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೋ ಆ ಗಿರಿಯೂ ವಂದನೀಯ. ಭರತನು ಸೈನ್ಯಸಮೇತನಾಗಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ರಮ್ಯವಾದ ಸಾವಿರಾರು ಧಾತುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಆ ಗಿರಿಯ ಪಕ್ಕದಿಂದ ಸಾಗಿದನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕದ ಬದಲು ದಾರಿಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನ ಮನಸ್ಸು ರಾಮನಲ್ಲೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಕಣ್ಣುಗಳು ಬೆಟ್ಟದ ಧಾತುವರ್ಣಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿವೆ. ‘ಹೃಷ್ಟಃ’ (ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ರಾಮನು ಬರದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಪಾದುಕೆಗಳು ದೊರೆತವು ಎಂಬ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಾಧಾನ ಭರತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ. ಮುಂದೆ ಸಾಗುವ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಈ ಪಯಣ ಈಗ ರಾಜಕೀಯವಾದುದು, ಯಾಚಕನದಲ್ಲ. ಪರ್ವತದ ಪಕ್ಕದಿಂದ ಸಾಗುತ್ತಾ ಭರತನು ಅದರ ತಪ್ಪಲಿನ ಸಮಸ್ತ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ ಕಂಡನು.

ಚಿತ್ರಕೂಟದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲದಲ್ಲೇ ಭರತನು ಮುನಿ ಭರದ್ವಾಜರು ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡನು. ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಕುಲನಂದನನೂ ಆದ ಭರತನು ಆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ರಥದಿಂದ ಇಳಿದು ಮುನಿಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು — ರಥದಿಂದ ಇಳಿಯುವುದೇ ಆಶ್ರಮಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಉಚಿತವಾದ ವಿನಯ. ಅನಂತರ ಹರ್ಷಿತರಾದ ಭರದ್ವಾಜರು ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಮಗೂ, ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿತೆ? ರಾಮನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದೆಯಾ?’ ಮುನಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ದರ್ಶನ; ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದೆ ಹೋಗುವಾಗ ಭರತನು ಇದೇ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿದ್ದನು, ಆಗ ಮುನಿ ಅವನ ಆಶಯವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದರು. ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ಭರದ್ವಾಜರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಧರ್ಮವತ್ಸಲನಾದ ಭರತನು ಅವರಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಈ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರದ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಇಡೀ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೀತಿ, ಇದರಿಂದ ಕಥೆಯ ಸಂಧಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತ್ಯಂ ಕೃತಮ್’ (ಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿತೆ) ಎಂಬ ಮುನಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸರಳ, ಆದರೆ ಉತ್ತರವಾದರೋ ಕಹಿ — ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಲಿಲ್ಲ, ಭೇಟಿ ಮಾತ್ರ ಆಯಿತು. ಭರತನ ‘ಧರ್ಮವತ್ಸಲ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಸೋತರೂ ಅವನು ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೋಪವನ್ನಲ್ಲ. ಮುನಿಯ ಹರ್ಷವೂ ಭರತನ ಆಚರಣೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ.

ಭರತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಗುರು ವಸಿಷ್ಠರೂ ನಾನೂ ಯಾಚಿಸಿದರೂ ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಘವನು ಪರಮಪ್ರೀತನಾಗಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ತಂದೆಯ ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ನಾನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವೆನು; ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ.” ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞರೂ ವಾಕ್ಯಜ್ಞರೂ ಆದ ವಸಿಷ್ಠರು ವಾಕ್ಕುಶಲನಾದ ರಾಘವನಿಗೆ ಮಹತ್ತರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — “ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೊಡು; ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನಡೆಸುವವನಾಗು.” ವಸಿಷ್ಠರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ರಾಘವನು ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ನಿಂತು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ನನ್ನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು.’ ಅನಂತರ ಭರತನು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅತಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ನಾನು ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದೇನೆ; ಶುಭವಾದ ಆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೇ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಾರ್ಮಿಕ — ರಾಜ್ಯ ಭರತನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ, ಆದರೆ ಅಧಿಕಾರ ಪಾದುಕೆಗಳದ್ದೇ. ಭರತನು ತನ್ನ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಭೂಷಣ. ‘ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಃ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ನಿಂತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಾನದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಕೊಡುವ ದಾನವೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ. ಹೀಗೆ ಪಾದುಕಾದಾನ ಕೇವಲ ಸ್ನೇಹದ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ, ವಿಧಿವತ್ತಾದ ರಾಜ್ಯಸಮರ್ಪಣೆ.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನ ಈ ಶುಭವಾಕ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶುಭತರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ‘ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಶೀಲ-ಸದಾಚಾರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಆರ್ಯತ್ವ ನೆಲೆಸಿರುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ — ಹರಿಸಿದ ನೀರು ತಗ್ಗಿನ ಪ್ರದೇಶದತ್ತಲೇ ಹರಿಯುವಂತೆ ಎಲ್ಲ ಸದ್ಗುಣಗಳೂ ತಾವಾಗಿಯೇ ನಿನ್ನಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ.’ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವವಾಚಕ — ನೀರು ತಗ್ಗಿಗೆ ಹರಿಯುವಂತೆ ಸದ್ಗುಣಗಳು ನಿನ್ನಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವುದು ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಸಿದ್ಧ. ಅನಂತರ ಅವರು ತಂದೆಯನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ನಿನ್ನಂತಹ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೂ ಆದ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆದ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ದಶರಥನು ಋಣಮುಕ್ತನು.’ ಮಗನ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ತಂದೆಯ ಋಣಮುಕ್ತಿ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಮಾತು ಮುಗಿಸಿದ ಆ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ಋಷಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಕೈಮುಗಿದು ಹಿಡಿದು ಭರತನು ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳಲು ತೊಡಗಿದನು — ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿ ಕೇಳಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಭರದ್ವಾಜರ ಮಾತು ಭರತನ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕಾರ — ನಿನಗೆ ದೊರೆಯದುದೂ ನಿನ್ನ ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆಯಲ್ಲ. ‘ಶೀಲವೃತ್ತವಿದಾಂ ವರೇ’ ಎಂಬ ಸಪ್ತಮೀ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಮುನಿಯು ಭರತನನ್ನೇ ಅವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಂದೆಯ ಋಣಮುಕ್ತಿ ಮಗನ ಧರ್ಮದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳೂ ಹೇಳಿದ್ದರು.

ಅನಂತರ ಭರದ್ವಾಜರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಭರತನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯತ್ತ ಹೊರಟನು. ವಾಹನಗಳು, ಬಂಡಿಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಆನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು — ಹಿಂದೆ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೊರಟಿದ್ದ ಸೈನ್ಯವೇ ಈಗ ಬರಿಗೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದೆ. ಅನಂತರ ಅವರು ಅಲೆಗಳ ಮಾಲೆಯುಳ್ಳ ದಿವ್ಯವಾದ ಯಮುನಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲರೂ ಮಂಗಳಕರವಾದ ಜಲದ ಗಂಗಾನದಿಯನ್ನು ಕಂಡರು. ರಮ್ಯವಾದ ಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಸೈನಿಕರೊಡನೆಯೂ ಭರತನು ರಮ್ಯವಾದ ಶೃಂಗವೇರಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು — ಗುಹನೊಡನೆ ರಾಮನ ಸಮಾಗಮವಾಗಿದ್ದ ಅದೇ ನಗರ. ಕವಿ ಮರುಪಯಣದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಯಾವುವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುವಾಗ ಭರತನು ಆಸೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದನೋ; ಈಗ ಅವೇ ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಪುನಃ ನಿವೃತ್ತಾ’ (ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಮರುಪಯಣದ ನಿಷ್ಫಲತೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗೆಯ ದರ್ಶನ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ — ಹಿಂದೆ ಹೋಗುವಾಗ ಅವನು ಇದನ್ನೇ ದಾಟಿದ್ದನು. ಶೃಂಗವೇರಪುರದಲ್ಲಿ ಗುಹನ ಸ್ಮೃತಿ ಭರತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಉದಿಸಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲೇ ಅವನು ಮೊದಲು ರಾಮನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು.

ಶೃಂಗವೇರಪುರದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹೊರಟ ಅವನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಆಗ ಕಂಡ ಆ ನಗರ ತಂದೆಯಿಂದಲೂ ಅಣ್ಣನಿಂದಲೂ ವಂಚಿತವಾಗಿತ್ತು — ದಶರಥನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ್ದನು, ರಾಮನು ವನದಲ್ಲಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಗರದ ಎರಡು ಆಧಾರಗಳೇ ನಷ್ಟವಾಗಿದ್ದವು. ಅದನ್ನು ಹೀಗೆ ಕಂಡು ದುಃಖಸಂತಪ್ತನಾದ ಭರತನು ಸಾರಥಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಾರಥಿ, ನೋಡು! ಧ್ವಂಸಗೊಂಡ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಆಕಾರಗೆಟ್ಟು, ಆನಂದವಿಲ್ಲದೆ, ದೀನವಾಗಿ, ದನಿಯಡಗಿ ಹೋಗಿದೆ.’ ‘ಪ್ರತಿಹತಸ್ವನಾ’ (ದನಿಯಡಗಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಗರದ ನೀರವತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ಎಲ್ಲಿ ವಾದ್ಯಗಳೂ ವೇದಘೋಷಗಳೂ ಜನರ ಕೋಲಾಹಲವೂ ಇದ್ದವೋ ಅಲ್ಲಿ ಈಗ ಮೌನವೇ. ಈ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಉಪಮಾಪರಂಪರೆ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಚಿತ್ರಕೂಟದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯವರೆಗಿನ ಭರತನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮರುಪಯಣವನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ. ‘ವಿಧ್ವಸ್ತಾ’ (ಧ್ವಂಸಗೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದ ಭೌತಿಕ ನಾಶವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಶೋಭೆಯ ನಾಶವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ನಿಂತಿವೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ದೀಪ್ತಿ ಹೋಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ನಗರದ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಹಾನಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರೂಪದ, ಆನಂದದ, ಐಶ್ವರ್ಯದ, ಶಬ್ದದ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ സ്വർണാലംകൃതമായ പാദുകകൾ ഭരതനു നൽകി, എല്ലാവരെയും യാത്രയാക്കി. ഈ സർഗത്തിൽ മടക്കയാത്ര വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഭരതൻ ആ പാദുകകൾ ശിരസ്സിലേന്തി, ഹൃഷ്ടനായി, ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം രഥത്തിൽ കയറി — ശിരസ്സിലേന്തുന്നതുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിനയത്തിന്റെ അടയാളമാണ്, കാരണം ഇപ്പോൾ അവയാണ് രാജാവിന്റെ സ്ഥാനത്തുള്ളത്. വസിഷ്ഠനും വാമദേവനും ദൃഢവ്രതനായ ജാബാലിയും മന്ത്രണത്താൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട എല്ലാ മന്ത്രിമാരും മുന്നിൽ നടന്നു. പിന്നെ അവർ മഹാപർവതമായ ചിത്രകൂടത്തെ പ്രദക്ഷിണം വച്ച്, കിഴക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞ്, രമ്യമായ മന്ദാകിനീനദിയിലേക്കു പോയി. പർവതത്തിന്റെ പ്രദക്ഷിണം ഇവിടെ പൂജാരൂപമാണ് — രാമൻ വസിക്കുന്ന പർവതവും വന്ദനീയമാണ്. സൈന്യത്തോടൊപ്പം ഭരതൻ ആയിരക്കണക്കിനു രമ്യമായ വിവിധ ധാതുക്കൾ കണ്ടുകൊണ്ട് ആ പർവതത്തിന്റെ പാർശ്വത്തിലൂടെ പോയി. ഇവിടെ കവി ശോകത്തിനു പകരം വഴിയുടെ ശോഭ വർണിക്കുന്നു — ഭരതന്റെ മനസ്സ് രാമനിൽത്തന്നെയാണ്, എന്നാൽ കണ്ണുകൾ പർവതത്തിലെ ധാതുവർണങ്ങൾ കാണുന്നു. ‘ഹൃഷ്ടഃ’ എന്ന പദം ഇവിടെ അർഥവത്താണ് — രാമൻ വന്നില്ലെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദുകകൾ ലഭിച്ചല്ലോ എന്ന് ഭരതന്റെ മനസ്സിൽ അല്പം സമാധാനമുണ്ട്. മുന്നിൽ നടക്കുന്ന മന്ത്രിമാർ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — യാത്ര ഇപ്പോൾ രാജകീയമാണ്, യാചകന്റേതല്ല. പർവതത്തിന്റെ പാർശ്വത്തിലൂടെ പോകുമ്പോൾ ഭരതൻ അതിന്റെ ചെരിവുകളുടെ ശോഭ മുഴുവൻ കണ്ടു.

