पूर्वसर्गे जाबालिः स्वयम् एव स्वं नास्तिकवचनं प्रत्याहृतवान्, किन्तु रामस्य रोषः तेन न शान्तः। अस्मिन् सर्गे राजपुरोहितः वसिष्ठः प्रविशति, अन्येन च मार्गेण — वंशपरम्परया — तम् एव विषयं पुनः उत्थापयति। रामं क्रुद्धम् आज्ञाय सः प्रथमं जाबालेः पक्षं रक्षति — ‘जाबालिः अपि अस्य लोकस्य गतागतिं जानाति; त्वां निवर्तयितुकामः एव सः एतत् वाक्यम् अब्रवीत्, न तु स्वसिद्धान्तत्वेन।’ एतेन ब्राह्मणस्य मर्यादा रक्ष्यते, रामस्य च क्रोधः शान्तिं नीयते। ततः सः मूलात् एव आरभते — ‘हे लोकनाथ, इमां लोकसमुत्पत्तिं मत्तः निबोध। आदौ सर्वं सलिलम् एव आसीत्; तस्मिन् एव पृथिवी निर्मिता। ततः देवतैः सह स्वयंभूः ब्रह्मा समभवत्। सः अनन्तरं वराहः भूत्वा जलमग्नां वसुंधराम् उज्जहार, कृतात्मभिः पुत्रैः सह च सर्वं जगत् असृजत्।’ एवं वसिष्ठः स्वस्य उपदेशस्य आधारं सृष्टेः आरम्भे एव स्थापयति। अस्य क्रमस्य प्रयोजनं स्पष्टम् — जाबालिः लोकं हेतुमात्रेण व्याख्यातवान्, वसिष्ठः तु तम् एव लोकम् इतिहासेन व्याख्याति। यः वंशः सृष्ट्या सह एव आरब्धः, तस्य कुलधर्मः न मनुष्यकल्पितः, अतः सः तर्केण न खण्ड्यते। एषा युक्तिः रामस्य स्वस्य युक्त्या सह मिलति, यतः रामः अपि पूर्वसर्गे सनातनं राजवृत्तम् एव प्रमाणीकृतवान्। स्मर्तव्यं च — वसिष्ठः न केवलं पुरोहितः, अपितु इक्ष्वाकूणां कुलगुरुः; अतः तस्य मुखात् वंशकथा एव प्रमाणरूपा भवति, न तु अन्यस्य कस्यचित्। सर्गस्य आरम्भे ‘क्रुद्धम्’ इति पदेन कविः रामस्य मनोभावं सूचयति — पूर्वसर्गस्य रोषः अद्यापि न शान्तः, वसिष्ठः च तं शान्तिं नेतुम् एव आरभते।

ततः वसिष्ठः परम्परां क्रमेण गणयति। आकाशप्रभवः ब्रह्मा शाश्वतः नित्यः अव्ययः च; तस्मात् मरीचिः संजज्ञे, मरीचेः च कश्यपः सुतः। कश्यपात् विवस्वान् जातः, विवस्वतः च वैवस्वतः मनुः स्वयम्। सः एव मनुः पूर्वं प्रजापतिः आसीत्, तस्य च सुतः इक्ष्वाकुः। ‘यस्मै मनुना इयं समृद्धा मही प्रथमं दत्ता, तम् इक्ष्वाकुम् अयोध्यायां प्रथमं राजानं विद्धि’ इति वसिष्ठः रामं प्रति साक्षात् वदति — एतेन अयोध्यायाः राज्यं केवलं दशरथात् आगतं न, अपितु वंशस्य आदिदानम् एव इति स्थाप्यते, यस्य त्यागः पितृवचनपालनमात्रेण न सिध्यति। इक्ष्वाकोः सुतः श्रीमान् कुक्षिः, कुक्षेः च वीरः विकुक्षिः, विकुक्षेः महातेजाः प्रतापवान् बाणः, बाणस्य च महाबाहुः महातपाः अनरण्यः। अनरण्यस्य राज्ये अनावृष्टिः न अभवत्, दुर्भिक्षं न अभवत्, तस्मिन् सतां वरे कश्चन तस्करः अपि न आसीत्। एषा राज्ञः धर्मपालनस्य फलश्रुतिः — यादृशः राजा, तादृशी प्रजा इति यत् रामः एव पूर्वसर्गे अवदत्, तस्य एव उदाहरणम् अत्र वंशात् एव उद्धृतम्। अतः वसिष्ठः न नूतनं प्रमाणम् आनयति, अपितु रामस्य एव प्रमाणं तस्य विरुद्धं परिणमयति — यदि राज्ञः वृत्तं प्रजासु फलति, तर्हि राज्यत्यागः अपि प्रजासु फलिष्यति। अत्र ‘नित्य अव्ययः’ इति पदयोः मध्ये स्वरसन्धिः न कृतः; एषः आर्षः विरामः मुद्रणे समीक्षितसंस्करणे च समानः, अतः यथामुद्रितम् एव स्थापितम्।

अनरण्यात् पृथू राजा बभूव, पृथोः च महातेजाः त्रिशङ्कुः उदपद्यत; सः वीरः सत्यवचनात् एव सशरीरः दिवं गतः — सत्यस्य यत् माहात्म्यं पूर्वसर्गे रामः विस्तरेण अवर्णयत्, तत् अत्र वंशस्य एव इतिहासेन समर्थ्यते, न तु प्रतिषिध्यते। त्रिशङ्कोः सूनुः महायशाः धुन्धुमारः, तस्मात् महातेजाः युवनाश्वः, युवनाश्वात् श्रीमान् मान्धाता, मान्धातुः च सुसंधिः। सुसंधेः द्वौ पुत्रौ — ध्रुवसंधिः प्रसेनजित् च। ध्रुवसंधेः यशस्वी रिपुसूदनः भरतः, महाबाहोः भरतात् च असितः नाम जातः। तस्य प्रतिराजानः शत्रवः उदपद्यन्त — हैहयाः तालजङ्घाः शूराः शशबिन्दवः च। तान् सर्वान् युद्धे प्रतिव्यूह्य अपि सः राजा प्रवासितः, रम्ये च शैलवरे अभिरतः मुनिः इव अभवत्। हिन्दीभाष्यम् अत्र स्पष्टं वदति — शत्रूणां बाहुल्यात् असितः पराजितः परदेशं गतः, तत्र च मुनिभावेन परमात्मानं चिन्तयन् आसीत्। अत्र कथायाः स्वरः परिवर्तते — यावत् एकादशात् षोडशपर्यन्तं केवलं नामानि गण्यन्ते, तावत् सप्तदशात् आरभ्य कथा विस्तरं प्राप्नोति। एषः विस्तारः अकारणः न; असितस्य पराजयः वनवासश्च रामस्य एव स्थितेः प्रतिबिम्बम् इव, यतः तत्र अपि राजा राज्यात् च्युतः वने मुनिवृत्तिम् आश्रितवान्, तस्य च वंशः तेन न उच्छिन्नः। अत्र ‘पृथू’ इति दीर्घान्तं रूपम्, ‘महाराज’ इति च सम्बोधनं रामं प्रति — वसिष्ठः कथयन् अपि श्रोतारं पुनः पुनः स्पृशति, येन कथा उपदेशरूपा एव तिष्ठति।

असितस्य द्वे भार्ये गर्भिण्यौ आस्ताम् इति श्रुतिः। तयोः एका महाभागा पद्मपत्राक्षी उत्तमं पुत्रं काङ्क्षिणी सती देववर्चसं भार्गवं ववन्दे; अपरा तु गर्भविनाशाय सपत्न्यै गरलं ददौ। भार्गवः च्यवनः नाम हिमवन्तम् उपाश्रितः आसीत्; तम् ऋषिं कालिन्दी अभ्युपागम्य अभ्यवादयत्। प्रीतः सः विप्रः पुत्रजन्मनि वरेप्सुं तां प्रत्यवदत् — ‘हे देवि, ते पुत्रः भविता, महात्मा लोकविश्रुतः धार्मिकः सुभीमः वंशकर्ता अरिसूदनः च।’ तत् श्रुत्वा सा मुनिं प्रदक्षिणं कृत्वा तम् अनुमान्य च गृहम् आगत्य पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभं पुत्रम् अजायत। यत् गरं सपत्न्या गर्भजिघांसया तस्यै दत्तम् आसीत्, तेन एव गरेण सह सः जातः, तस्मात् च ‘सगरः’ इति नाम्ना प्रसिद्धः अभवत् — एवं नाम्नः निर्वचनम् अत्र एव कथायाम् अन्तर्भूतम्। अयं खण्डः सर्गस्य हृदयम् इव — यत्र वंशः विनाशस्य समीपम् आगतः, तत्र एव सः पुनः प्रवृद्धः। विषेण सह जातः अपि बालकः न मृतः, अपितु वंशकर्ता जातः; एतेन ध्वन्यते यत् इक्ष्वाकुवंशः बाह्येन उपद्रवेण न उच्छिद्यते। एषः असितकालिन्दीवृत्तान्तः समीक्षितसंस्करणे सप्तभिः अर्धश्लोकैः न्यूनः — वुल्गेटस्य एव विस्तारः, यः कथायाः रसं वर्धयति। कालिन्दी इति नाम हिन्दीभाष्ये एव स्फुटम्; मूले तु सा विंशे श्लोके एकवारम् एव नाम्ना निर्दिष्टा, अन्यत्र ‘एका’ ‘सा’ ‘पत्नी’ इति सर्वनाम्ना एव व्यवह्रियते।

सः एव सगरः नाम राजा, यः पर्वणि इष्ट्वा खननवेगेन इमाः प्रजाः त्रासयानः सन् पुत्रैः समुद्रम् अखानयत्। सगरस्य पुत्रः असमञ्जः आसीत् इति नः श्रुतम्; पापकर्मकृत् इति सः जीवन् एव पित्रा निरस्तः — अत्र वसिष्ठः सूक्ष्मम् एकं दृष्टान्तम् उपस्थापयति, यत्र पिता पुत्रं राज्यात् निरस्तवान्, किन्तु तत्र कारणं पुत्रस्य पापकर्म एव आसीत्, न तु कस्याश्चित् प्रतिज्ञायाः बन्धनम्। असमञ्जस्य वीर्यवान् पुत्रः अंशुमान्, अंशुमतः दिलीपः, दिलीपस्य च भगीरथः। भगीरथात् ककुत्स्थः, येन तस्य वंश्याः ‘काकुत्स्थाः’ इति स्मृताः; ककुत्स्थस्य पुत्रः रघुः, येन च ते ‘राघवाः’ इति व्यपदिश्यन्ते — रामस्य द्वे अपि प्रसिद्धे नामनी अत्र वंशात् एव व्युत्पादिते, एषा च युक्तिः रामं स्वनाम्ना एव बध्नाति। रघोः तेजस्वी पुत्रः प्रवृद्धः पुरुषादकः अभवत्, सः च भुवि ‘कल्माषपादः’ ‘सौदासः’ इति प्रथितः; हिन्दीभाष्यं वदति यत् सः शापवशात् कतिपयवर्षाणि नरभक्षी आसीत्। कल्माषपादस्य पुत्रः शङ्खणः इति नः श्रुतम्, यः तत् प्रसिद्धं वीर्यम् आसाद्य अपि सहसैन्यः व्यनीनशत्। शङ्खणस्य पुत्रः शूरः श्रीमान् सुदर्शनः, सुदर्शनस्य अग्निवर्णः, अग्निवर्णस्य च शीघ्रगः। एतेषु श्लोकेषु सगरस्य समुद्रखननं, भगीरथस्य च नाम केवलं सूच्येते; तयोः विस्तृता कथा बालकाण्डे पूर्वम् एव उक्ता, अतः अत्र सा न पुनरुच्यते।

