पूर्वस्मिन् सर्गे रामः भरतस्य याचनां निराकृत्य पितुः वचनम् एव प्रमाणम् इति स्थापितवान्। अस्मिन् सर्गे कविः दृश्यम् आकाशम् उन्नयति — अप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां कृतं रोमहर्षणं संगमं दृष्ट्वा तत्र समुपेताः महर्षयः विस्मिताः अभवन्। ते मुनिगणाः अन्तर्हिताः, परमर्षयः च स्थिताः सन्तः, तौ महाभागौ काकुत्स्थौ भ्रातरौ प्रशशंसुः — ‘एतौ द्वौ राजपुत्रौ सदा आर्यौ, धर्मज्ञौ, धर्मः एव ययोः विक्रमः; उभयोः सम्भाषां श्रुत्वा वयम् अपि स्पृहयामहे।’ ऋषीणां स्पृहा अत्र महती प्रशंसा — ये विरक्ताः, ते अपि एतयोः संवादं पुनः श्रोतुम् इच्छन्ति। ततः ते ऋषिगणाः, ये दशग्रीवस्य वधम् एषन्ते, संगताः सन्तः राजशार्दूलं भरतं क्षिप्रम् एव वचः ऊचुः। ‘दशग्रीववधैषिणः’ इति विशेषणेन कविः दूरस्थं प्रयोजनं सूचयति — यदि रामः वनं त्यजेत्, तर्हि रावणवधः न सिध्येत्; अतः ऋषीणां वचनस्य मूलं लोककल्याणम् एव, न तु केवलं धर्मोपदेशः। ‘अन्तर्हिताः’ इति पदेन कविः सूचयति — ऋषयः अन्तरिक्षे अदृश्याः सन्तः एव पश्यन्ति; अतः तेषां साक्ष्यं मानुषसभायाः बहिः अपि विद्यते।

ऋषयः भरतम् आहुः — ‘हे कुले जात, हे महाप्राज्ञ, हे महावृत्त, हे महायशः! यदि त्वं पितरम् अवेक्षसे, तर्हि रामस्य वाक्यं त्वया ग्राह्यम्।’ पितुः अपेक्षा एव अत्र हेतुः दर्शितः — यत् पितुः हितं तत् एव कार्यम्। ततः ते स्पष्टं वदन्ति — ‘वयम् इमं रामं पितुः सदा अनृणम् इच्छामः; कैकेय्याः अनृणत्वात् एव दशरथः स्वर्गं गतः।’ अर्थात् दशरथस्य सद्गतिः रामस्य वनवासेन एव सिद्धा; यदि रामः प्रतिनिवर्तेत, तर्हि सा गतिः विहन्येत। एतावत् वचनम् उक्त्वा गन्धर्वाः, महर्षिभिः सह, राजर्षयः च — सर्वे स्वां स्वां गतिं गताः। तेषां वाक्येन ह्लादितः शुभदर्शनः रामः शुशुभे; संहृष्टवदनः सन् सः तान् ऋषीन् अभ्यपूजयत्। अत्र रामस्य निश्चयः दिव्यसाक्ष्येन समर्थितः — यत् सः धर्मबुद्ध्या कृतवान्, तत् एव ऋषिभिः अपि अनुमोदितम्; अतः विवादस्य निर्णयः प्रायः अत्र एव जातः। ‘स्वां स्वां गतिं गताः’ इति पदेन दिव्यसभायाः विसर्जनं सूच्यते; ततः पुनः मानुषः एव संवादः प्रवर्तते।

तथापि भरतः न विरमति। स्रस्तगात्रः, सज्जमानया वाचा, कृताञ्जलिः सन् सः राघवं पुनः अब्रवीत् — ‘हे राम, कुलधर्मेण अनुसंततम् इमं धर्मं प्रेक्ष्य, हे काकुत्स्थ, मम मातुः च याचनां कर्तुम् अर्हसि।’ ज्येष्ठस्य राज्यग्रहणं प्रजापालनं च इक्ष्वाकूणां कुलधर्मः इति तस्य आशयः। ततः सः स्वस्य असामर्थ्यं निवेदयति — ‘एकः अहं सुमहत् राज्यं रक्षितुं न उत्सहे; त्वयि रक्तान् पौरजानपदान् अपि रञ्जयितुं न शक्नोमि।’ अनन्तरं सः सर्वेषाम् अपेक्षां दर्शयति — ‘अस्माकं ज्ञातयः, योधाः, मित्राणि, सुहृदः च त्वाम् एव प्रतीक्षन्ते, यथा कर्षकाः पर्जन्यम्।’ कर्षकाणां मेघप्रतीक्षा इति उपमा गभीरा — मेघः विना कृषिः निष्फला, तथा राजा विना प्रजा। अन्ते सः प्रार्थयते — ‘हे महाप्राज्ञ, इदं राज्यं प्रतिपद्य स्थापय; लोकस्य परिपालने सः एव शक्तिमान्।’ अर्थात् राज्यं स्वीकृत्य यस्मै कस्मैचित् पालनभारः दीयताम् इति। ‘स्रस्तगात्रः’ ‘सज्जमानया वाचा’ इति द्वाभ्यां विशेषणाभ्यां कविः भरतस्य निराशां शरीरेण वाचा च दर्शयति।

एवम् उक्त्वा भरतः भ्रातुः पादयोः अपतत्, राघवे अतिप्रियं वदन् भृशं सम्प्रार्थयामास च। रामः तु तं भ्रातरम् अङ्के कृत्वा, मत्तहंसस्वरः सन्, श्यामं नलिनपत्राक्षं तं स्वयम् उवाच। तस्य वचनं न निर्भर्त्सनम्, अपि तु प्रशंसामिश्रा शिक्षा — ‘या इयं बुद्धिः त्वाम् आगता, सा स्वजा वैनयिकी च; हे तात, त्वं पृथिवीम् अपि रक्षितुं भृशम् उत्सहसे।’ ततः राजनीतिम् उपदिशति — ‘अमात्यैः, सुहृद्भिः, बुद्धिमद्भिः मन्त्रिभिः च सह सर्वाणि कार्याणि सम्मन्त्र्य महान्ति अपि कारय।’ अनन्तरं सः स्वस्य निश्चयं प्रकृतेः स्थिरतया उपमिमीते — ‘चन्द्रात् लक्ष्मीः अपेयात्, हिमवान् हिमं त्यजेत्, सागरः वेलाम् अतीयात् — तथापि अहं पितुः प्रतिज्ञां न त्यजेयम्।’ अन्ते सः मातरं प्रति भरतस्य कर्तव्यम् आह — ‘कामात् वा लोभात् वा मात्रा तुभ्यम् इदं कृतम्; तत् मनसि न कर्तव्यम्, मातृवत् एव वर्तितव्यम्।’ क्रोधस्य स्थाने क्षमा एव पुत्रधर्मः इति। तिसृभिः असम्भवैः दृष्टान्तैः रामः दर्शयति — प्रकृतेः नियमभङ्गः अपि सम्भवेत्, किन्तु पितुः वचनस्य भङ्गः न।

एवं ब्रुवाणं कौसल्यासुतं — तेजसा आदित्यसंकाशं, प्रतिपच्चन्द्रदर्शनं च — भरतः अब्रवीत्। तस्य उपायः नूतनः — ‘हे आर्य, एते हेमभूषिते पादुके पादाभ्याम् अधिरोह; एते एव सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः।’ यदि रामः स्वयं न आगच्छति, तर्हि तस्य पादुके एव राज्ञः स्थाने स्थापयितव्ये इति भावः। सुमहातेजाः नरव्याघ्रः रामः ते पादुके अधिरुह्य, ततः व्यवमुच्य, महात्मने भरताय प्रायच्छत्। भरतः ते पादुके सम्प्रणम्य रामम् अब्रवीत् — ‘चतुर्दश वर्षाणि अहं जटाचीरधरः भवेयम्; हे वीर रघुनन्दन, फलमूलाशनः सन् तव आगमनम् आकाङ्क्षन् नगरात् बहिः एव वसेयम्।’ अनेन भरतः रामस्य एव वनव्रतं नगरस्य बहिः आचरितुं प्रतिजानीते — राज्यं भोक्तुं न, अपि तु रक्षितुम् एव गृह्णाति। पादुकयोः प्रदानम् एतस्य सर्गस्य केन्द्रम्; अनेन एव भरतस्य राज्यं ‘पादुकाराज्यम्’ इति प्रसिद्धम्। ‘अधिरुह्य व्यवमुच्य च’ इति क्रमेण पादुकयोः राजाधिकारः सङ्क्रान्तः — रामस्य पादस्पर्शेन एव ते राज्ञः प्रतिनिधी जाते।

भरतः पुनः वदति — ‘हे परंतप, तव पादुकयोः राज्यतन्त्रं न्यस्य अहं प्रतीक्षिष्ये; हे रघूत्तम, चतुर्दशे वर्षे सम्पूर्णे तस्मिन् एव अहनि यदि त्वां न द्रक्ष्यामि, तर्हि हुताशनं प्रवेक्ष्यामि।’ एषा प्रतिज्ञा कठोरा — दिनस्य अपि विलम्बः न सोढव्यः इति। रामः ‘तथा’ इति प्रतिज्ञाय तं सादरं परिष्वजते। ततः शत्रुघ्नम् अपि परिष्वज्य सः इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘मातरं कैकेयीं रक्ष; तां प्रति रोषं मा कुरु। मया च सीतया च त्वं शप्तः असि, हे रघुनन्दन।’ शपथेन बद्ध्वा सः शत्रुघ्नस्य क्रोधं निवारयति — शत्रुघ्नः हि मन्थरां प्रति क्रुद्धः आसीत्, अतः आशङ्का सकारणा। इत्युक्त्वा अश्रुपरीताक्षः रामः भ्रातरं विससर्ज। अत्र कविः रामस्य द्विविधं रूपं दर्शयति — प्रतिज्ञायां वज्रकठोरः, भ्रातृस्नेहे तु अश्रुपूर्णनयनः। ‘हुताशनं प्रवेक्ष्यामि’ इति वचनं सर्गान्ते पुनः स्मर्तव्यम् — एतत् एव भरतस्य चतुर्दशवर्षिकस्य नन्दिग्रामवासस्य मूलम्।

