पूर्वस्मिन् सर्गे वसिष्ठः इक्ष्वाकूणां वंशपरम्परां गणयित्वा रामं स्वराज्यग्रहणाय प्रेरितवान्। अस्मिन् सर्गे राजपुरोहितः वसिष्ठः, यः पूर्वम् अपि रामम् उक्तवान्, पुनः अपरं धर्मसंयुक्तं वचः वदति। सः प्रथमं सामान्यं सिद्धान्तम् उपस्थापयति — ‘इह लोके जातस्य पुरुषस्य सदा गुरवः भवन्ति — आचार्यः, पिता, माता च। पिता एनं पुरुषं जनयति, आचार्यः तु प्रज्ञां ददाति; प्रज्ञादानात् एव सः गुरुः इति उच्यते।’ अनेन वचनेन वसिष्ठः आचार्यस्य स्थानं पितुः स्थानात् न्यूनं न भवति इति स्थापयति। ततः सः तं सिद्धान्तं स्वस्मिन् योजयति — ‘अहं तव पितुः आचार्यः, तव च आचार्यः, हे परंतप; अतः मम वचनं कुर्वन् त्वं सतां गतिं न अतिवर्तेः।’ अनन्तरं सः अपरान् अपि हेतून् दर्शयति — ‘एताः परिषदः, एते ज्ञातयः, एते च नृपाः समागताः; एषु धर्मं चरन् अपि त्वं सतां गतिं न अतिवर्तेः। वृद्धायाः धर्मशीलायाः मातुः प्रतिकूलं वर्तितुं न अर्हसि; अस्याः वचनं कुर्वन् अपि त्वं सतां गतिं न अतिवर्तेः।’ ‘नातिवर्तेः सतां गतिम्’ इति पदस्य त्रिवारम् आवृत्त्या वसिष्ठः एकम् एव युक्तिं दृढीकरोति — पितुः आज्ञापालनम् एकम् एव न धर्मः, अपि तु आचार्यस्य मातुः प्रजानां च वचनपालनम् अपि सन्मार्गः एव इति। ‘इह जातस्य’ इति पदेन सः सर्वेषाम् एव मनुष्याणां साधारणं नियमम् उपन्यस्यति, न तु रामस्य एव विशेषम् — अतः अयं वादः लोकसिद्धः एव, न पक्षपातजः।

वसिष्ठः अन्तिमं हेतुम् आह — ‘हे सत्यधर्मपराक्रम, याचमानस्य भरतस्य वचनं कुर्वन् त्वं स्वम् आत्मानम् अपि न अतिवर्तेः’ — भरतः हि तव आत्मा एव इति भावः। एवं मधुरम् उक्तः पुरुषर्षभः राघवः समीपे समासीनं गुरुं प्रत्युवाच। तस्य उत्तरं न विवादरूपम्, अपि तु ऋणस्वीकाररूपम् — ‘मातापितरौ तनये यत् सदा वर्तनं कुरुतः, तत् सुप्रतिकरं न भवति। यथाशक्ति प्रदानेन, स्वापनेन उच्छादनेन च, नित्यं प्रियवादेन संवर्धनेन च तौ यत् कृतवन्तौ, तस्य प्रत्युपकारः पुत्रेण कर्तुं न शक्यते।’ अनेन रामः वसिष्ठस्य एव गुरुत्रयसिद्धान्तं स्वपक्षे परिणमयति — यदि पिता गुरुः, तर्हि तस्य आज्ञा अलङ्घनीया एव। ततः सः निगमयति — ‘सः एव राजा दशरथः मम पिता जनयिता च; सः यत् माम् आज्ञापयति, तत् मिथ्या न भविष्यति।’ एतावता एव उत्तरेण वसिष्ठस्य सर्वे हेतवः निरस्ताः। एतत् श्रुत्वा विपुलोरस्कः भरतः परमदुर्मनाः सन् तत्क्षणम् एव सूतं सुमन्त्रम् अभाषत — वचनेन जेतुम् अशक्नुवन् सः अन्यम् उपायम् आश्रयते। पञ्चभिः उपायैः — अन्नदानेन, शयनेन, अभ्यङ्गेन, प्रियवचनेन, पोषणेन च — मातापित्रोः उपकारः गण्यते; तेषु एकस्य अपि प्रतीकारः दुष्करः इति रामस्य आशयः।

भरतः सारथिं सुमन्त्रम् आदिशति — ‘अत्र स्थण्डिले शीघ्रं कुशान् आस्तृणु। यावत् आर्यः मयि प्रसीदति, तावत् अहं तस्य पुरतः उपविश्य प्रायम् आसिष्ये। निराहारः निरालोकः धनहीनः द्विजः इव अहं तस्य शालायाः पुरस्तात् शयिष्ये, यावत् सः न प्रतियास्यति।’ एषा ब्राह्मणानां प्रसिद्धा धरणारीतिः — ऋणी धनिकस्य द्वारि निराहारः शयित्वा तं प्रतिबध्नाति। सुमन्त्रः रामम् अवेक्षमाणः, भरतं च दृष्ट्वा दुर्मनाः सन्, कुशोत्तरम् आस्तरणम् उपस्थापितवान्; भरतः तु तत् अनादृत्य भूमौ एव स्वयम् उपाविशत् — आसनस्य अपि त्यागेन सः स्वस्य निश्चयस्य गाढतां दर्शयति। ततः महातेजाः राजर्षिसत्तमः रामः तम् उवाच — ‘हे तात भरत, किं कुर्वाणं मां त्वं प्रत्युपवेक्ष्यसे? ब्राह्मणः एव एकपार्श्वेन शयित्वा नरान् रोद्धुम् अर्हति; मूर्धाभिषिक्तानां तु प्रत्युपवेशने विधिः न विद्यते। उत्तिष्ठ, हे नरशार्दूल, एतत् दारुणं व्रतं हित्वा इतः शीघ्रं पुरवर्याम् अयोध्यां गच्छ।’ एवं रामः भरतस्य साधनम् एव क्षत्रियधर्मविरुद्धम् इति दर्शयति। सुमन्त्रस्य अत्र स्थितिः शोचनीया — एकतः स्वामिनः रामस्य मुखम्, अन्यतः भरतस्य आज्ञा; तेन सः दुर्मनाः सन् एव कुशान् आस्तृणोति। ‘एकपार्श्वेन’ इति एकपार्श्वशायित्वं प्रायोपवेशनस्य प्रसिद्धा मुद्रा।

भरतः तु आसीनः एव तिष्ठति; सर्वतः प्रेक्ष्य सः पौरजानपदं जनम् आह — ‘किमर्थं यूयम् आर्यं न अनुशासथ?’ अर्थात् ‘मम पक्षं गृहीत्वा किमर्थं तं न बोधयथ?’ किन्तु ते जनाः महात्मानं भरतं प्रत्यवदन् — ‘वयं काकुत्स्थं जानीमः; राघवः सम्यक् एव वदति। अयम् अपि महाभागः पितुः वचसि तिष्ठति; अत एव वयं तम् अञ्जसा व्यावर्तयितुं न शक्ताः स्मः।’ एतत् वचनं भरतस्य पराजयः एव — यान् सः साहाय्याय आहूतवान्, ते एव रामस्य पक्षं समर्थयन्ति। तेषाम् अभिप्रायम् आज्ञाय रामः वचनम् अब्रवीत् — ‘धर्मचक्षुषां सुहृदां वचनम् एवं निबोध। एतत् उभयम् अपि श्रुत्वा सम्यक् सम्पश्य, हे राघव; उत्तिष्ठ, हे महाबाहो, मां च स्पृश तथा उदकं च।’ जलस्पर्शः अत्र प्रतिज्ञायाः चिह्नम्; अनेन रामः विवादं समापयति, भरतं च प्रायोपवेशनात् उत्थापयति। पौरजानपदाः अत्र साक्षिणः इव स्थिताः; तेषां निर्णयेन एव विवादः लोकसम्मतः भवति, न तु द्वयोः भ्रात्रोः रहसि। ‘अञ्जसा’ इति पदेन ते सूचयन्ति — रामं झटिति परावर्तयितुं न शक्यम्, यतः तस्य निश्चयः धर्ममूलः।

अथ भरतः उत्थाय जलं स्पृष्ट्वा वाक्यम् अब्रवीत् — ‘मम परिषदः शृण्वन्तु, मन्त्रिणः अपि शृणुयुः। अहं पितरं राज्यं न अयाचे, मातरं च न अन्वशासम्; एवं प्रव्रजन्तं परमधर्मज्ञं राघवम् अहं न अनुजानामि।’ त्रिभिः निषेधैः सः स्वस्य निर्दोषतां सभायाः पुरतः स्थापयति — न तेन याचनं कृतम्, न मातुः प्रेरणम्, न अस्य कर्मणः अनुमोदनम् अपि। ततः सः अन्तिमम् उपायम् उपस्थापयति — ‘यदि अवश्यं वने वस्तव्यम्, पितुः वचः च कर्तव्यम्, तर्हि अहम् एव चतुर्दश वर्षाणि वने निवत्स्यामि।’ अर्थात् प्रतिज्ञा तु पाल्यताम्, किन्तु वनवासी अहं भवामि, राज्यं तु आर्यः गृह्णातु इति। भ्रातुः एतेन सत्यवचनेन धर्मात्मा रामः विस्मितः अभवत्; उत्तरं तु सः भरताय एकाकिने न वदति, अपि तु पौरजानपदं जनं सम्प्रेक्ष्य वक्तुम् आरभते — सभायाः पुरतः एव निर्णयः वक्तव्यः इति तस्य आशयः। जलस्पर्शपूर्वकम् उक्तं वचनं शपथतुल्यम्; अतः भरतस्य एषा प्रतिज्ञा केवला प्रार्थना न, अपि तु बन्धकम् एव वचनम्।

