पूर्वस्मिन् सर्गे रामः भरतं बहुभिः धर्मवचनैः आश्वासितवान्, ‘त्वं राजा भव, अहं वन्यमृगाणाम्’ इति च उक्तवान्। अस्मिन् सर्गे नूतनः वक्ता प्रविशति — जाबालिः नाम ब्राह्मणोत्तमः, दशरथस्य सभायां स्थितः। सः भरतम् आश्वासयन्तं धर्मज्ञं रामं दृष्ट्वा धर्मापेतं वचनम् आरभते। ‘साधु राघव, तव बुद्धिः प्राकृतस्य नरस्य इव निरर्थिका मा भूत्; त्वं हि आर्यबुद्धिः तपस्वी च’ इति सः उपक्रमते। ततः स्वमतस्य मूलं निवेदयति — ‘कः कस्य पुरुषः बन्धुः? केन सह कस्य किम् आप्यम्? जन्तुः एकः एव जायते, एकः एव विनश्यति। अतः यः नरः ‘इयं मे माता, अयं मे पिता’ इति सज्जति, सः उन्मत्तः इव ज्ञेयः; अत्र कस्यचित् किमपि न अस्ति।’ एवं सः सम्बन्धानाम् एव वास्तविकतां प्रतिषेधति; यदि मातापित्रोः सम्बन्धः एव न अस्ति, तर्हि पितुः आज्ञायाः बन्धनम् अपि स्वयम् एव शिथिलं भवेत् — एषः अस्य भाषणस्य गूढः अभिप्रायः। कविः अत्र जाबालेः विशेषणं ‘ब्राह्मणोत्तमः’ इति स्थापयति, वचनं च ‘धर्मापेतम्’ इति — श्रोतुः बुद्धौ पूर्वम् एव निर्णयः स्थाप्यते, यत् एतत् वचनं शास्त्रसम्मतं न।

ततः जाबालिः दृष्टान्तेन स्वमतं दृढीकरोति। यथा कश्चित् नरः ग्रामान्तरं गच्छन् मार्गे बहिः कुत्रचित् वसति, अपरेऽहनि च तम् आवासं त्यक्त्वा प्रतिष्ठते, तथैव मनुष्याणां पिता माता गृहं वसु च आवासमात्रम्; तत्र सज्जनाः न सज्जन्ते। ‘अतः हे नरोत्तम, पित्र्यं राज्यं त्यक्त्वा त्वम् एतं कापथं दुःखं विषमं बहुकण्टकं च मार्गम् आस्थातुं न अर्हसि। समृद्धायाम् अयोध्यायाम् आत्मानम् अभिषिञ्च; प्रोषितभर्तृका नारी इव एकवेणीधरा नगरी त्वां सम्प्रतीक्षते। पार्थिवात्मज, महार्हान् राजभोगान् अनुभवन् शक्रः त्रिविष्टपे इव अयोध्यायां विहर।’ अन्ते सः सम्बन्धस्य निषेधं पितरि एव प्रयुङ्क्ते — ‘दशरथः ते कश्चित् न आसीत्, त्वं च तस्य कश्चित् न; अन्यः सः राजा, अन्यः त्वम्; तस्मात् यत् उच्यते तत् कुरु।’ अयम् एव जाबालेः भाषणस्य केन्द्रबिन्दुः — पूर्वोक्तः सिद्धान्तः अधुना साक्षात् दशरथे प्रयुज्यते, येन ‘पितुः वचनं पालनीयम्’ इति रामस्य सर्वः निश्चयः निर्मूलः स्यात्। स्मर्तव्यं च — यां नगरीं जाबालिः वर्णयति, सा एव नगरी पूर्वं रामस्य निर्गमनेन शून्या जाता।

अनन्तरं जाबालिः पितृत्वम् एव देहमात्रं गणयति — ‘पिता जन्तोः बीजमात्रम्; ऋतुमत्या मात्रा संयुक्तं शुक्रं शोणितं च — एतत् एव इह पुरुषस्य जन्म। सः नृपतिः यत्र गन्तव्यं तत्र गतः; एषा भूतानां स्वाभाविकी प्रवृत्तिः; त्वं तु मिथ्या एव विहन्यसे। ये ये अर्थं धर्मं च परं मन्यन्ते, तेषाम् एव अहं शोचामि, न इतरेषाम्; ते हि इह दुःखं प्राप्य प्रेत्य विनाशम् एव लेभिरे।’ ततः सः श्राद्धकर्म परीक्षते — ‘अष्टकादिश्राद्धेषु पितरः देवताः इति मत्वा अयं जनः प्रसृतः; किन्तु अन्नस्य उपद्रवम् एव पश्य; मृतः किम् अशिष्यति? यदि इह अन्येन भुक्तम् अन्यस्य देहं गच्छेत्, तर्हि प्रवसतां कृते श्राद्धम् एव दद्यात्, पथि अशनं च न आवश्यकं भवेत्।’ एषा तर्कपद्धतिः लौकिकी एव — यत् दृश्यते तत् एव प्रमाणम्, अदृष्टं तु न प्रमाणम् इति। हिन्दीभाष्यम् अपि अत्र ‘मृतः मनुष्यः किं नाम भक्षयिष्यति’ इति एतम् एव परिहासम् अनुसरति। एकादशः श्लोकः, यत्र जन्म शुक्रशोणितसंयोगमात्रम् इति उच्यते, समीक्षितसंस्करणे न विद्यते; सः वुल्गेटस्य एव विशेषः।