ചിത്രകൂടത്തിൽനിന്ന് അധികം അകലെയല്ലാതെ, മുനിയായ ഭരദ്വാജൻ വാസമുറപ്പിച്ചിരുന്ന ആ ആശ്രമം ഭരതൻ കണ്ടു. വീര്യവാനും കുലനന്ദനനുമായ ഭരതൻ ആ ആശ്രമത്തിലെത്തി രഥത്തിൽനിന്നിറങ്ങി മുനിയുടെ പാദങ്ങൾ വന്ദിച്ചു — രഥത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങുന്നതുതന്നെയാണ് ആശ്രമപ്രവേശത്തിനുള്ള ഉചിതമായ വിനയം. അപ്പോൾ ഹൃഷ്ടനായ ഭരദ്വാജൻ ഭരതനോടു ചോദിച്ചു: ‘കുഞ്ഞേ, നിന്റെ കാര്യം സാധിച്ചുവോ? രാമനെ കണ്ടുമുട്ടിയോ?’ മുനിയുടെ ചോദ്യം രണ്ടുവിധമാണ് — കാര്യസിദ്ധിയും ദർശനവും; കാരണം മുമ്പ് പോകുമ്പോൾ ഭരതൻ ഇതേ ആശ്രമത്തിൽ വിശ്രമിച്ചിരുന്നു, അന്നു മുനി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം ചോദിച്ചിരുന്നു. ബുദ്ധിമാനായ ഭരദ്വാജൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ ധർമവത്സലനായ ഭരതൻ അദ്ദേഹത്തോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. ഈ ചോദ്യോത്തരത്തിലൂടെ കവി കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ വൃത്താന്തം മുഴുവൻ ചുരുക്കി വീണ്ടും കേൾപ്പിക്കുന്നു — കഥയുടെ സന്ധി ദൃഢമാക്കുന്ന വാല്മീകിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ രീതിയാണിത്. ‘കൃത്യം കൃതം’ (കാര്യം സാധിച്ചുവോ) എന്ന മുനിയുടെ ചോദ്യം ലളിതമാണ്, എന്നാൽ ഉത്തരം കയ്പേറിയതാണ് — കാര്യം സാധിച്ചില്ല, സമാഗമം മാത്രം നടന്നു. ഭരതന്റെ ‘ധർമവത്സലൻ’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പരാജിതനായിട്ടും അദ്ദേഹം ധർമത്തെത്തന്നെയാണ് പിന്തുടരുന്നത്, കോപത്തെയല്ല. മുനിയുടെ ഹർഷവും ഭരതന്റെ ആചരണത്തിനു പ്രമാണമാണ്.