शीघ्रगस्य पुत्रः मरुः, मरोः प्रशुश्रुवः, प्रशुश्रुवस्य च महामतिः अम्बरीषः। अम्बरीषस्य सत्यविक्रमः नहुषः, नहुषस्य च परमधार्मिकः नाभागः। नाभागस्य द्वौ सुतौ — अजः सुव्रतः च; अजस्य च धर्मात्मा राजा दशरथः सुतः। एवं सृष्टेः आरम्भात् दशरथपर्यन्तं वंशम् अविच्छिन्नं गणयित्वा वसिष्ठः निगमयति — ‘तस्य दशरथस्य ज्येष्ठः दायादः त्वम् एव असि, ‘रामः’ इति अभिविश्रुतः; तस्मात् हे जगन्नृप, स्वकं राज्यं गृहाण, तत् च अवेक्षस्व।’ ततः सः नियमम् एव वदति — ‘सर्वेषाम् इक्ष्वाकूणां हि पूर्वजः एव राजा भवति; पूर्वजे सति अवरः पुत्रः राजा न भवति, अपितु ज्येष्ठः एव अभिषिच्यते।’ अन्ते दीर्घवृत्तेन सः याचते — ‘सः त्वं राघवाणाम् आत्मनः सनातनं कुलधर्मम् अद्य विहन्तुं न अर्हसि; हे महायशः, प्रभूतरत्नां प्रभूतराष्ट्रां च मेदिनीं पितृवत् अनुशाधि।’ एवं वसिष्ठः रामस्य एव युक्तिं गृह्णाति — यः सनातनं कुलधर्मं प्रमाणीकरोति, सः कुलधर्मेण एव राज्यं ग्रहीतुम् अर्हति। जाबालेः प्रहारः शास्त्रेषु आसीत्, वसिष्ठस्य तु प्रहारः रामस्य स्वस्य निष्ठायाम् एव। तथापि सर्गः न निर्णयेन समाप्यते; उत्तरसर्गे रामः एतस्य अपि उत्तरं दास्यति, गुरुत्रयस्य च ऋणं स्मारयिष्यति। अस्य सर्गस्य विशेषः — सर्वत्र वंशगणनम् एव, तर्कः तु अन्ते एकस्मिन् एव श्लोके; कथा स्वयम् एव प्रमाणम् इति वसिष्ठस्य पद्धतिः। सप्तत्रिंशः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन रचितः।

మునుపటి సర్గలో జాబాలి తానే తన నాస్తికవచనాన్ని ఉపసంహరించుకున్నాడు, కాని దానితో రాముని రోషం శాంతించలేదు. ఈ సర్గలో రాజపురోహితుడు వసిష్ఠుడు ప్రవేశిస్తాడు; మరొక మార్గంలో — వంశపరంపర ద్వారా — అదే విషయాన్ని మళ్ళీ లేవనెత్తుతాడు. రాముడు కోపంగా ఉన్నాడని గ్రహించి ఆయన మొదట జాబాలి పక్షాన్ని రక్షిస్తాడు — ‘జాబాలికి కూడా ఈ లోకపు రాకపోకలు తెలుసు; నిన్ను వెనక్కి మళ్ళించాలనే కోరికతోనే అతడు ఈ మాట చెప్పాడు, తన సిద్ధాంతంగా కాదు.’ దీనితో బ్రాహ్మణుని మర్యాద రక్షించబడుతుంది, రాముని కోపం శాంతి వైపు నడిపించబడుతుంది. తరువాత ఆయన మూలం నుంచే మొదలుపెడతాడు — ‘లోకనాథా, ఈ లోకసృష్టిని నా నుంచి తెలుసుకో. మొదట అంతా జలమే ఉండేది; దానిలోనే భూమి నిర్మించబడింది. తరువాత దేవతలతో కలిసి స్వయంభువైన బ్రహ్మ ఉద్భవించాడు. ఆయన తరువాత వరాహమై జలంలో మునిగిన భూమిని పైకెత్తాడు, కృతాత్ములైన పుత్రులతో కలిసి జగత్తునంతా సృష్టించాడు.’ ఇలా వసిష్ఠుడు తన ఉపదేశానికి ఆధారాన్ని సృష్టి ఆరంభంలోనే నిలుపుతాడు. ఈ క్రమపు ప్రయోజనం స్పష్టం — జాబాలి లోకాన్ని కేవలం హేతువుతో వివరించాడు, వసిష్ఠుడు అదే లోకాన్ని చరిత్రతో వివరిస్తాడు. సృష్టితో పాటే మొదలైన వంశపు కులధర్మం మనుష్యకల్పితం కాదు, కాబట్టి అది తర్కంతో ఖండించబడదు. ఈ యుక్తి రాముని సొంత యుక్తితో కలుస్తుంది, ఎందుకంటే రాముడు కూడా మునుపటి సర్గలో సనాతనమైన రాజవృత్తాన్నే ప్రమాణంగా చేశాడు. గుర్తుంచుకోవలసింది — వసిష్ఠుడు కేవలం పురోహితుడు కాడు, ఇక్ష్వాకుల కులగురువు; కాబట్టి ఆయన నోట వంశకథే ప్రమాణరూపమవుతుంది, మరెవ్వరి నోటా కాదు. సర్గ ఆరంభంలో ‘క్రుద్ధం’ (కోపించినవానిని) అనే పదంతో కవి రాముని మనోభావాన్ని సూచిస్తున్నాడు — మునుపటి సర్గలోని రోషం ఇంకా శాంతించలేదు, వసిష్ఠుడు దాన్ని శాంతి వైపు నడిపించడానికే మొదలుపెడతాడు.

తరువాత వసిష్ఠుడు పరంపరను క్రమంగా లెక్కిస్తాడు. ఆకాశం నుంచి పుట్టిన బ్రహ్మ శాశ్వతుడు, నిత్యుడు, అవ్యయుడు; ఆయన నుంచి మరీచి పుట్టాడు, మరీచి కుమారుడు కశ్యపుడు. కశ్యపుని నుంచి వివస్వంతుడు (సూర్యుడు) పుట్టాడు, వివస్వంతుని నుంచి వైవస్వత మనువు స్వయంగా. ఆ మనువే పూర్వం ప్రజాపతి, ఆయన కుమారుడు ఇక్ష్వాకువు. ‘మనువు ఈ సమృద్ధమైన భూమిని మొదట ఎవనికి ఇచ్చాడో, ఆ ఇక్ష్వాకువును అయోధ్యకు మొదటి రాజుగా తెలుసుకో’ అని వసిష్ఠుడు రామునితో నేరుగా చెబుతాడు — దీనితో అయోధ్య రాజ్యం కేవలం దశరథుని నుంచి వచ్చినది కాదని, వంశానికి మొదటి దానమేనని నిలుపబడుతుంది; దాని త్యాగం కేవలం తండ్రి మాటను పాలించడంతో సిద్ధించదు. ఇక్ష్వాకువు కుమారుడు శ్రీమంతుడైన కుక్షి, కుక్షి కుమారుడు వీరుడైన వికుక్షి, వికుక్షి కుమారుడు మహాతేజస్వీ ప్రతాపవంతుడూ అయిన బాణుడు, బాణుని కుమారుడు మహాబాహువూ మహాతపస్వీ అయిన అనరణ్యుడు. అనరణ్యుని రాజ్యంలో అనావృష్టి లేదు, కరువు లేదు; సత్పురుషులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆయన పాలనలో ఒక్క దొంగ కూడా లేడు. ఇది రాజు ధర్మపాలనకు ఫలశ్రుతి — ‘రాజు ఎలాగో ప్రజలూ అలాగే’ అని రాముడే మునుపటి సర్గలో చెప్పినదానికి ఉదాహరణ ఇక్కడ వంశం నుంచే ఉదహరించబడింది. కాబట్టి వసిష్ఠుడు కొత్త ప్రమాణాన్ని తీసుకురావడం లేదు, రాముని ప్రమాణాన్నే అతనికి వ్యతిరేకంగా మలుస్తున్నాడు — రాజు నడవడి ప్రజలలో ఫలిస్తే, రాజ్యత్యాగం కూడా ప్రజలలో ఫలిస్తుంది. ఇక్కడ ‘నిత్య అవ్యయః’ అనే రెండు పదాల మధ్య స్వరసంధి చేయబడలేదు; ఈ ఆర్షమైన విరామం ముద్రణలోనూ సమీక్షిత సంస్కరణలోనూ సమానంగా ఉంది, కాబట్టి ముద్రించినట్లే ఉంచబడింది.

అనరణ్యుని నుంచి పృథువు రాజయ్యాడు, పృథువు నుంచి మహాతేజస్వి అయిన త్రిశంకువు పుట్టాడు; ఆ వీరుడు సత్యవచనం వల్లనే సశరీరంగా దివికి వెళ్ళాడు — మునుపటి సర్గలో రాముడు విస్తారంగా వర్ణించిన సత్యపు మాహాత్మ్యం ఇక్కడ వంశపు చరిత్రతోనే సమర్థించబడుతుంది, నిరాకరించబడదు. త్రిశంకువు కుమారుడు మహాయశస్వి అయిన ధుంధుమారుడు, అతని నుంచి మహాతేజస్వి అయిన యువనాశ్వుడు, యువనాశ్వుని నుంచి శ్రీమంతుడైన మాంధాత, మాంధాత నుంచి సుసంధి. సుసంధికి ఇద్దరు కుమారులు — ధ్రువసంధి, ప్రసేనజిత్తు. ధ్రువసంధి నుంచి యశస్వీ రిపుసూదనుడూ అయిన భరతుడు, మహాబాహువైన ఆ భరతుని నుంచి అసితుడు అనేవాడు పుట్టాడు. అతనికి ప్రతిరాజులైన శత్రువులు ఉద్భవించారు — హైహయులు, తాళజంఘులు, శూరులైన శశబిందులు. వారందరినీ యుద్ధంలో ఎదుర్కొన్నప్పటికీ ఆ రాజు ప్రవాసానికి వెళ్ళవలసి వచ్చింది; రమ్యమైన శ్రేష్ఠ పర్వతంపై ఆనందిస్తూ మునిలా అయ్యాడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ఇక్కడ స్పష్టంగా చెబుతుంది — శత్రువులు అధికంగా ఉండడం వల్ల అసితుడు ఓడిపోయి పరదేశానికి వెళ్ళాడు, అక్కడ మునిభావంతో పరమాత్మను ధ్యానిస్తూ ఉన్నాడు. ఇక్కడ కథ స్వరం మారుతుంది — పదకొండవ శ్లోకం నుంచి పదహారవ శ్లోకం వరకు పేర్లు మాత్రమే లెక్కించబడ్డాయి, పదిహేడవ శ్లోకం నుంచి కథ విస్తరిస్తుంది. ఈ విస్తారం అకారణం కాదు; అసితుని పరాజయమూ వనవాసమూ రాముని స్థితికే ప్రతిబింబంలా ఉన్నాయి, ఎందుకంటే అక్కడ కూడా రాజు రాజ్యం నుంచి తొలగి అడవిలో మునివృత్తిని ఆశ్రయించాడు, అయినా అతని వంశం దానితో అంతరించలేదు. ఇక్కడ ‘పృథూ’ అని దీర్ఘాంతరూపం, రామునికి ‘మహారాజా’ అనే సంబోధన — వసిష్ఠుడు కథ చెబుతూ కూడా శ్రోతను మళ్ళీ మళ్ళీ తాకుతాడు, దానితో కథ ఉపదేశరూపంగానే నిలుస్తుంది.