उपसंहारे जाबालिः शास्त्राणाम् एव प्रामाण्यं निराकरोति — ‘‘यजस्व, देहि, दीक्षस्व, तपः तप्यस्व, संत्यज’ इति एते ग्रन्थाः मेधाविभिः दानसंवननाय एव कृताः, न तु परलोकसत्यत्वात्।’ ततः सः स्वसिद्धान्तं स्पष्टं वदति — ‘हे महामते, ‘परं किमपि न अस्ति’ इति एतत् एव बुद्धौ कुरु; यत् प्रत्यक्षं तत् आतिष्ठ, परोक्षं च पृष्ठतः कुरु।’ अन्ते सः लोकव्यवहारम् एव प्रमाणीकरोति — ‘सर्वलोकनिदर्शिनीं सतां बुद्धिं पुरस्कृत्य भरतेन प्रसादितः सन् त्वं राज्यं निगृह्णीष्व।’ अत्र ‘सतां बुद्धिः’ इति पदेन सः स्वमतम् एव सत्पुरुषाणां मतत्वेन उपस्थापयति — एतत् एव पदं रामः उत्तरसर्गे प्रतिगृह्य विपरीतम् अर्थं दर्शयिष्यति। एवं सर्गः नास्तिकवादस्य पूर्णेन आवेदनेन समाप्यते; उत्तरसर्गे तु रामः एतत् सर्वं खण्डयिष्यति।

మునుపటి సర్గలో రాముడు భరతుని అనేక ధర్మవచనాలతో ఊరడించాడు, ‘నీవు రాజువు కా, నేను అడవి మృగాలకు’ అని కూడా అన్నాడు. ఈ సర్గలో కొత్త వక్త ప్రవేశిస్తాడు — దశరథుని సభలో ఉన్న జాబాలి అనే బ్రాహ్మణోత్తముడు. భరతుని ఊరడిస్తున్న ధర్మజ్ఞుడైన రాముని చూసి అతడు ధర్మవిరుద్ధమైన మాట మొదలుపెడతాడు. ‘బాగుంది రాఘవా, నీ బుద్ధి సామాన్య మనిషి బుద్ధిలా నిరర్థకం కాకూడదు; నీవు ఆర్యబుద్ధి గలవాడవు, తపస్వివి’ అని అతడు ప్రారంభిస్తాడు. తరువాత తన మతానికి మూలాన్ని నివేదిస్తాడు — ‘ఏ పురుషుడు ఎవనికి బంధువు? ఎవనితో ఎవనికి ఏమి పొందదగినది? ప్రాణి ఒంటరిగానే పుడతాడు, ఒంటరిగానే నశిస్తాడు. కాబట్టి ‘ఈమె నా తల్లి, ఇతడు నా తండ్రి’ అని ఆసక్తుడయ్యే మనిషిని ఉన్మత్తునిగానే తెలుసుకోవాలి; ఇక్కడ ఎవనికీ ఏదీ లేదు.’ ఇలా అతడు సంబంధాల వాస్తవికతనే నిరాకరిస్తాడు; తల్లిదండ్రుల సంబంధమే లేకపోతే తండ్రి ఆజ్ఞ బంధనం కూడా దానంతట అదే సడలిపోతుంది — ఇదే ఈ ప్రసంగంలోని గూఢమైన అభిప్రాయం. కవి ఇక్కడ జాబాలికి ‘బ్రాహ్మణోత్తముడు’ అనే విశేషణాన్నీ, అతని మాటకు ‘ధర్మాపేతం’ (ధర్మం లేనిది) అనే విశేషణాన్నీ నిలుపుతాడు — శ్రోత బుద్ధిలో ముందుగానే నిర్ణయం స్థిరపడుతుంది, ఈ మాట శాస్త్రసమ్మతం కాదని.

తరువాత జాబాలి ఒక దృష్టాంతంతో తన మతాన్ని దృఢపరుస్తాడు. మరొక గ్రామానికి వెళ్తున్న మనిషి దారిలో ఎక్కడో బయట బస చేసి, మరునాడు ఆ బసను విడిచి బయలుదేరినట్లే, మనుష్యులకు తండ్రీ, తల్లీ, ఇల్లూ, సంపదా కేవలం బసలు మాత్రమే; సత్పురుషులు వాటిలో ఆసక్తులు కారు. ‘కాబట్టి నరోత్తమా, తండ్రి నుంచి వచ్చిన రాజ్యాన్ని విడిచి, దుఃఖకరమూ, ఎగుడుదిగుడైనదీ, ముళ్ళతో నిండినదీ అయిన ఈ చెడ్డ దారిని నీవు ఆశ్రయించదగవు. సమృద్ధమైన అయోధ్యలో నిన్ను నీవు అభిషేకించుకో; భర్త దూరదేశంలో ఉన్న స్త్రీలా ఒకే జడ ధరించి ఆ నగరం నీకోసం ఎదురుచూస్తున్నది. రాజకుమారా, మిక్కిలి విలువైన రాజభోగాలను అనుభవిస్తూ, స్వర్గంలో ఇంద్రునిలా అయోధ్యలో విహరించు.’ చివరకు అతడు సంబంధ నిరాకరణను తండ్రికే అన్వయిస్తాడు — ‘దశరథుడు నీకు ఏమీ కాడు, నీవూ ఆయనకు ఏమీ కావు; ఆ రాజు వేరు, నీవు వేరు; కాబట్టి చెప్పినది చేయి.’ ఇదే జాబాలి ప్రసంగానికి కేంద్రబిందువు — ఇంతకుముందు చెప్పిన సిద్ధాంతం ఇప్పుడు నేరుగా దశరథునికి అన్వయించబడుతుంది, దానితో ‘తండ్రి మాటను పాలించాలి’ అనే రాముని నిశ్చయమంతా నిర్మూలమవుతుందని. గుర్తుంచుకోవలసింది — జాబాలి వర్ణిస్తున్న నగరమే ఇదివరకు రాముని నిష్క్రమణతో శూన్యమైనది.