ഭരതൻ പറയുന്നു: ‘ഗുരുവായ വസിഷ്ഠനും ഞാനും യാചിച്ചിട്ടും ദൃഢവിക്രമനായ രാഘവൻ പരമപ്രീതനായി വസിഷ്ഠനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “പിതാവിന്റെ ആ പ്രതിജ്ഞതന്നെ ഞാൻ യഥാർഥമായി പാലിക്കും; പതിനാലു വർഷം എന്നതാണ് എന്റെ പിതാവിന്റെ പ്രതിജ്ഞ.” ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട മഹാപ്രാജ്ഞനും വാക്കറിയുന്നവനുമായ വസിഷ്ഠൻ വാക്കിൽ കുശലനായ രാഘവനോടു മഹത്തായ ഒരു വാക്കു മറുപടി പറഞ്ഞു: “മഹാപ്രാജ്ഞാ, സ്വർണാലംകൃതമായ ഈ പാദുകകൾ സന്തുഷ്ടനായി നൽകൂ; അയോധ്യയുടെ യോഗക്ഷേമം നടത്തുന്നവനാകൂ.” വസിഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാഘവൻ കിഴക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞുനിന്ന് സ്വർണംകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ ആ പാദുകകൾ എന്റെ രാജ്യത്തിനായി നൽകി.’ പിന്നെ ഭരതൻ നിഗമനം ചെയ്യുന്നു: ‘അതിമഹാത്മാവായ രാമന്റെ അനുജ്ഞയോടെ ഞാൻ മടങ്ങിയിരിക്കുന്നു; ശുഭമായ ആ പാദുകകൾ ഏറ്റുവാങ്ങി അയോധ്യയിലേക്കുതന്നെ പോകുന്നു.’ ഇവിടെ ‘എന്റെ രാജ്യത്തിനായി’ എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ് — രാജ്യം ഭരതന്റെ പേരിൽ, എന്നാൽ അധികാരം പാദുകകൾക്കുതന്നെ. ഭരതൻ തന്റെ യാചന മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല, രാമന്റെ നിശ്ചയവും ഉള്ളതുപോലെതന്നെ പറയുന്നു — സത്യവാദിതയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഭൂഷണം. ‘കിഴക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞുനിന്ന്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ദാനത്തിന്റെ വിധിപൂർവകത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം കിഴക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞുള്ള ദാനമാണ് ശാസ്ത്രവിഹിതം. ഇങ്ങനെ പാദുകദാനം വെറും സ്നേഹകർമമല്ല, വിധിപ്രകാരമുള്ള രാജ്യസമർപ്പണമാണ്.