रामः लौकिकव्यवहारात् एव दृष्टान्तं गृह्णाति — ‘जीवता पित्रा यत् विक्रीतम्, यत् आहितम्, यत् क्रीतं च, तत् मया वा भरतेन वा लोपयितुं न शक्यम्।’ पित्रा कृतः व्यवहारः पुत्रैः अनुल्लङ्घनीयः इति यः लोके नियमः, सः राज्यदानविषये अपि समानः एव। ‘वनवासे मया जुगुप्सितः उपाधिः न कार्यः’ — अर्थात् प्रतिनिधिं स्थापयित्वा स्वयं मुक्तिः इति निन्दितः व्याजः न आश्रयणीयः। ‘कैकेय्या युक्तम् एव उक्तम्, पित्रा च मे सुकृतम् एव कृतम्’ इति वचनेन सः जनन्याः अपि दोषं न उद्घाटयति। ततः सः भरतं प्रशंसति — ‘जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम्; सत्यसंधे महात्मनि अस्मिन् सर्वम् एव कल्याणं वर्तते।’ अन्ते सः भविष्यतः आशां दर्शयति — ‘वनात् प्रत्यागतः अहम् अनेन धर्मशीलेन भ्रात्रा सह पृथिव्याः उत्तमः पतिः भविष्यामि। कैकेय्या राजा वृतः, मया च तस्य तत् वचनं कृतम्; अनेन एव पितरं तं महीपतिम् अनृतात् मोचय।’ एतेन पितुः सत्यरक्षणेन सर्गः समाप्यते। ‘विक्रीतम्, आहितम्, क्रीतम्’ इति त्रीणि पदानि व्यवहारशास्त्रस्य — विक्रयः, आधानम्, क्रयः च; एतैः रामः राज्यदानम् अपि पितुः सिद्धः व्यवहारः एव इति सूचयति। ‘अनृतात् मोचय’ इति क्रियापदेन रामः भरतम् एव पितुः सत्यरक्षणे सहायं करोति।

మునుపటి సర్గలో వసిష్ఠుడు ఇక్ష్వాకుల వంశపరంపరను లెక్కించి రాముని తన రాజ్యాన్ని స్వీకరించమని ప్రేరేపించాడు. ఈ సర్గలో, ఇదివరకే రామునితో మాట్లాడిన రాజపురోహితుడు వసిష్ఠుడు, మళ్ళీ ధర్మయుక్తమైన మరొక మాట చెబుతాడు. ఆయన మొదట సామాన్య సిద్ధాంతాన్ని ముందుంచుతాడు — ‘ఈ లోకంలో పుట్టిన పురుషునికి ఎల్లప్పుడూ గురువులు ఉంటారు — ఆచార్యుడు, తండ్రి, తల్లి. తండ్రి ఈ పురుషుని పుట్టిస్తాడు, ఆచార్యుడు మాత్రం ప్రజ్ఞను ఇస్తాడు; ప్రజ్ఞను ఇవ్వడం వల్లనే ఆయన గురువు అని పిలువబడతాడు.’ ఈ మాటతో వసిష్ఠుడు ఆచార్యుని స్థానం తండ్రి స్థానం కంటే తక్కువ కాదని నిలుపుతాడు. తరువాత ఆయన ఆ సిద్ధాంతాన్ని తనకు అన్వయిస్తాడు — ‘పరంతపా, నేను నీ తండ్రికి ఆచార్యుడను, నీకూ ఆచార్యుడను; కాబట్టి నా మాట పాటిస్తే నీవు సత్పురుషుల మార్గాన్ని అతిక్రమించినవాడవు కావు.’ తరువాత ఆయన ఇతర కారణాలను కూడా చూపిస్తాడు — ‘ఈ సభలూ, ఈ జ్ఞాతులూ, ఈ రాజులూ ఇక్కడ కలిశారు; వీరి విషయంలో ధర్మం ఆచరించినా నీవు సత్పురుషుల మార్గాన్ని అతిక్రమించవు. వృద్ధురాలూ ధర్మశీలా అయిన తల్లికి ప్రతికూలంగా ప్రవర్తించదగవు; ఈమె మాట పాటించినా నీవు సత్పురుషుల మార్గాన్ని అతిక్రమించవు.’ ‘నాతివర్తేః సతాం గతిం’ (సత్పురుషుల మార్గాన్ని అతిక్రమించవు) అనే పదాన్ని మూడుసార్లు ఆవర్తించి వసిష్ఠుడు ఒకే యుక్తిని దృఢపరుస్తాడు — తండ్రి ఆజ్ఞను పాలించడం ఒక్కటే ధర్మం కాదు, ఆచార్యుని, తల్లి, ప్రజల మాటను పాలించడం కూడా సన్మార్గమే అని. ‘ఇహ జాతస్య’ (ఇక్కడ పుట్టినవానికి) అనే మాటతో ఆయన మనుష్యులందరికీ సాధారణమైన నియమాన్ని ప్రతిపాదిస్తాడు, రామునికి మాత్రమే ప్రత్యేకమైనదాన్ని కాదు — కాబట్టి ఈ వాదం లోకసిద్ధమైనదే, పక్షపాతంతో పుట్టినది కాదు.

వసిష్ఠుడు చివరి కారణాన్ని చెబుతాడు — ‘సత్యధర్మపరాక్రమా, యాచిస్తున్న భరతుని మాట పాటిస్తే నీవు నిన్ను నీవు కూడా అతిక్రమించినవాడవు కావు’ — భరతుడు నీ ఆత్మయే అని భావం. ఇలా మధురంగా చెప్పబడగా, పురుషశ్రేష్ఠుడైన రాఘవుడు దగ్గర కూర్చున్న గురువుకు బదులిచ్చాడు. అతని సమాధానం వివాదరూపం కాదు, ఋణాన్ని స్వీకరించే రూపం — ‘తల్లిదండ్రులు కొడుకుపట్ల ఎల్లప్పుడూ చేసే ఉపకారానికి ప్రతిఫలం తీర్చడం సులభం కాదు. శక్తి మేరకు (అన్నపానాదులు) ఇవ్వడంతో, నిద్రపుచ్చడంతో, తలంటి స్నానం చేయించడంతో, నిత్యం ప్రియంగా మాట్లాడడంతో, పెంచి పోషించడంతో వారు చేసినదానికి కొడుకు ప్రత్యుపకారం చేయలేడు.’ దీనితో రాముడు వసిష్ఠుని గురుత్రయ సిద్ధాంతాన్నే తన పక్షంగా మలుస్తాడు — తండ్రి గురువు అయితే ఆయన ఆజ్ఞ ఉల్లంఘించరానిదే. తరువాత అతడు ముగిస్తాడు — ‘ఆ దశరథ మహారాజే నా తండ్రి, నన్ను కన్నవాడు; ఆయన నన్ను ఏది ఆజ్ఞాపించాడో, అది మిథ్య కాదు.’ ఈ మాత్రం సమాధానంతోనే వసిష్ఠుని కారణాలన్నీ తొలగిపోయాయి. ఇది విని విశాలమైన వక్షస్సు గల భరతుడు మిక్కిలి దుఃఖితుడై వెంటనే సూతుడైన సుమంత్రునితో మాట్లాడాడు — మాటతో జయించలేక అతడు మరొక ఉపాయాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు. ఐదు ఉపాయాలతో — అన్నదానంతో, నిద్రపుచ్చడంతో, అభ్యంగనంతో, ప్రియవచనంతో, పోషణతో — తల్లిదండ్రుల ఉపకారం లెక్కించబడుతుంది; వాటిలో ఒక్కదానికి ప్రతీకారం చేయడం కూడా దుష్కరమని రాముని ఆశయం.

భరతుడు సారథి సుమంత్రుని ఆదేశిస్తాడు — ‘ఇక్కడ ఈ నేలమీద త్వరగా దర్భలు పరచు. ఆర్యుడు నాపై ప్రసన్నుడయ్యే వరకు నేను ఆయన ఎదుట కూర్చొని ప్రాయోపవేశం చేస్తాను. ధనం పోగొట్టుకున్న బ్రాహ్మణునిలా, ఆహారం లేకుండా, వెలుతురు లేకుండా, ఆయన తిరిగి రానంతవరకు ఆయన శాల ఎదుట పడుకుంటాను.’ ఇది బ్రాహ్మణుల ప్రసిద్ధమైన ధరణా (ధర్నా) పద్ధతి — ఋణదాత ఋణగ్రహీత ద్వారం వద్ద ఆహారం లేకుండా పడుకొని అతనిని నిర్బంధిస్తాడు. సుమంత్రుడు రాముని వైపు చూస్తూ, భరతుని చూసి దుఃఖితుడై, దర్భలు పరచిన ఆసనాన్ని సిద్ధం చేశాడు; భరతుడు మాత్రం దాన్ని లెక్కచేయకుండా నేలమీదనే తానుగా కూర్చున్నాడు — ఆసనాన్ని కూడా విడిచిపెట్టడంతో అతడు తన నిశ్చయపు గాఢతను చూపిస్తాడు. అప్పుడు మహాతేజస్వీ రాజర్షిశ్రేష్ఠుడూ అయిన రాముడు అతనితో అన్నాడు — ‘నాయనా భరతా, నేను ఏమి చేశానని నీవు నాకు ఎదురుగా ప్రాయోపవేశం చేస్తున్నావు? బ్రాహ్మణుడే ఒక పక్కకు పడుకొని మనుష్యులను నిరోధించవచ్చు; మూర్ధాభిషిక్తులైన రాజులకు ఇలా ఎదురుగా ప్రాయోపవేశం చేసే విధి లేదు. నరశార్దూలా, లే, ఈ దారుణమైన వ్రతాన్ని విడిచి ఇక్కడినుంచి త్వరగా శ్రేష్ఠమైన నగరం అయోధ్యకు వెళ్ళు.’ ఇలా రాముడు భరతుని సాధనమే క్షత్రియధర్మానికి విరుద్ధమని చూపిస్తాడు. ఇక్కడ సుమంత్రుని స్థితి శోచనీయం — ఒకవైపు స్వామి అయిన రాముని ముఖం, మరొకవైపు భరతుని ఆజ్ఞ; అందుకే అతడు దుఃఖితుడై దర్భలు పరుస్తాడు. ‘ఏకపార్శ్వేన’ (ఒక పక్కకు) — ఒక పక్కకు ఒరిగి పడుకోవడం ప్రాయోపవేశానికి ప్రసిద్ధమైన ముద్ర.