తరువాత జాబాలి పితృత్వాన్నే దేహమాత్రంగా లెక్కిస్తాడు — ‘తండ్రి ప్రాణికి కేవలం బీజం మాత్రమే; ఋతుమతి అయిన తల్లితో కలిసిన శుక్రమూ శోణితమూ — ఇదే ఇక్కడ పురుషుని జన్మ. ఆ రాజు వెళ్ళవలసిన చోటికి వెళ్ళాడు; ఇది ప్రాణుల స్వాభావికమైన ప్రవృత్తి; నీవు మాత్రం అనవసరంగా బాధపడుతున్నావు. అర్థాన్నీ ధర్మాన్నీ పరమమని భావించేవారి గురించే నేను శోకిస్తాను, ఇతరుల గురించి కాదు; వారు ఇక్కడ దుఃఖాన్ని పొంది, మరణానంతరం వినాశనాన్నే పొందారు.’ తరువాత అతడు శ్రాద్ధకర్మను పరీక్షిస్తాడు — ‘అష్టక మొదలైన శ్రాద్ధాలలో పితరులు దేవతలని భావించి ఈ జనులు ప్రవర్తిస్తున్నారు; కాని అన్నం వృథా కావడమే చూడు; మరణించినవాడు ఏమి తింటాడు? ఇక్కడ ఒకరు తిన్నది మరొకరి దేహానికి చేరేటట్లయితే, ప్రయాణికుల కోసం శ్రాద్ధమే పెట్టవచ్చు, దారిలో భోజనం అవసరమే ఉండదు.’ ఈ తర్కపద్ధతి లౌకికమైనదే — కనిపించేదే ప్రమాణం, కనిపించనిది ప్రమాణం కాదు అని. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఇక్కడ ‘అయ్యో, చనిపోయిన మనిషి ఏమి తింటాడు?’ అంటూ ఇదే పరిహాసాన్ని అనుసరిస్తుంది. జన్మ కేవలం శుక్రశోణితాల సంయోగమని చెప్పే పదకొండవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; అది వల్గేట్ పాఠపు విశేషమే.

ఉపసంహారంలో జాబాలి శాస్త్రాల ప్రామాణ్యాన్నే నిరాకరిస్తాడు — ‘‘యజ్ఞం చేయి, దానం చేయి, దీక్ష వహించు, తపస్సు చేయి, సన్యసించు’ అనే ఈ గ్రంథాలు దానం రాబట్టడానికే మేధావులచేత రచించబడ్డాయి, పరలోకం సత్యమైనది కాబట్టి కాదు.’ తరువాత అతడు తన సిద్ధాంతాన్ని స్పష్టంగా చెబుతాడు — ‘మహామతీ, ‘పరమైనది ఏదీ లేదు’ అనే దాన్నే బుద్ధిలో నిలుపుకో; ప్రత్యక్షమైనదాన్ని ఆశ్రయించు, పరోక్షమైనదాన్ని వెనక్కి నెట్టు.’ చివరకు అతడు లోకవ్యవహారాన్నే ప్రమాణంగా చేస్తాడు — ‘లోకమంతటికీ మార్గదర్శకమైన సత్పురుషుల బుద్ధిని ముందుంచుకొని, భరతునిచేత ప్రసన్నుని చేయబడినవాడవై రాజ్యాన్ని స్వీకరించు.’ ఇక్కడ ‘సతాం బుద్ధిః’ (సత్పురుషుల బుద్ధి) అనే మాటతో అతడు తన మతాన్నే సత్పురుషుల మతంగా ముందుంచుతాడు — ఇదే మాటను రాముడు తరువాతి సర్గలో పట్టుకొని విపరీతమైన అర్థాన్ని చూపిస్తాడు. ఇలా నాస్తికవాదపు సంపూర్ణ నివేదనతో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో రాముడు ఇదంతా ఖండిస్తాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் பல தர்மச் சொற்களால் பரதனைத் தேற்றி, ‘நீ அரசனாக இரு, நான் காட்டு விலங்குகளுக்கு’ என்றான். இந்தச் சர்க்கத்தில் ஒரு புதிய பேச்சாளர் நுழைகிறார் — தசரதனின் அவையைச் சேர்ந்த ஜாபாலி என்ற சிறந்த அந்தணர். பரதனைத் தேற்றிக்கொண்டிருந்த தர்மம் அறிந்த ராமனைக் கண்டு அவர் தர்மத்துக்குப் புறம்பான சொற்களைத் தொடங்குகிறார். ‘நன்று ராகவா, உன் அறிவு சாதாரண மனிதனுடையதைப் போலப் பயனற்றதாக ஆகலாகாது; நீ மேன்மையான அறிவுடையவன், தவசி’ என்று அவர் தொடங்குகிறார். பிறகு தம் கொள்கையின் வேரைச் சொல்கிறார்: ‘எந்த மனிதன் யாருக்கு உறவினன்? யாரோடு யாருக்கு எதை அடைய வேண்டியிருக்கிறது? உயிர் தனியாகவே பிறக்கிறது, தனியாகவே அழிகிறது. ஆகவே “இவள் என் தாய், இவர் என் தந்தை” என்று பற்றுக்கொள்ளும் மனிதன் பித்தனைப் போன்றவன் என்று அறிய வேண்டும்; இங்கே யாருக்கும் எதுவும் சொந்தமில்லை.’ இவ்வாறு அவர் உறவுகள் உண்மையானவை என்பதையே மறுக்கிறார்; தாய் தந்தையருடனான உறவே இல்லையென்றால், தந்தையின் ஆணை என்ற கட்டும் தானாகவே தளர்ந்துவிடும் — இதுவே இந்தப் பேச்சின் மறைந்த நோக்கம். இங்கே கவிஞர் ஜாபாலிக்கு ‘பிராமணோத்தமர்’ (அந்தணர்களில் சிறந்தவர்) என்ற அடைமொழியையும், அவர் சொல்லுக்கு ‘தர்மாபேதம்’ (தர்மத்துக்குப் புறம்பானது) என்ற அடைமொழியையும் அமைக்கிறார் — இந்தச் சொல் சாஸ்திரத்துக்கு ஏற்புடையதன்று என்ற தீர்ப்பு கேட்பவரின் மனத்தில் முன்பே நிறுவப்படுகிறது.