అసితుని ఇద్దరు భార్యలూ గర్భవతులుగా ఉన్నారని శ్రుతి. వారిలో ఒకామె, మహాభాగ్యవతి, పద్మపత్రాల వంటి కన్నులు గలది, ఉత్తమమైన కుమారుని కోరుకుంటూ, దేవతేజస్సు గల భార్గవునికి నమస్కరించింది; మరొకామె మాత్రం గర్భాన్ని నాశనం చేయడానికి సవతికి విషం పెట్టింది. భార్గవుడైన చ్యవనుడు అనే ఋషి హిమవంతాన్ని ఆశ్రయించి ఉన్నాడు; ఆ ఋషి దగ్గరకు కాళింది వెళ్ళి నమస్కరించింది. ప్రసన్నుడైన ఆ విప్రుడు పుత్రజన్మ విషయంలో వరం కోరుతున్న ఆమెతో ఇలా అన్నాడు — ‘దేవీ, నీకు కుమారుడు పుడతాడు; మహాత్ముడు, లోకప్రసిద్ధుడు, ధార్మికుడు, శత్రువులకు మిక్కిలి భయంకరుడు, వంశాన్ని నిలిపేవాడు, అరిసూదనుడు.’ అది విని ఆమె మునికి ప్రదక్షిణం చేసి, ఆయన అనుమతి తీసుకొని ఇంటికి వచ్చి, పద్మపత్రాల వంటి కన్నులు గల, పద్మగర్భం వంటి కాంతి గల కుమారుని కన్నది. గర్భాన్ని చంపాలనే కోరికతో సవతి ఆమెకు ఇచ్చిన గరం (విషం)తో సహా అతడు పుట్టాడు, అందుకే ‘సగరుడు’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడయ్యాడు — ఇలా పేరు నిర్వచనం ఇక్కడ కథలోనే అంతర్భూతమైంది. ఈ భాగం సర్గకు హృదయం వంటిది — వంశం వినాశనానికి దగ్గరగా వచ్చిన చోటనే అది మళ్ళీ వర్ధిల్లింది. విషంతో పుట్టినా ఆ బాలుడు చనిపోలేదు, వంశకర్త అయ్యాడు; దీనితో ఇక్ష్వాకు వంశం బయటి ఉపద్రవంతో అంతరించదని ధ్వనిస్తుంది. ఈ అసితుడు-కాళింది వృత్తాంతం సమీక్షిత సంస్కరణలో ఏడు అర్ధశ్లోకాలు తక్కువ — ఇది వల్గేట్ పాఠపు విస్తారమే, కథ రసాన్ని పెంచుతుంది. కాళింది అనే పేరు హిందీ వ్యాఖ్యానంలోనే స్పష్టంగా ఉంది; మూలంలో ఆమె ఇరవైవ శ్లోకంలో ఒక్కసారి మాత్రమే పేరుతో పేర్కొనబడింది, మిగతాచోట్ల ‘ఒకామె’, ‘ఆమె’, ‘భార్య’ అనే సర్వనామాలతోనే వ్యవహరించబడింది.

ఆ సగరుడే, పర్వదినాన యజ్ఞం చేసి, తవ్వకపు వేగంతో ఈ ప్రజలను భయపెడుతూ, కుమారులచేత సముద్రాన్ని తవ్వించిన రాజు. సగరుని కుమారుడు అసమంజుడని మేము విన్నాము; పాపకర్మలు చేసేవాడని తండ్రి అతనిని బ్రతికి ఉండగానే బహిష్కరించాడు — ఇక్కడ వసిష్ఠుడు ఒక సూక్ష్మమైన దృష్టాంతాన్ని ముందుంచుతాడు, అందులో తండ్రి కుమారుని రాజ్యం నుంచి బహిష్కరించాడు, కాని అక్కడ కారణం కుమారుని పాపకర్మయే, ఏదో ప్రతిజ్ఞ బంధనం కాదు. అసమంజుని కుమారుడు వీర్యవంతుడైన అంశుమంతుడు, అంశుమంతుని కుమారుడు దిలీపుడు, దిలీపుని కుమారుడు భగీరథుడు. భగీరథుని నుంచి కకుత్స్థుడు, అతని వల్లనే అతని వంశీయులు ‘కాకుత్స్థులు’ అని పిలువబడతారు; కకుత్స్థుని కుమారుడు రఘువు, అతని వల్ల వారు ‘రాఘవులు’ అని వ్యవహరించబడతారు — రాముని ప్రసిద్ధమైన రెండు పేర్లూ ఇక్కడ వంశం నుంచే వ్యుత్పత్తి చేయబడ్డాయి, ఈ యుక్తి రాముని తన పేరుతోనే బంధిస్తుంది. రఘువు తేజస్వి అయిన కుమారుడు ప్రవృద్ధుడు నరభక్షకుడయ్యాడు, అతడు భూమిపై ‘కల్మాషపాదుడు’, ‘సౌదాసుడు’ అని ప్రసిద్ధుడయ్యాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం చెబుతుంది, అతడు శాపవశాత్తు కొన్ని సంవత్సరాలు నరభక్షకుడుగా ఉన్నాడని. కల్మాషపాదుని కుమారుడు శంఖణుడని మేము విన్నాము, అతడు ఆ ప్రసిద్ధమైన వీర్యాన్ని పొందినా సైన్యంతో సహా నశించాడు. శంఖణుని కుమారుడు శూరుడూ శ్రీమంతుడూ అయిన సుదర్శనుడు, సుదర్శనుని కుమారుడు అగ్నివర్ణుడు, అగ్నివర్ణుని కుమారుడు శీఘ్రగుడు. ఈ శ్లోకాలలో సగరుని సముద్రఖననమూ, భగీరథుని పేరూ కేవలం సూచించబడ్డాయి; వారి విస్తారమైన కథ బాలకాండంలో ఇదివరకే చెప్పబడింది, కాబట్టి ఇక్కడ మళ్ళీ చెప్పబడలేదు.

శీఘ్రగుని కుమారుడు మరువు, మరువు కుమారుడు ప్రశుశ్రువుడు, ప్రశుశ్రువుని కుమారుడు మహామతి అయిన అంబరీషుడు. అంబరీషుని కుమారుడు సత్యవిక్రముడైన నహుషుడు, నహుషుని కుమారుడు పరమధార్మికుడైన నాభాగుడు. నాభాగునికి ఇద్దరు కుమారులు — అజుడు, సువ్రతుడు; అజుని కుమారుడు ధర్మాత్ముడైన దశరథ మహారాజు. ఇలా సృష్ట్యారంభం నుంచి దశరథుని వరకు వంశాన్ని అవిచ్ఛిన్నంగా లెక్కించి వసిష్ఠుడు ముగిస్తాడు — ‘ఆ దశరథునికి పెద్ద వారసుడవు నీవే, ‘రాముడు’ అని ప్రసిద్ధుడవు; కాబట్టి జగన్నృపా, నీ రాజ్యాన్ని స్వీకరించు, దాన్ని పర్యవేక్షించు.’ తరువాత ఆయన నియమాన్నే చెబుతాడు — ‘ఇక్ష్వాకులందరిలోనూ పెద్దవాడే రాజవుతాడు; పెద్దవాడు ఉండగా చిన్న కుమారుడు రాజు కాడు, పెద్దవాడే అభిషేకించబడతాడు.’ చివరకు దీర్ఘవృత్తంలో ఆయన యాచిస్తాడు — ‘రాఘవుల సనాతనమైన నీ కులధర్మాన్ని నీవు ఈ రోజు భంగపరచదగవు; మహాయశస్వీ, అపారమైన రత్నాలూ అపారమైన రాష్ట్రాలూ గల ఈ భూమిని తండ్రిలా పాలించు.’ ఇలా వసిష్ఠుడు రాముని యుక్తినే స్వీకరిస్తాడు — సనాతనమైన కులధర్మాన్ని ప్రమాణంగా చేసేవాడు కులధర్మం ప్రకారమే రాజ్యాన్ని స్వీకరించదగినవాడు. జాబాలి దెబ్బ శాస్త్రాలపై, వసిష్ఠుని దెబ్బ మాత్రం రాముని సొంత నిష్ఠపైనే. అయినా సర్గ నిర్ణయంతో ముగియదు; తరువాతి సర్గలో రాముడు దీనికీ సమాధానం ఇస్తాడు, ముగ్గురు గురువుల ఋణాన్ని గుర్తుచేస్తాడు. ఈ సర్గకు విశేషం — అంతటా వంశగణనమే, తర్కం మాత్రం చివర ఒక్క శ్లోకంలోనే; కథయే స్వయంగా ప్రమాణం అనేది వసిష్ఠుని పద్ధతి. ముప్పై ఏడవ శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడింది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ஜாபாலி தம் நாஸ்திகச் சொல்லைத் தாமே திரும்பப் பெற்றார்; ஆனால் அதனால் ராமனின் சினம் தணியவில்லை. இந்தச் சர்க்கத்தில் அரச புரோகிதரான வசிஷ்டர் நுழைகிறார்; அதே விஷயத்தை வேறு வழியில் — வம்ச மரபின் மூலம் — மீண்டும் எழுப்புகிறார். ராமன் சினமுற்றிருப்பதை அறிந்து அவர் முதலில் ஜாபாலியின் பக்கத்தைக் காக்கிறார்: ‘ஜாபாலியும் இந்த உலகின் போக்கையும் வரவையும் அறிந்தவரே; உன்னைத் திருப்ப விரும்பியே அவர் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னார், தம் கொள்கையாக அன்று.’ இதனால் அந்தணரின் மதிப்பு காக்கப்படுகிறது; ராமனின் சினமும் அமைதிப்படுத்தப்படுகிறது. பிறகு அவர் வேரிலிருந்தே தொடங்குகிறார்: ‘உலகத் தலைவனே, உலகம் தோன்றிய இந்த வரலாற்றை என்னிடமிருந்து அறிந்துகொள். தொடக்கத்தில் எல்லாம் நீராகவே இருந்தது; அதிலேயே பூமி உருவாக்கப்பட்டது. பிறகு தேவர்களுடன் சுயம்புவான பிரம்மா தோன்றினார். அவர் பின்னர் வராகமாகி நீரில் மூழ்கிய பூமியை மேலே எடுத்தார்; தூய உள்ளம் கொண்ட தம் மக்களுடன் சேர்ந்து உலகம் முழுவதையும் படைத்தார்.’ இவ்வாறு வசிஷ்டர் தம் உபதேசத்துக்கான அடிப்படையைப் படைப்பின் தொடக்கத்திலேயே நிறுவுகிறார். இந்த வரிசையின் நோக்கம் தெளிவானது — ஜாபாலி உலகத்தைக் காரணங்களைக் கொண்டு மட்டுமே விளக்கினார்; வசிஷ்டரோ அதே உலகத்தை வரலாற்றைக் கொண்டு விளக்குகிறார். படைப்புடனேயே தொடங்கிய வம்சத்தின் குல தர்மம் மனிதரால் கற்பிக்கப்பட்டதன்று; ஆகவே அது தர்க்கத்தால் மறுக்கப்படுவதில்லை. இந்த வாதம் ராமனின் சொந்த வாதத்தோடு ஒத்துப்போகிறது, ஏனெனில் ராமனும் முந்தைய சர்க்கத்தில் நிலையான ராஜ நடத்தையையே பிரமாணமாக்கினான். நினைவில் கொள்ள வேண்டியது — வசிஷ்டர் புரோகிதர் மட்டுமல்லர், இக்ஷ்வாகுக்களின் குலகுருவும் ஆவார்; ஆகவே அவர் வாயிலிருந்து வரும் வம்ச வரலாறே பிரமாணமாகிறது, வேறு யாருடையதும் அல்ல. சர்க்கத்தின் தொடக்கத்தில் ‘க்ருத்தம்’ (சினமுற்றவனை) என்ற சொல்லால் கவிஞர் ராமனின் மனநிலையைச் சுட்டுகிறார் — முந்தைய சர்க்கத்தின் சினம் இன்னும் தணியவில்லை; வசிஷ்டர் அதைத் தணிக்கவே தொடங்குகிறார்.