భరతుడు మాత్రం కూర్చొనే ఉంటాడు; అన్నివైపులా చూసి అతడు పౌరజానపదులతో అంటాడు — ‘మీరు ఆర్యునికి ఎందుకు నచ్చజెప్పడం లేదు?’ అంటే, ‘నా పక్షం వహించి ఆయనకు ఎందుకు బోధించడం లేదు?’ కాని ఆ జనులు మహాత్ముడైన భరతునితో ఇలా అన్నారు — ‘మాకు కాకుత్స్థుడు తెలుసు; రాఘవుడు సరిగానే చెబుతున్నాడు. ఈ మహాభాగుడు కూడా తండ్రి మాటలో నిలిచి ఉన్నాడు; అందుకే మేము ఆయనను వెంటనే వెనక్కి మళ్ళించలేము.’ ఈ మాట భరతుని పరాజయమే — సహాయం కోసం అతడు ఎవరిని పిలిచాడో, వారే రాముని పక్షాన్ని సమర్థిస్తున్నారు. వారి అభిప్రాయాన్ని గ్రహించి రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘ధర్మదృష్టి గల సుహృత్తుల ఈ మాటను తెలుసుకో. రాఘవా, ఈ రెండింటినీ విని బాగా ఆలోచించు; మహాబాహూ, లే, నన్నూ నీటినీ తాకు.’ ఇక్కడ జలస్పర్శ ప్రతిజ్ఞకు చిహ్నం; దీనితో రాముడు వివాదాన్ని ముగిస్తాడు, భరతుని ప్రాయోపవేశం నుంచి లేవనెత్తుతాడు. పౌరజానపదులు ఇక్కడ సాక్షులలా నిలిచారు; వారి నిర్ణయంతోనే వివాదం లోకసమ్మతమవుతుంది, ఇద్దరు అన్నదమ్ముల మధ్య రహస్యంగా కాదు. ‘అంజసా’ (వెంటనే) అనే పదంతో వారు సూచిస్తున్నారు — రాముని వెంటనే వెనక్కి మళ్ళించడం సాధ్యం కాదు, ఎందుకంటే అతని నిశ్చయం ధర్మమూలమైనది.

అప్పుడు భరతుడు లేచి, నీటిని తాకి ఇలా అన్నాడు — ‘నా సభ్యులు వినాలి, మంత్రులు కూడా వినాలి. నేను తండ్రిని రాజ్యం అడగలేదు, తల్లికి ప్రేరణ ఇవ్వలేదు; ఇలా ప్రవాసానికి వెళ్తున్న పరమధర్మజ్ఞుడైన రాఘవునికి నేను అనుమతి ఇవ్వడం లేదు.’ మూడు నిషేధాలతో అతడు సభ ఎదుట తన నిర్దోషత్వాన్ని నిలుపుతాడు — అతడు యాచించలేదు, తల్లిని ప్రేరేపించలేదు, ఈ కర్మను ఆమోదించడమూ లేదు. తరువాత అతడు చివరి ఉపాయాన్ని ముందుంచుతాడు — ‘తప్పకుండా అడవిలో నివసించవలసి వస్తే, తండ్రి మాటను పాలించవలసి వస్తే, నేనే పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అడవిలో నివసిస్తాను.’ అంటే ప్రతిజ్ఞ పాలించబడాలి, కాని వనవాసిని నేనవుతాను, రాజ్యాన్ని ఆర్యుడు స్వీకరించాలి అని. తమ్ముని ఈ సత్యవచనానికి ధర్మాత్ముడైన రాముడు విస్మితుడయ్యాడు; అయితే సమాధానం భరతునికి ఒక్కనికే చెప్పడు, పౌరజానపదుల వైపు చూసి మాట్లాడడం మొదలుపెడతాడు — సభ ఎదుటనే నిర్ణయం చెప్పాలని అతని ఆశయం. జలస్పర్శపూర్వకంగా చెప్పిన మాట శపథంతో సమానం; కాబట్టి భరతుని ఈ ప్రతిజ్ఞ కేవలం ప్రార్థన కాదు, బంధించే మాటే.

రాముడు లౌకిక వ్యవహారం నుంచే దృష్టాంతాన్ని గ్రహిస్తాడు — ‘తండ్రి బ్రతికి ఉండగా అమ్మినదాన్నీ, తాకట్టు పెట్టినదాన్నీ, కొన్నదాన్నీ నేను గాని భరతుడు గాని రద్దు చేయలేము.’ తండ్రి చేసిన వ్యవహారం కుమారులకు ఉల్లంఘించరానిదనే లోకనియమం రాజ్యదాన విషయంలో కూడా సమానమే. ‘వనవాసంలో నేను నిందితమైన ప్రతినిధి నెపాన్ని ఆశ్రయించకూడదు’ — అంటే ప్రతినిధిని నిలిపి తాను విముక్తుడవడం అనే నిందితమైన వ్యాజాన్ని ఆశ్రయించకూడదు. ‘కైకేయి తగినదే చెప్పింది, నా తండ్రి మంచి పనే చేశాడు’ అనే మాటతో అతడు తల్లి దోషాన్ని కూడా బయటపెట్టడు. తరువాత అతడు భరతుని ప్రశంసిస్తాడు — ‘భరతుడు క్షమాశీలుడనీ, గురువులను సత్కరించేవాడనీ నాకు తెలుసు; సత్యప్రతిజ్ఞుడైన ఈ మహాత్మునిలో సమస్త కల్యాణమూ ఉంది.’ చివరకు అతడు భవిష్యత్తుపై ఆశను చూపిస్తాడు — ‘అడవి నుంచి తిరిగి వచ్చిన తరువాత నేను ధర్మశీలుడైన ఈ తమ్మునితో కలిసి భూమికి ఉత్తమ పతినవుతాను. కైకేయి రాజును వరం అడిగింది, నేను ఆయన ఆ మాటను పాటించాను; దీనితోనే భూపతి అయిన ఆ తండ్రిని అసత్యం నుంచి విముక్తుని చేయి.’ తండ్రి సత్యాన్ని ఇలా రక్షించడంతో సర్గ ముగుస్తుంది. ‘విక్రీతం, ఆహితం, క్రీతం’ అనే మూడు పదాలూ వ్యవహారశాస్త్రానికి చెందినవి — అమ్మకం, తాకట్టు, కొనుగోలు; వీటితో రాముడు రాజ్యదానం కూడా తండ్రి చేసిన సిద్ధమైన వ్యవహారమే అని సూచిస్తాడు. ‘అనృతాత్ మోచయ’ (అసత్యం నుంచి విముక్తుని చేయి) అనే క్రియాపదంతో రాముడు భరతునే తండ్రి సత్యరక్షణలో సహాయకునిగా చేస్తాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் வசிஷ்டர் இக்ஷ்வாகுக்களின் வம்ச மரபை எண்ணிக் காட்டி ராமனைத் தன் அரசை ஏற்கும்படி தூண்டினார். இந்தச் சர்க்கத்தில் முன்பே ராமனிடம் பேசிய அரச புரோகிதர் வசிஷ்டர் மீண்டும் தர்மம் நிறைந்த வேறொரு சொல்லைச் சொல்கிறார். அவர் முதலில் ஒரு பொதுவான கொள்கையை முன்வைக்கிறார்: ‘இந்த உலகில் பிறந்த மனிதனுக்கு எப்போதும் குருக்கள் இருக்கிறார்கள் — ஆசான், தந்தை, தாய். தந்தை இந்த மனிதனைப் பிறப்பிக்கிறார்; ஆசானோ அறிவைத் தருகிறார்; அறிவைத் தருவதாலேயே அவர் குரு என்று சொல்லப்படுகிறார்.’ இந்தச் சொல்லால் வசிஷ்டர் ஆசானின் இடம் தந்தையின் இடத்தைவிடக் குறைந்ததன்று என்று நிறுவுகிறார். பிறகு அந்தக் கொள்கையைத் தமக்குப் பொருத்துகிறார்: ‘பகைவரை வாட்டுபவனே, நான் உன் தந்தைக்கும் ஆசான், உனக்கும் ஆசான்; ஆகவே என் சொல்லைச் செய்வதால் நீ நல்லோரின் வழியை மீறமாட்டாய்.’ பிறகு அவர் வேறு காரணங்களையும் காட்டுகிறார்: ‘இந்த அவைகளும், இந்த உறவினர்களும், இந்த அரசர்களும் இங்கே கூடியிருக்கிறார்கள்; இவர்களிடம் தர்மப்படி நடந்தாலும் நீ நல்லோரின் வழியை மீறமாட்டாய். முதியவளும் தர்மநெறி கொண்டவளுமான தாய்க்கு மாறாக நடக்கலாகாது; அவள் சொல்லைச் செய்தாலும் நீ நல்லோரின் வழியை மீறமாட்டாய்.’ ‘நாதிவர்த்தே: ஸதாம் கதிம்’ (நல்லோரின் வழியை மீறமாட்டாய்) என்ற சொற்றொடரை மூன்று முறை திரும்பச் சொல்வதன் மூலம் வசிஷ்டர் ஒரே வாதத்தை உறுதிப்படுத்துகிறார் — தந்தையின் ஆணையைக் காப்பது மட்டுமே தர்மம் அன்று, ஆசான், தாய், மக்கள் ஆகியோரின் சொல்லைக் காப்பதும் நல்வழியே. ‘இஹ ஜாதஸ்ய’ (இங்கே பிறந்தவனுக்கு) என்ற சொல்லால் அவர் எல்லா மனிதர்களுக்கும் பொதுவான விதியை முன்வைக்கிறார், ராமனுக்கு மட்டுமான சிறப்பு விதியை அல்ல — ஆகவே இந்த வாதம் உலகம் ஏற்றதே, பாரபட்சத்தால் பிறந்ததன்று.