பிறகு ஜாபாலி ஓர் எடுத்துக்காட்டால் தம் கொள்கையை உறுதிப்படுத்துகிறார். வேறோர் ஊருக்குச் செல்லும் ஒருவன் வழியில் வெளியே எங்கோ தங்கி, மறுநாள் அந்தத் தங்குமிடத்தைக் கைவிட்டுப் புறப்படுவதுபோல, மனிதர்களுக்குத் தந்தையும் தாயும் வீடும் செல்வமும் தங்குமிடங்கள் மட்டுமே; நல்லோர் அவற்றில் பற்றுக்கொள்வதில்லை. ‘ஆகவே மனிதர்களில் சிறந்தவனே, தந்தை வழிவந்த அரசைக் கைவிட்டு, தீய, துன்பமான, கரடுமுரடான, முட்கள் நிறைந்த இந்த வழியை நீ மேற்கொள்ளலாகாது. செழிப்பான அயோத்தியில் உனக்கு நீயே முடிசூட்டிக்கொள்; கணவன் வெளியூர் சென்ற பெண்ணைப் போல ஒற்றைச் சடை தரித்து அந்த நகரம் உன்னை எதிர்பார்த்திருக்கிறது. அரசகுமாரனே, மிக விலையுயர்ந்த அரச இன்பங்களை அனுபவித்தபடி, சுவர்க்கத்தில் இந்திரனைப் போல அயோத்தியில் உலவு.’ இறுதியில் அவர் உறவு மறுப்பைத் தந்தையிடமே பொருத்துகிறார்: ‘தசரதன் உனக்கு யாருமல்லர், நீயும் அவருக்கு யாருமல்லன்; அந்த அரசர் வேறு, நீ வேறு; ஆகவே சொல்லப்படுவதைச் செய்.’ இதுவே ஜாபாலியின் பேச்சின் மையப்புள்ளி — முன்பு சொன்ன கொள்கை இப்போது நேரடியாகத் தசரதனிடம் பொருத்தப்படுகிறது; அதனால் ‘தந்தையின் சொல்லைக் காக்க வேண்டும்’ என்ற ராமனின் உறுதி முழுவதும் வேரற்றுப் போகும் என்பது அவர் எண்ணம். நினைவில் கொள்ள வேண்டியது — ஜாபாலி வருணிக்கும் அந்த நகரமே முன்பு ராமன் வெளியேறியதால் வெறிச்சோடிப் போனது.

பிறகு ஜாபாலி தந்தைமையையே உடல் சார்ந்ததாக மட்டும் எண்ணுகிறார்: ‘தந்தை உயிருக்கு விதை மட்டுமே; பருவமடைந்த தாயுடன் சேர்ந்த சுக்கிலமும் சோணிதமும் — இதுவே இங்கே மனிதனின் பிறப்பு. அந்த அரசர் செல்ல வேண்டிய இடத்துக்குச் சென்றுவிட்டார்; இதுவே உயிர்களின் இயல்பான போக்கு; நீயோ வீணாக வருந்துகிறாய். பொருளையும் தர்மத்தையும் மேலானதாகக் கருதுபவர்களுக்காகவே நான் வருந்துகிறேன், மற்றவர்களுக்காக அல்ல; அவர்கள் இங்கே துன்பத்தை அடைந்து, இறந்த பின் அழிவையே அடைந்தார்கள்.’ பிறகு அவர் சிராத்தச் சடங்கை ஆராய்கிறார்: ‘அஷ்டகை முதலிய சிராத்தங்களில் பித்ருக்களைத் தேவதைகள் என்று எண்ணி இந்த மக்கள் ஈடுபடுகிறார்கள்; ஆனால் உணவு வீணாவதையே பார்; இறந்தவன் என்ன உண்பான்? இங்கே ஒருவன் உண்டது வேறொருவனின் உடலைச் சென்றடையுமானால், வெளியூர் செல்வோருக்குச் சிராத்தமே செய்துவிடலாம்; வழியில் உணவும் தேவைப்படாது.’ இந்த வாத முறை உலகியல் சார்ந்தது மட்டுமே — கண்ணுக்குத் தெரிவதே சான்று, தெரியாதது சான்றல்ல. இந்தி உரையும் இங்கே ‘இறந்துபோன மனிதன் என்னதான் உண்பான்’ என்று இதே கேலியையே பின்பற்றுகிறது. பிறப்பு சுக்கில சோணிதச் சேர்க்கை மட்டுமே என்று சொல்லும் பதினொன்றாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அது வல்கேட் பாடத்தின் தனிச்சிறப்பே.