பிறகு வசிஷ்டர் மரபை வரிசையாக எண்ணுகிறார். ஆகாயத்தில் தோன்றிய பிரம்மா நிலையானவர், என்றும் உள்ளவர், அழிவற்றவர்; அவரிடமிருந்து மரீசி தோன்றினார், மரீசியின் மகன் காசியபர். காசியபரிடமிருந்து விவஸ்வான் பிறந்தார், விவஸ்வானிடமிருந்து வைவஸ்வத மனுவே. அந்த மனுவே முன்பு பிரஜாபதியாக இருந்தார்; அவருடைய மகன் இக்ஷ்வாகு. ‘மனுவால் இந்தச் செழிப்பான பூமி முதன்முதலில் யாருக்கு அளிக்கப்பட்டதோ, அந்த இக்ஷ்வாகுவே அயோத்தியின் முதல் அரசர் என்று அறிவாயாக’ என்று வசிஷ்டர் ராமனிடம் நேரடியாகச் சொல்கிறார் — இதனால் அயோத்தியின் அரசு தசரதனிடமிருந்து மட்டும் வந்ததன்று, வம்சத்துக்கு அளிக்கப்பட்ட முதல் கொடையே என்று நிறுவப்படுகிறது; அதைத் துறப்பது தந்தையின் சொல்லைக் காப்பதால் மட்டும் நியாயமாகிவிடாது. இக்ஷ்வாகுவின் மகன் செல்வம் மிக்க குக்ஷி; குக்ஷியின் மகன் வீரனான விகுக்ஷி; விகுக்ஷியின் மகன் பேரொளியும் வீரமும் கொண்ட பாணன்; பாணனின் மகன் நீண்ட கைகளும் பெருந்தவமும் உடைய அனரண்யன். அனரண்யனின் ஆட்சியில் மழை பொய்க்கவில்லை, பஞ்சம் வரவில்லை; நல்லோரில் சிறந்த அவன் ஆட்சியில் ஒரு திருடனும் இல்லை. இது அரசன் தர்மத்தைக் காப்பதன் பயனைச் சொல்வது — அரசன் எப்படியோ மக்களும் அப்படியே என்று ராமனே முந்தைய சர்க்கத்தில் சொன்னதற்கான எடுத்துக்காட்டே இங்கே வம்சத்திலிருந்து எடுத்துக் காட்டப்படுகிறது. ஆகவே வசிஷ்டர் புதிய சான்றைக் கொண்டுவரவில்லை; ராமனின் சான்றையே அவனுக்கு எதிராகத் திருப்புகிறார் — அரசனின் நடத்தை மக்களிடம் விளைவைத் தருமானால், அரசைத் துறப்பதும் மக்களிடம் விளைவைத் தரும். இங்கே ‘நித்ய அவ்யய:’ என்ற இரண்டு சொற்களுக்கிடையே உயிர்ச்சந்தி செய்யப்படவில்லை; இந்த ஆர்ஷ இடைநிறுத்தம் அச்சுப் பதிப்பிலும் திறனாய்வுப் பதிப்பிலும் ஒன்றாகவே உள்ளது; ஆகவே அச்சில் உள்ளபடியே வைக்கப்பட்டுள்ளது.

அனரண்யனிடமிருந்து பிருது என்ற அரசன் தோன்றினான்; பிருதுவிடமிருந்து பேரொளி கொண்ட திரிசங்கு பிறந்தான்; அந்த வீரன் சத்திய வாக்கினாலேயே உடலோடு விண்ணுலகம் சென்றான் — முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் விரிவாக வருணித்த சத்தியத்தின் பெருமை இங்கே வம்சத்தின் வரலாற்றாலேயே ஆதரிக்கப்படுகிறது, மறுக்கப்படவில்லை. திரிசங்குவின் மகன் பெரும்புகழ் கொண்ட துந்துமாரன்; அவனிடமிருந்து பேரொளி கொண்ட யுவனாசுவன்; யுவனாசுவனிடமிருந்து செல்வம் மிக்க மாந்தாதா; மாந்தாதாவின் மகன் சுசந்தி. சுசந்திக்கு இரண்டு மகன்கள் — துருவசந்தியும் பிரசேனஜித்தும். துருவசந்தியின் மகன் புகழ்மிக்க, பகைவரை அழிக்கும் பரதன்; நீண்ட கைகளுடைய பரதனிடமிருந்து அசிதன் என்பவன் பிறந்தான். அவனுக்குப் பகை அரசர்கள் எதிரிகளாகத் தோன்றினர் — ஹைஹயர்கள், தாலஜங்கர்கள், வீரர்களான சசபிந்துக்கள். போரில் அவர்கள் அனைவரையும் எதிர்த்து அணிவகுத்தும் அந்த அரசன் நாடுகடத்தப்பட்டான்; இனிய சிறந்த மலையில் முனிவனைப் போல மகிழ்ந்து வாழ்ந்தான். இந்தி உரை இங்கே தெளிவாகச் சொல்கிறது — பகைவர்கள் மிகுதியாக இருந்ததால் அசிதன் தோற்று அயல்நாடு சென்றான்; அங்கே முனிவனின் மனநிலையில் பரமாத்மாவைத் தியானித்துக்கொண்டிருந்தான். இங்கே கதையின் தொனி மாறுகிறது — பதினொன்று முதல் பதினாறு வரை பெயர்கள் மட்டுமே எண்ணப்படுகின்றன; பதினேழிலிருந்து கதை விரிவடைகிறது. இந்த விரிவு காரணமற்றதன்று; அசிதனின் தோல்வியும் காட்டுவாசமும் ராமனின் சொந்த நிலையின் பிரதிபலிப்பைப் போன்றவை, ஏனெனில் அங்கேயும் அரசன் அரசிலிருந்து நழுவிக் காட்டில் முனிவர் வாழ்க்கையை மேற்கொண்டான்; அதனால் அவனுடைய வம்சம் அழிந்துவிடவில்லை. இங்கே ‘ப்ருதூ’ என்பது நெடில் முடிவுடைய வடிவம்; ‘மகாராஜா’ என்ற விளி ராமனை நோக்கியது — வசிஷ்டர் கதை சொல்லும்போதும் கேட்பவனை மீண்டும் மீண்டும் தொடுகிறார்; அதனால் கதை உபதேச வடிவிலேயே நிற்கிறது.

அசிதனின் இரண்டு மனைவியரும் கருவுற்றிருந்தனர் என்று மரபு சொல்கிறது. அவர்களில் ஒருத்தி, பெரும்பேறு பெற்றவளும் தாமரை இதழ் போன்ற கண்களுடையவளுமானவள், சிறந்த மகனை விரும்பி, தெய்வ ஒளி கொண்ட பார்கவ முனிவரை வணங்கினாள்; மற்றவளோ கருவை அழிப்பதற்காகச் சக்களத்திக்கு நஞ்சு கொடுத்தாள். சியவனர் என்ற பார்கவ முனிவர் இமயமலையைச் சார்ந்து வாழ்ந்தார்; அந்த ரிஷியைக் காளிந்தி அணுகி வணங்கினாள். மகிழ்ந்த அந்த அந்தணர், மகப்பேறு குறித்து வரம் வேண்டிய அவளிடம் சொன்னார்: ‘அரசியே, உனக்கு ஒரு மகன் பிறப்பான்; அவன் மகாத்மாவாகவும், உலகப் புகழ் பெற்றவனாகவும், தர்மநெறி உடையவனாகவும், மிகவும் அஞ்சத்தக்கவனாகவும், வம்சத்தை நிலைநாட்டுபவனாகவும், பகைவரை அழிப்பவனாகவும் இருப்பான்.’ அதைக் கேட்டு அவள் முனிவரை வலம்வந்து, அவரிடம் விடைபெற்று, வீட்டுக்கு வந்து, தாமரை இதழ் போன்ற கண்களும் தாமரையின் உள்ளிதழ் போன்ற ஒளியும் கொண்ட மகனைப் பெற்றாள். கருவைக் கொல்லும் எண்ணத்தோடு சக்களத்தி அவளுக்குக் கொடுத்த ‘கரம்’ (நஞ்சு) உடனேயே அவன் பிறந்தான்; ஆகவே அவன் ‘சகரன்’ (நஞ்சுடன் பிறந்தவன்) என்ற பெயரால் புகழ்பெற்றான் — இவ்வாறு பெயரின் சொற்பொருள் விளக்கம் கதைக்குள்ளேயே அடங்கியுள்ளது. இந்தப் பகுதி சர்க்கத்தின் இதயம் போன்றது — வம்சம் அழிவின் விளிம்புக்கு வந்த இடத்திலேயே அது மீண்டும் தழைத்தது. நஞ்சுடன் பிறந்தும் அந்தக் குழந்தை இறக்கவில்லை, வம்சத்தை நிலைநாட்டுபவனாக ஆனான்; இதனால் இக்ஷ்வாகு வம்சம் வெளியிலிருந்து வரும் இடையூறுகளால் அழிக்கப்படுவதில்லை என்பது குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது. இந்த அசிதன் காளிந்தி வரலாறு திறனாய்வுப் பதிப்பில் ஏழு அரைச் சுலோகங்கள் குறைவாக உள்ளது — இது வல்கேட்டின் விரிவே; அது கதையின் சுவையைக் கூட்டுகிறது. காளிந்தி என்ற பெயர் இந்தி உரையிலேயே தெளிவாக உள்ளது; மூலத்திலோ அவள் இருபதாம் சுலோகத்தில் ஒரே ஒருமுறைதான் பெயரால் குறிப்பிடப்படுகிறாள்; மற்ற இடங்களில் ‘ஒருத்தி’, ‘அவள்’, ‘மனைவி’ என்ற சுட்டுப்பெயர்களாலேயே குறிக்கப்படுகிறாள்.

அந்தச் சகரனே, பர்வ நாளில் வேள்வி செய்து, தோண்டுதலின் வேகத்தால் இந்த உயிர்களை அச்சுறுத்தியபடி, தன் மகன்களைக் கொண்டு கடலைத் தோண்டச் செய்த அரசன். சகரனின் மகன் அசமஞ்சன் என்று நாம் கேள்விப்பட்டிருக்கிறோம்; பாவச் செயல்கள் செய்தவன் என்பதால் அவன் உயிரோடு இருக்கும்போதே தந்தையால் வெளியேற்றப்பட்டான் — இங்கே வசிஷ்டர் நுட்பமான ஓர் எடுத்துக்காட்டை முன்வைக்கிறார்: தந்தை மகனை அரசிலிருந்து வெளியேற்றிய நிகழ்வு இது; ஆனால் அங்கே காரணம் மகனின் பாவச் செயலே, ஏதோ ஒரு வாக்குறுதியின் கட்டு அன்று. அசமஞ்சனின் மகன் வீரம் மிக்க அம்சுமான்; அம்சுமானின் மகன் திலீபன்; திலீபனின் மகன் பகீரதன். பகீரதனிடமிருந்து ககுத்ஸ்தன்; அவனால் அவன் வழித்தோன்றல்கள் ‘காகுத்ஸ்தர்கள்’ என்று நினைக்கப்படுகிறார்கள்; ககுத்ஸ்தனின் மகன் ரகு; அவனால் அவர்கள் ‘ராகவர்கள்’ என்று அழைக்கப்படுகிறார்கள் — ராமனின் புகழ்பெற்ற இரண்டு பெயர்களும் இங்கே வம்சத்திலிருந்தே பிறந்தவையாக விளக்கப்படுகின்றன; இந்த வாதம் ராமனை அவனுடைய சொந்தப் பெயராலேயே கட்டுகிறது. ரகுவின் ஒளிமிக்க மகன் பிரவிருத்தன் மனிதரை உண்பவனாக ஆனான்; அவன் பூமியில் ‘கல்மாஷபாதன்’, ‘சௌதாசன்’ என்று புகழ்பெற்றான்; சாபத்தால் அவன் சில ஆண்டுகள் மனிதரை உண்பவனாக இருந்தான் என்று இந்தி உரை சொல்கிறது. கல்மாஷபாதனின் மகன் சங்கணன் என்று நாம் கேள்விப்பட்டிருக்கிறோம்; அவன் புகழ்பெற்ற வீரத்தை அடைந்தும் படையோடு சேர்ந்து அழிந்தான். சங்கணனின் மகன் வீரனும் செல்வம் மிக்கவனுமான சுதர்சனன்; சுதர்சனனின் மகன் அக்கினிவர்ணன்; அக்கினிவர்ணனின் மகன் சீக்கிரகன். இந்தச் சுலோகங்களில் சகரன் கடலைத் தோண்டியதும் பகீரதனின் பெயரும் சுட்டப்படுகின்றன மட்டுமே; அவற்றின் விரிவான கதை பால காண்டத்தில் முன்பே சொல்லப்பட்டுவிட்டது; ஆகவே இங்கே அது மீண்டும் சொல்லப்படவில்லை.