வசிஷ்டர் இறுதிக் காரணத்தைச் சொல்கிறார்: ‘சத்தியமும் தர்மமும் வீரமும் உடையவனே, வேண்டும் பரதனின் சொல்லைச் செய்வதால் நீ உன்னையே மீறமாட்டாய்’ — பரதன் உன் உயிரே என்பது கருத்து. இவ்வாறு இனிமையாகச் சொல்லப்பட்ட ஆண்களில் காளை போன்ற ராகவன் அருகில் அமர்ந்திருந்த குருவுக்கு மறுமொழி சொன்னான். அவனுடைய மறுமொழி விவாத வடிவில் அன்று, கடனை ஒப்புக்கொள்ளும் வடிவில் அமைந்தது: ‘தாயும் தந்தையும் மகனிடம் எப்போதும் காட்டும் நடத்தைக்கு எளிதில் கைம்மாறு செய்ய இயலாது. இயன்றவரை கொடுத்தும், உறங்கவைத்தும், எண்ணெய் தேய்த்து நீராட்டியும், எப்போதும் இனிமையாகப் பேசியும், வளர்த்தும் அவர்கள் செய்தவற்றுக்கு மகனால் கைம்மாறு செய்ய இயலாது.’ இதனால் ராமன் வசிஷ்டரின் மூன்று குருக்கள் கொள்கையையே தன் பக்கம் திருப்புகிறான் — தந்தை குருவானால் அவருடைய ஆணை மீற முடியாததே. பிறகு அவன் முடிக்கிறான்: ‘அந்த அரசர் தசரதரே என் தந்தை, என்னைப் பிறப்பித்தவர்; அவர் எனக்கு எதை ஆணையிட்டாரோ அது பொய்யாகாது.’ இந்த அளவு மறுமொழியாலேயே வசிஷ்டரின் காரணங்கள் அனைத்தும் தள்ளப்படுகின்றன. இதைக் கேட்டு அகன்ற மார்புடைய பரதன் மிகவும் மனம் வருந்தி அக்கணமே சாரதி சுமந்திரனிடம் பேசினான் — சொல்லால் வெல்ல இயலாமல் அவன் வேறொரு உபாயத்தைச் சார்கிறான். உணவளித்தல், உறங்கவைத்தல், எண்ணெய் தேய்த்தல், இனிய சொல், வளர்த்தல் ஆகிய ஐந்து வழிகளால் தாய் தந்தையரின் உதவி கணக்கிடப்படுகிறது; அவற்றில் ஒன்றுக்கும் கைம்மாறு செய்வது கடினம் என்பது ராமனின் கருத்து.

பரதன் சாரதி சுமந்திரனுக்கு ஆணையிடுகிறான்: ‘இங்கே இந்த வெறுந்தரையில் விரைவாகத் தர்ப்பைகளைப் பரப்பு. மதிப்புக்குரியவர் என்மேல் அருள் கூரும் வரை நான் அவர் முன் அமர்ந்து உண்ணாநோன்பு இருப்பேன். உணவின்றி, ஒளியின்றி, செல்வத்தை இழந்த அந்தணனைப் போல, அவர் திரும்பி வரும் வரை அவருடைய குடிலின் முன்னால் படுத்திருப்பேன்.’ இது அந்தணர்களின் புகழ்பெற்ற ‘தரணா’ முறை — கடன் கொடுத்தவன் கடன்பட்டவனின் வாயிலில் உணவின்றிப் படுத்து அவனைக் கட்டுப்படுத்துவது. சுமந்திரன் ராமனின் முகத்தைப் பார்த்தபடி, பரதனைக் கண்டு மனம் வருந்தி, தர்ப்பை விரித்த விரிப்பைக் கொண்டுவந்தான்; பரதனோ அதைப் பொருட்படுத்தாமல் வெறுந்தரையிலேயே தானாக அமர்ந்தான் — ஆசனத்தையும் துறப்பதன் மூலம் அவன் தன் உறுதியின் ஆழத்தைக் காட்டுகிறான். அப்போது பேரொளி கொண்டவனும் ராஜரிஷிகளில் சிறந்தவனுமான ராமன் அவனிடம் சொன்னான்: ‘அப்பா பரதா, நான் என்ன செய்ததால் நீ என்னை எதிர்த்து உண்ணாநோன்பு இருக்கிறாய்? அந்தணன் மட்டுமே ஒருபக்கமாகப் படுத்து மனிதர்களைத் தடுக்கலாம்; முடிசூட்டப்பெற்றவர்களுக்கு இவ்வாறு எதிர்த்து உண்ணாநோன்பு இருப்பதற்கு விதியே இல்லை. ஆண்களில் புலி போன்றவனே, எழுந்திரு; இந்தக் கொடிய விரதத்தைக் கைவிட்டு இங்கிருந்து விரைவாகச் சிறந்த நகரமான அயோத்திக்குச் செல்.’ இவ்வாறு ராமன் பரதனின் வழிமுறையே க்ஷத்திரிய தர்மத்துக்கு மாறானது என்று காட்டுகிறான். இங்கே சுமந்திரனின் நிலை இரங்கத்தக்கது — ஒருபுறம் தலைவனான ராமனின் முகம், மறுபுறம் பரதனின் ஆணை; அதனால் அவன் மனம் வருந்தியபடியே தர்ப்பைகளைப் பரப்புகிறான். ‘ஏகபார்ச்வேன’ (ஒருபக்கமாக) என்பது, ஒருபக்கமாகப் படுத்திருத்தல் உண்ணாநோன்பின் புகழ்பெற்ற நிலை.

பரதனோ அமர்ந்தபடியே இருக்கிறான்; எல்லாப் பக்கமும் பார்த்து அவன் நகர நாட்டு மக்களிடம் சொல்கிறான்: ‘நீங்கள் ஏன் மதிப்புக்குரியவருக்கு அறிவுரை சொல்லவில்லை?’ அதாவது ‘என் பக்கம் நின்று ஏன் அவருக்கு எடுத்துச் சொல்லவில்லை?’ ஆனால் அந்த மக்கள் மகாத்மாவான பரதனிடம் சொன்னார்கள்: ‘நாங்கள் காகுத்ஸ்தனை அறிவோம்; ராகவன் சரியாகவே சொல்கிறான். பெரும்பேறு பெற்ற இவனும் தந்தையின் சொல்லில் நிலைத்து நிற்கிறான்; அதனாலேயே நாங்கள் அவனை எளிதில் திருப்ப இயலவில்லை.’ இந்தச் சொல் பரதனின் தோல்வியே — எவர்களை அவன் உதவிக்கு அழைத்தானோ அவர்களே ராமனின் பக்கத்தை ஆதரிக்கிறார்கள். அவர்களுடைய கருத்தை அறிந்து ராமன் சொன்னான்: ‘தர்மக் கண் கொண்ட நண்பர்களின் சொல்லை இவ்வாறு அறிந்துகொள். ராகவா, இந்த இரண்டையும் கேட்டு நன்கு சிந்தித்துப் பார்; நீண்ட கைகளை உடையவனே, எழுந்திரு; என்னையும் நீரையும் தொடு.’ நீரைத் தொடுவது இங்கே சபதத்தின் அடையாளம்; இதனால் ராமன் விவாதத்தை முடித்துப் பரதனை உண்ணாநோன்பிலிருந்து எழுப்புகிறான். நகர நாட்டு மக்கள் இங்கே சாட்சிகளைப் போல நிற்கிறார்கள்; அவர்களுடைய தீர்ப்பாலேயே விவாதம் இரண்டு சகோதரர்களுக்குள் இரகசியமாக அன்றி, உலகம் ஏற்றதாகிறது. ‘அஞ்ஜஸா’ (எளிதில்) என்ற சொல்லால் அவர்கள் சுட்டுவது — ராமனை உடனே திருப்ப இயலாது, ஏனெனில் அவனுடைய முடிவு தர்மத்தை வேராகக் கொண்டது.

பிறகு பரதன் எழுந்து நீரைத் தொட்டுச் சொன்னான்: ‘என் அவையோர் கேட்கட்டும், அமைச்சர்களும் கேட்கட்டும். நான் தந்தையிடம் அரசைக் கேட்கவில்லை, தாயை இதற்குத் தூண்டவும் இல்லை; இவ்வாறு காட்டுக்குச் செல்லும், தர்மத்தை நன்கறிந்த ராகவனுக்கு நான் இசைவு தரவும் இல்லை.’ மூன்று மறுப்புகளால் அவன் அவையின் முன் தன் குற்றமின்மையை நிறுவுகிறான் — அவன் கேட்கவில்லை, தாயைத் தூண்டவில்லை, இந்தச் செயலை ஏற்கவும் இல்லை. பிறகு அவன் இறுதி உபாயத்தை முன்வைக்கிறான்: ‘காட்டில் கட்டாயம் வாழ வேண்டுமானால், தந்தையின் சொல்லும் நிறைவேற்றப்பட வேண்டுமானால், நானே பதினான்கு ஆண்டுகள் காட்டில் வாழ்வேன்.’ அதாவது சபதம் காக்கப்படட்டும், ஆனால் காட்டுவாசி நானாக இருப்பேன், அரசை மதிப்புக்குரியவர் ஏற்கட்டும் என்பது கருத்து. தம்பியின் இந்தச் சத்தியச் சொல்லால் தர்மாத்மாவான ராமன் வியப்படைந்தான்; ஆனால் அவன் மறுமொழியைப் பரதனிடம் தனியாகச் சொல்லவில்லை; நகர நாட்டு மக்களை நோக்கிப் பேசத் தொடங்குகிறான் — அவையின் முன்னிலையிலேயே தீர்ப்பு சொல்லப்பட வேண்டும் என்பது அவன் நோக்கம். நீரைத் தொட்டுச் சொல்லப்பட்ட சொல் ஆணைக்கு நிகரானது; ஆகவே பரதனின் இந்தச் சபதம் வெறும் வேண்டுகோள் அன்று, கட்டுப்படுத்தும் சொல்லே.