முடிவில் ஜாபாலி சாஸ்திரங்களின் பிரமாணத்தன்மையையே மறுக்கிறார்: ‘“வேள்வி செய், கொடு, தீக்ஷை ஏற்றுக்கொள், தவம் செய், துறந்துவிடு” என்ற இந்த நூல்கள் அறிவாளிகளால் கொடையைப் பெறுவதற்காக மக்களை வசப்படுத்தவே இயற்றப்பட்டன; மறுவுலகம் உண்மையாக இருப்பதால் அல்ல.’ பிறகு அவர் தம் கொள்கையைத் தெளிவாகச் சொல்கிறார்: ‘பேரறிவாளனே, “அப்பால் எதுவும் இல்லை” என்பதையே மனத்தில் கொள்; கண்கூடானதைப் பற்றிக்கொள், கண்ணுக்குத் தெரியாததைப் புறக்கணி.’ இறுதியில் அவர் உலக நடைமுறையையே சான்றாக்குகிறார்: ‘எல்லா மக்களுக்கும் வழிகாட்டும் நல்லோரின் அறிவை முன்னிறுத்தி, பரதனால் வேண்டப்பட்ட நீ அரசை ஏற்றுக்கொள்.’ இங்கே ‘ஸதாம் புத்தி:’ (நல்லோரின் அறிவு) என்ற சொல்லால் அவர் தம் கருத்தையே நல்லோரின் கருத்தாக முன்வைக்கிறார் — இதே சொல்லை ராமன் அடுத்த சர்க்கத்தில் எடுத்துக்கொண்டு எதிர்ப்பொருளைக் காட்டுவான். இவ்வாறு நாஸ்திகக் கொள்கையின் முழுமையான முன்வைப்போடு சர்க்கம் நிறைவடைகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமன் இவை அனைத்தையும் மறுப்பான்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅನೇಕ ಧರ್ಮವಚನಗಳಿಂದ ಭರತನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು, ‘ನೀನು ರಾಜನಾಗು, ನಾನು ಕಾಡುಮೃಗಗಳ ರಾಜ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ವಕ್ತಾರನೊಬ್ಬನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ದಶರಥನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಜಾಬಾಲಿ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತ್ತಮ. ಭರತನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಧರ್ಮಬಾಹಿರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸರಿ, ರಾಘವ, ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯಂತೆ ನಿರರ್ಥಕವಾಗದಿರಲಿ; ನೀನು ಆರ್ಯಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನು, ತಪಸ್ವಿ’ ಎಂದು ಅವನು ಉಪಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ತನ್ನ ಮತದ ಮೂಲವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾರಿಗೆ ಬಂಧು? ಯಾರಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ಏನು ಪಡೆಯಬೇಕಾದ್ದಿದೆ? ಪ್ರಾಣಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿಯೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿಯೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ “ಇವಳು ನನ್ನ ತಾಯಿ, ಇವನು ನನ್ನ ತಂದೆ” ಎಂದು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಹುಚ್ಚನಂತೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಇಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಸಂಬಂಧಗಳ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನೇ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರ ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಬಂಧನವೂ ತಾನಾಗಿಯೇ ಸಡಿಲವಾದೀತು — ಇದೇ ಈ ಭಾಷಣದ ಗೂಢ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಜಾಬಾಲಿಗೆ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತ್ತಮ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನೂ ಅವನ ಮಾತಿಗೆ ‘ಧರ್ಮಾಪೇತ’ (ಧರ್ಮಬಾಹಿರ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನೂ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಮಾತು ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವಲ್ಲ ಎಂಬ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಕೇಳುಗನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಜಾಬಾಲಿ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೇರೆ ಊರಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಒಬ್ಬನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೋ ಹೊರಗೆ ತಂಗುತ್ತಾನೆ, ಮರುದಿನ ಆ ತಂಗುದಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ತಂದೆ, ತಾಯಿ, ಮನೆ, ಸಂಪತ್ತು — ಇವೆಲ್ಲ ಕೇವಲ ತಂಗುದಾಣಗಳು; ಸಜ್ಜನರು ಅವುಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಆದ್ದರಿಂದ ನರೋತ್ತಮನೇ, ತಂದೆಯಿಂದ ಬಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಈ ಕೆಟ್ಟ, ದುಃಖಕರವಾದ, ವಿಷಮವಾದ, ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ದಾರಿಯನ್ನು ನೀನು ಹಿಡಿಯಬಾರದು. ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿಕೋ; ಪತಿ ಪರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದ ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ ಒಂದೇ ಜಡೆ ಧರಿಸಿ ನಗರವು ನಿನಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದೆ. ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ರಾಜಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂಬಂಧದ ನಿರಾಕರಣೆಯನ್ನು ತಂದೆಗೇ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದಶರಥನು ನಿನಗೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ, ನೀನೂ ಅವನಿಗೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ; ಆ ರಾಜನು ಬೇರೆ, ನೀನು ಬೇರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಮಾಡು.’ ಇದೇ ಜಾಬಾಲಿಯ ಭಾಷಣದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು — ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಈಗ ನೇರವಾಗಿ ದಶರಥನಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ‘ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಇಡೀ ನಿಶ್ಚಯವೇ ನಿರ್ಮೂಲವಾದೀತು ಎಂದು. ನೆನಪಿಡಬೇಕಾದ್ದೇನೆಂದರೆ — ಜಾಬಾಲಿ ವರ್ಣಿಸುವ ನಗರಿಯೇ ಹಿಂದೆ ರಾಮನ ನಿರ್ಗಮನದಿಂದ ಶೂನ್ಯವಾಗಿತ್ತು.