சீக்கிரகனின் மகன் மரு; மருவின் மகன் பிரசுசுருவன்; பிரசுசுருவனின் மகன் பேரறிவாளனான அம்பரீஷன். அம்பரீஷனின் மகன் சத்தியமான வீரம் கொண்ட நகுஷன்; நகுஷனின் மகன் மிகுந்த தர்மநெறி கொண்ட நாபாகன். நாபாகனுக்கு இரண்டு மகன்கள் — அஜனும் சுவிரதனும்; அஜனின் மகன் தர்மாத்மாவான அரசர் தசரதன். இவ்வாறு படைப்பின் தொடக்கம் முதல் தசரதன் வரை இடையறாத வம்சத்தை எண்ணிய பின் வசிஷ்டர் முடிக்கிறார்: ‘அந்தத் தசரதனின் மூத்த வாரிசு நீயே, “ராமன்” என்று புகழ்பெற்றவன்; ஆகவே உலகுக்கு அரசனே, உனக்குரிய அரசை ஏற்றுக்கொள், அதைக் கவனித்துக்கொள்.’ பிறகு அவர் விதியையே சொல்கிறார்: ‘இக்ஷ்வாகுக்கள் அனைவரிலும் மூத்தவனே அரசனாகிறான்; மூத்தவன் இருக்கும்போது இளைய மகன் அரசனாவதில்லை; மூத்தவனுக்கே முடிசூட்டப்படுகிறது.’ இறுதியில் நீண்ட யாப்பில் அவர் வேண்டுகிறார்: ‘அத்தகைய நீ, ராகவர்களின் — உன்னுடைய — நிலையான குல தர்மத்தை இன்று அழிக்கலாகாது; பெரும்புகழ் கொண்டவனே, ஏராளமான இரத்தினங்களும் ஏராளமான நாடுகளும் உடைய பூமியைத் தந்தையைப் போல ஆள்வாயாக.’ இவ்வாறு வசிஷ்டர் ராமனின் வாதத்தையே எடுத்துக்கொள்கிறார் — நிலையான குல தர்மத்தைப் பிரமாணமாக்குபவன் குல தர்மத்தின்படியே அரசை ஏற்கத் தகுந்தவன். ஜாபாலியின் தாக்குதல் சாஸ்திரங்களின் மீது இருந்தது; வசிஷ்டரின் தாக்குதலோ ராமனின் சொந்த நிஷ்டையின் மீதே. ஆயினும் சர்க்கம் தீர்ப்போடு முடியவில்லை; அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமன் இதற்கும் மறுமொழி தருவான்; மூன்று குருக்களுக்குப் பட்ட கடனையும் நினைவூட்டுவான். இந்தச் சர்க்கத்தின் சிறப்பு — எங்கும் வம்சக் கணக்கே; வாதமோ இறுதியில் ஒரே சுலோகத்தில் மட்டுமே; கதையே தானாகப் பிரமாணம் என்பது வசிஷ்டரின் முறை. முப்பத்தேழாம் சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜಾಬಾಲಿ ತಾನೇ ತನ್ನ ನಾಸ್ತಿಕವಚನವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡನು, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ರೋಷ ಶಮನವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ, ಬೇರೊಂದು ದಾರಿಯಿಂದ — ವಂಶಪರಂಪರೆಯ ಮೂಲಕ — ಅದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎತ್ತುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ಅರಿತು ಅವರು ಮೊದಲು ಜಾಬಾಲಿಯ ಪಕ್ಷವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಜಾಬಾಲಿಯೂ ಈ ಲೋಕದ ಹೋಗುವಿಕೆ-ಬರುವಿಕೆಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲನು; ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಬೇಕೆಂಬ ಬಯಕೆಯಿಂದಲೇ ಅವನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು, ತನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿ ಅಲ್ಲ.’ ಇದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮರ್ಯಾದೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ರಾಮನ ಕೋಪವೂ ಶಾಂತಿಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವರು ಮೂಲದಿಂದಲೇ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಲೋಕನಾಥನೇ, ಈ ಲೋಕದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ತಿಳಿ. ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ನೀರೇ ಆಗಿತ್ತು; ಅದರಲ್ಲೇ ಭೂಮಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಉದಿಸಿದನು. ಅವನು ಅನಂತರ ವರಾಹನಾಗಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ವಸುಂಧರೆಯನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿದನು, ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಗಳಾದ ಪುತ್ರರೊಡನೆ ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.’ ಹೀಗೆ ವಸಿಷ್ಠರು ತಮ್ಮ ಉಪದೇಶದ ಆಧಾರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕ್ರಮದ ಪ್ರಯೋಜನ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಜಾಬಾಲಿ ಲೋಕವನ್ನು ಕೇವಲ ತರ್ಕದಿಂದ ವಿವರಿಸಿದನು, ವಸಿಷ್ಠರಾದರೋ ಅದೇ ಲೋಕವನ್ನು ಇತಿಹಾಸದಿಂದ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೃಷ್ಟಿಯೊಡನೆಯೇ ಆರಂಭವಾದ ವಂಶದ ಕುಲಧರ್ಮ ಮನುಷ್ಯಕಲ್ಪಿತವಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ತರ್ಕದಿಂದ ಖಂಡಿಸಲಾಗದು. ಈ ಯುಕ್ತಿ ರಾಮನ ಸ್ವಂತ ಯುಕ್ತಿಯೊಡನೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನೂ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸನಾತನವಾದ ರಾಜವೃತ್ತವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದನು. ನೆನಪಿಡಬೇಕಾದ್ದೇನೆಂದರೆ — ವಸಿಷ್ಠರು ಕೇವಲ ಪುರೋಹಿತರಲ್ಲ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲಗುರುಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಬಾಯಿಂದ ಬಂದ ವಂಶಕಥೆಯೇ ಪ್ರಮಾಣರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ, ಬೇರೆ ಯಾರದೂ ಅಲ್ಲ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ರುದ್ಧಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ರೋಷ ಇನ್ನೂ ಶಮನವಾಗಿಲ್ಲ, ವಸಿಷ್ಠರು ಅದನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಲೆಂದೇ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಅನಂತರ ವಸಿಷ್ಠರು ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಕಾಶದಿಂದ ಉದಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಶಾಶ್ವತನು, ನಿತ್ಯನು, ಅವ್ಯಯನು; ಅವನಿಂದ ಮರೀಚಿ ಜನಿಸಿದನು, ಮರೀಚಿಯ ಮಗ ಕಶ್ಯಪ. ಕಶ್ಯಪನಿಂದ ವಿವಸ್ವಂತನು ಜನಿಸಿದನು, ವಿವಸ್ವಂತನಿಂದ ಸ್ವತಃ ವೈವಸ್ವತ ಮನು. ಆ ಮನುವೇ ಹಿಂದೆ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾಗಿದ್ದನು, ಅವನ ಮಗ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು. ‘ಮನುವು ಈ ಸಮೃದ್ಧ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮೊದಲು ಯಾರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನೋ, ಆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಮೊದಲ ರಾಜನೆಂದು ತಿಳಿ’ ಎಂದು ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಮನಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಇದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯ ಕೇವಲ ದಶರಥನಿಂದ ಬಂದದ್ದಲ್ಲ, ವಂಶದ ಆದಿದಾನವೇ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ತ್ಯಾಗ ಕೇವಲ ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ಸಮರ್ಥಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿನ ಮಗ ಶ್ರೀಮಂತ ಕುಕ್ಷಿ, ಕುಕ್ಷಿಯ ಮಗ ವೀರ ವಿಕುಕ್ಷಿ, ವಿಕುಕ್ಷಿಯ ಮಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪ್ರತಾಪಿಯೂ ಆದ ಬಾಣ, ಬಾಣನ ಮಗ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಅನರಣ್ಯ. ಅನರಣ್ಯನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ, ಬರಗಾಲ ಬರಲಿಲ್ಲ, ಸಜ್ಜನರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಕಳ್ಳನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇದು ರಾಜನ ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯ ಫಲಶ್ರುತಿ — ರಾಜನು ಹೇಗೋ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಹಾಗೆ ಎಂದು ರಾಮನೇ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದನು, ಅದರ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ವಂಶದಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಸಿಷ್ಠರು ಹೊಸ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತರುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನದೇ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಅವನ ವಿರುದ್ಧ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಾಜನ ನಡತೆ ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಫಲಿಸುವುದಾದರೆ, ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗವೂ ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿತ್ಯ ಅವ್ಯಯಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳ ನಡುವೆ ಸ್ವರಸಂಧಿ ಮಾಡಲಾಗಿಲ್ಲ; ಈ ಆರ್ಷವಿರಾಮ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮುದ್ರಿತವಾದಂತೆಯೇ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅನರಣ್ಯನಿಂದ ಪೃಥು ರಾಜನು ಜನಿಸಿದನು, ಪೃಥುವಿನಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ತ್ರಿಶಂಕು ಉದಿಸಿದನು; ಆ ವೀರನು ಸತ್ಯವಚನದಿಂದಲೇ ಸಶರೀರನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಸತ್ಯದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಂಶದ ಇತಿಹಾಸವೇ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ, ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಮಗ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಧುಂಧುಮಾರ, ಅವನಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಯುವನಾಶ್ವ, ಯುವನಾಶ್ವನಿಂದ ಶ್ರೀಮಂತ ಮಾಂಧಾತ, ಮಾಂಧಾತನ ಮಗ ಸುಸಂಧಿ. ಸುಸಂಧಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು — ಧ್ರುವಸಂಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಸೇನಜಿತ್. ಧ್ರುವಸಂಧಿಯ ಮಗ ಯಶಸ್ವಿಯೂ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೂ ಆದ ಭರತ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಭರತನಿಂದ ಅಸಿತ ಎಂಬುವನು ಜನಿಸಿದನು. ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತಿರಾಜರಾದ ಶತ್ರುಗಳು ಎದ್ದರು — ಹೈಹಯರು, ತಾಲಜಂಘರು, ಶೂರರಾದ ಶಶಬಿಂದುಗಳು. ಅವರೆಲ್ಲರ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವ್ಯೂಹ ರಚಿಸಿದರೂ ಆ ರಾಜನು ದೇಶದಿಂದ ಹೊರದೂಡಲ್ಪಟ್ಟನು, ರಮ್ಯವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾ ಮುನಿಯಂತಾದನು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಶತ್ರುಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯದಿಂದ ಅಸಿತನು ಸೋತು ಪರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದನು, ಅಲ್ಲಿ ಮುನಿಭಾವದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಸ್ವರ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಹದಿನಾರರವರೆಗೆ ಕೇವಲ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹದಿನೇಳರಿಂದ ಕಥೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಸ್ತಾರ ಅಕಾರಣವಲ್ಲ; ಅಸಿತನ ಸೋಲೂ ವನವಾಸವೂ ರಾಮನದೇ ಸ್ಥಿತಿಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲೂ ರಾಜನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾಗಿ ವನದಲ್ಲಿ ಮುನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು, ಆದರೂ ಅವನ ವಂಶ ಅದರಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪೃಥೂ’ ಎಂಬ ದೀರ್ಘಾಂತ ರೂಪವಿದೆ, ‘ಮಹಾರಾಜ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ರಾಮನಿಗೆ — ವಸಿಷ್ಠರು ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತಲೂ ಕೇಳುಗನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ಕಥೆ ಉಪದೇಶರೂಪವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಅಸಿತನ ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರು ಗರ್ಭಿಣಿಯರಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳು, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೂ ಕಮಲದಳನೇತ್ರೆಯೂ ಆದವಳು, ಉತ್ತಮ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಯಸಿ ದೇವತೆಗಳಂತಹ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಭಾರ್ಗವನಿಗೆ ವಂದಿಸಿದಳು; ಇನ್ನೊಬ್ಬಳಾದರೋ ಗರ್ಭನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಸವತಿಗೆ ವಿಷವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು. ಚ್ಯವನನೆಂಬ ಭಾರ್ಗವನು ಹಿಮವಂತನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದನು; ಕಾಲಿಂದಿ ಆ ಋಷಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದಳು. ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಆ ವಿಪ್ರನು ಪುತ್ರಜನ್ಮದ ವರವನ್ನು ಬಯಸಿದ ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವಿ, ನಿನಗೆ ಮಗನು ಹುಟ್ಟುವನು; ಅವನು ಮಹಾತ್ಮನು, ಲೋಕವಿಶ್ರುತನು, ಧಾರ್ಮಿಕನು, ಅತಿ ಭಯಂಕರನು, ವಂಶಕರ್ತನು, ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನು ಆಗುವನು.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಳು ಮುನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಅವನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಕಮಲದ ಒಳಭಾಗದಂತಹ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಮಗನನ್ನು ಹೆತ್ತಳು. ಗರ್ಭವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸವತಿ ಅವಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಆ ವಿಷದೊಡನೆಯೇ (‘ಗರ’ದೊಡನೆಯೇ) ಅವನು ಜನಿಸಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸಗರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು — ಹೀಗೆ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನ ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯೊಳಗೇ ಅಡಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯದಂತಿದೆ — ವಂಶವು ನಾಶದ ಅಂಚಿಗೆ ಬಂದಲ್ಲೇ ಅದು ಮತ್ತೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ವಿಷದೊಡನೆ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಬಾಲಕನು ಸಾಯಲಿಲ್ಲ, ವಂಶಕರ್ತನಾದನು; ಇದರಿಂದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶ ಹೊರಗಿನ ಉಪದ್ರವದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಅಸಿತ-ಕಾಲಿಂದಿಯರ ವೃತ್ತಾಂತ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಏಳು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ — ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಸ್ತಾರವೇ, ಕಥೆಯ ರಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಲಿಂದಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲೇ ಸ್ಫುಟವಾಗಿದೆ; ಮೂಲದಲ್ಲಾದರೋ ಅವಳನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ, ಉಳಿದೆಡೆ ‘ಒಬ್ಬಳು’, ‘ಅವಳು’, ‘ಪತ್ನಿ’ ಎಂಬ ಸರ್ವನಾಮಗಳಿಂದಲೇ ವ್ಯವಹರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅದೇ ಸಗರನೆಂಬ ರಾಜನು ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿ, ಅಗೆಯುವ ವೇಗದಿಂದ ಈ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಅಗೆಸಿದನು. ಸಗರನ ಮಗ ಅಸಮಂಜನಿದ್ದನೆಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ; ಪಾಪಕರ್ಮಿ ಎಂದು ಅವನನ್ನು ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ತಂದೆ ಹೊರಹಾಕಿದನು — ಇಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ತಂದೆ ಮಗನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದನು, ಆದರೆ ಕಾರಣ ಮಗನ ಪಾಪಕರ್ಮವೇ ಆಗಿತ್ತು, ಯಾವುದೋ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಬಂಧನವಲ್ಲ. ಅಸಮಂಜನ ವೀರ್ಯವಂತ ಮಗ ಅಂಶುಮಂತ, ಅಂಶುಮಂತನ ಮಗ ದಿಲೀಪ, ದಿಲೀಪನ ಮಗ ಭಗೀರಥ. ಭಗೀರಥನಿಂದ ಕಕುತ್ಸ್ಥ, ಅವನಿಂದಾಗಿ ಅವನ ವಂಶಜರು ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರು’ ಎನಿಸಿಕೊಂಡರು; ಕಕುತ್ಸ್ಥನ ಮಗ ರಘು, ಅವನಿಂದಾಗಿ ಅವರು ‘ರಾಘವರು’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನ ಎರಡು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ವಂಶದಿಂದಲೇ ವ್ಯುತ್ಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ, ಈ ಯುಕ್ತಿ ರಾಮನನ್ನು ಅವನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ರಘುವಿನ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಗ ಪ್ರವೃದ್ಧನು ನರಭಕ್ಷಕನಾದನು; ಅವನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕಲ್ಮಾಷಪಾದ’, ‘ಸೌದಾಸ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು; ಅವನು ಶಾಪದಿಂದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳು ನರಭಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದನು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕಲ್ಮಾಷಪಾದನ ಮಗ ಶಂಖಣ ಎಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ; ಅವನು ಆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರೂ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ನಾಶವಾದನು. ಶಂಖಣನ ಮಗ ಶೂರನೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ಸುದರ್ಶನ, ಸುದರ್ಶನನ ಮಗ ಅಗ್ನಿವರ್ಣ, ಅಗ್ನಿವರ್ಣನ ಮಗ ಶೀಘ್ರಗ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಗರನ ಸಮುದ್ರಖನನವನ್ನೂ ಭಗೀರಥನ ಹೆಸರನ್ನೂ ಕೇವಲ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವರ ವಿಸ್ತೃತ ಕಥೆಯನ್ನು ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿಲ್ಲ.