अन्तिमाः त्रयः श्लोकाः दीर्घवृत्तेन रचिताः, यथा सर्गान्ते कवेः रीतिः। धर्मवित् भरतः ते स्वलंकृते महोज्ज्वले पादुके सम्परिगृह्य राघवं प्रदक्षिणं चकार, ते च उत्तमस्य नागस्य मूर्धनि स्थापितवान् — पादुके एव अधुना राजचिह्नम्, अतः गजमूर्धा एव तयोः स्थानम्। ततः राघववंशवर्धनः रामः आनुपूर्व्या तं जनम्, गुरून्, मन्त्रिणः, प्रकृतीः, उभौ अनुजौ च प्रतिपूज्य व्यसर्जयत्; स्वधर्मे स्थितः सः हिमवान् अचलः इव आसीत्। अन्ते मातॄणां दशा वर्ण्यते — बाष्पेण गृहीतकण्ठ्यः ताः दुःखेन आमन्त्रयितुम् अपि न शेकुः; रामः तु सर्वाः मातॄः अभिवाद्य रुदन् स्वां कुटीं प्रविवेश। ‘रुदन्’ इति एकेन पदेन कविः दर्शयति — यः प्रतिज्ञायाम् अचलः, सः अपि मातॄणां विरहे मनुष्यः एव। अनेन दृश्येन भरतरामसंवादः समाप्यते। ‘हिमवान् अचलः इव’ इति उपमा पूर्वं रामेण एव उक्ता (‘हिमवान् वा हिमं त्यजेत्’); अत्र सा कविना रामे एव योजिता।

మునుపటి సర్గలో రాముడు భరతుని యాచనను తిరస్కరించి తండ్రి మాటే ప్రమాణమని నిలిపాడు. ఈ సర్గలో కవి దృశ్యాన్ని ఆకాశానికి ఎత్తుతాడు — సాటిలేని తేజస్సు గల ఆ అన్నదమ్ములిద్దరి రోమాంచకరమైన సమాగమాన్ని చూసి అక్కడికి వచ్చిన మహర్షులు విస్మితులయ్యారు. అంతర్హితులై ఉన్న ఆ మునిగణాలూ, అక్కడ నిలిచిన పరమర్షులూ మహాభాగులైన ఆ కాకుత్స్థ సోదరులిద్దరినీ ప్రశంసించారు — ‘ఈ ఇద్దరు రాజకుమారులూ ఎల్లప్పుడూ ఆర్యులు, ధర్మజ్ఞులు, ధర్మమే వీరి పరాక్రమం; ఇద్దరి సంభాషణ విని మేము కూడా (మళ్ళీ వినాలని) కోరుకుంటున్నాము.’ ఋషుల కోరిక ఇక్కడ గొప్ప ప్రశంస — విరక్తులైనవారు కూడా వీరి సంవాదాన్ని మళ్ళీ వినాలనుకుంటున్నారు. తరువాత దశగ్రీవుని (రావణుని) వధను కోరుకొనే ఆ ఋషిగణాలు కలిసి రాజశార్దూలుడైన భరతునితో వెంటనే ఇలా అన్నారు. ‘దశగ్రీవవధైషిణః’ (దశగ్రీవుని వధను కోరుకొనేవారు) అనే విశేషణంతో కవి దూరంలోని ప్రయోజనాన్ని సూచిస్తున్నాడు — రాముడు అడవిని విడిచిపెడితే రావణవధ సిద్ధించదు; కాబట్టి ఋషుల మాటకు మూలం లోకకల్యాణమే, కేవలం ధర్మోపదేశం కాదు. ‘అంతర్హితాః’ (అంతర్హితులైనవారు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — ఋషులు అంతరిక్షంలో అదృశ్యులై ఉండే చూస్తున్నారు; కాబట్టి వారి సాక్ష్యం మానవసభ వెలుపల కూడా ఉంది.

ఋషులు భరతునితో అన్నారు — ‘సత్కులంలో పుట్టినవాడా, మహాప్రాజ్ఞా, మహాచరిత్రుడా, మహాయశస్వీ! నీవు తండ్రి హితాన్ని చూసేటట్లయితే రాముని మాటను స్వీకరించాలి.’ తండ్రి హితమే ఇక్కడ కారణంగా చూపబడింది — తండ్రికి ఏది హితమో అదే చేయాలి. తరువాత వారు స్పష్టంగా చెబుతారు — ‘ఈ రాముడు తండ్రి ఋణం నుంచి ఎల్లప్పుడూ విముక్తుడై ఉండాలని మేము కోరుకుంటున్నాము; కైకేయి ఋణం తీర్చడం వల్లనే దశరథుడు స్వర్గానికి వెళ్ళాడు.’ అంటే దశరథుని సద్గతి రాముని వనవాసం వల్లనే సిద్ధించింది; రాముడు వెనుదిరిగితే ఆ గతి భంగమవుతుంది. ఈ మాత్రం మాట చెప్పి గంధర్వులూ, మహర్షులతో కలిసి రాజర్షులూ — అందరూ తమ తమ లోకాలకు వెళ్ళిపోయారు. వారి మాటతో ఆనందించిన శుభదర్శనుడైన రాముడు శోభించాడు; సంతోషంతో వికసించిన ముఖంతో అతడు ఆ ఋషులను పూజించాడు. ఇక్కడ రాముని నిశ్చయం దివ్యసాక్ష్యంతో సమర్థించబడింది — అతడు ధర్మబుద్ధితో చేసినదాన్నే ఋషులు కూడా ఆమోదించారు; కాబట్టి వివాదపు నిర్ణయం దాదాపు ఇక్కడే జరిగిపోయింది. ‘స్వాం స్వాం గతిం గతాః’ (తమ తమ గతులకు వెళ్ళారు) అనే మాటతో దివ్యసభ విసర్జనం సూచించబడుతుంది; తరువాత మళ్ళీ మానవ సంవాదమే సాగుతుంది.

అయినా భరతుడు విరమించడు. శరీరం సడలిపోయి, తడబడే గొంతుతో, చేతులు జోడించి అతడు రాఘవునితో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, కాకుత్స్థా, కులధర్మంగా పరంపరగా వస్తున్న ఈ ధర్మాన్ని చూసి, నా యాచననూ నా తల్లి యాచననూ నీవు నెరవేర్చాలి.’ పెద్దవాడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించి ప్రజలను పాలించడం ఇక్ష్వాకుల కులధర్మమని అతని ఆశయం. తరువాత అతడు తన అసమర్థతను నివేదిస్తాడు — ‘మిక్కిలి గొప్పదైన ఈ రాజ్యాన్ని నేనొక్కడినే రక్షించడానికి ఉత్సాహపడను; నీయందు అనురక్తులైన పౌరజానపదులను ఆనందింపజేయడానికి కూడా నాకు శక్తి లేదు.’ తరువాత అతడు అందరి ఆకాంక్షను చూపిస్తాడు — ‘మా జ్ఞాతులూ, యోధులూ, మిత్రులూ, సుహృత్తులూ రైతులు మేఘం కోసం ఎదురుచూసినట్లు నీకోసమే ఎదురుచూస్తున్నారు.’ రైతులు మేఘం కోసం ఎదురుచూడడం అనే ఉపమానం గంభీరమైనది — మేఘం లేకుండా వ్యవసాయం నిష్ఫలం, అలాగే రాజు లేకుండా ప్రజలు. చివరకు అతడు ప్రార్థిస్తాడు — ‘మహాప్రాజ్ఞా, ఈ రాజ్యాన్ని స్వీకరించి (ఎవరినైనా) నిలుపు; లోకపరిపాలనలో అతడే సమర్థుడవుతాడు.’ అంటే రాజ్యాన్ని స్వీకరించి ఎవనికైనా పాలనాభారం ఇవ్వు అని. ‘స్రస్తగాత్రః’ (శరీరం సడలినవాడు), ‘సజ్జమానయా వాచా’ (తడబడే మాటతో) అనే రెండు విశేషణాలతో కవి భరతుని నిరాశను శరీరంలోనూ మాటలోనూ చూపిస్తున్నాడు.

ఇలా పలికి భరతుడు అన్నగారి పాదాలపై పడ్డాడు, రాఘవునితో అత్యంత ప్రియంగా మాట్లాడుతూ తీవ్రంగా ప్రార్థించాడు. రాముడు మాత్రం ఆ తమ్ముని ఒడిలోకి తీసుకొని, మదించిన హంస స్వరంతో, శ్యామవర్ణుడూ కమలపత్రాల వంటి కన్నులు గలవాడూ అయిన అతనితో తానే ఇలా అన్నాడు. అతని మాట నిందారోపణ కాదు, ప్రశంసతో కలిసిన శిక్షణ — ‘నాయనా, నీకు కలిగిన ఈ బుద్ధి సహజమైనదీ, వినయం (శిక్షణ) వల్ల కలిగినదీ; నీవు భూమిని కూడా రక్షించడానికి పూర్తిగా సమర్థుడవు.’ తరువాత రాజనీతిని ఉపదేశిస్తాడు — ‘అమాత్యులతో, సుహృత్తులతో, బుద్ధిమంతులైన మంత్రులతో కలిసి అన్ని కార్యాలనూ ఆలోచించి, గొప్పవాటిని కూడా సాధించు.’ తరువాత అతడు తన నిశ్చయాన్ని ప్రకృతి స్థిరత్వంతో పోలుస్తాడు — ‘చంద్రుని నుంచి కాంతి తొలగిపోవచ్చు, హిమవంతుడు మంచును విడిచిపెట్టవచ్చు, సముద్రం చెలియలికట్టను దాటవచ్చు — అయినా నేను తండ్రి ప్రతిజ్ఞను విడిచిపెట్టను.’ చివరకు అతడు తల్లిపట్ల భరతుని కర్తవ్యాన్ని చెబుతాడు — ‘కోరిక వల్లనో లోభం వల్లనో నీ తల్లి నీకోసం ఇది చేసింది; దాన్ని మనస్సులో పెట్టుకోకూడదు, ఆమెపట్ల తల్లిపట్ల ఉండవలసినట్లే ప్రవర్తించాలి.’ కోపానికి బదులు క్షమయే పుత్రధర్మం అని. మూడు అసంభవ దృష్టాంతాలతో రాముడు చూపిస్తాడు — ప్రకృతి నియమభంగం కూడా సంభవించవచ్చు, కాని తండ్రి మాట భంగం కాదు.