ಅನಂತರ ಜಾಬಾಲಿ ಪಿತೃತ್ವವನ್ನೇ ಕೇವಲ ದೇಹಸಂಬಂಧವೆಂದು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ತಂದೆ ಪ್ರಾಣಿಗೆ ಕೇವಲ ಬೀಜ; ಋತುಮತಿಯಾದ ತಾಯಿಯೊಡನೆ ಸಂಯುಕ್ತವಾದ ಶುಕ್ರ ಮತ್ತು ಶೋಣಿತ — ಇದೇ ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಜನ್ಮ. ಆ ರಾಜನು ಹೋಗಬೇಕಾದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು; ಇದು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ; ನೀನಾದರೋ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಪೀಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವೆ. ಯಾರು ಯಾರು ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ಶೋಕಿಸುತ್ತೇನೆ, ಇತರರಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಇಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನು ಪಡೆದು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ನಾಶವನ್ನೇ ಹೊಂದಿದರು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಷ್ಟಕೆ ಮೊದಲಾದ ಶ್ರಾದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಪಿತೃಗಳು ದೇವತೆಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಈ ಜನರು ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅನ್ನದ ಹಾಳಾಗುವಿಕೆಯನ್ನು ನೋಡು; ಸತ್ತವನು ಏನು ತಿಂದಾನು? ಇಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು ತಿಂದದ್ದು ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ದೇಹಕ್ಕೆ ತಲುಪುವುದಾದರೆ, ಪ್ರಯಾಣ ಹೋಗುವವರಿಗಾಗಿ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನೇ ಕೊಡಬಹುದು, ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಊಟದ ಅಗತ್ಯವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.’ ಈ ತರ್ಕಪದ್ಧತಿ ಲೌಕಿಕವಾದುದೇ — ಕಾಣುವುದೇ ಪ್ರಮಾಣ, ಕಾಣದ್ದು ಪ್ರಮಾಣವಲ್ಲ ಎಂದು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸತ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ತಾನೇ ಏನು ತಿಂದಾನು?’ ಎಂದು ಇದೇ ಪರಿಹಾಸವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಜನ್ಮವು ಕೇವಲ ಶುಕ್ರ-ಶೋಣಿತಗಳ ಸಂಯೋಗ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷವೇ.

ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಜಾಬಾಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನೇ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘“ಯಜ್ಞಮಾಡು, ದಾನಕೊಡು, ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆ, ತಪಸ್ಸು ಮಾಡು, ತ್ಯಜಿಸು” ಎಂಬ ಈ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಜಾಣರು ದಾನವನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ರಚಿಸಿದರು, ಪರಲೋಕ ಸತ್ಯವಾದುದರಿಂದಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾಮತಿಯೇ, “ಇದರಾಚೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ” ಎಂಬುದನ್ನೇ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸು; ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದುದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು, ಪರೋಕ್ಷವಾದುದನ್ನು ಬೆನ್ನಿಗೆ ಹಾಕು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಲೋಕವ್ಯವಹಾರವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸರ್ವಲೋಕಕ್ಕೂ ನಿದರ್ಶನವಾದ ಸಜ್ಜನರ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಭರತನಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನೀನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸತಾಂ ಬುದ್ಧಿಃ’ (ಸಜ್ಜನರ ಬುದ್ಧಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಮತವನ್ನೇ ಸತ್ಪುರುಷರ ಮತವೆಂದು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಪದವನ್ನು ರಾಮನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ವಿರುದ್ಧಾರ್ಥವನ್ನು ತೋರಿಸುವನು. ಹೀಗೆ ನಾಸ್ತಿಕವಾದದ ಪೂರ್ಣ ನಿವೇದನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಾದರೋ ರಾಮನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಖಂಡಿಸುವನು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ അനേകം ധർമവചനങ്ങളാൽ ഭരതനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു; ‘നീ രാജാവാകൂ, ഞാൻ കാട്ടുമൃഗങ്ങളുടെ രാജാവാകും’ എന്നു പറയുകയും ചെയ്തു. ഈ സർഗത്തിൽ ഒരു പുതിയ വക്താവ് പ്രവേശിക്കുന്നു — ദശരഥന്റെ സഭയിലുണ്ടായിരുന്ന ജാബാലി എന്ന ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠൻ. ഭരതനെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്ന ധർമജ്ഞനായ രാമനെ കണ്ട് അദ്ദേഹം ധർമവിരുദ്ധമായ ഒരു വാക്ക് ആരംഭിക്കുന്നു. ‘നന്ന്, രാഘവാ; സാധാരണ മനുഷ്യന്റേതുപോലെ അങ്ങയുടെ ബുദ്ധി നിരർഥകമാകാതിരിക്കട്ടെ; അങ്ങ് ആര്യബുദ്ധിയും തപസ്വിയുമാണല്ലോ’ എന്ന് അദ്ദേഹം തുടങ്ങുന്നു. പിന്നെ തന്റെ മതത്തിന്റെ മൂലം അവതരിപ്പിക്കുന്നു: ‘ആര് ആരുടെ ബന്ധു? ആർക്ക് ആരിൽനിന്ന് എന്തു നേടാനുണ്ട്? ജീവി ഒറ്റയ്ക്കു ജനിക്കുന്നു, ഒറ്റയ്ക്കു നശിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ‘ഇതെന്റെ അമ്മ, ഇതെന്റെ അച്ഛൻ’ എന്നു പറ്റിപ്പിടിക്കുന്ന മനുഷ്യനെ ഭ്രാന്തനെപ്പോലെ കരുതണം; ഇവിടെ ആർക്കും ആരുമില്ല.’ ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം ബന്ധങ്ങളുടെ യാഥാർഥ്യംതന്നെ നിഷേധിക്കുന്നു; അമ്മയുമായും അച്ഛനുമായുമുള്ള ബന്ധംതന്നെ ഇല്ലെങ്കിൽ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയുടെ ബന്ധനവും സ്വയം അയയും — ഇതാണ് ഈ പ്രസംഗത്തിന്റെ ഗൂഢമായ ഉദ്ദേശ്യം. കവി ഇവിടെ ജാബാലിക്ക് ‘ബ്രാഹ്മണോത്തമൻ’ എന്ന വിശേഷണവും വാക്കിന് ‘ധർമാപേതം’ (ധർമവിരുദ്ധം) എന്ന വിശേഷണവും നൽകുന്നു — ഈ വാക്ക് ശാസ്ത്രസമ്മതമല്ല എന്ന തീർപ്പ് കേൾവിക്കാരന്റെ ബുദ്ധിയിൽ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