ராமன் உலக நடைமுறையிலிருந்தே எடுத்துக்காட்டை எடுக்கிறான்: ‘தந்தை உயிரோடு இருந்தபோது எதை விற்றாரோ, எதை அடமானம் வைத்தாரோ, எதை வாங்கினாரோ, அதை நானோ பரதனோ செல்லாததாக்க இயலாது.’ தந்தை செய்த பரிவர்த்தனையை மகன்கள் மீறலாகாது என்ற உலக விதி அரசைக் கொடுத்த விஷயத்திலும் அதேபோலப் பொருந்துகிறது. ‘காட்டுவாசத்தில் நான் பழிக்கத்தக்க பதிலாளை ஏற்பாடு செய்யலாகாது’ — அதாவது ஒரு பதிலாளை நிறுத்திவிட்டுத் தான் விடுபடுவது என்ற பழிக்கப்பட்ட சாக்கைச் சார்ந்திருக்கலாகாது. ‘கைகேயி சொன்னது பொருத்தமானதே; என் தந்தை செய்ததும் நல்லதே’ என்ற சொல்லால் அவன் தாயின் குற்றத்தையும் வெளிப்படுத்தவில்லை. பிறகு அவன் பரதனைப் புகழ்கிறான்: ‘பரதன் பொறுமை உடையவன், பெரியோரைப் போற்றுபவன் என்று நான் அறிவேன்; சத்தியத்தில் உறுதியான இந்த மகாத்மாவிடம் எல்லா நலனும் நிறைந்துள்ளது.’ இறுதியில் அவன் எதிர்காலத்தின் நம்பிக்கையைக் காட்டுகிறான்: ‘காட்டிலிருந்து திரும்பி வந்த பின் தர்மநெறி கொண்ட இந்தத் தம்பியோடு சேர்ந்து நான் பூமிக்குச் சிறந்த தலைவனாக இருப்பேன். கைகேயி அரசரிடம் வரம் கேட்டாள்; நான் அவருடைய அந்தச் சொல்லை நிறைவேற்றினேன்; இதனாலேயே தந்தையான அந்தப் பூமியின் தலைவரைப் பொய்யிலிருந்து விடுவி.’ இவ்வாறு தந்தையின் சத்தியத்தைக் காப்பதோடு சர்க்கம் நிறைவடைகிறது. ‘விக்ரீதம், ஆஹிதம், க்ரீதம்’ (விற்றது, அடமானம் வைத்தது, வாங்கியது) என்ற மூன்று சொற்களும் வியவகார சாஸ்திரத்தைச் சேர்ந்தவை — விற்பனை, அடமானம், வாங்குதல்; இவற்றால் ராமன் அரசைக் கொடுத்ததும் தந்தை முடித்துவைத்த பரிவர்த்தனையே என்று சுட்டுகிறான். ‘அன்ருதாத் மோசய’ (பொய்யிலிருந்து விடுவி) என்ற வினைச்சொல்லால் ராமன் பரதனையே தந்தையின் சத்தியத்தைக் காப்பதில் துணையாக்குகிறான்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ವಂಶಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಎಣಿಸಿ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸಿದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆಯೂ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದ ರಾಜಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರು ಮತ್ತೆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾರೆ — ‘ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸದಾ ಗುರುಗಳಿರುತ್ತಾರೆ — ಆಚಾರ್ಯ, ತಂದೆ ಮತ್ತು ತಾಯಿ. ತಂದೆ ಈ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಚಾರ್ಯನಾದರೋ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಗುರು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ವಸಿಷ್ಠರು ಆಚಾರ್ಯನ ಸ್ಥಾನ ತಂದೆಯ ಸ್ಥಾನಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಅವರು ಆ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತಮಗೇ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಪರಂತಪನೇ, ನಾನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ಆಚಾರ್ಯ, ನಿನ್ನ ಆಚಾರ್ಯನೂ ಹೌದು; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಿದರೆ ನೀನು ಸಜ್ಜನರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮೀರಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವರು ಇತರ ಕಾರಣಗಳನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಈ ಪರಿಷತ್ತುಗಳು, ಈ ಜ್ಞಾತಿಗಳು, ಈ ರಾಜರು ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ; ಇವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವನ್ನಾಚರಿಸಿದರೂ ನೀನು ಸಜ್ಜನರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮೀರಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವೃದ್ಧಳೂ ಧರ್ಮಶೀಲಳೂ ಆದ ತಾಯಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಯಬಾರದು; ಇವಳ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಿದರೂ ನೀನು ಸಜ್ಜನರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮೀರಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ‘ನಾತಿವರ್ತೇಃ ಸತಾಂ ಗತಿಮ್’ (ಸಜ್ಜನರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮೀರಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಮರುಕಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ವಸಿಷ್ಠರು ಒಂದೇ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ — ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯೊಂದೇ ಧರ್ಮವಲ್ಲ, ಆಚಾರ್ಯನ, ತಾಯಿಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದೂ ಸನ್ಮಾರ್ಗವೇ. ‘ಇಹ ಜಾತಸ್ಯ’ (ಇಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನಿಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನಿಗೊಬ್ಬನಿಗೇ ವಿಶೇಷವಾದುದನ್ನಲ್ಲ — ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಾದ ಲೋಕಸಿದ್ಧವಾದುದೇ, ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ.

ವಸಿಷ್ಠರು ಕೊನೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಸತ್ಯ-ಧರ್ಮ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳುಳ್ಳವನೇ, ಯಾಚಿಸುತ್ತಿರುವ ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಿದರೆ ನೀನು ನಿನ್ನನ್ನೇ ಮೀರಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ — ಭರತನು ನಿನ್ನ ಆತ್ಮವೇ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಹೀಗೆ ಮಧುರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಘವನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಗುರುವಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಅವನ ಉತ್ತರ ವಿವಾದರೂಪವಲ್ಲ, ಋಣಸ್ವೀಕಾರರೂಪ — ‘ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರು ಮಗನಿಗಾಗಿ ಸದಾ ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ. ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಕೊಡುವುದರಿಂದ, ಮಲಗಿಸುವುದರಿಂದ, ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿಸುವುದರಿಂದ, ನಿತ್ಯವೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದರಿಂದ, ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ಅವರು ಏನು ಮಾಡಿದರೋ ಅದಕ್ಕೆ ಮಗನು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಲಾರನು.’ ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ವಸಿಷ್ಠರ ಗುರುತ್ರಯಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನೇ ತನ್ನ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆ ಗುರುವಾದರೆ ಅವನ ಆಜ್ಞೆ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಾಗದ್ದೇ. ಅನಂತರ ಅವನು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆ ದಶರಥರಾಜರೇ ನನ್ನ ತಂದೆ, ನನ್ನನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದವರು; ಅವರು ನನಗೆ ಏನು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರೋ ಅದು ಸುಳ್ಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಷ್ಟೇ ಉತ್ತರದಿಂದ ವಸಿಷ್ಠರ ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳೂ ನಿರಸ್ತವಾದವು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಶಾಲವಕ್ಷನಾದ ಭರತನು ಅತ್ಯಂತ ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕನಾಗಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಸೂತ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಮಾತಿನಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲಾರದೆ ಅವನು ಬೇರೊಂದು ಉಪಾಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಐದು ಉಪಾಯಗಳಿಂದ — ಅನ್ನದಾನ, ಮಲಗಿಸುವುದು, ಅಭ್ಯಂಗ, ಪ್ರಿಯವಚನ, ಪೋಷಣೆ — ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೂ ಪ್ರತೀಕಾರ ದುಷ್ಕರ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಆಶಯ.

ಭರತನು ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬೇಗನೆ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ಹಾಸು. ಆರ್ಯನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವವರೆಗೆ ನಾನು ಅವನ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ ಮಾಡುವೆನು. ಧನವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದ್ವಿಜನಂತೆ ಆಹಾರವಿಲ್ಲದೆ, ಯಾರನ್ನೂ ನೋಡದೆ, ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗುವವರೆಗೆ ಅವನ ಶಾಲೆಯ ಮುಂದೆ ಮಲಗುವೆನು.’ ಇದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಧರಣಿಯ ರೀತಿ — ಸಾಲ ಕೊಟ್ಟವನು ಸಾಲಗಾರನ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ ಮಲಗಿ ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಭರತನನ್ನು ಕಂಡು ಖಿನ್ನನಾಗಿ, ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟನು; ಭರತನಾದರೋ ಅದನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ತಾನೇ ಕುಳಿತನು — ಆಸನವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವನು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯದ ಗಾಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ರಾಜರ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಗೂ ಭರತ, ನಾನೇನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆಂದು ನೀನು ನನ್ನ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ ಒಂದು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಮಲಗಿ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ತಡೆಯಬಹುದು; ಮೂರ್ಧಾಭಿಷಿಕ್ತರಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗಾದರೋ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನದ ವಿಧಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಏಳು, ಈ ದಾರುಣವಾದ ವ್ರತವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ಶ್ರೇಷ್ಠನಗರವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗು.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಭರತನ ಸಾಧನವೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನ ಸ್ಥಿತಿ ಶೋಚನೀಯ — ಒಂದೆಡೆ ಒಡೆಯ ರಾಮನ ಮುಖ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಭರತನ ಆಜ್ಞೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಖಿನ್ನನಾಗಿಯೇ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ಹಾಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಏಕಪಾರ್ಶ್ವೇನ’ (ಒಂದು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ) ಮಲಗುವುದು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮುದ್ರೆ.