ఇలా మాట్లాడుతున్న కౌసల్యాపుత్రునితో — తేజస్సులో సూర్యుని వంటివానితో, పాడ్యమి చంద్రుని వంటి దర్శనం గలవానితో — భరతుడు ఇలా అన్నాడు. అతని ఉపాయం కొత్తది — ‘ఆర్యా, బంగారంతో అలంకరించిన ఈ పాదుకలను పాదాలతో అధిరోహించు; ఇవే సమస్త లోకపు యోగక్షేమాలను నిర్వహిస్తాయి.’ రాముడు తానుగా రాకపోతే అతని పాదుకలనే రాజు స్థానంలో నిలపాలని భావం. మహాతేజస్వి, నరవ్యాఘ్రుడూ అయిన రాముడు ఆ పాదుకలను ఎక్కి, తరువాత విడిచి, మహాత్ముడైన భరతునికి ఇచ్చాడు. భరతుడు ఆ పాదుకలకు నమస్కరించి రామునితో అన్నాడు — ‘వీరా, రఘునందనా, పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నేను జడలూ నారచీరలూ ధరిస్తాను; పండ్లూ దుంపలూ తింటూ, నీ రాకను ఆకాంక్షిస్తూ నగరం బయటనే నివసిస్తాను.’ దీనితో భరతుడు రాముని వనవ్రతాన్నే నగరం వెలుపల ఆచరిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు — రాజ్యాన్ని అనుభవించడానికి కాదు, రక్షించడానికే స్వీకరిస్తాడు. పాదుకాప్రదానమే ఈ సర్గకు కేంద్రం; దీనివల్లనే భరతుని రాజ్యం ‘పాదుకారాజ్యం’గా ప్రసిద్ధమైంది. ‘అధిరుహ్య వ్యవముచ్య చ’ (ఎక్కి, విడిచి) అనే క్రమంతో పాదుకలకు రాజాధికారం సంక్రమించింది — రాముని పాదస్పర్శతోనే అవి రాజుకు ప్రతినిధులయ్యాయి.

భరతుడు మళ్ళీ అంటాడు — ‘పరంతపా, నీ పాదుకలపై రాజ్యతంత్రాన్ని ఉంచి నేను ఎదురుచూస్తాను; రఘూత్తమా, పద్నాలుగవ సంవత్సరం పూర్తయిన ఆ రోజునే నిన్ను చూడకపోతే అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను.’ ఈ ప్రతిజ్ఞ కఠినమైనది — ఒక్క రోజు ఆలస్యం కూడా సహించరానిదని. రాముడు ‘అలాగే’ అని ప్రతిజ్ఞ చేసి అతనిని ఆదరంగా కౌగిలించుకుంటాడు. తరువాత శత్రుఘ్నుని కూడా కౌగిలించుకొని ఇలా అన్నాడు — ‘తల్లి కైకేయిని రక్షించు; ఆమెపై రోషం చూపకు. రఘునందనా, నీకు నా మీదా సీత మీదా ఒట్టు.’ ఒట్టుతో బంధించి అతడు శత్రుఘ్నుని కోపాన్ని నివారిస్తాడు — శత్రుఘ్నుడు మంథరపై కోపించాడు, కాబట్టి ఈ శంక సకారణమైనదే. ఇలా పలికి కన్నీటితో నిండిన కళ్ళతో రాముడు తమ్ముని పంపివేశాడు. ఇక్కడ కవి రాముని రెండు రూపాలను చూపిస్తున్నాడు — ప్రతిజ్ఞలో వజ్రంలా కఠినుడు, సోదరస్నేహంలో మాత్రం కన్నీటితో నిండిన కన్నులు గలవాడు. ‘అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను’ అనే మాటను సర్గాంతంలో మళ్ళీ గుర్తుంచుకోవాలి — ఇదే భరతుని పద్నాలుగేళ్ళ నందిగ్రామవాసానికి మూలం.

చివరి మూడు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి, సర్గాంతంలో కవి పద్ధతి ప్రకారం. ధర్మజ్ఞుడైన భరతుడు చక్కగా అలంకరించిన, మిక్కిలి ప్రకాశించే ఆ పాదుకలను పట్టుకొని రాఘవునికి ప్రదక్షిణం చేశాడు, వాటిని ఉత్తమమైన ఏనుగు తలపై ఉంచాడు — పాదుకలే ఇప్పుడు రాజచిహ్నం, కాబట్టి ఏనుగు తలయే వాటి స్థానం. తరువాత రాఘవ వంశాన్ని వర్ధిల్లజేసే రాముడు క్రమంగా ఆ జనులనూ, గురువులనూ, మంత్రులనూ, ప్రజలనూ, ఇద్దరు తమ్ముళ్ళనూ పూజించి పంపివేశాడు; తన ధర్మంలో స్థిరంగా నిలిచిన అతడు హిమవంతునిలా అచలుడై ఉన్నాడు. చివరకు తల్లుల దశ వర్ణించబడుతుంది — కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోయిన వారు దుఃఖంతో వీడ్కోలు కూడా చెప్పలేకపోయారు; రాముడు మాత్రం తల్లులందరికీ నమస్కరించి ఏడుస్తూ తన కుటీరంలోకి ప్రవేశించాడు. ‘రుదన్’ (ఏడుస్తూ) అనే ఒక్క పదంతో కవి చూపిస్తున్నాడు — ప్రతిజ్ఞలో అచలుడైనవాడు కూడా తల్లుల విరహంలో మనిషే. ఈ దృశ్యంతో భరత-రామ సంవాదం ముగుస్తుంది. ‘హిమవంతునిలా అచలుడు’ అనే ఉపమానాన్ని ఇంతకుముందు రాముడే చెప్పాడు (‘హిమవంతుడు మంచును విడిచిపెట్టవచ్చు’); ఇక్కడ కవి దాన్ని రామునికే అన్వయించాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் பரதனின் வேண்டுகோளை மறுத்து, தந்தையின் சொல்லே பிரமாணம் என்று நிலைநாட்டினான். இந்தச் சர்க்கத்தில் கவிஞர் காட்சியை வானத்துக்கு உயர்த்துகிறார் — ஒப்பற்ற ஒளி கொண்ட அந்த இரண்டு சகோதரர்களின் மயிர்க்கூச்செறியும் சந்திப்பைக் கண்டு அங்கே கூடியிருந்த மகரிஷிகள் வியப்படைந்தனர். கண்ணுக்குத் தெரியாமல் நின்ற முனிவர் குழுக்களும் அங்கிருந்த பரமரிஷிகளும் பெரும்பேறு பெற்ற அந்தக் காகுத்ஸ்த சகோதரர்கள் இருவரையும் புகழ்ந்தனர்: ‘இந்த இரண்டு அரசகுமாரர்களும் எப்போதும் மேன்மையானவர்கள், தர்மம் அறிந்தவர்கள், தர்மமே இவர்களுடைய வீரம்; இவ்விருவரின் உரையாடலைக் கேட்டு நாங்களும் விரும்புகிறோம்.’ ரிஷிகளின் விருப்பம் இங்கே பெரும் புகழ்ச்சி — பற்றற்றவர்களும் இவர்களுடைய உரையாடலை மீண்டும் கேட்க விரும்புகிறார்கள். பிறகு பத்துத் தலையனின் வதத்தை விரும்பிய அந்த ரிஷிக் குழுக்கள் ஒன்றுகூடி, அரசர்களில் புலி போன்ற பரதனிடம் விரைந்து பேசினார்கள். ‘தசக்ரீவவதைஷிண:’ (பத்துத் தலையனின் வதத்தை விரும்புபவர்கள்) என்ற அடைமொழியால் கவிஞர் தொலைவிலுள்ள நோக்கத்தைச் சுட்டுகிறார் — ராமன் காட்டைக் கைவிட்டால் ராவண வதம் நிறைவேறாது; ஆகவே ரிஷிகளின் சொல்லுக்கு வேர் உலக நலனே, வெறும் தர்ம உபதேசம் அன்று. ‘அந்தர்ஹிதா:’ (மறைந்திருந்தவர்கள்) என்ற சொல்லால் கவிஞர் சுட்டுவது — ரிஷிகள் வானில் கண்ணுக்குத் தெரியாமலேயே பார்க்கிறார்கள்; ஆகவே அவர்களுடைய சாட்சியம் மனிதர் அவைக்கு வெளியேயும் உள்ளது.