പിന്നെ ജാബാലി ഒരു ദൃഷ്ടാന്തംകൊണ്ട് തന്റെ മതം ദൃഢമാക്കുന്നു. മറ്റൊരു ഗ്രാമത്തിലേക്കു പോകുന്ന ഒരാൾ വഴിയിൽ എവിടെയെങ്കിലും പുറത്തു താമസിക്കുകയും പിറ്റേന്ന് ആ താവളം വിട്ടു പുറപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യർക്ക് അച്ഛനും അമ്മയും വീടും ധനവും വെറും താവളം മാത്രമാണ്; സജ്ജനങ്ങൾ അവയിൽ പറ്റിപ്പിടിക്കുന്നില്ല. ‘അതുകൊണ്ട് നരോത്തമാ, പിതൃപരമ്പരയായി ലഭിച്ച രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച് ദുഃഖകരവും വിഷമവും മുള്ളുനിറഞ്ഞതുമായ ഈ ദുർമാർഗം അങ്ങ് സ്വീകരിക്കരുത്. സമൃദ്ധമായ അയോധ്യയിൽ സ്വയം അഭിഷേകം ചെയ്യൂ; ഭർത്താവ് ദൂരെപ്പോയ സ്ത്രീയെപ്പോലെ ഒറ്റപ്പിന്നലിട്ട് ആ നഗരം അങ്ങയെ കാത്തിരിക്കുന്നു. രാജപുത്രാ, വിലയേറിയ രാജഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട്, സ്വർഗത്തിൽ ഇന്ദ്രനെന്നപോലെ, അയോധ്യയിൽ വിഹരിക്കൂ.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ബന്ധനിഷേധം പിതാവിൽത്തന്നെ പ്രയോഗിക്കുന്നു: ‘ദശരഥൻ അങ്ങേയ്ക്ക് ആരുമായിരുന്നില്ല, അങ്ങ് അദ്ദേഹത്തിനും ആരുമല്ല; ആ രാജാവ് മറ്റൊരാൾ, അങ്ങ് മറ്റൊരാൾ; അതുകൊണ്ട് പറയുന്നതു ചെയ്യൂ.’ ഇതാണ് ജാബാലിയുടെ പ്രസംഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദു — മുമ്പു പറഞ്ഞ സിദ്ധാന്തം ഇപ്പോൾ നേരിട്ടു ദശരഥനിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ ‘പിതാവിന്റെ വാക്കു പാലിക്കണം’ എന്ന രാമന്റെ നിശ്ചയം മുഴുവൻ വേരറ്റുപോകണം എന്നാണ് ഉദ്ദേശ്യം. ഓർക്കേണ്ടതും ഇതാണ് — ജാബാലി വർണിക്കുന്ന ആ നഗരംതന്നെയാണ് മുമ്പ് രാമന്റെ പുറപ്പാടോടെ ശൂന്യമായിത്തീർന്നത്.

തുടർന്ന് ജാബാലി പിതൃത്വത്തെത്തന്നെ വെറും ശരീരസംബന്ധമായി എണ്ണുന്നു: ‘പിതാവ് ജീവിക്കു വെറും ബീജം മാത്രമാണ്; ഋതുമതിയായ അമ്മയുമായി ചേർന്ന ശുക്ലവും ശോണിതവും — ഇതുമാത്രമാണ് ഇവിടെ മനുഷ്യന്റെ ജന്മം. ആ രാജാവ് പോകേണ്ടിടത്തേക്കു പോയി; ഇതു ജീവികളുടെ സ്വാഭാവികപ്രവൃത്തിയാണ്; അങ്ങോ വെറുതെ ക്ലേശിക്കുന്നു. അർഥത്തെയും ധർമത്തെയും പരമമായി കരുതുന്നവരെക്കുറിച്ചു മാത്രമാണ് ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നത്, മറ്റുള്ളവരെക്കുറിച്ചല്ല; അവർ ഇവിടെ ദുഃഖം അനുഭവിച്ച് മരണശേഷം നാശംതന്നെ പ്രാപിച്ചു.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം ശ്രാദ്ധകർമത്തെ പരിശോധിക്കുന്നു: ‘അഷ്ടക മുതലായ ശ്രാദ്ധങ്ങളിൽ പിതൃക്കൾ ദേവതകളാണെന്നു കരുതി ഈ ജനം മുന്നോട്ടുപോകുന്നു; എന്നാൽ അന്നത്തിന്റെ പാഴാക്കൽ മാത്രം നോക്കൂ; മരിച്ചവൻ എന്തു ഭക്ഷിക്കും? ഇവിടെ ഒരാൾ ഭക്ഷിച്ചത് മറ്റൊരാളുടെ ശരീരത്തിൽ എത്തുമെങ്കിൽ, യാത്ര പോകുന്നവർക്കുവേണ്ടി ശ്രാദ്ധം നൽകിയാൽ മതിയല്ലോ; വഴിയിൽ ഭക്ഷണം ആവശ്യമില്ലല്ലോ.’ ഈ തർക്കരീതി ലൗകികംതന്നെയാണ് — കാണുന്നതുമാത്രമാണ് പ്രമാണം, കാണാത്തത് പ്രമാണമല്ല. ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും ഇവിടെ ‘ആകട്ടെ, മരിച്ച മനുഷ്യൻ എന്തു ഭക്ഷിക്കാനാണ്!’ എന്ന ഇതേ പരിഹാസം പിന്തുടരുന്നു. ജന്മം ശുക്ലശോണിതസംയോഗം മാത്രമാണെന്നു പറയുന്ന പതിനൊന്നാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അതു പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാഠത്തിന്റെ മാത്രം വിശേഷമാണ്.