ಭರತನಾದರೋ ಕುಳಿತೇ ಇರುತ್ತಾನೆ; ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡಿ ಅವನು ಪೌರ-ಜಾನಪದರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀವು ಆರ್ಯನಿಗೆ ಏಕೆ ತಿಳಿಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಅಂದರೆ ‘ನನ್ನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೀವೇಕೆ ಅವನಿಗೆ ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಆದರೆ ಆ ಜನರು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — ‘ನಾವು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಬಲ್ಲೆವು; ರಾಘವನು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮಹಾಭಾಗನೂ ತಂದೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾವು ಅವನನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ.’ ಈ ಮಾತು ಭರತನ ಸೋಲೇ — ಅವನು ಯಾರನ್ನು ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಕರೆದನೋ ಅವರೇ ರಾಮನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅರಿತು ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಸುಹೃದರ ಮಾತನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿ. ರಾಘವನೇ, ಇವೆರಡನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಸರಿಯಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡು; ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಏಳು, ನನ್ನನ್ನೂ ನೀರನ್ನೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸು.’ ಜಲಸ್ಪರ್ಶ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಚಿಹ್ನೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ವಿವಾದವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಭರತನನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನದಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೌರ-ಜಾನಪದರು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ; ಅವರ ತೀರ್ಮಾನದಿಂದಲೇ ವಿವಾದ ಲೋಕಸಮ್ಮತವಾಗುತ್ತದೆ, ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ನಡುವೆ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ‘ಅಂಜಸಾ’ (ಸುಲಭವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ರಾಮನನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ ಧರ್ಮಮೂಲವಾದುದು.

ಅನಂತರ ಭರತನು ಎದ್ದು ನೀರನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಸಭಾಸದರು ಕೇಳಲಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಕೇಳಲಿ. ನಾನು ತಂದೆಯನ್ನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಯಾಚಿಸಲಿಲ್ಲ, ತಾಯಿಗೆ ಹಾಗೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ; ಹೀಗೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ಪರಮಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಘವನಿಗೆ ನಾನು ಅನುಮತಿ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ಮೂರು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ಅವನು ಸಭೆಯ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಯಾಚಿಸಲಿಲ್ಲ, ತಾಯಿಯನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸಲಿಲ್ಲ, ಈ ಕರ್ಮವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಕೊನೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾದರೆ, ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಲೇಬೇಕಾದರೆ, ನಾನೇ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆನು.’ ಅಂದರೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಪಾಲನೆಯಾಗಲಿ, ಆದರೆ ವನವಾಸಿಯಾಗುವವನು ನಾನು, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆರ್ಯನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿ ಎಂದು. ತಮ್ಮನ ಈ ಸತ್ಯವಚನದಿಂದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು; ಉತ್ತರವನ್ನಾದರೋ ಅವನು ಭರತನೊಬ್ಬನಿಗೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಪೌರ-ಜಾನಪದರನ್ನು ನೋಡಿ ಹೇಳತೊಡಗುತ್ತಾನೆ — ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಸಭೆಯ ಮುಂದೆಯೇ ಹೇಳಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ. ಜಲಸ್ಪರ್ಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಶಪಥಕ್ಕೆ ಸಮಾನ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭರತನ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಕೇವಲ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲ, ಬಂಧಿಸುವ ಮಾತೇ.

ರಾಮನು ಲೌಕಿಕ ವ್ಯವಹಾರದಿಂದಲೇ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ತಂದೆ ಬದುಕಿರುವಾಗ ಏನನ್ನು ಮಾರಿದ್ದರೋ, ಏನನ್ನು ಒತ್ತೆಯಿಟ್ಟಿದ್ದರೋ, ಏನನ್ನು ಕೊಂಡಿದ್ದರೋ, ಅದನ್ನು ನಾನಾಗಲಿ ಭರತನಾಗಲಿ ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಗದು.’ ತಂದೆ ಮಾಡಿದ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಮಕ್ಕಳು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಬಾರದು ಎಂಬ ಲೋಕನಿಯಮ ರಾಜ್ಯದಾನದ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಸಮಾನವೇ. ‘ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿಂದ್ಯವಾದ ಬದಲಿವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು’ — ಅಂದರೆ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯನ್ನಿಟ್ಟು ತಾನು ಮುಕ್ತನಾಗುವ ನಿಂದಿತ ನೆಪವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬಾರದು. ‘ಕೈಕೇಯಿ ಹೇಳಿದ್ದು ಯುಕ್ತವಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ನನ್ನ ತಂದೆ ಮಾಡಿದ್ದೂ ಸುಕೃತವೇ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಮಲತಾಯಿಯ ದೋಷವನ್ನೂ ಬಯಲುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಭರತನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಭರತನು ಕ್ಷಮಾಶೀಲನೆಂದೂ ಗುರುಜನರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುವವನೆಂದೂ ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; ಸತ್ಯಸಂಧನಾದ ಈ ಮಹಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಲ್ಯಾಣವೂ ನೆಲೆಸಿದೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಭವಿಷ್ಯದ ಆಶೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವನದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಧರ್ಮಶೀಲನಾದ ಈ ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಭೂಮಿಯ ಉತ್ತಮ ಒಡೆಯನಾಗುವೆನು. ಕೈಕೇಯಿ ರಾಜರನ್ನು ವರ ಬೇಡಿದಳು, ನಾನು ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಿದೆ; ಇದರಿಂದಲೇ (ನೀನು) ಆ ಮಹೀಪತಿಯಾದ ತಂದೆಯನ್ನು ಅಸತ್ಯದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡು.’ ಹೀಗೆ ತಂದೆಯ ಸತ್ಯರಕ್ಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ವಿಕ್ರೀತಮ್, ಆಹಿತಮ್, ಕ್ರೀತಮ್’ (ಮಾರಿದ್ದು, ಒತ್ತೆಯಿಟ್ಟದ್ದು, ಕೊಂಡದ್ದು) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳು ವ್ಯವಹಾರಶಾಸ್ತ್ರದವು — ವಿಕ್ರಯ, ಆಧಾನ (ಒತ್ತೆ), ಕ್ರಯ; ಇವುಗಳಿಂದ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯದಾನವೂ ತಂದೆಯ ಸಿದ್ಧವಾದ ವ್ಯವಹಾರವೇ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನೃತಾತ್ ಮೋಚಯ’ (ಅಸತ್ಯದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಭರತನನ್ನೇ ತಂದೆಯ ಸತ್ಯರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ വംശപരമ്പര എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് രാമനെ സ്വന്തം രാജ്യം സ്വീകരിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ മുമ്പും രാമനോടു സംസാരിച്ച രാജപുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠൻ വീണ്ടും ധർമയുക്തമായ മറ്റൊരു വാക്കു പറയുന്നു. അദ്ദേഹം ആദ്യം ഒരു സാമാന്യസിദ്ധാന്തം അവതരിപ്പിക്കുന്നു: ‘ഈ ലോകത്തിൽ ജനിച്ച പുരുഷന് എപ്പോഴും ഗുരുക്കന്മാരുണ്ട് — ആചാര്യനും പിതാവും മാതാവും. പിതാവ് ഈ പുരുഷനെ ജനിപ്പിക്കുന്നു; ആചാര്യനോ പ്രജ്ഞ നൽകുന്നു; പ്രജ്ഞ നൽകുന്നതിനാലാണ് അദ്ദേഹം ഗുരു എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.’ ഈ വാക്കിലൂടെ ആചാര്യന്റെ സ്ഥാനം പിതാവിന്റെ സ്ഥാനത്തെക്കാൾ താണതല്ല എന്നു വസിഷ്ഠൻ സ്ഥാപിക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ആ സിദ്ധാന്തം തന്നിൽത്തന്നെ പ്രയോഗിക്കുന്നു: ‘ശത്രുതാപനാ, ഞാൻ അങ്ങയുടെ പിതാവിന്റെ ആചാര്യനാണ്, അങ്ങയുടെയും ആചാര്യനാണ്; അതുകൊണ്ട് എന്റെ വാക്കു ചെയ്താൽ അങ്ങ് സജ്ജനങ്ങളുടെ മാർഗം ലംഘിക്കുകയില്ല.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം മറ്റു കാരണങ്ങളും കാണിക്കുന്നു: ‘ഈ സഭകളും ഈ ബന്ധുക്കളും ഈ രാജാക്കന്മാരും ഒത്തുകൂടിയിരിക്കുന്നു; ഇവരോടു ധർമം ആചരിച്ചാലും അങ്ങ് സജ്ജനമാർഗം ലംഘിക്കുകയില്ല. വൃദ്ധയും ധർമശീലയുമായ അമ്മയ്ക്കു പ്രതികൂലമായി പെരുമാറരുത്; അവളുടെ വാക്കു ചെയ്താലും അങ്ങ് സജ്ജനമാർഗം ലംഘിക്കുകയില്ല.’ ‘നാതിവർതേഃ സതാം ഗതിം’ (സജ്ജനമാർഗം ലംഘിക്കുകയില്ല) എന്ന പദത്തിന്റെ മൂന്നുതവണയുള്ള ആവർത്തനത്തിലൂടെ വസിഷ്ഠൻ ഒരേ യുക്തിയെ ദൃഢമാക്കുന്നു — പിതാവിന്റെ ആജ്ഞാപാലനം മാത്രമല്ല ധർമം, ആചാര്യന്റെയും അമ്മയുടെയും പ്രജകളുടെയും വാക്കു പാലിക്കുന്നതും സന്മാർഗംതന്നെയാണ്. ‘ഇഹ ജാതസ്യ’ (ഇവിടെ ജനിച്ചവന്) എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം എല്ലാ മനുഷ്യർക്കുമുള്ള സാധാരണനിയമമാണ് അവതരിപ്പിക്കുന്നത്, രാമനുമാത്രമുള്ള വിശേഷമല്ല — അതുകൊണ്ട് ഈ വാദം ലോകസിദ്ധമാണ്, പക്ഷപാതജന്യമല്ല.