മഹാത്മാവായ ഭരതന്റെ ഈ ശുഭവാക്കു കേട്ട് മുനിയായ ഭരദ്വാജൻ അതിലും ശുഭമായ ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നരവ്യാഘ്രാ, ശീലവും ആചാരവും അറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ! നിന്നിൽ ആര്യത്വം നിലകൊള്ളുന്നത് അദ്ഭുതമല്ല — ഒഴുക്കിവിട്ട ജലം താഴ്ന്ന സ്ഥലത്തേക്കുതന്നെ പോകുന്നതുപോലെ എല്ലാ സദ്ഗുണങ്ങളും സ്വയം നിന്നിലേക്കു വന്നുചേരുന്നു.’ ഉപമ ഇവിടെ സ്വഭാവത്തെ കുറിക്കുന്നതാണ് — ജലം താഴേക്കു പോകുന്നതുപോലെ സദ്ഗുണങ്ങൾ നിന്നിലേക്കു വരുന്നതു പ്രയത്നംകൂടാതെ സിദ്ധിക്കുന്നതാണ്. പിന്നെ അദ്ദേഹം പിതാവിനെയും പ്രശംസിക്കുന്നു: ‘നിന്നെപ്പോലെ ധർമാത്മാവും ധർമവത്സലനുമായ പുത്രനുള്ള മഹാബാഹുവായ നിന്റെ പിതാവ് ദശരഥൻ ഋണമുക്തനാണ്.’ പുത്രന്റെ ഗുണങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ പിതാവിന് ഋണമുക്തി എന്നാണ് ഭാവം. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ആ മഹാപ്രാജ്ഞനായ ഋഷിയുടെ പാദങ്ങൾ കൈകൂപ്പി പിടിച്ച് ഭരതൻ യാത്ര ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി — പോകാനുള്ള അനുജ്ഞ യാചിക്കാൻ ആരംഭിച്ചു. ഭരദ്വാജന്റെ വാക്ക് ഭരതന്റെ ശോകത്തിനുള്ള പ്രതിവിധിയാണ് — നിനക്കു ലഭിക്കാതെപോയതും നിന്റെ ഗുണങ്ങളുടെ കുറവല്ല. ‘ശീലവൃത്തവിദാം വരേ’ എന്ന സപ്തമീവിഭക്തിയിലൂടെ മുനി ഭരതനെത്തന്നെ അവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായി കരുതുന്നു. പിതാവിന്റെ ഋണമുക്തി പുത്രന്റെ ധർമംകൊണ്ടു സിദ്ധിക്കുന്നു എന്ന സിദ്ധാന്തം ഇവിടെ പറയപ്പെടുന്നു; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഋഷിമാരും അതു പറഞ്ഞിരുന്നു.

പിന്നെ ഭരദ്വാജനെ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രദക്ഷിണം വച്ച് ശ്രീമാനായ ഭരതൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം അയോധ്യയിലേക്കു പോയി. വാഹനങ്ങളും വണ്ടികളും കുതിരകളും ആനകളുമുള്ള ആ വിസ്തൃതമായ സൈന്യം വീണ്ടും മടങ്ങി ഭരതനെ അനുഗമിച്ചു — മുമ്പ് രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ പുറപ്പെട്ട അതേ സേന ഇപ്പോൾ ഒഴിഞ്ഞ കൈകളോടെ മടങ്ങുന്നു. പിന്നെ അവർ തിരമാലകളണിഞ്ഞ ദിവ്യമായ യമുനാനദി കടന്ന്, വീണ്ടും എല്ലാവരും മംഗളജലമുള്ള ഗംഗാനദി കണ്ടു. രമ്യമായ ജലം നിറഞ്ഞ ആ ഗംഗ കടന്ന് ബന്ധുക്കളോടും സൈനികരോടുംകൂടി ഭരതൻ രമ്യമായ ശൃംഗവേരപുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു — ഗുഹനുമായി രാമൻ കണ്ടുമുട്ടിയ അതേ നഗരം. മടക്കയാത്രയിൽ കവി, പോകുമ്പോൾ ഭരതൻ പ്രതീക്ഷ വഹിച്ചിരുന്ന അതേ സ്ഥലങ്ങൾ ക്രമമായി കാണിക്കുന്നു; ഇപ്പോൾ അവതന്നെ നിരാശയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘പുനഃ നിവൃത്താ’ (വീണ്ടും മടങ്ങി) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിലൂടെ കവി മടക്കയാത്രയുടെ നിഷ്ഫലതതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഗംഗയുടെ ദർശനം ഇവിടെ വീണ്ടും — പോകുമ്പോൾ അദ്ദേഹം ഇതുതന്നെ കടന്നിരുന്നു. ശൃംഗവേരപുരത്തിൽ ഗുഹന്റെ ഓർമ തീർച്ചയായും ഭരതന്റെ മനസ്സിൽ ഉദിച്ചിരിക്കും, കാരണം അവിടെവച്ചാണ് അദ്ദേഹം ആദ്യമായി രാമന്റെ വാർത്ത കേട്ടത്.