ഉപസംഹാരത്തിൽ ജാബാലി ശാസ്ത്രങ്ങളുടെതന്നെ പ്രാമാണ്യം നിരാകരിക്കുന്നു: ‘‘യജിക്കുക, ദാനം ചെയ്യുക, ദീക്ഷ സ്വീകരിക്കുക, തപസ്സു ചെയ്യുക, ത്യജിക്കുക’ എന്നിങ്ങനെയുള്ള ഈ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ ബുദ്ധിമാന്മാർ ദാനം നേടിയെടുക്കുന്നതിനുവേണ്ടിമാത്രം രചിച്ചവയാണ്, പരലോകം സത്യമായതുകൊണ്ടല്ല.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം തന്റെ സിദ്ധാന്തം വ്യക്തമായി പറയുന്നു: ‘മഹാമതേ, ‘പരലോകം എന്നൊന്നില്ല’ എന്ന് ഇതുതന്നെ ബുദ്ധിയിൽ ഉറപ്പിക്കൂ; പ്രത്യക്ഷമായതിനെ ആശ്രയിക്കൂ, പരോക്ഷമായതിനെ പിന്നിലേക്കു തള്ളൂ.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ലോകവ്യവഹാരത്തെത്തന്നെ പ്രമാണമാക്കുന്നു: ‘എല്ലാ ലോകർക്കും വഴികാട്ടുന്ന സജ്ജനബുദ്ധിയെ മുന്നിൽ നിർത്തി, ഭരതനാൽ പ്രസാദിപ്പിക്കപ്പെട്ട് അങ്ങ് രാജ്യം സ്വീകരിക്കൂ.’ ഇവിടെ ‘സതാം ബുദ്ധിഃ’ (സജ്ജനങ്ങളുടെ ബുദ്ധി) എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം തന്റെ മതംതന്നെ സത്പുരുഷന്മാരുടെ മതമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു — ഈ പദംതന്നെ രാമൻ അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഏറ്റെടുത്ത് വിപരീതാർഥം കാണിക്കും. ഇങ്ങനെ നാസ്തികവാദത്തിന്റെ പൂർണമായ അവതരണത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ ഇതെല്ലാം ഖണ്ഡിക്കും.

In the previous sarga Rāma had consoled Bharata with many words of righteousness and told him, "You be king of men, and I of the beasts of the forest." In this sarga a new speaker enters: Jābāli, a most eminent brahmin of Daśaratha's court. Seeing Rāma, who knew righteousness, comforting Bharata, he began a speech that ran contrary to righteousness. "Very well, Rāghava," he began, "but do not let your mind be as futile as an ordinary man's; you are of noble understanding and an ascetic." Then he set out the root of his doctrine: "Who is anyone's kinsman? What is anyone to gain from anyone? A creature is born alone and perishes alone. So the man who clings to the thought 'this is my mother, this is my father' should be counted mad, for here nothing belongs to anyone." So he denies that family bonds are real at all; and if the tie to mother and father is unreal, the bond of a father's command loosens of itself — that is the hidden aim of his speech. The poet calls Jābāli "best of brahmins" but calls his words "contrary to righteousness", so the listener's judgement is formed in advance: this speech does not agree with scripture.

Then Jābāli strengthened his view with an illustration. "As a man travelling to another village stops for the night somewhere outside it and next day leaves that lodging and goes on, so a father, a mother, a house and wealth are only lodgings for men, Kākutstha; good men do not get attached to them. So, best of men, you should not give up your father's kingdom and take this wrong road, painful, rough and thick with thorns. Have yourself consecrated in prosperous Ayodhyā; the city is waiting for you, wearing her hair in a single braid like a wife whose husband is away. Enjoy the costly pleasures of a king, prince, and take your delight in Ayodhyā as Indra does in heaven." Finally he applied his denial of family ties to their father himself: "Daśaratha was nothing to you, and you were nothing to him; the king was one person, you are another. So do as I say." This is the heart of Jābāli's speech: the principle stated earlier is now applied directly to Daśaratha, so that Rāma's whole resolve to keep his father's word would lose its root. And the city Jābāli describes is the very city that Rāma's departure left desolate.

Next Jābāli reduced fatherhood to mere physical fact. "A father is only the seed of a creature; semen and blood joined in a mother in her season — that is all a man's birth is. The king has gone where he had to go; that is the natural way of all beings, and you are ruining yourself for nothing. It is those who hold wealth and righteousness supreme whom I pity, and no one else; they get nothing here but suffering, and after death they meet only destruction." Then he examined the rites for the dead: "People go on performing the monthly offerings believing the ancestors are their deities; but see what a waste of food it is — what will a dead man eat? If what one man eats here could reach another's body, then people could simply make an offering for travellers, and they would need no food on the road." This is the reasoning of the worldly: only what is seen counts as proof, and what is unseen counts for nothing.

In closing Jābāli rejected the authority of the scriptures themselves. "These books — 'sacrifice, give, be consecrated, practise austerities, renounce' — were written by clever men only to get people to give." Then he stated his doctrine plainly: "Make up your mind to this, great-minded one: there is nothing beyond. Hold to what is before your eyes and put what is out of sight behind you." Finally he appealed to the ways of the world: "Putting first the judgement of good men, which guides the whole world, take the kingdom, now that Bharata has begged you to." With the phrase "the judgement of good men" he presents his own view as the view of the virtuous — and Rāma will take up that very phrase in the next sarga and show that it means the opposite. So the sarga ends with the doctrine of the unbelievers set out in full; in the next, Rāma will refute it all.