ரிஷிகள் பரதனிடம் சொல்கிறார்கள்: ‘நற்குடிப் பிறந்தவனே, பேரறிவாளனே, சிறந்த நடத்தை உடையவனே, பெரும்புகழ் கொண்டவனே! நீ தந்தையை எண்ணிப் பார்ப்பாயானால் ராமனின் சொல்லை ஏற்றுக்கொள்ள வேண்டும்.’ தந்தையின் நலனே இங்கே காரணமாகக் காட்டப்படுகிறது — தந்தைக்கு எது நன்மையோ அதுவே செய்யத் தக்கது. பிறகு அவர்கள் தெளிவாகச் சொல்கிறார்கள்: ‘இந்த ராமன் தந்தைக்கு எப்போதும் கடனற்றவனாக இருப்பதையே நாங்கள் விரும்புகிறோம்; கைகேயிக்குக் கடனில்லாமல் ஆனதாலேயே தசரதன் சுவர்க்கம் சென்றார்.’ அதாவது தசரதனின் நற்கதி ராமனின் காட்டுவாசத்தாலேயே நிறைவேறியது; ராமன் திரும்பினால் அந்தக் கதி தடைபடும். இவ்வளவு சொல்லிவிட்டுக் கந்தர்வர்களும், மகரிஷிகளுடன் ராஜரிஷிகளும் — அனைவரும் தத்தம் இடங்களுக்குச் சென்றனர். அவர்களுடைய சொல்லால் மகிழ்ந்த, காண்பதற்கு இனிய ராமன் பொலிந்தான்; மலர்ந்த முகத்துடன் அவன் அந்த ரிஷிகளைப் போற்றினான். இங்கே ராமனின் முடிவு தெய்வச் சாட்சியத்தால் ஆதரிக்கப்படுகிறது — அவன் தர்ம அறிவால் செய்ததை ரிஷிகளும் ஏற்றனர்; ஆகவே விவாதத்தின் தீர்ப்பு ஏறக்குறைய இங்கேயே ஏற்பட்டுவிட்டது. ‘தத்தம் இடங்களுக்குச் சென்றனர்’ என்ற சொல்லால் தெய்வ அவை கலைந்தது சுட்டப்படுகிறது; அதன் பின் மீண்டும் மனிதர்களின் உரையாடலே தொடர்கிறது.

ஆயினும் பரதன் நிறுத்தவில்லை. உடல் தளர்ந்து, தடுமாறும் குரலில், கைகூப்பியபடி அவன் மீண்டும் ராகவனிடம் சொன்னான்: ‘ராமா, காகுத்ஸ்தா, குல தர்மத்தால் தொடர்ந்து வந்த இந்தத் தர்மத்தை நோக்கி, என்னுடையவும் என் தாயுடையவும் வேண்டுகோளை நீ நிறைவேற்ற வேண்டும்.’ மூத்தவன் அரசை ஏற்று மக்களைக் காப்பதே இக்ஷ்வாகுக்களின் குல தர்மம் என்பது அவன் கருத்து. பிறகு அவன் தன் இயலாமையைத் தெரிவிக்கிறான்: ‘நான் ஒருவனாக இந்த மிகப் பெரிய அரசைக் காக்கத் துணியவில்லை; உன்னிடம் அன்பு கொண்ட நகர நாட்டு மக்களையும் என்னால் மகிழ்விக்க இயலாது.’ பிறகு அனைவருடைய எதிர்பார்ப்பையும் காட்டுகிறான்: ‘எங்கள் உறவினர்களும், வீரர்களும், நண்பர்களும், நலம் விரும்பிகளும், உழவர்கள் மழையை எதிர்பார்ப்பதுபோல உன்னையே எதிர்பார்த்திருக்கிறார்கள்.’ உழவர்கள் மேகத்தை எதிர்பார்ப்பது என்ற உவமை ஆழமானது — மேகமின்றி உழவு பயனற்றது; அதுபோல அரசனின்றி மக்கள். இறுதியில் அவன் வேண்டுகிறான்: ‘பேரறிவாளனே, இந்த அரசை ஏற்றுக்கொண்டு நிலைநாட்டு; உலகத்தைக் காப்பதில் அவனே வல்லவன்.’ அதாவது அரசை ஏற்றுக்கொண்டு, காக்கும் சுமையை வேறு யாரிடமாவது ஒப்படைத்துவிடு என்பது கருத்து. ‘ஸ்ரஸ்தகாத்ர:’ (உடல் தளர்ந்தவன்), ‘ஸஜ்ஜமானயா வாசா’ (தடுமாறும் குரலால்) என்ற இரண்டு அடைமொழிகளால் கவிஞர் பரதனின் நம்பிக்கையிழப்பை உடலாலும் குரலாலும் காட்டுகிறார்.

இவ்வாறு சொல்லிப் பரதன் தமையனின் பாதங்களில் விழுந்தான்; ராகவனிடம் மிக இனியவற்றைச் சொல்லி மிகவும் மன்றாடினான். ராமனோ அந்தத் தம்பியை மடியில் அமர்த்தி, மதங்கொண்ட அன்னத்தின் குரலில், கருநிறமும் தாமரை இதழ் போன்ற கண்களும் உடைய அவனிடம் தானே பேசினான். அவன் சொல் கடிந்துரை அன்று, புகழ்ச்சி கலந்த அறிவுரை: ‘அப்பா, உனக்கு வந்திருக்கும் இந்த அறிவு இயல்பாகப் பிறந்ததும், பயிற்சியால் வந்ததும் ஆகும்; நீ பூமியையும் நன்கு காக்கும் ஊக்கம் உடையவன்.’ பிறகு அவன் அரசியல் நெறியை உபதேசிக்கிறான்: ‘அமைச்சர்களுடனும், நண்பர்களுடனும், அறிவுள்ள மந்திரிகளுடனும் எல்லாச் செயல்களையும் கலந்தாலோசித்து, பெரிய செயல்களையும் செய்வித்துக்கொள்.’ பிறகு தன் உறுதியை இயற்கையின் நிலைத்தன்மையோடு ஒப்பிடுகிறான்: ‘சந்திரனிடமிருந்து அழகு நீங்கலாம், இமயமலை பனியைக் கைவிடலாம், கடல் கரையைக் கடக்கலாம் — ஆனாலும் நான் தந்தையின் வாக்குறுதியைக் கைவிடமாட்டேன்.’ இறுதியில் அவன் தாயிடம் பரதனுக்குரிய கடமையைச் சொல்கிறான்: ‘ஆசையாலோ பேராசையாலோ உன் தாய் உனக்காக இதைச் செய்தாள்; அதை மனத்தில் கொள்ளாதே; தாயிடம் நடப்பதுபோலவே நடந்துகொள்.’ சினத்துக்குப் பதிலாக மன்னிப்பே மகனின் தர்மம் என்பது கருத்து. மூன்று சாத்தியமற்ற எடுத்துக்காட்டுகளால் ராமன் காட்டுகிறான் — இயற்கையின் நியதி மீறப்படுவதும் நிகழலாம், ஆனால் தந்தையின் சொல் மீறப்படாது.

இவ்வாறு பேசிய, ஒளியில் சூரியனுக்கு நிகரான, பிறைச்சந்திரனைப் போன்ற தோற்றம் கொண்ட கௌசல்யையின் மகனிடம் பரதன் சொன்னான். அவனுடைய உபாயம் புதியது: ‘மதிப்புக்குரியவரே, பொன்னணி பூண்ட இந்தப் பாதுகைகளில் உங்கள் பாதங்களை ஏற்றுங்கள்; இவையே உலகம் முழுவதன் நலனையும் பாதுகாப்பையும் நிறைவேற்றும்.’ ராமன் தானே வராவிட்டால், அவனுடைய பாதுகைகளையே அரசனின் இடத்தில் நிறுத்த வேண்டும் என்பது கருத்து. மிகப் பேரொளி கொண்ட, ஆண்களில் புலி போன்ற ராமன் அந்தப் பாதுகைகளில் ஏறி நின்று, பிறகு அவற்றை விடுவித்து, மகாத்மாவான பரதனிடம் அளித்தான். பரதன் அந்தப் பாதுகைகளை வணங்கி ராமனிடம் சொன்னான்: ‘பதினான்கு ஆண்டுகள் நான் சடையும் மரவுரியும் தரித்தவனாக இருப்பேன்; வீரனே, ரகுநந்தனா, கனிகளையும் கிழங்குகளையும் உண்டு, உன் வருகையை எதிர்பார்த்தபடி நகரத்துக்கு வெளியேயே வாழ்வேன்.’ இதனால் பரதன் ராமனின் காட்டு விரதத்தையே நகரத்துக்கு வெளியே கடைப்பிடிப்பதாகச் சபதம் செய்கிறான் — அரசை அனுபவிப்பதற்காக அன்று, காப்பதற்காகவே ஏற்கிறான். பாதுகைகளை அளித்ததே இந்தச் சர்க்கத்தின் மையம்; இதனாலேயே பரதனின் ஆட்சி ‘பாதுகை ஆட்சி’ என்று புகழ்பெற்றது. ‘அதிருஹ்ய வ்யவமுச்ய ச’ (ஏறி நின்று, பின் விடுவித்து) என்ற வரிசையால் அரச உரிமை பாதுகைகளுக்கு மாற்றப்பட்டது — ராமனின் பாதங்கள் தொட்டதாலேயே அவை அரசனின் பிரதிநிதிகளாயின.

பரதன் மீண்டும் சொல்கிறான்: ‘பகைவரை வாட்டுபவனே, அரசாட்சியின் பொறுப்பை உன் பாதுகைகளிடம் ஒப்படைத்து நான் காத்திருப்பேன்; ரகுகுலத்தில் சிறந்தவனே, பதினான்காம் ஆண்டு நிறைவுறும் அதே நாளில் உன்னைக் காணாவிட்டால் நான் நெருப்பில் புகுவேன்.’ இந்தச் சபதம் கடுமையானது — ஒரு நாள் தாமதத்தையும் பொறுக்க முடியாது என்பது. ராமன் ‘அப்படியே’ என்று வாக்களித்து அவனை அன்போடு தழுவுகிறான். பிறகு சத்ருக்னனையும் தழுவிக்கொண்டு இவ்வாறு சொன்னான்: ‘தாய் கைகேயியைக் காப்பாற்று; அவள்மீது சினம் கொள்ளாதே. ரகுநந்தனா, இதற்கு உனக்கு என் மீதும் சீதையின் மீதும் ஆணை.’ ஆணையால் கட்டுப்படுத்தி அவன் சத்ருக்னனின் சினத்தைத் தடுக்கிறான் — சத்ருக்னன் மந்தரையின் மீது சினம் கொண்டிருந்தான்; ஆகவே அச்சம் காரணமுள்ளதே. இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுக் கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன் ராமன் தம்பிக்கு விடைகொடுத்தான். இங்கே கவிஞர் ராமனின் இருவகை வடிவைக் காட்டுகிறார் — சபதத்தில் வஜ்ரம் போலக் கடுமையானவன், சகோதர அன்பிலோ கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடையவன். ‘நெருப்பில் புகுவேன்’ என்ற சொல்லைச் சர்க்கத்தின் முடிவிலும் நினைவில் கொள்ள வேண்டும் — இதுவே பரதன் பதினான்கு ஆண்டுகள் நந்திகிராமத்தில் வாழ்ந்ததற்கு வேர்.