ಶೀಘ್ರಗನ ಮಗ ಮರು, ಮರುವಿನ ಮಗ ಪ್ರಶುಶ್ರುವ, ಪ್ರಶುಶ್ರುವನ ಮಗ ಮಹಾಮತಿ ಅಂಬರೀಷ. ಅಂಬರೀಷನ ಮಗ ಸತ್ಯವಿಕ್ರಮನಾದ ನಹುಷ, ನಹುಷನ ಮಗ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ನಾಭಾಗ. ನಾಭಾಗನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು — ಅಜ ಮತ್ತು ಸುವ್ರತ; ಅಜನ ಮಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥರಾಜ. ಹೀಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭದಿಂದ ದಶರಥನವರೆಗೆ ವಂಶವನ್ನು ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿ ಎಣಿಸಿ ವಸಿಷ್ಠರು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಆ ದಶರಥನ ಹಿರಿಯ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ನೀನೇ, “ರಾಮ” ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಜಗನ್ನೃಪನೇ, ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು, ಅದನ್ನು ನೋಡಿಕೊ.’ ಅನಂತರ ಅವರು ನಿಯಮವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಎಲ್ಲ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಲ್ಲೂ ಹಿರಿಯನೇ ರಾಜನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಹಿರಿಯನಿರುವಾಗ ಕಿರಿಯ ಮಗನು ರಾಜನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿರಿಯನನ್ನೇ ಅಭಿಷೇಕಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಅವರು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಆ ನೀನು ರಾಘವರ, ನಿನ್ನದೇ ಆದ ಸನಾತನ ಕುಲಧರ್ಮವನ್ನು ಇಂದು ನಾಶಮಾಡಬಾರದು; ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೇ, ಅಪಾರ ರತ್ನಗಳುಳ್ಳ, ಅಪಾರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳುಳ್ಳ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ ಆಳು.’ ಹೀಗೆ ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಮನದೇ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ — ಸನಾತನ ಕುಲಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಹಿಡಿಯುವವನು ಕುಲಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು. ಜಾಬಾಲಿಯ ಪ್ರಹಾರ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೇಲಿತ್ತು, ವಸಿಷ್ಠರ ಪ್ರಹಾರವಾದರೋ ರಾಮನ ಸ್ವಂತ ನಿಷ್ಠೆಯ ಮೇಲೆಯೇ. ಆದರೂ ಸರ್ಗ ತೀರ್ಮಾನದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಇದಕ್ಕೂ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವನು, ಮೂವರು ಗುರುಗಳ ಋಣವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವನು. ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಶೇಷವೇನೆಂದರೆ — ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಂಶಗಣನೆಯೇ, ತರ್ಕವಾದರೋ ಕೊನೆಯ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ; ಕಥೆಯೇ ಸ್ವತಃ ಪ್ರಮಾಣ ಎಂಬುದು ವಸಿಷ್ಠರ ಪದ್ಧತಿ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ജാബാലി സ്വയംതന്നെ തന്റെ നാസ്തികവചനം പിൻവലിച്ചു; എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് രാമന്റെ കോപം ശമിച്ചില്ല. ഈ സർഗത്തിൽ രാജപുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠൻ പ്രവേശിക്കുന്നു; മറ്റൊരു വഴിയിലൂടെ — വംശപരമ്പരയിലൂടെ — അതേ വിഷയം വീണ്ടും ഉന്നയിക്കുന്നു. രാമൻ കോപിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നു മനസ്സിലാക്കി അദ്ദേഹം ആദ്യം ജാബാലിയുടെ പക്ഷം സംരക്ഷിക്കുന്നു: ‘ജാബാലിയും ഈ ലോകത്തിലെ ഗതാഗതികൾ (ജനനമരണങ്ങൾ) അറിയുന്നവനാണ്; അങ്ങയെ മടക്കിക്കൊണ്ടുപോകാൻ ആഗ്രഹിച്ചുമാത്രമാണ് അദ്ദേഹം ഈ വാക്കു പറഞ്ഞത്, സ്വന്തം സിദ്ധാന്തമായിട്ടല്ല.’ ഇതിലൂടെ ബ്രാഹ്മണന്റെ മര്യാദ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു, രാമന്റെ കോപം ശാന്തമാക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം മൂലത്തിൽനിന്നുതന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു: ‘ലോകനാഥാ, ലോകത്തിന്റെ ഈ ഉത്പത്തി എന്നിൽനിന്നു മനസ്സിലാക്കൂ. ആദിയിൽ എല്ലാം ജലംമാത്രമായിരുന്നു; അതിൽത്തന്നെയാണ് ഭൂമി നിർമിക്കപ്പെട്ടത്. പിന്നെ ദേവതകളോടുകൂടി സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവ് ഉണ്ടായി. പിന്നീട് അദ്ദേഹം വരാഹമായി ജലത്തിൽ മുങ്ങിയ ഭൂമിയെ ഉയർത്തിയെടുത്തു; കൃതാത്മാക്കളായ പുത്രന്മാരോടൊപ്പം ലോകം മുഴുവൻ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്തു.’ ഇങ്ങനെ വസിഷ്ഠൻ തന്റെ ഉപദേശത്തിന്റെ ആധാരം സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തിൽത്തന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഈ ക്രമത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം വ്യക്തമാണ് — ജാബാലി ലോകത്തെ യുക്തികൊണ്ടുമാത്രം വ്യാഖ്യാനിച്ചു; വസിഷ്ഠനോ അതേ ലോകത്തെ ചരിത്രംകൊണ്ടു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. സൃഷ്ടിയോടൊപ്പംതന്നെ ആരംഭിച്ച വംശത്തിന്റെ കുലധർമം മനുഷ്യകല്പിതമല്ല; അതുകൊണ്ട് അതു തർക്കംകൊണ്ടു ഖണ്ഡിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ഈ യുക്തി രാമന്റെ സ്വന്തം യുക്തിയോടു ചേരുന്നു, കാരണം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമനും സനാതനമായ രാജവൃത്തത്തെത്തന്നെയാണ് പ്രമാണമാക്കിയത്. ഓർക്കേണ്ടതും ഇതാണ് — വസിഷ്ഠൻ പുരോഹിതൻ മാത്രമല്ല, ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലഗുരുവാണ്; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വായിൽനിന്നുള്ള വംശകഥയാണ് പ്രമാണരൂപമാകുന്നത്, മറ്റാരുടേതുമല്ല. സർഗാരംഭത്തിൽ ‘ക്രുദ്ധം’ (കോപിച്ചവനെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി രാമന്റെ മനോഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ കോപം ഇപ്പോഴും ശമിച്ചിട്ടില്ല; വസിഷ്ഠൻ അതു ശമിപ്പിക്കാനാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്.