വസിഷ്ഠൻ അന്തിമകാരണം പറയുന്നു: ‘സത്യത്തിലും ധർമത്തിലും പരാക്രമമുള്ളവനേ, യാചിക്കുന്ന ഭരതന്റെ വാക്കു ചെയ്താൽ അങ്ങ് അങ്ങയെത്തന്നെയും ലംഘിക്കുകയില്ല’ — ഭരതൻ അങ്ങയുടെ ആത്മാവുതന്നെയാണ് എന്നാണ് ഭാവം. ഇങ്ങനെ മധുരമായി പറയപ്പെട്ട പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ രാഘവൻ അരികിലിരുന്ന ഗുരുവിനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറുപടി വാദരൂപമല്ല, ഋണസ്വീകാരരൂപമാണ്: ‘അമ്മയും അച്ഛനും പുത്രനോട് എപ്പോഴും ചെയ്യുന്നതിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യുക എളുപ്പമല്ല. കഴിവിനൊത്തു നൽകിയും ഉറക്കിയും തേച്ചുകുളിപ്പിച്ചും എപ്പോഴും പ്രിയം പറഞ്ഞും വളർത്തിയും അവർ ചെയ്തതിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാൻ പുത്രനു കഴിയുകയില്ല.’ ഇതിലൂടെ രാമൻ വസിഷ്ഠന്റെതന്നെ മൂന്നു ഗുരുക്കന്മാരുടെ സിദ്ധാന്തത്തെ സ്വപക്ഷത്തിലേക്കു തിരിക്കുന്നു — പിതാവ് ഗുരുവാണെങ്കിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആജ്ഞ ലംഘിക്കാനാവാത്തതുതന്നെ. പിന്നെ അദ്ദേഹം നിഗമനം ചെയ്യുന്നു: ‘ആ ദശരഥരാജാവുതന്നെയാണ് എന്റെ പിതാവും ജനയിതാവും; അദ്ദേഹം എന്നോട് എന്ത് ആജ്ഞാപിച്ചുവോ, അതു മിഥ്യയാകുകയില്ല.’ ഇത്രമാത്രം മറുപടികൊണ്ട് വസിഷ്ഠന്റെ എല്ലാ കാരണങ്ങളും നിരസിക്കപ്പെട്ടു. ഇതു കേട്ട് വിശാലമായ മാറിടമുള്ള ഭരതൻ അത്യന്തം ദുർമനസ്കനായി ഉടനെതന്നെ സൂതനായ സുമന്ത്രനോടു സംസാരിച്ചു — വാക്കുകൊണ്ടു ജയിക്കാൻ കഴിയാതെ അദ്ദേഹം മറ്റൊരു ഉപായം ആശ്രയിക്കുന്നു. അഞ്ച് ഉപായങ്ങളാൽ — അന്നദാനം, ഉറക്കൽ, തേച്ചുകുളിപ്പിക്കൽ, പ്രിയവചനം, പോഷണം — അമ്മയുടെയും അച്ഛന്റെയും ഉപകാരം എണ്ണപ്പെടുന്നു; അവയിൽ ഒന്നിനുപോലും പ്രത്യുപകാരം ദുഷ്കരമാണ് എന്നാണ് രാമന്റെ ആശയം.

ഭരതൻ സാരഥിയായ സുമന്ത്രനോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘ഇവിടെ ഈ തറയിൽ വേഗം ദർഭ വിരിക്കൂ. ആര്യൻ എന്നോടു പ്രസാദിക്കുന്നതുവരെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിലിരുന്ന് ഞാൻ പ്രായോപവേശം ചെയ്യും. ധനം നഷ്ടപ്പെട്ട ബ്രാഹ്മണനെപ്പോലെ, ആഹാരമില്ലാതെ, വെളിച്ചം കാണാതെ, അദ്ദേഹം മടങ്ങുന്നതുവരെ ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശാലയ്ക്കു മുന്നിൽ കിടക്കും.’ ബ്രാഹ്മണരുടെ പ്രസിദ്ധമായ ധരണാരീതിയാണിത് — കടക്കാരനിൽനിന്നു കിട്ടാനുള്ളവൻ അവന്റെ വാതിൽക്കൽ നിരാഹാരനായി കിടന്ന് അവനെ നിർബന്ധിക്കുന്നു. സുമന്ത്രൻ രാമനെ നോക്കിക്കൊണ്ട്, ഭരതനെ കണ്ട് ദുർമനസ്കനായി, മുകളിൽ ദർഭയുള്ള ഒരു വിരിപ്പ് ഒരുക്കി; ഭരതനോ അതു വകവയ്ക്കാതെ സ്വയം വെറും നിലത്തുതന്നെ ഇരുന്നു — ആസനംപോലും ഉപേക്ഷിച്ച് അദ്ദേഹം തന്റെ നിശ്ചയത്തിന്റെ ഗാഢത കാണിക്കുന്നു. അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയും രാജർഷിശ്രേഷ്ഠനുമായ രാമൻ അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു: ‘കുഞ്ഞേ ഭരതാ, ഞാൻ എന്തു ചെയ്തിട്ടാണ് നീ എനിക്കെതിരെ ഉപവസിക്കുന്നത്? ബ്രാഹ്മണനു മാത്രമേ ഒരു വശം ചെരിഞ്ഞുകിടന്ന് മനുഷ്യരെ തടയാൻ അവകാശമുള്ളൂ; മൂർധാഭിഷിക്തരായ രാജാക്കന്മാർക്ക് ഇങ്ങനെ എതിരെ ഉപവസിക്കാൻ വിധിയില്ല. നരശാർദൂലാ, എഴുന്നേൽക്കൂ; ഈ ദാരുണമായ വ്രതം ഉപേക്ഷിച്ച് ഇവിടെനിന്നു വേഗം ശ്രേഷ്ഠനഗരമായ അയോധ്യയിലേക്കു പോകൂ.’ ഇങ്ങനെ ഭരതന്റെ ഉപായംതന്നെ ക്ഷത്രിയധർമത്തിനു വിരുദ്ധമാണെന്നു രാമൻ കാണിക്കുന്നു. സുമന്ത്രന്റെ നില ഇവിടെ ദയനീയമാണ് — ഒരുവശത്ത് സ്വാമിയായ രാമന്റെ മുഖം, മറുവശത്ത് ഭരതന്റെ ആജ്ഞ; അതുകൊണ്ട് ദുർമനസ്കനായിക്കൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം ദർഭ വിരിക്കുന്നു. ‘ഏകപാർശ്വേന’ (ഒരു വശം ചെരിഞ്ഞ്) കിടക്കുന്നത് പ്രായോപവേശത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ മുദ്രയാണ്.

ഭരതനോ ഇരുന്നിടത്തുതന്നെ ഇരിക്കുന്നു; ചുറ്റും നോക്കി അദ്ദേഹം പൗരജാനപദരോടു പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് ആര്യനെ ഉപദേശിക്കുന്നില്ല?’ അതായത്, ‘എന്റെ പക്ഷം പിടിച്ച് നിങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നില്ല?’ എന്നാൽ ആ ജനങ്ങൾ മഹാത്മാവായ ഭരതനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഞങ്ങൾക്കു കാകുത്സ്ഥനെ അറിയാം; രാഘവൻ പറയുന്നതു ശരിതന്നെ. ഈ മഹാഭാഗനും പിതാവിന്റെ വാക്കിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞങ്ങൾക്ക് അദ്ദേഹത്തെ പെട്ടെന്നു പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ കഴിയുകയില്ല.’ ഈ വാക്ക് ഭരതന്റെ പരാജയംതന്നെയാണ് — സഹായത്തിനായി അദ്ദേഹം വിളിച്ചവർതന്നെ രാമന്റെ പക്ഷം പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. അവരുടെ അഭിപ്രായം മനസ്സിലാക്കി രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘ധർമദൃഷ്ടിയുള്ള സുഹൃത്തുക്കളുടെ വാക്ക് ഇങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കൂ. രാഘവാ, ഇതു രണ്ടും കേട്ട് നന്നായി വിചാരിക്കൂ; മഹാബാഹോ, എഴുന്നേൽക്കൂ, എന്നെയും ജലത്തെയും സ്പർശിക്കൂ.’ ജലസ്പർശം ഇവിടെ പ്രതിജ്ഞയുടെ അടയാളമാണ്; ഇതിലൂടെ രാമൻ തർക്കം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു, ഭരതനെ പ്രായോപവേശത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പൗരജാനപദർ ഇവിടെ സാക്ഷികളെപ്പോലെ നിലകൊള്ളുന്നു; അവരുടെ തീർപ്പിലൂടെയാണ് തർക്കം ലോകസമ്മതമാകുന്നത്, രണ്ടു സഹോദരന്മാർക്കിടയിൽ രഹസ്യമായല്ല. ‘അഞ്ജസാ’ (പെട്ടെന്ന്) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവർ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമനെ ഉടനെ പിന്തിരിപ്പിക്കാനാവില്ല, കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിശ്ചയം ധർമമൂലമാണ്.

അപ്പോൾ ഭരതൻ എഴുന്നേറ്റ് ജലം സ്പർശിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ സഭാംഗങ്ങൾ കേൾക്കട്ടെ, മന്ത്രിമാരും കേൾക്കട്ടെ. ഞാൻ പിതാവിനോടു രാജ്യം യാചിച്ചില്ല, അമ്മയെ ഉപദേശിച്ചുമില്ല; ഇങ്ങനെ പ്രവ്രജിക്കുന്ന പരമധർമജ്ഞനായ രാഘവനെ ഞാൻ അനുവദിക്കുന്നുമില്ല.’ മൂന്നു നിഷേധങ്ങളിലൂടെ അദ്ദേഹം സഭയ്ക്കു മുന്നിൽ തന്റെ നിർദോഷത സ്ഥാപിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം യാചിച്ചില്ല, അമ്മയെ പ്രേരിപ്പിച്ചില്ല, ഈ കർമത്തെ അനുമോദിക്കുന്നുമില്ല. പിന്നെ അദ്ദേഹം അന്തിമമായ ഉപായം അവതരിപ്പിക്കുന്നു: ‘വനത്തിൽ വസിക്കുക അനിവാര്യമാണെങ്കിൽ, പിതാവിന്റെ വാക്കു ചെയ്യേണ്ടതുമാണെങ്കിൽ, ഞാൻതന്നെ പതിനാലു വർഷം വനത്തിൽ വസിക്കാം.’ അതായത്, പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കപ്പെടട്ടെ, എന്നാൽ വനവാസി ഞാനാകാം, രാജ്യം ആര്യൻ സ്വീകരിക്കട്ടെ. സഹോദരന്റെ ഈ സത്യവചനം കേട്ട് ധർമാത്മാവായ രാമൻ വിസ്മിതനായി; എന്നാൽ മറുപടി അദ്ദേഹം ഭരതനോടു മാത്രമായി പറയുന്നില്ല, പൗരജാനപദരെ നോക്കിക്കൊണ്ടാണ് പറയാൻ ആരംഭിക്കുന്നത് — തീർപ്പ് സഭയ്ക്കു മുന്നിൽത്തന്നെ പറയണം എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശയം. ജലം സ്പർശിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞ വാക്ക് ശപഥത്തിനു തുല്യമാണ്; അതുകൊണ്ട് ഭരതന്റെ ഈ പ്രതിജ്ഞ വെറുമൊരു പ്രാർഥനയല്ല, ബന്ധിക്കുന്ന വാക്കുതന്നെയാണ്.