இறுதி மூன்று சுலோகங்கள் நீண்ட யாப்பில் அமைந்துள்ளன — சர்க்கத்தின் முடிவில் இதுவே கவிஞரின் வழக்கம். தர்மம் அறிந்த பரதன் நன்கு அலங்கரிக்கப்பட்ட, பேரொளி வீசும் அந்தப் பாதுகைகளை ஏற்றுக்கொண்டு ராகவனை வலம்வந்தான்; அவற்றைச் சிறந்த யானையின் தலைமேல் வைத்தான் — பாதுகைகளே இப்போது அரசச் சின்னம்; ஆகவே யானையின் தலையே அவற்றுக்கு இடம். பிறகு ராகவ வம்சத்தை வளர்ப்பவனான ராமன் வரிசைப்படி அந்த மக்களையும், பெரியோர்களையும், அமைச்சர்களையும், குடிமக்களையும், இரண்டு தம்பியரையும் போற்றி விடைகொடுத்தான்; தன் தர்மத்தில் நிலைத்து நின்ற அவன் இமயமலையைப் போல அசையாதவனாக இருந்தான். இறுதியில் தாய்மார்களின் நிலை வருணிக்கப்படுகிறது — கண்ணீரால் தொண்டை அடைபட்ட அவர்களால் துயரத்தில் விடைபெறவும் இயலவில்லை; ராமனோ தாய்மார் அனைவரையும் வணங்கிவிட்டு அழுதபடியே தன் குடிலுக்குள் நுழைந்தான். ‘ருதன்’ (அழுதபடி) என்ற ஒரே சொல்லால் கவிஞர் காட்டுகிறார் — சபதத்தில் அசையாதவனும் தாய்மாரைப் பிரியும்போது மனிதனே. இந்தக் காட்சியோடு பரதன் ராமன் உரையாடல் நிறைவடைகிறது. ‘இமயமலையைப் போல அசையாதவன்’ என்ற உவமை முன்பு ராமனாலேயே சொல்லப்பட்டது (‘இமயமலை பனியைக் கைவிடலாம்’); இங்கே கவிஞர் அதை ராமனுக்கே பொருத்துகிறார்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭರತನ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ತಂದೆಯ ಮಾತೇ ಪ್ರಮಾಣ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಏರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಸದೃಶ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಸಮಾಗಮವನ್ನು ಕಂಡು ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ಅಂತರ್ಧಾನರಾಗಿದ್ದ ಆ ಮುನಿಗಣಗಳೂ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ಮಹಾಭಾಗರಾದ ಆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು — ‘ಈ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಪುತ್ರರು ಸದಾ ಆರ್ಯರು, ಧರ್ಮಜ್ಞರು, ಧರ್ಮವೇ ಇವರ ಪರಾಕ್ರಮ; ಇವರಿಬ್ಬರ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾವೂ ಹಂಬಲಿಸುತ್ತೇವೆ.’ ಋಷಿಗಳ ಹಂಬಲವೇ ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಪ್ರಶಂಸೆ — ವಿರಕ್ತರಾದವರೂ ಇವರ ಸಂವಾದವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ದಶಗ್ರೀವನ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಋಷಿಗಣಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ರಾಜಶಾರ್ದೂಲನಾದ ಭರತನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಮಾತನಾಡಿದರು. ‘ದಶಗ್ರೀವವಧೈಷಿಣಃ’ (ದಶಗ್ರೀವನ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುವವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ದೂರದ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ವನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ರಾವಣವಧೆ ಸಿದ್ಧಿಸದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಋಷಿಗಳ ಮಾತಿನ ಮೂಲ ಲೋಕಕಲ್ಯಾಣವೇ, ಕೇವಲ ಧರ್ಮೋಪದೇಶವಲ್ಲ. ‘ಅಂತರ್ಹಿತಾಃ’ (ಅಂತರ್ಧಾನರಾದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಋಷಿಗಳು ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅದೃಶ್ಯರಾಗಿಯೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಮಾನುಷಸಭೆಯ ಹೊರಗೂ ಇದೆ.

ಋಷಿಗಳು ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಸತ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವನೇ, ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಮಹಾಚಾರಿತ್ರ್ಯವಂತನೇ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೇ! ನೀನು ತಂದೆಯ ಹಿತವನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದಾದರೆ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು.’ ತಂದೆಯ ಹಿತವೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ತಂದೆಗೆ ಹಿತವಾದುದನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು. ಅನಂತರ ಅವರು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಈ ರಾಮನು ಸದಾ ತಂದೆಯ ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ನಾವು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ; ಕೈಕೇಯಿಯ ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾದುದರಿಂದಲೇ ದಶರಥರು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು.’ ಅಂದರೆ ದಶರಥನ ಸದ್ಗತಿ ರಾಮನ ವನವಾಸದಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ರಾಮನು ಹಿಂದಿರುಗಿದರೆ ಆ ಗತಿಗೆ ಭಂಗವಾದೀತು. ಇಷ್ಟು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಗಂಧರ್ವರೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ರಾಜರ್ಷಿಗಳೂ — ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಗತಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಅವರ ಮಾತಿನಿಂದ ಆಹ್ಲಾದಗೊಂಡ ಶುಭದರ್ಶನನಾದ ರಾಮನು ಶೋಭಿಸಿದನು; ಸಂತುಷ್ಟಮುಖನಾಗಿ ಅವನು ಆ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯ ದಿವ್ಯಸಾಕ್ಷ್ಯದಿಂದ ಸಮರ್ಥಿತವಾಯಿತು — ಅವನು ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನೇ ಋಷಿಗಳೂ ಅನುಮೋದಿಸಿದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿವಾದದ ತೀರ್ಮಾನ ಬಹುತೇಕ ಇಲ್ಲೇ ಆಯಿತು. ‘ಸ್ವಾಂ ಸ್ವಾಂ ಗತಿಂ ಗತಾಃ’ (ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಗತಿಗೆ ತೆರಳಿದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಿವ್ಯಸಭೆಯ ವಿಸರ್ಜನೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಮಾನುಷಸಂವಾದವೇ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.

ಆದರೂ ಭರತನು ಸುಮ್ಮನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಡಿಲವಾದ ದೇಹದಿಂದ, ತೊದಲುವ ಮಾತಿನಿಂದ, ಕೈಮುಗಿದು ಅವನು ರಾಘವನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ಕುಲಧರ್ಮದಿಂದ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿ ಬಂದ ಈ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೋಡಿ, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ನನ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ನೀನು ನಡೆಸಬೇಕು.’ ಹಿರಿಯನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲಧರ್ಮ ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಈ ಮಹಾರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಉತ್ಸಾಹಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರಾದ ಪೌರ-ಜಾನಪದರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲೂ ನನಗಾಗದು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಎಲ್ಲರ ನಿರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರೈತರು ಮೋಡವನ್ನು ಕಾಯುವಂತೆ ನಮ್ಮ ಜ್ಞಾತಿಗಳೂ ಯೋಧರೂ ಮಿತ್ರರೂ ಸುಹೃದರೂ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ರೈತರು ಮೋಡವನ್ನು ಕಾಯುವ ಉಪಮೆ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ಮೋಡವಿಲ್ಲದೆ ಕೃಷಿ ನಿಷ್ಫಲ, ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜನಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಜೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಸ್ಥಾಪಿಸು; ಲೋಕದ ಪರಿಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾದವನೇ ಅದನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲಿ.’ ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಪಾಲನೆಯ ಭಾರವನ್ನು ಯಾರಿಗಾದರೂ ವಹಿಸು ಎಂದು. ‘ಸ್ರಸ್ತಗಾತ್ರಃ’ (ಸಡಿಲವಾದ ದೇಹದವನು), ‘ಸಜ್ಜಮಾನಯಾ ವಾಚಾ’ (ತೊದಲುವ ಮಾತಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ಭರತನ ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ದೇಹದಿಂದಲೂ ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭರತನು ಅಣ್ಣನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದನು, ರಾಘವನಿಗೆ ಅತಿ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಬಹಳವಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ರಾಮನಾದರೋ ಆ ತಮ್ಮನನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು, ಮದಿಸಿದ ಹಂಸದಂತಹ ದನಿಯಲ್ಲಿ, ಶ್ಯಾಮವರ್ಣದ, ಕಮಲದಳನೇತ್ರನಾದ ಅವನಿಗೆ ತಾನೇ ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ಮಾತು ಗದರಿಕೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶಿಕ್ಷಣ — ‘ನಿನಗೆ ಬಂದಿರುವ ಈ ಬುದ್ಧಿ ಸಹಜವಾದುದೂ ವಿನಯದಿಂದ ಪಡೆದುದೂ ಆಗಿದೆ; ಮಗೂ, ನೀನು ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಮರ್ಥನು.’ ಅನಂತರ ರಾಜನೀತಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ, ಸುಹೃದರೊಡನೆ, ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಆಲೋಚಿಸಿ, ದೊಡ್ಡ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ನಡೆಸು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸ್ಥಿರತೆಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಚಂದ್ರನಿಂದ ಕಾಂತಿ ತೊಲಗಬಹುದು, ಹಿಮವಂತನು ಹಿಮವನ್ನು ತೊರೆಯಬಹುದು, ಸಾಗರವು ತೀರವನ್ನು ಮೀರಬಹುದು — ಆದರೂ ನಾನು ತಂದೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ತೊರೆಯಲಾರೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತಾಯಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಾಮದಿಂದಲೋ ಲೋಭದಿಂದಲೋ ತಾಯಿ ನಿನಗಾಗಿ ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದಳು; ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಡ, ತಾಯಿಯೊಡನೆ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆದುಕೋ.’ ಕೋಪದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆಯೇ ಪುತ್ರಧರ್ಮ ಎಂದು. ಮೂರು ಅಸಂಭವ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ರಾಮನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿಯಮಭಂಗವೂ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಭಂಗವಲ್ಲ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ, ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದ, ಪಾಡ್ಯದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ನೋಟಕ್ಕೆ ರಮ್ಯನಾಗಿದ್ದ ಕೌಸಲ್ಯಾಸುತನಿಗೆ ಭರತನು ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ಉಪಾಯ ಹೊಸದು — ‘ಆರ್ಯ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಪಾದಗಳಿಂದ ಏರು; ಇವೇ ಇಡೀ ಲೋಕದ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತವೆ.’ ರಾಮನು ತಾನೇ ಬರದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನೇ ರಾಜನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಅತಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ನರವ್ಯಾಘ್ರ ರಾಮನು ಆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಏರಿ, ಅನಂತರ ಕಳಚಿ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಭರತನು ಆ ಪಾದುಕೆಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ನಾನು ಜಟೆ-ಚೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವೆನು; ವೀರನೇ, ರಘುನಂದನನೇ, ಗಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ, ನಿನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತಾ ನಗರದ ಹೊರಗೆಯೇ ವಾಸಿಸುವೆನು.’ ಇದರಿಂದ ಭರತನು ರಾಮನದೇ ವನವ್ರತವನ್ನು ನಗರದ ಹೊರಗೆ ಆಚರಿಸುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಅಲ್ಲ, ರಕ್ಷಿಸಲು ಮಾತ್ರ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಾದುಕೆಗಳ ಪ್ರದಾನವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ; ಇದರಿಂದಲೇ ಭರತನ ರಾಜ್ಯ ‘ಪಾದುಕಾರಾಜ್ಯ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ‘ಅಧಿರುಹ್ಯ ವ್ಯವಮುಚ್ಯ ಚ’ (ಏರಿ, ಕಳಚಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಮದಿಂದ ಪಾದುಕೆಗಳಿಗೆ ರಾಜಾಧಿಕಾರ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಯಿತು — ರಾಮನ ಪಾದಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೇ ಅವು ರಾಜನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾದವು.

ಭರತನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪರಂತಪನೇ, ನಿನ್ನ ಪಾದುಕೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯತಂತ್ರವನ್ನು ಇರಿಸಿ ನಾನು ಕಾಯುವೆನು; ರಘೂತ್ತಮನೇ, ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ವರ್ಷ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಆ ದಿನವೇ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು.’ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಕಠೋರವಾದುದು — ಒಂದು ದಿನದ ವಿಳಂಬವನ್ನೂ ಸಹಿಸಲಾಗದು ಎಂದು. ರಾಮನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನೂ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅವನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡು; ಅವಳ ಮೇಲೆ ರೋಷ ಮಾಡಬೇಡ. ರಘುನಂದನನೇ, ನಾನೂ ಸೀತೆಯೂ ನಿನಗೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.’ ಆಣೆಯಿಂದ ಬಂಧಿಸಿ ಅವನು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಕೋಪವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುಘ್ನನು ಮಂಥರೆಯ ಮೇಲೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಆತಂಕ ಸಕಾರಣವಾದುದು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ರಾಮನು ತಮ್ಮನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನ ಎರಡು ಬಗೆಯ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ವಜ್ರಕಠೋರ, ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು. ‘ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು — ಇದೇ ಭರತನ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ನಂದಿಗ್ರಾಮವಾಸದ ಮೂಲ.

ಕೊನೆಯ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ರೀತಿಯಂತೆ. ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಭರತನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಅತಿ ಉಜ್ಜ್ವಲವಾದ ಆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಘವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದನು, ಅವನ್ನು ಉತ್ತಮವಾದ ಆನೆಯ ನೆತ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿದನು — ಪಾದುಕೆಗಳೇ ಈಗ ರಾಜಚಿಹ್ನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಆನೆಯ ನೆತ್ತಿಯೇ ಅವುಗಳ ಸ್ಥಾನ. ಅನಂತರ ರಾಘವವಂಶವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ರಾಮನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆ ಜನರನ್ನೂ ಗುರುಗಳನ್ನೂ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನೂ ಇಬ್ಬರು ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನೂ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು; ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ಅವನು ಹಿಮವಂತನಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿದ್ದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಾಯಂದಿರ ದಶೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದ ಅವರು ದುಃಖದಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಡಲೂ ಆಗದಾದರು; ರಾಮನಾದರೋ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅಳುತ್ತಾ ತನ್ನ ಕುಟೀರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ರುದನ್’ (ಅಳುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಅಚಲನಾದವನೂ ತಾಯಂದಿರ ವಿರಹದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನೇ. ಈ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಭರತ-ರಾಮರ ಸಂವಾದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಹಿಮವಂತನಂತೆ ಅಚಲ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹಿಂದೆ ರಾಮನೇ ಹೇಳಿದ್ದನು (‘ಹಿಮವಂತನು ಹಿಮವನ್ನು ತೊರೆಯಬಹುದು’); ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅದನ್ನು ರಾಮನಿಗೇ ಅನ್ವಯಿಸಿದ್ದಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ ഭരതന്റെ യാചന നിരസിച്ച് പിതാവിന്റെ വാക്കുതന്നെയാണ് പ്രമാണം എന്നു സ്ഥാപിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ കവി ദൃശ്യത്തെ ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു — അനുപമതേജസ്സുള്ള ആ സഹോദരന്മാരുടെ രോമാഞ്ചജനകമായ സമാഗമം കണ്ട് അവിടെയെത്തിയ മഹർഷിമാർ വിസ്മയിച്ചു. അദൃശ്യരായിനിന്ന ആ മുനിഗണങ്ങളും അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന പരമർഷിമാരും മഹാഭാഗരായ ആ കാകുത്സ്ഥസഹോദരന്മാരെ പ്രശംസിച്ചു: ‘ഈ രണ്ടു രാജപുത്രന്മാരും എപ്പോഴും ആര്യരും ധർമജ്ഞരും ധർമംതന്നെ പരാക്രമമായവരുമാണ്; ഇരുവരുടെയും സംഭാഷണം കേട്ട് ഞങ്ങൾക്കും വീണ്ടും കേൾക്കാൻ കൊതി തോന്നുന്നു.’ ഋഷിമാരുടെ ഈ കൊതി ഇവിടെ മഹത്തായ പ്രശംസയാണ് — വിരക്തരായവർപോലും ഇവരുടെ സംവാദം വീണ്ടും കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പിന്നെ ദശഗ്രീവന്റെ വധം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ആ ഋഷിഗണങ്ങൾ ഒത്തുചേർന്ന് രാജശാർദൂലനായ ഭരതനോടു വേഗം സംസാരിച്ചു. ‘ദശഗ്രീവവധൈഷിണഃ’ (ദശഗ്രീവന്റെ വധം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ കവി ദൂരെയുള്ള ഒരു ലക്ഷ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ വനം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ രാവണവധം സിദ്ധിക്കുകയില്ല; അതുകൊണ്ട് ഋഷിമാരുടെ വാക്കിന്റെ മൂലം ലോകകല്യാണംതന്നെയാണ്, വെറും ധർമോപദേശമല്ല. ‘അന്തർഹിതാഃ’ (അദൃശ്യർ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഋഷിമാർ അന്തരീക്ഷത്തിൽ അദൃശ്യരായിനിന്നുകൊണ്ടാണ് കാണുന്നത്; അതുകൊണ്ട് അവരുടെ സാക്ഷ്യം മനുഷ്യസഭയ്ക്കു പുറത്തുമുണ്ട്.

ഋഷിമാർ ഭരതനോടു പറയുന്നു: ‘കുലീനനേ, മഹാപ്രാജ്ഞാ, മഹത്തായ ആചാരമുള്ളവനേ, മഹായശസ്വീ! നീ പിതാവിനെ പരിഗണിക്കുന്നുവെങ്കിൽ രാമന്റെ വാക്കു നീ സ്വീകരിക്കണം.’ പിതാവിനോടുള്ള പരിഗണനതന്നെയാണ് ഇവിടെ കാരണമായി കാണിക്കപ്പെടുന്നത് — പിതാവിനു ഹിതമായതുതന്നെ ചെയ്യണം. പിന്നെ അവർ വ്യക്തമായി പറയുന്നു: ‘ഈ രാമൻ എപ്പോഴും പിതാവിനോടു ഋണമില്ലാത്തവനായിരിക്കണമെന്നാണ് ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്; കൈകേയിയോടുള്ള ഋണം വീട്ടിയതിനാലാണ് ദശരഥൻ സ്വർഗം പ്രാപിച്ചത്.’ അതായത്, ദശരഥന്റെ സദ്ഗതി രാമന്റെ വനവാസംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് സിദ്ധിച്ചത്; രാമൻ മടങ്ങിയാൽ ആ ഗതിക്കു ഭംഗം വരും. ഇത്രയും പറഞ്ഞിട്ട് ഗന്ധർവന്മാരും മഹർഷിമാരും രാജർഷിമാരും — എല്ലാവരും താന്താങ്ങളുടെ വഴിക്കു പോയി. അവരുടെ വാക്കിനാൽ ആഹ്ലാദിതനായ ശുഭദർശനനായ രാമൻ ശോഭിച്ചു; സന്തുഷ്ടമുഖത്തോടെ അദ്ദേഹം ആ ഋഷിമാരെ പൂജിച്ചു. ഇവിടെ രാമന്റെ നിശ്ചയം ദിവ്യസാക്ഷ്യത്താൽ സമർഥിക്കപ്പെടുന്നു — ധർമബുദ്ധിയോടെ അദ്ദേഹം ചെയ്തതുതന്നെ ഋഷിമാരും അനുമോദിച്ചു; അതുകൊണ്ട് തർക്കത്തിന്റെ തീർപ്പ് ഏതാണ്ട് ഇവിടെത്തന്നെ ഉണ്ടായി. ‘താന്താങ്ങളുടെ വഴിക്കു പോയി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ദിവ്യസഭയുടെ പിരിയൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; പിന്നെ വീണ്ടും മനുഷ്യസംവാദംതന്നെ തുടരുന്നു.