പിന്നെ വസിഷ്ഠൻ പരമ്പര ക്രമമായി എണ്ണുന്നു. ആകാശത്തിൽനിന്നുദ്ഭവിച്ച ബ്രഹ്മാവ് ശാശ്വതനും നിത്യനും അവ്യയനുമാണ്; അദ്ദേഹത്തിൽനിന്നു മരീചി ജനിച്ചു, മരീചിയുടെ പുത്രൻ കശ്യപൻ. കശ്യപനിൽനിന്നു വിവസ്വാൻ ജനിച്ചു, വിവസ്വാനിൽനിന്നു വൈവസ്വതമനു സ്വയം. ആ മനുതന്നെ മുമ്പു പ്രജാപതിയായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രൻ ഇക്ഷ്വാകു. ‘സമൃദ്ധമായ ഈ ഭൂമി മനു ആദ്യമായി നൽകിയ ആ ഇക്ഷ്വാകുവിനെ അയോധ്യയിലെ ആദ്യരാജാവായി അറിയുക’ എന്നു വസിഷ്ഠൻ രാമനോടു നേരിട്ടു പറയുന്നു — ഇതിലൂടെ അയോധ്യയുടെ രാജ്യം ദശരഥനിൽനിന്നുമാത്രം വന്നതല്ല, വംശത്തിന്റെ ആദിദാനംതന്നെയാണെന്നും, അതിന്റെ ത്യാഗം പിതൃവചനപാലനംകൊണ്ടുമാത്രം സാധൂകരിക്കപ്പെടുന്നില്ലെന്നും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ പുത്രൻ ശ്രീമാനായ കുക്ഷി, കുക്ഷിയുടെ പുത്രൻ വീരനായ വികുക്ഷി, വികുക്ഷിയുടെ പുത്രൻ മഹാതേജസ്വിയും പ്രതാപവാനുമായ ബാണൻ, ബാണന്റെ പുത്രൻ മഹാബാഹുവും മഹാതപസ്വിയുമായ അനരണ്യൻ. അനരണ്യന്റെ രാജ്യത്തിൽ അനാവൃഷ്ടി ഉണ്ടായില്ല, ദുർഭിക്ഷം ഉണ്ടായില്ല; സജ്ജനശ്രേഷ്ഠനായ അദ്ദേഹം ഭരിക്കുമ്പോൾ ഒരു കള്ളൻപോലും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഇതു രാജാവിന്റെ ധർമപാലനത്തിന്റെ ഫലശ്രുതിയാണ് — ‘രാജാവ് എങ്ങനെയോ പ്രജകളും അങ്ങനെ’ എന്ന് കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻതന്നെ പറഞ്ഞതിന്റെ ഉദാഹരണം ഇവിടെ വംശത്തിൽനിന്നുതന്നെ ഉദ്ധരിക്കപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് വസിഷ്ഠൻ പുതിയ പ്രമാണം കൊണ്ടുവരുന്നില്ല, രാമന്റെതന്നെ പ്രമാണത്തെ അദ്ദേഹത്തിനെതിരായി തിരിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ ആചരണം പ്രജകളിൽ ഫലിക്കുമെങ്കിൽ, രാജ്യത്യാഗവും പ്രജകളിൽ ഫലിക്കും. ഇവിടെ ‘നിത്യ അവ്യയഃ’ എന്ന പദങ്ങൾക്കിടയിൽ സ്വരസന്ധി ചെയ്തിട്ടില്ല; ഈ ആർഷമായ വിരാമം അച്ചടിയിലും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും ഒരുപോലെയാണ്; അതുകൊണ്ട് അച്ചടിച്ചതുപോലെതന്നെ നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു.

അനരണ്യനിൽനിന്നു പൃഥു എന്ന രാജാവ് ജനിച്ചു; പൃഥുവിൽനിന്നു മഹാതേജസ്വിയായ ത്രിശങ്കു ഉണ്ടായി; ആ വീരൻ സത്യവചനത്താൽത്തന്നെ ശരീരത്തോടെ സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ച സത്യമാഹാത്മ്യം ഇവിടെ വംശത്തിന്റെതന്നെ ചരിത്രത്താൽ സമർഥിക്കപ്പെടുന്നു, നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ത്രിശങ്കുവിന്റെ പുത്രൻ മഹായശസ്വിയായ ധുന്ധുമാരൻ, അദ്ദേഹത്തിൽനിന്നു മഹാതേജസ്വിയായ യുവനാശ്വൻ, യുവനാശ്വനിൽനിന്നു ശ്രീമാനായ മാന്ധാതാവ്, മാന്ധാതാവിന്റെ പുത്രൻ സുസന്ധി. സുസന്ധിക്കു രണ്ടു പുത്രന്മാർ — ധ്രുവസന്ധിയും പ്രസേനജിത്തും. ധ്രുവസന്ധിയുടെ പുത്രൻ യശസ്വിയും ശത്രുസൂദനനുമായ ഭരതൻ; മഹാബാഹുവായ ഭരതനിൽനിന്ന് അസിതൻ എന്നൊരാൾ ജനിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിനു പ്രതിരാജാക്കന്മാരായ ശത്രുക്കൾ ഉണ്ടായി — ഹൈഹയരും താലജംഘരും ശൂരരായ ശശബിന്ദുക്കളും. യുദ്ധത്തിൽ അവർക്കെല്ലാം എതിരെ വ്യൂഹം ചമച്ചിട്ടും ആ രാജാവ് നാടുകടത്തപ്പെട്ടു; രമ്യമായ ശ്രേഷ്ഠപർവതത്തിൽ രമിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം മുനിയെപ്പോലെ കഴിഞ്ഞു. ശത്രുക്കളുടെ ആധിക്യത്താൽ പരാജിതനായ അസിതൻ അന്യദേശത്തേക്കു പോയി, അവിടെ മുനിഭാവത്തിൽ പരമാത്മാവിനെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ഇവിടെ വ്യക്തമായി പറയുന്നു. ഇവിടെ കഥയുടെ സ്വരം മാറുന്നു — പതിനൊന്നുമുതൽ പതിനാറുവരെ ശ്ലോകങ്ങളിൽ പേരുകൾ മാത്രം എണ്ണപ്പെടുമ്പോൾ, പതിനേഴാം ശ്ലോകംമുതൽ കഥ വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ വിസ്തരണം അകാരണമല്ല; അസിതന്റെ പരാജയവും വനവാസവും രാമന്റെതന്നെ അവസ്ഥയുടെ പ്രതിബിംബംപോലെയാണ്, കാരണം അവിടെയും രാജാവ് രാജ്യത്തുനിന്നു ഭ്രഷ്ടനായി വനത്തിൽ മുനിവൃത്തി ആശ്രയിച്ചു; എന്നിട്ടും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വംശം അതുകൊണ്ട് മുറിഞ്ഞുപോയില്ല. ഇവിടെ ‘പൃഥൂ’ എന്ന ദീർഘാന്തരൂപവും രാമനോടുള്ള ‘മഹാരാജാ’ എന്ന സംബോധനയുമുണ്ട് — കഥ പറയുമ്പോഴും വസിഷ്ഠൻ കേൾവിക്കാരനെ വീണ്ടും വീണ്ടും സ്പർശിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് കഥ ഉപദേശരൂപമായിത്തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു.

അസിതന്റെ രണ്ടു ഭാര്യമാർ ഗർഭിണികളായിരുന്നുവെന്നു കേൾക്കുന്നു. അവരിൽ ഒരുവൾ — മഹാഭാഗയും താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവളുമായവൾ — ഉത്തമനായ ഒരു പുത്രനെ ആഗ്രഹിച്ച് ദേവതേജസ്സുള്ള ഭാർഗവനെ വന്ദിച്ചു; മറ്റവളോ ഗർഭം നശിപ്പിക്കാനായി സപത്നിക്കു വിഷം കൊടുത്തു. ച്യവനൻ എന്ന ഭാർഗവൻ ഹിമവാനെ ആശ്രയിച്ചു കഴിയുകയായിരുന്നു; ആ ഋഷിയെ കാളിന്ദി സമീപിച്ച് നമസ്കരിച്ചു. പ്രീതനായ ആ ബ്രാഹ്മണൻ പുത്രജന്മത്തിനു വരം ആഗ്രഹിച്ച അവളോടു പറഞ്ഞു: ‘ദേവീ, നിനക്കു പുത്രനുണ്ടാകും — മഹാത്മാവും ലോകപ്രസിദ്ധനും ധാർമികനും അതിഭീമനും വംശം നിലനിർത്തുന്നവനും ശത്രുസൂദനനുമായവൻ.’ അതു കേട്ട് അവൾ മുനിയെ പ്രദക്ഷിണം വച്ച്, അദ്ദേഹത്തോടു യാത്ര ചോദിച്ച്, വീട്ടിൽ വന്ന് താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളും താമരയുടെ ഉൾഭാഗംപോലുള്ള പ്രഭയുമുള്ള ഒരു പുത്രനെ പ്രസവിച്ചു. ഗർഭം നശിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് സപത്നി അവൾക്കു നൽകിയ വിഷത്തോടുകൂടിത്തന്നെ (ഗരത്തോടുകൂടി) അവൻ ജനിച്ചതിനാൽ ‘സഗരൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായി — ഇങ്ങനെ പേരിന്റെ നിർവചനം കഥയിൽത്തന്നെ ഉൾച്ചേർന്നിരിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗം സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയംപോലെയാണ് — വംശം നാശത്തിന്റെ അടുത്തെത്തിയിടത്തുതന്നെ അതു വീണ്ടും വളർന്നു. വിഷത്തോടൊപ്പം ജനിച്ചിട്ടും ആ കുട്ടി മരിച്ചില്ല, വംശം നിലനിർത്തുന്നവനായി; ബാഹ്യമായ ഉപദ്രവത്താൽ ഇക്ഷ്വാകുവംശം മുറിഞ്ഞുപോകുന്നില്ല എന്ന് ഇതിലൂടെ ധ്വനിക്കുന്നു. അസിതന്റെയും കാളിന്ദിയുടെയും ഈ വൃത്താന്തം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഏഴ് അർധശ്ലോകങ്ങൾ കുറവാണ് — ഇതു വൾഗേറ്റിന്റെ മാത്രം വിസ്തരണമാണ്, അതു കഥയുടെ രസം വർധിപ്പിക്കുന്നു. കാളിന്ദി എന്ന പേര് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിലാണ് വ്യക്തമാകുന്നത്; മൂലത്തിൽ ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ഒരിക്കൽമാത്രമേ അവൾ പേരുചൊല്ലി നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നുള്ളൂ; മറ്റിടങ്ങളിൽ ‘ഒരുവൾ’, ‘അവൾ’, ‘പത്നി’ എന്നിങ്ങനെ സർവനാമംകൊണ്ടുമാത്രം പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു.

പർവദിനത്തിൽ യജ്ഞം ചെയ്ത്, കുഴിക്കലിന്റെ വേഗംകൊണ്ട് ഈ പ്രജകളെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് പുത്രന്മാരെക്കൊണ്ടു സമുദ്രം കുഴിപ്പിച്ച രാജാവ് ആ സഗരൻതന്നെയാണ്. സഗരന്റെ പുത്രൻ അസമഞ്ജനായിരുന്നുവെന്നു നാം കേട്ടിട്ടുണ്ട്; പാപകർമിയായതിനാൽ ജീവിച്ചിരിക്കെത്തന്നെ പിതാവ് അവനെ പുറത്താക്കി — ഇവിടെ വസിഷ്ഠൻ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ദൃഷ്ടാന്തം അവതരിപ്പിക്കുന്നു: പിതാവ് പുത്രനെ രാജ്യത്തുനിന്നു പുറത്താക്കി, എന്നാൽ അവിടെ കാരണം പുത്രന്റെ പാപകർമംതന്നെയായിരുന്നു, ഏതെങ്കിലും പ്രതിജ്ഞയുടെ ബന്ധനമായിരുന്നില്ല. അസമഞ്ജന്റെ വീര്യവാനായ പുത്രൻ അംശുമാൻ, അംശുമാന്റെ പുത്രൻ ദിലീപൻ, ദിലീപന്റെ പുത്രൻ ഭഗീരഥൻ. ഭഗീരഥനിൽനിന്ന് കകുത്സ്ഥൻ; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരിലാണ് വംശജർ ‘കാകുത്സ്ഥർ’ എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്; കകുത്സ്ഥന്റെ പുത്രൻ രഘു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരിൽ അവർ ‘രാഘവർ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു — രാമന്റെ പ്രസിദ്ധമായ രണ്ടു പേരുകളും ഇവിടെ വംശത്തിൽനിന്നുതന്നെ നിഷ്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഈ യുക്തി രാമനെ സ്വന്തം പേരുകൊണ്ടുതന്നെ ബന്ധിക്കുന്നു. രഘുവിന്റെ തേജസ്വിയായ പുത്രൻ വളർന്ന് നരഭോജിയായിത്തീർന്നു; അവൻ ഭൂമിയിൽ ‘കല്മാഷപാദൻ’, ‘സൗദാസൻ’ എന്നിങ്ങനെ പ്രസിദ്ധനായി; ശാപംമൂലം അവൻ ഏതാനും വർഷം നരഭോജിയായിരുന്നുവെന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം പറയുന്നു. കല്മാഷപാദന്റെ പുത്രൻ ശംഖണനായിരുന്നുവെന്നു നാം കേട്ടിട്ടുണ്ട്; പ്രസിദ്ധമായ വീര്യം നേടിയിട്ടും അവൻ സൈന്യത്തോടൊപ്പം നശിച്ചു. ശംഖണന്റെ പുത്രൻ ശൂരനും ശ്രീമാനുമായ സുദർശനൻ, സുദർശനന്റെ പുത്രൻ അഗ്നിവർണൻ, അഗ്നിവർണന്റെ പുത്രൻ ശീഘ്രഗൻ. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ സഗരന്റെ സമുദ്രഖനനവും ഭഗീരഥന്റെ പേരും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുക മാത്രമേ ചെയ്യുന്നുള്ളൂ; അവയുടെ വിസ്തൃതമായ കഥ ബാലകാണ്ഡത്തിൽ മുമ്പുതന്നെ പറഞ്ഞിട്ടുള്ളതിനാൽ ഇവിടെ ആവർത്തിക്കുന്നില്ല.