ശൃംഗവേരപുരത്തിൽനിന്നു വീണ്ടും പുറപ്പെട്ട അദ്ദേഹം അയോധ്യ കണ്ടു. അപ്പോൾ കണ്ട ആ നഗരം പിതാവും സഹോദരനും ഇല്ലാത്തതായിരുന്നു — ദശരഥൻ സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു, രാമൻ വനത്തിൽ; അതുകൊണ്ട് നഗരത്തിന്റെ രണ്ട് ആധാരങ്ങളും നഷ്ടപ്പെട്ടു. അതിനെ ഇങ്ങനെ കണ്ട് ദുഃഖസന്തപ്തനായ ഭരതൻ സാരഥിയോട് ഇതു പറഞ്ഞു: ‘സാരഥീ, നോക്കൂ! തകർന്ന അയോധ്യ പ്രകാശിക്കുന്നില്ല; അതു രൂപമറ്റതും ആനന്ദമറ്റതും ദീനവും ശബ്ദം നിലച്ചതുമായിരിക്കുന്നു.’ ‘പ്രതിഹതസ്വനാ’ (ശബ്ദം നിലച്ചത്) എന്ന പദത്തിലൂടെ നഗരത്തിന്റെ നിശ്ശബ്ദത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മുമ്പ് വാദ്യങ്ങളും വേദഘോഷങ്ങളും ജനകോലാഹലവും ഉണ്ടായിരുന്നിടത്ത് ഇപ്പോൾ മൗനംമാത്രം. ഈ അർധശ്ലോകത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഇതേ ഉപമാപരമ്പര വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ചിത്രകൂടംമുതൽ അയോധ്യവരെയുള്ള ഭരതന്റെ മടക്കയാത്ര മുഴുവൻ വഹിക്കുന്നു. ‘വിധ്വസ്താ’ (തകർന്ന) എന്ന പദം ഭൗതികമായ നാശത്തെയല്ല, ശോഭയുടെ നാശത്തെയാണ് പറയുന്നത് — മാളികകൾ നിലനിൽക്കുന്നു, എന്നാൽ അവയുടെ ദീപ്തി പോയിരിക്കുന്നു. നാലു വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ കവി നഗരത്തിന്റെ നാലുവിധമായ നഷ്ടം കാണിക്കുന്നു — രൂപത്തിന്റെ, ആനന്ദത്തിന്റെ, ഐശ്വര്യത്തിന്റെ, ശബ്ദത്തിന്റെ.

In the previous sarga Rāma had given Bharata the gold-adorned sandals and sent everyone away. This sarga tells of the journey back. Bharata placed the sandals on his head and joyfully mounted his chariot with Śatrughna. Carrying them on his head was the mark of his humility, for they now stood in the king's place; and he was "joyful" because, though Rāma had not come, he had at least gained his sandals, which gave his mind some comfort. Vasiṣṭha, Vāmadeva, Jābāli of firm vows and all the ministers honoured for their counsel went ahead; with the ministers leading, the journey was now a royal progress, not a suppliant's. Then, making a reverent circuit of the great mountain Citrakūṭa, they went east to the lovely Mandākinī; circling the mountain was an act of worship, for the mountain where Rāma lived was itself worthy of reverence. Gazing at thousands of beautiful ores of every kind, Bharata passed with his army along the mountain's flank. The poet describes the beauty of the way instead of grief: Bharata's heart was with Rāma, but his eyes took in the coloured rocks of the mountain.