എന്നിട്ടും ഭരതൻ പിന്മാറുന്നില്ല. തളർന്ന ശരീരത്തോടെ, ഇടറുന്ന വാക്കോടെ, കൈകൂപ്പി അദ്ദേഹം രാഘവനോടു വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, കുലധർമത്താൽ തുടർന്നുപോരുന്ന ഈ ധർമം കണ്ട്, കാകുത്സ്ഥാ, എന്റെയും എന്റെ അമ്മയുടെയും യാചന അങ്ങ് സാധിപ്പിക്കണം.’ ജ്യേഷ്ഠൻ രാജ്യം സ്വീകരിക്കുന്നതും പ്രജകളെ പാലിക്കുന്നതും ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലധർമമാണ് എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശയം. പിന്നെ അദ്ദേഹം തന്റെ കഴിവില്ലായ്മ അറിയിക്കുന്നു: ‘ഈ മഹാരാജ്യം തനിച്ചു സംരക്ഷിക്കാൻ എനിക്ക് ഉത്സാഹമില്ല; അങ്ങയിൽ അനുരക്തരായ പൗരജാനപദരെ സന്തോഷിപ്പിക്കാനും എനിക്കു കഴിയുകയില്ല.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം എല്ലാവരുടെയും പ്രതീക്ഷ കാണിക്കുന്നു: ‘ഞങ്ങളുടെ ബന്ധുക്കളും യോദ്ധാക്കളും മിത്രങ്ങളും സുഹൃത്തുക്കളും, കർഷകർ മഴമേഘത്തെയെന്നപോലെ, അങ്ങയെ മാത്രം കാത്തിരിക്കുന്നു.’ കർഷകർ മേഘത്തെ കാത്തിരിക്കുന്നു എന്ന ഉപമ ഗഹനമാണ് — മേഘമില്ലാതെ കൃഷി നിഷ്ഫലം, അതുപോലെ രാജാവില്ലാതെ പ്രജകളും. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം പ്രാർഥിക്കുന്നു: ‘മഹാപ്രാജ്ഞാ, ഈ രാജ്യം സ്വീകരിച്ച് ആരെയെങ്കിലും ഏൽപ്പിക്കൂ; ലോകത്തെ പരിപാലിക്കാൻ അങ്ങ് നിയോഗിക്കുന്നവൻ കഴിവുള്ളവനായിരിക്കും.’ അതായത്, രാജ്യം സ്വീകരിച്ചിട്ട് ആർക്കെങ്കിലും പാലനഭാരം നൽകിയാലും എന്ന്. ‘സ്രസ്തഗാത്രഃ’ (തളർന്ന ശരീരത്തോടെ), ‘സജ്ജമാനയാ വാചാ’ (ഇടറുന്ന വാക്കോടെ) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ കവി ഭരതന്റെ നിരാശ ശരീരത്തിലൂടെയും വാക്കിലൂടെയും കാണിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഭരതൻ സഹോദരന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു; രാഘവനോട് അതിപ്രിയമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ് കഠിനമായി പ്രാർഥിച്ചു. രാമനോ ആ സഹോദരനെ മടിയിലിരുത്തി, മദിച്ച അരയന്നത്തിന്റേതുപോലുള്ള സ്വരത്തിൽ, ശ്യാമവർണനും താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനുമായ അവനോടു സ്വയം പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് ശകാരമല്ല, പ്രശംസ കലർന്ന ശിക്ഷണമാണ്: ‘കുഞ്ഞേ, നിനക്കു വന്നുചേർന്ന ഈ ബുദ്ധി സ്വാഭാവികവും വിനയത്താൽ ലഭിച്ചതുമാണ്; ഭൂമിയെപ്പോലും സംരക്ഷിക്കാൻ നിനക്കു നല്ല കഴിവുണ്ട്.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം രാജനീതി ഉപദേശിക്കുന്നു: ‘അമാത്യന്മാരോടും സുഹൃത്തുക്കളോടും ബുദ്ധിമാന്മാരായ മന്ത്രിമാരോടും എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ആലോചിച്ച് വലിയ കാര്യങ്ങൾപോലും ചെയ്യിക്കൂ.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം തന്റെ നിശ്ചയത്തെ പ്രകൃതിയുടെ സ്ഥിരതയോട് ഉപമിക്കുന്നു: ‘ചന്ദ്രനിൽനിന്നു ശോഭ വിട്ടുപോയേക്കാം, ഹിമവാൻ മഞ്ഞ് ഉപേക്ഷിച്ചേക്കാം, സമുദ്രം തീരം ലംഘിച്ചേക്കാം — എന്നാലും ഞാൻ പിതാവിന്റെ പ്രതിജ്ഞ ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല.’ ഒടുവിൽ അമ്മയോടുള്ള ഭരതന്റെ കർത്തവ്യം അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ‘കാമംകൊണ്ടോ ലോഭംകൊണ്ടോ അമ്മ നിനക്കുവേണ്ടി ഇതു ചെയ്തു; അതു മനസ്സിൽ വയ്ക്കരുത്, അമ്മയോട് അമ്മയോടെന്നപോലെതന്നെ പെരുമാറണം.’ കോപത്തിനു പകരം ക്ഷമതന്നെയാണ് പുത്രധർമം. മൂന്ന് അസംഭവ്യമായ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളിലൂടെ രാമൻ കാണിക്കുന്നു — പ്രകൃതിയുടെ നിയമഭംഗംപോലും സംഭവിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ പിതാവിന്റെ വാക്കിന്റെ ഭംഗം സംഭവിക്കുകയില്ല.

തേജസ്സിൽ സൂര്യനു സമനും പ്രതിപദത്തിലെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ കാഴ്ചയ്ക്കു മനോഹരനുമായ, ഇങ്ങനെ പറയുന്ന കൗസല്യാപുത്രനോട് ഭരതൻ പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉപായം പുതിയതാണ്: ‘ആര്യാ, സ്വർണാലംകൃതമായ ഈ പാദുകകളിൽ അങ്ങ് കാലുകൾ വയ്ക്കൂ; ഇവതന്നെ ലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ യോഗക്ഷേമം നടത്തും.’ രാമൻ സ്വയം വരുന്നില്ലെങ്കിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദുകകളെത്തന്നെ രാജാവിന്റെ സ്ഥാനത്തു സ്ഥാപിക്കണം എന്നാണ് ഭാവം. അതിമഹാതേജസ്വിയും നരവ്യാഘ്രനുമായ രാമൻ ആ പാദുകകളിൽ കയറിനിന്ന്, പിന്നെ അവ അഴിച്ചെടുത്ത് മഹാത്മാവായ ഭരതനു നൽകി. ഭരതൻ ആ പാദുകകളെ നമസ്കരിച്ച് രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘പതിനാലു വർഷം ഞാൻ ജടയും ചീരവും ധരിക്കും; വീരാ രഘുനന്ദനാ, പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഭക്ഷിച്ച് അങ്ങയുടെ വരവു കാത്ത് ഞാൻ നഗരത്തിനു പുറത്തുതന്നെ വസിക്കും.’ ഇതിലൂടെ ഭരതൻ രാമന്റെതന്നെ വനവ്രതം നഗരത്തിനു പുറത്ത് ആചരിക്കാൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — രാജ്യം അനുഭവിക്കാനല്ല, സംരക്ഷിക്കാൻമാത്രമാണ് അദ്ദേഹം അതു സ്വീകരിക്കുന്നത്. പാദുകദാനമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം; ഇതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഭരതന്റെ രാജ്യം ‘പാദുകാരാജ്യം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായത്. ‘അധിരുഹ്യ വ്യവമുച്യ ച’ (കയറിനിന്ന്, പിന്നെ അഴിച്ചെടുത്ത്) എന്ന ക്രമത്തിൽ പാദുകകളിലേക്കു രാജാധികാരം സംക്രമിച്ചു — രാമന്റെ പാദസ്പർശംകൊണ്ടുതന്നെ അവ രാജാവിന്റെ പ്രതിനിധികളായിത്തീർന്നു.