രാമൻ ലൗകികവ്യവഹാരത്തിൽനിന്നുതന്നെ ദൃഷ്ടാന്തം എടുക്കുന്നു: ‘ജീവിച്ചിരിക്കെ പിതാവ് വിറ്റതോ പണയംവച്ചതോ വാങ്ങിയതോ ആയത് എനിക്കോ ഭരതനോ റദ്ദാക്കാനാവില്ല.’ പിതാവു ചെയ്ത ഇടപാട് പുത്രന്മാർ ലംഘിക്കരുതെന്ന ലോകനിയമം രാജ്യദാനത്തിന്റെ കാര്യത്തിലും തുല്യംതന്നെ. ‘വനവാസത്തിൽ നിന്ദ്യമായ പകരക്കാരനെ ഞാൻ ഏർപ്പെടുത്തരുത്’ — അതായത്, പ്രതിനിധിയെ നിർത്തി സ്വയം ഒഴിഞ്ഞുമാറുക എന്ന നിന്ദിതമായ ഒഴികഴിവ് ആശ്രയിക്കരുത്. ‘കൈകേയി പറഞ്ഞത് ഉചിതംതന്നെ, എന്റെ പിതാവു ചെയ്തതും നന്നായിത്തന്നെ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം അമ്മയുടെ ദോഷംപോലും വെളിപ്പെടുത്തുന്നില്ല. പിന്നെ അദ്ദേഹം ഭരതനെ പ്രശംസിക്കുന്നു: ‘ഭരതൻ ക്ഷമാശീലനും ഗുരുക്കന്മാരെ സത്കരിക്കുന്നവനുമാണെന്ന് എനിക്കറിയാം; സത്യപ്രതിജ്ഞനായ ഈ മഹാത്മാവിൽ എല്ലാ കല്യാണവുമുണ്ട്.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ഭാവിയുടെ പ്രതീക്ഷ കാണിക്കുന്നു: ‘വനത്തിൽനിന്നു മടങ്ങിവന്നശേഷം ധർമശീലനായ ഈ സഹോദരനോടൊപ്പം ഞാൻ ഭൂമിയുടെ ഉത്തമനായ പതിയാകും. കൈകേയി രാജാവിനോടു വരം ചോദിച്ചു, ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കു നിറവേറ്റി; ഇനി നീ ആ ഭൂപതിയായ പിതാവിനെ അസത്യത്തിൽനിന്നു മോചിപ്പിക്കൂ.’ പിതാവിന്റെ സത്യരക്ഷണത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ‘വിക്രീതം, ആഹിതം, ക്രീതം’ (വിറ്റത്, പണയംവച്ചത്, വാങ്ങിയത്) എന്ന മൂന്നു പദങ്ങൾ വ്യവഹാരശാസ്ത്രത്തിലേതാണ് — വില്പന, പണയം, വാങ്ങൽ; ഇവയിലൂടെ രാജ്യദാനവും പിതാവിന്റെ സിദ്ധമായ ഇടപാടുതന്നെയാണെന്നു രാമൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അനൃതാത് മോചയ’ (അസത്യത്തിൽനിന്നു മോചിപ്പിക്കൂ) എന്ന ക്രിയാപദത്തിലൂടെ രാമൻ ഭരതനെത്തന്നെ പിതാവിന്റെ സത്യരക്ഷണത്തിൽ സഹായിയാക്കുന്നു.

In the previous sarga Vasiṣṭha had recounted the line of the Ikṣvākus and urged Rāma to take up his kingdom. Now the royal priest Vasiṣṭha, who had already addressed Rāma, spoke again, adding further words in keeping with righteousness. First he set out a general principle: "For a man born in this world there are always elders to be revered: the teacher, the father and the mother. The father begets the man, but the teacher gives him understanding, and because he gives understanding he is called a guru." With this Vasiṣṭha establishes that the teacher's place is no lower than the father's. Then he applied the principle to himself: "I am your father's teacher and yours, scorcher of foes; if you do as I say, you will not be straying from the way of the good." Then he gave further reasons: "Here are your councillors, your kinsmen and the kings assembled; if you act righteously towards them, you will not stray from the way of the good. You should not act against your aged and righteous mother; if you do as she asks, you will not stray from the way of the good." By repeating "you will not stray from the way of the good" three times, Vasiṣṭha drives home one argument: obeying a father is not the only righteousness; obeying one's teacher, one's mother and one's people is also the path of the good. "A man born in this world" states a rule common to all men, not something peculiar to Rāma, so the argument rests on common experience, not on partiality.

Vasiṣṭha gave a final reason: "You whose valour is truth and righteousness, if you do what Bharata begs of you, you will not be going against your own self either" — for Bharata is Rāma's very self. Addressed so gently, Rāghava, bull among men, answered the guru seated beside him. His answer was not an argument but an acknowledgement of a debt: "What a mother and father always do for their son is not easily repaid. By giving what they can, putting him to sleep, rubbing his limbs, speaking kindly to him always and bringing him up, they do what a son can never repay." Five kinds of service by parents are counted here — feeding, putting to sleep, anointing, kind words and nurture — and even one of them is hard to repay. So Rāma turns Vasiṣṭha's own teaching about the three gurus to his side: if the father is a guru, his command cannot be broken. Then he concluded: "That King Daśaratha is my father, who begot me; what he has commanded me shall not be made false." With that answer alone all Vasiṣṭha's reasons were set aside. Hearing it, broad-chested Bharata, deeply disheartened, at once spoke to the charioteer Sumantra; unable to win by words, he turned to another means.

Bharata instructed Sumantra: "Quickly spread kuśa grass for me here on this levelled ground. I shall sit before my noble brother and fast until he relents towards me. Without food, looking at nothing, like a brahmin stripped of his wealth, I shall lie before his hut until he turns back to me." This was the brahmins' well-known way of pressing a claim: a creditor would lie fasting at the debtor's door and so hold him bound. Sumantra, downcast, looking at Rāma and seeing Bharata, set out a covering of kuśa; his position was pitiable, with his master Rāma's face on one side and Bharata's order on the other. But Bharata ignored it and sat down on the bare ground; by refusing even a seat he showed how deep his resolve was. Then Rāma of great splendour, best of royal seers, said to him: "Dear Bharata, what have I done that you should fast against me? It is a brahmin who may lie on one side and so hold men back; for those anointed as kings there is no rule for fasting against another. Rise, tiger among men, give up this cruel vow and go quickly from here to Ayodhyā, the best of cities." Lying on one side is the known posture of such a fast. So Rāma shows that Bharata's very method was contrary to a warrior's duty.

Bharata stayed seated; looking all around, he said to the people of the city and the country: "Why do you not urge my noble brother?" — that is, why do you not take my side and persuade him? But they answered the great-souled Bharata: "We know Kākutstha well; Rāghava speaks rightly. This illustrious man too is standing by his father's word, and that is why we cannot easily turn him back." This was in effect Bharata's defeat: those he had called on for help took Rāma's side. By "not easily" they meant that Rāma could not be quickly turned, for his resolve was rooted in righteousness. The townsmen and country folk stood here like witnesses, and by their judgement the dispute was settled before the world, not in private between two brothers. Understanding what they meant, Rāma said: "Hear what these friends, who see with the eye of righteousness, are saying. Having heard both sides, Rāghava, consider rightly. Rise, mighty-armed one, and touch me and touch water." Touching water was the mark of a solemn pledge; with this Rāma brought the dispute to its end and raised Bharata from his fast.

Then Bharata rose, touched water and said: "Let my councillors hear, and let the ministers hear too. I did not ask my father for the kingdom, nor did I prompt my mother; and I do not consent to Rāghava, who knows the highest righteousness, going away like this." With three denials he established his innocence before the assembly: he had not asked, he had not urged his mother, and he did not even approve of the deed. Then he put forward his last resort: "But if the forest must be lived in and our father's word must be carried out, then I will live in the forest for fourteen years" — let the pledge be kept, but let him be the exile and his brother take the kingdom. Words spoken after touching water are like an oath, so this was no mere plea but binding speech. Righteous Rāma was amazed at the truth of his brother's words; yet he did not answer Bharata alone, but looked at the townsmen and the country folk and began to speak, for he meant his decision to be spoken before the assembly.

Rāma took an example from everyday dealings: "What my father sold, pledged or bought while he lived cannot be undone, either by me or by Bharata." The rule of the world that sons may not break their father's transactions applies equally to the gift of a kingdom; selling, pledging and buying are terms of law, and with them Rāma implies that the gift of the kingdom was a settled transaction of their father's. "I must not take up some shameful substitute for my exile" — that is, he must not escape by putting someone else in his place, a device men rightly despise. "What Kaikeyī asked was proper, and what my father did was well done" — with these words he does not expose even Kaikeyī's fault. Then he praised Bharata: "I know Bharata to be forbearing and respectful to his elders; in this great-souled man, true to his word, everything is good." At the last he held out hope for the future: "When I return from the forest I shall be, with this righteous brother, the best of the lords of the earth. The king was bound by Kaikeyī, and I have carried out his word; so you, by this, free our father, the lord of the earth, from untruth." With "free him from untruth" Rāma makes Bharata his partner in keeping their father's truth, and the sarga ends with that truth kept safe.