Not far from Citrakūṭa Bharata saw the hermitage where the sage Bharadvāja had made his home. Coming to it, the valiant joy of his line stepped down from his chariot, as was proper on entering a hermitage, and saluted the sage's feet. Bharadvāja, delighted, said to him: "Dear one, has your errand been accomplished? Did you meet Rāma?" The question has two parts, success and meeting, for Bharata had rested at this same hermitage on his way out, and the sage had then asked his purpose. Its answer is bitter: the errand had failed, though the meeting had taken place. Addressed so by the wise Bharadvāja, Bharata, who loved righteousness, answered him; though defeated, he followed righteousness, not anger, and the sage's delight is itself a witness to his conduct. Through this exchange the poet briefly retells what happened in the previous sarga, a well-known habit of Vālmīki's by which the joints of the story are made firm.

Bharata said: "Though our guru and I both entreated him, Rāghava, firm in his resolve, was well pleased and said to Vasiṣṭha: 'I shall keep my father's promise exactly as it stands — the fourteen years my father pledged.' At that the wise Vasiṣṭha, who knows the weight of words, gave the eloquent Rāghava a weighty answer: 'Wise one, gladly give these gold-adorned sandals and be the guardian of Ayodhyā's welfare.' So addressed by Vasiṣṭha, Rāghava stood facing east and gave me these golden sandals for the kingdom." Then he concluded: "Dismissed with the leave of great-souled Rāma, I have turned back, and I am going to Ayodhyā carrying these auspicious sandals." "For the kingdom" is poignant: the kingdom was in Bharata's name, but the authority lay with the sandals. Bharata did not hide his own plea and reported Rāma's resolve exactly; truthfulness is the ornament of this sarga. Rāma stood facing east, the direction prescribed for a gift, so the giving of the sandals was not only an act of affection but a formal handing over of the kingdom.

Hearing Bharata's auspicious words, the sage Bharadvāja spoke words more auspicious still: "It is no wonder, tiger among men, best of those who know character and conduct, that nobility should dwell in you; as water poured out runs to low ground, so all good qualities come to you of themselves." The image speaks of nature: virtues come to him without effort, as water flows downhill. Then he praised their father too: "Your father, mighty-armed Daśaratha, is free of all debt, since he has a son like you, righteous and devoted to righteousness." A father's debt is paid through his son's virtue — the same truth the seers had spoken in the previous sarga. Bharadvāja's words were a remedy for Bharata's grief: what he had failed to win was no lack in his virtues. When the wise sage had spoken, Bharata folded his hands, clasped his feet and began to take his leave.

Then, walking reverently round Bharadvāja again and again, illustrious Bharata set out for Ayodhyā with his ministers. With carriages and carts, horses and elephants, that great army turned back again and followed Bharata; the army that had set out to bring Rāma home was now returning empty-handed. They crossed the divine Yamunā, garlanded with waves, and all saw once more the Gaṅgā with her auspicious waters — the same river Bharata had crossed on his way out. Crossing her too, brimming with lovely water, he entered pleasant Śṛṅgaverapura with his kinsmen and soldiers, the town where Rāma had met Guha. On the return journey the poet shows in order the very places through which Bharata had travelled full of hope; now they only remind him of his disappointment. At Śṛṅgaverapura the memory of Guha must have risen in his mind, for it was there he had first heard news of Rāma.

Setting out again from Śṛṅgaverapura, he saw Ayodhyā once more — a city now bereft of his father and his brother. Daśaratha had gone to heaven and Rāma to the forest, so both the city's supports were gone. Seeing her so, Bharata, burning with sorrow, said to the charioteer: "Look, charioteer! Ayodhyā is ruined; she gives no light. She is shapeless, joyless, wretched, and all her sounds are struck dumb." "Struck dumb" points to the city's silence: where once there were music, the chanting of the Vedas and the bustle of people, there is now only silence. "Ruined" does not mean physical destruction but the loss of splendour: the palaces stand, but their brightness is gone. With four epithets the poet shows the city's fourfold loss — of form, of joy, of prosperity and of sound. So this sarga carries Bharata's whole journey back from Citrakūṭa to Ayodhyā, and it ends on these lines; the next sarga will extend this chain of images.