ഭരതൻ വീണ്ടും പറയുന്നു: ‘ശത്രുതാപനാ, അങ്ങയുടെ പാദുകകളിൽ രാജ്യഭരണം ഏൽപ്പിച്ച് ഞാൻ കാത്തിരിക്കും; രഘൂത്തമാ, പതിനാലാം വർഷം തികയുന്ന അതേ ദിവസം അങ്ങയെ കാണുന്നില്ലെങ്കിൽ ഞാൻ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും.’ ഈ പ്രതിജ്ഞ കഠിനമാണ് — ഒരു ദിവസത്തെ താമസംപോലും സഹിക്കുകയില്ല. രാമൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു സമ്മതിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ ആദരവോടെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു. പിന്നെ ശത്രുഘ്നനെയും ആലിംഗനം ചെയ്ത് അദ്ദേഹം ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘അമ്മയായ കൈകേയിയെ സംരക്ഷിക്കൂ; അവളോടു കോപിക്കരുത്. രഘുനന്ദനാ, ഞാനും സീതയും നിന്നോടു ശപഥം ചെയ്യിക്കുന്നു.’ ശപഥംകൊണ്ടു ബന്ധിച്ച് അദ്ദേഹം ശത്രുഘ്നന്റെ കോപം തടയുന്നു — ശത്രുഘ്നൻ മന്ഥരയോടു കോപിച്ചിരുന്നുവല്ലോ; അതുകൊണ്ട് ആശങ്ക കാരണമുള്ളതാണ്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട്, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ രാമൻ സഹോദരനെ യാത്രയാക്കി. ഇവിടെ കവി രാമന്റെ രണ്ടുവിധം രൂപം കാണിക്കുന്നു — പ്രതിജ്ഞയിൽ വജ്രംപോലെ കഠിനൻ, സഹോദരസ്നേഹത്തിലോ കണ്ണീർനിറഞ്ഞ കണ്ണുകളുള്ളവൻ. ‘അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും’ എന്ന വാക്ക് സർഗാന്തത്തിൽ വീണ്ടും ഓർക്കേണ്ടതാണ് — ഭരതന്റെ പതിനാലു വർഷത്തെ നന്ദിഗ്രാമവാസത്തിന്റെ മൂലം ഇതുതന്നെയാണ്.

അവസാനത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ, സർഗാന്തത്തിലെ കവിയുടെ രീതിയനുസരിച്ച്, ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ധർമജ്ഞനായ ഭരതൻ നന്നായി അലങ്കരിച്ചതും അതിശോഭയുള്ളതുമായ ആ പാദുകകൾ സ്വീകരിച്ച് രാഘവനെ പ്രദക്ഷിണം വച്ചു; അവയെ ഒരു ശ്രേഷ്ഠഗജത്തിന്റെ ശിരസ്സിൽ സ്ഥാപിച്ചു — പാദുകകളാണ് ഇപ്പോൾ രാജചിഹ്നം, അതുകൊണ്ട് ആനയുടെ ശിരസ്സാണ് അവയുടെ സ്ഥാനം. പിന്നെ രാഘവവംശം വർധിപ്പിക്കുന്ന രാമൻ ക്രമമായി ആ ജനങ്ങളെയും ഗുരുക്കന്മാരെയും മന്ത്രിമാരെയും പ്രജകളെയും രണ്ട് അനുജന്മാരെയും പൂജിച്ച് യാത്രയാക്കി; സ്വധർമത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന അദ്ദേഹം ഹിമവാനെപ്പോലെ അചലനായിരുന്നു. ഒടുവിൽ അമ്മമാരുടെ അവസ്ഥ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — കണ്ണീരാൽ തൊണ്ടയടഞ്ഞ അവർക്ക് ദുഃഖംകൊണ്ട് യാത്രപറയാൻപോലും കഴിഞ്ഞില്ല; രാമനോ എല്ലാ അമ്മമാരെയും നമസ്കരിച്ച് കരഞ്ഞുകൊണ്ട് തന്റെ കുടീരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ‘രുദൻ’ (കരഞ്ഞുകൊണ്ട്) എന്ന ഒരൊറ്റ പദത്തിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — പ്രതിജ്ഞയിൽ അചലനായവനും അമ്മമാരുടെ വിരഹത്തിൽ മനുഷ്യൻതന്നെ. ഈ ദൃശ്യത്തോടെ ഭരതരാമസംവാദം അവസാനിക്കുന്നു. ‘ഹിമവാനെപ്പോലെ അചലൻ’ എന്ന ഉപമ മുമ്പ് രാമൻതന്നെ പറഞ്ഞതാണ് (‘ഹിമവാൻ മഞ്ഞ് ഉപേക്ഷിച്ചേക്കാം’); ഇവിടെ കവി അതു രാമനിൽത്തന്നെ ചേർക്കുന്നു.

In the previous sarga Rāma had refused Bharata's plea and established his father's word as the final authority. In this sarga the poet lifts the scene to the sky. The great sages who had come there were amazed to see that thrilling meeting of the two brothers of matchless splendour. The companies of sages, unseen, and the supreme seers standing there praised the two illustrious Kākutstha brothers: "These two princes are noble always, knowers of righteousness, whose very valour is righteousness; having heard them speak, we long to hear more." That the seers themselves, who have left all desire behind, should long to hear more of this dialogue is high praise. Then those hosts of seers, who wanted the ten-necked Rāvaṇa slain, gathered and quickly spoke to Bharata, tiger among kings. Their wish for Rāvaṇa's death points to a distant purpose: if Rāma left the forest, Rāvaṇa would never be killed, so the root of their words was the good of the world, not only a lesson in righteousness. And because they watched unseen from the sky, their witness stood beyond the human assembly.

The seers said to Bharata: "Nobly born, wise, of great conduct and great fame, if you have regard for your father you must accept Rāma's word." Regard for their father is the reason given: what is good for him is what must be done. Then they spoke plainly: "We want this Rāma to be free for ever of his debt to his father. It was by paying his debt to Kaikeyī that Daśaratha went to heaven." That is, Daśaratha's good destiny was secured by Rāma's exile; if Rāma turned back, it would be undone. Having said this much, the gandharvas, the great sages and the royal seers all went back to their own abodes, and the divine assembly dispersed. Gladdened by their words, Rāma, fair to see, shone brightly, and with a joyful face he honoured the sages. Rāma's resolve was now confirmed by heavenly witness; what he had done out of a sense of righteousness the seers too approved, and so the dispute was all but decided. From here the conversation is human once more.

Still Bharata did not give up. His limbs slack and his voice faltering, he folded his hands and spoke again to Rāghava; the poet shows his despair in both body and speech. "Rāma, look at this duty that runs unbroken through the law of our house, and grant, Kākutstha, the request of my mother and me." The law of the Ikṣvākus was that the eldest takes the kingdom and protects the people. Then he confessed his inability: "Alone I cannot uphold so great a kingdom, nor can I satisfy the townsmen and country folk who are devoted to you." Then he showed what everyone was hoping for: "Our kinsmen, our warriors, our friends and well-wishers all wait for you as farmers wait for the rain-cloud." The image is deep: without the cloud farming is fruitless, and without the king the people are helpless. Finally he pleaded: "Take up this kingdom, wise one, and set it in order; such a man is able to protect the world" — let Rāma accept the kingdom and give its care to whomever he chose.

Having said this, Bharata fell at his brother's feet and begged him again and again, speaking most lovingly. But Rāma took his brother on his lap and, in a voice like an exultant swan's, himself spoke to the dark, lotus-eyed prince. His words were not a rebuke but teaching mixed with praise: "This understanding that has come to you, dear one, is partly your own nature and partly training; you are fully able to protect even the whole earth. Take counsel on every matter with your ministers, friends and wise advisers, and have even the greatest works carried out." Then he compared his resolve to the fixed laws of nature: "Splendour may leave the moon, the Himālaya may give up its snow, the ocean may cross its shore — but I will not cross my father's promise." With three impossibilities he shows that the order of nature might break, but not his father's word. Last he told Bharata his duty towards his mother: "Whether from desire or from greed, your mother did this for your sake; do not take it to heart, and treat her as a mother." For a son, forgiveness, not anger, is the right course.

To Kausalyā's son, who spoke so — radiant as the sun and lovely as the new moon — Bharata replied with a new idea: "Noble brother, set your feet on these sandals adorned with gold; they will secure the welfare of the whole world." If Rāma himself would not come, his sandals should stand in the king's place. The mighty tiger among men stepped onto the sandals, took them off again, and gave them to great-souled Bharata; by the touch of Rāma's feet they became the king's representatives, and royal authority passed to them. Bowing low to the sandals, Bharata said to Rāma: "For fourteen years I shall wear matted hair and bark and live on fruit and roots, hero; I shall live outside the city, Raghunandana, waiting for your return." So Bharata vowed to keep Rāma's own forest vow outside the city: he took the kingdom not to enjoy it but only to guard it. The gift of the sandals is the centre of this sarga, and from it Bharata's rule became known as the reign of the sandals.

Bharata went on: "Scorcher of foes, I shall lay the government of the kingdom on your sandals and wait; and if on the very day the fourteenth year is complete I do not see you, best of the Raghus, I shall enter the fire." It was a hard vow: not even a day's delay would be borne. Rāma promised it would be so and embraced him tenderly. Then, embracing Śatrughna too, he said: "Look after mother Kaikeyī; do not be angry with her. I and Sītā put you under oath, Raghunandana." By binding him with an oath he held back Śatrughna's anger — Śatrughna had been enraged against Mantharā, so the fear had good grounds. Saying this, his eyes brimming with tears, Rāma sent his brother away. Here the poet shows Rāma in two lights: hard as adamant in his pledge, yet with eyes full of tears in his love for his brothers. Bharata's vow to enter the fire should be remembered; it lies at the root of his fourteen years at Nandigrāma.

The last three verses are in a longer metre, as the poet likes at a sarga's end. Bharata, who knew what was right, took up the richly adorned, brightly shining sandals, walked round Rāghava in reverence, and set them on the head of a splendid elephant; the sandals were now the emblem of kingship, so their place was on an elephant's head. Then Rāma, who increased the line of Raghu, honoured in due order the people who had come, the elders, the ministers, the subjects and his two younger brothers, and sent them away, standing firm in his own duty like the unmoving Himālaya — the very image he had used of himself, now applied to him by the poet. Last, the mothers: their throats choked with tears, they could not even say farewell for grief; and Rāma, having saluted them all, went weeping into his own hut. With the one word "weeping" the poet shows that he who was unmoving in his pledge was still a man at parting from his mothers. With this scene the dialogue between Bharata and Rāma comes to its end.