ശീഘ്രഗന്റെ പുത്രൻ മരു, മരുവിന്റെ പുത്രൻ പ്രശുശ്രുവൻ, പ്രശുശ്രുവന്റെ പുത്രൻ മഹാബുദ്ധിമാനായ അംബരീഷൻ. അംബരീഷന്റെ പുത്രൻ സത്യവിക്രമനായ നഹുഷൻ, നഹുഷന്റെ പുത്രൻ പരമധാർമികനായ നാഭാഗൻ. നാഭാഗനു രണ്ടു പുത്രന്മാർ — അജനും സുവ്രതനും; അജന്റെ പുത്രൻ ധർമാത്മാവായ ദശരഥരാജാവ്. ഇങ്ങനെ സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭംമുതൽ ദശരഥൻവരെയുള്ള വംശം മുറിയാതെ എണ്ണിയിട്ട് വസിഷ്ഠൻ നിഗമനം ചെയ്യുന്നു: ‘ആ ദശരഥന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ അവകാശി ‘രാമൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ അങ്ങുതന്നെയാണ്; അതുകൊണ്ട് ലോകരാജാവേ, അങ്ങയുടെ സ്വന്തം രാജ്യം സ്വീകരിക്കൂ, അതിനെ സംരക്ഷിക്കൂ.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം നിയമംതന്നെ പറയുന്നു: ‘എല്ലാ ഇക്ഷ്വാകുക്കളിലും ആദ്യജാതൻതന്നെയാണ് രാജാവാകുന്നത്; ആദ്യജാതൻ ഉണ്ടായിരിക്കെ ഇളയ പുത്രൻ രാജാവാകുന്നില്ല, ജ്യേഷ്ഠൻ മാത്രമേ അഭിഷിക്തനാകൂ.’ ഒടുവിൽ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ അദ്ദേഹം യാചിക്കുന്നു: ‘രാഘവന്മാരുടെ, അങ്ങയുടെതന്നെ, സനാതനമായ കുലധർമം ഇന്ന് അങ്ങ് നശിപ്പിക്കരുത്; മഹായശസ്വീ, അനേകം രത്നങ്ങളും അനേകം രാഷ്ട്രങ്ങളുമുള്ള ഭൂമിയെ പിതാവിനെപ്പോലെ ഭരിക്കൂ.’ ഇങ്ങനെ വസിഷ്ഠൻ രാമന്റെതന്നെ യുക്തി ഏറ്റെടുക്കുന്നു — സനാതനമായ കുലധർമത്തെ പ്രമാണമാക്കുന്നവൻ കുലധർമപ്രകാരംതന്നെ രാജ്യം സ്വീകരിക്കേണ്ടവനാണ്. ജാബാലിയുടെ പ്രഹരം ശാസ്ത്രങ്ങളിലായിരുന്നു; വസിഷ്ഠന്റെ പ്രഹരമോ രാമന്റെ സ്വന്തം നിഷ്ഠയിൽത്തന്നെ. എന്നിട്ടും സർഗം തീർപ്പോടെ അവസാനിക്കുന്നില്ല; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ ഇതിനും മറുപടി നൽകും, മൂന്നു ഗുരുക്കന്മാരോടുള്ള ഋണം ഓർമിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും. ഈ സർഗത്തിന്റെ വിശേഷം — എല്ലായിടത്തും വംശഗണനമാത്രം, തർക്കമോ ഒടുവിൽ ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽമാത്രം; കഥതന്നെയാണ് പ്രമാണം എന്നതാണ് വസിഷ്ഠന്റെ രീതി. മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതാണ്.

In the previous sarga Jābāli had himself withdrawn his unbeliever's words, but Rāma's anger had not subsided. In this sarga the royal priest Vasiṣṭha steps in and raises the same matter again by another road: the tradition of the family line. Seeing that Rāma was angry, he first defended Jābāli: "Jābāli too knows how beings come and go in this world; he said these words only because he wanted to turn you back, not as his own conviction." So the dignity of a brahmin was protected and Rāma's anger was calmed. Then he began from the very beginning: "Lord of the world, learn from me how this world came to be. In the beginning all was water, and in it the earth was formed. Then self-existent Brahmā came into being with the gods. He took the form of a boar, raised up the earth from the water, and with his sons of perfected spirit created the whole world." So Vasiṣṭha lays the foundation of his teaching at the beginning of creation. The purpose is clear: Jābāli explained the world by reasoning alone, while Vasiṣṭha explains it through history. The duty of a house whose line began with creation itself was not made up by men and cannot be overthrown by argument. This fits Rāma's own reasoning, for in the last sarga he too appealed to the eternal conduct of kings. And Vasiṣṭha was not only the priest but the family preceptor of the Ikṣvākus, so from his lips the story of the line carries authority as from no one else's.

Then Vasiṣṭha counted the succession in order. "Brahmā, born of space, is everlasting, eternal and imperishable. From him Marīci was born, and Marīci's son was Kaśyapa. From Kaśyapa came Vivasvān, and from Vivasvān Manu Vaivasvata himself. That Manu was the first lord of creatures, and his son was Ikṣvāku. Know that Ikṣvāku, to whom Manu first gave this prosperous earth, was the first king in Ayodhyā." With this, addressed straight to Rāma, he establishes that the kingdom of Ayodhyā did not come merely from Daśaratha but was the line's first endowment, which cannot be given up merely to keep a father's word. "Ikṣvāku's son was the illustrious Kukṣi, Kukṣi's the hero Vikukṣi, Vikukṣi's the splendid and valiant Bāṇa, and Bāṇa's the mighty-armed Anaraṇya of great austerity. In his reign there was no drought and no famine, and under that best of good kings there was not a single thief." This is the reward of a king's righteousness — as the king is, so are the people, as Rāma himself said in the last sarga, and here an example is drawn from the family line. So Vasiṣṭha brings no new proof but turns Rāma's own proof against him: if a king's conduct bears fruit among his people, then giving up the kingdom will bear fruit among them too.

"From Anaraṇya, great king, came King Pṛthu, and from Pṛthu the splendid Triśaṅku, a hero who went to heaven in his own body by the power of his truthful word." The greatness of truth that Rāma described at length in the last sarga is here upheld, not denied, by the history of the line. "Triśaṅku's son was the famous Dhundhumāra, his son the splendid Yuvanāśva, Yuvanāśva's son the illustrious Māndhātā, and Māndhātā's son Susandhi. Susandhi had two sons, Dhruvasandhi and Prasenajit. Dhruvasandhi's famous son was Bharata, destroyer of foes, and from mighty-armed Bharata was born one called Asita. Rival kings rose against him as enemies — the Haihayas, the Tālajaṅghas and the valiant Śaśabindus. Though he drew up his forces against them all in battle, the king was driven into exile, and he lived contentedly like a sage on a fine mountain." Here the tone of the story changes: up to now only names were counted, but from this point the tale opens out. The expansion has its reason: Asita's defeat and forest life are almost a reflection of Rāma's own situation, for there too a king fell from his kingdom and took up a sage's life in the forest, yet his line was not cut off. Even while telling his tale, Vasiṣṭha keeps addressing his listener as "great king", so the story stays a lesson.

"Tradition says that two of Asita's wives were with child. One of them, a greatly blessed, lotus-eyed lady longing for an excellent son, went and bowed to the godlike Bhārgava; the other gave her co-wife poison to destroy the child in her womb. The Bhārgava called Cyavana was living near the Himālaya, and Kālindī went to that sage and saluted him. Pleased, the brahmin said to her, who wanted a boon about the birth of a son: 'Lady, you shall have a son, a great soul famous throughout the world, righteous, formidable, founder of the line and slayer of his foes.' Hearing this she walked round the sage, took her leave and went home, and there she gave birth to a son with eyes like lotus petals and a glow like the heart of a lotus. Because he was born together with the poison, gara, that her co-wife had given her to kill the child in her womb, he became known as Sagara." So the explanation of the name is part of the story itself. This passage is like the heart of the sarga: just where the line came close to destruction, it grew again. The child born with poison did not die but became the founder of the line — a hint that the Ikṣvāku line is not destroyed by harm from outside.

"He was the king called Sagara who, consecrated for a sacrifice on the festival day, had his sons dig out the ocean, terrifying all these creatures with the violence of the digging. Sagara's son, we have heard, was Asamañja, whom his father banished while he still lived because he did evil deeds." Here Vasiṣṭha offers a subtle example: a father did banish a son from the kingdom, but the reason was the son's evil deeds, not the bond of any promise. "Asamañja's son was the valiant Aṃśumān, Aṃśumān's son was Dilīpa, and Dilīpa's son was Bhagīratha. From Bhagīratha came Kakutstha, after whom his descendants are called Kākutsthas; Kakutstha's son was Raghu, after whom they are called Rāghavas." Both of Rāma's familiar names are derived here from the line, and the argument binds Rāma by his own name. "Raghu's splendid son became, when grown, an eater of men" — for some years, under a curse — "and was known on earth as Kalmāṣapāda and Saudāsa. Kalmāṣapāda's son, we have heard, was Śaṅkhaṇa, who for all his famous prowess perished with his army. Śaṅkhaṇa's son was the valiant, illustrious Sudarśana, Sudarśana's son Agnivarṇa, and Agnivarṇa's son Śīghraga." Sagara's digging of the ocean and Bhagīratha's name are only touched on here; their full story was told earlier, in the Bāla Kāṇḍa, and is not repeated.

"Śīghraga's son was Maru, Maru's Praśuśruva, and Praśuśruva's the wise Ambarīṣa. Ambarīṣa's son was Nahuṣa of true valour, and Nahuṣa's the supremely righteous Nābhāga. Nābhāga had two sons, Aja and Suvrata, and Aja's son was the righteous King Daśaratha." Having counted the unbroken line from creation to Daśaratha, Vasiṣṭha drew his conclusion: "You are his eldest heir, famed by the name of Rāma; so take your own kingdom, ruler of the world, and watch over it." Then he stated the rule: "Among all the Ikṣvākus it is the first-born who becomes king; while the elder lives, the younger son does not become king — it is the eldest who is consecrated." And finally, in a longer metre, he pleaded: "You must not today destroy the ancient family law of the Rāghavas, your own. Rule this earth, rich in jewels and in realms, as your father did, you of great fame." So Vasiṣṭha takes up Rāma's own argument: one who upholds the eternal family law ought to take the kingdom by that very law. Jābāli attacked the scriptures; Vasiṣṭha's blow falls on Rāma's own loyalty. The special feature of this sarga is that it is almost all genealogy, with the argument confined to the very end; the story itself is the proof, and that is Vasiṣṭha's method. Yet the sarga does not end in a decision; in the next Rāma will answer this too, reminding them of the debt owed to one's three gurus.