पूर्वसर्गे भरतः पुनः पुनः याचितवान्, ऋत्विजः मातरः च तं समर्थितवत्यः। अस्मिन् सर्गे रामः उत्तरं ददाति। पुनः एवं ब्रुवाणं भरतं प्रति ज्ञातिमध्ये सुसत्कृतः श्रीमान् लक्ष्मणाग्रजः प्रत्युवाच। प्रथमं सः भरतस्य वचनं न खण्डयति, अपि तु प्रशंसति — ‘उपपन्नम् इदं वाक्यं यत् त्वम् एवम् अभाषथाः; यतः त्वं राजसत्तमात् दशरथात् कैकेय्यां जातः पुत्रः।’ ततः सः विवादस्य मूलम् इतिहासेन एव दर्शयति। पुरा पिता यदा ते मातरं समुद्वहन्, तदा एव सः मातामहे अनुत्तमं राज्यशुल्कं समाश्रौषीत् — कैकेय्याः पुत्राय राज्यम् इति वाग्दानम् तदा एव दत्तम्। अनन्तरं देवासुरसंग्रामे आराधितः सम्प्रहृष्टः प्रभुः राजा तव जनन्यै वरं ददौ। ततः सा यशस्विनी वरवर्णिनी माता तत् सम्प्रतिश्राव्य नरश्रेष्ठं द्वौ वरौ अयाचत — ‘तव राज्यं, नरव्याघ्र, मम प्रव्राजनं च’ इति; नियुक्तः राजा च तस्यै तौ वरौ प्रददौ। एवं रामः दर्शयति यत् कैकेय्याः याचना आकस्मिकी न, अपि तु पुरातनस्य वाग्दानस्य एव परिणामः। एतेन सः कैकेय्याः निन्दां न करोति, न च भरतम् अपराधिनं गणयति; विवादस्य भूमिः एव अन्यथा स्थाप्यते। पूर्वसर्गे भरतः पितुः कर्म ‘क्रोधमोहसाहसजम्’ इति उक्तवान्; रामः तु तत् एव कर्म चिरन्तनस्य वाग्दानस्य परिपालनम् इति दर्शयति। एषः एव द्वयोः दृष्टिभेदः।

ततः रामः स्वस्य स्थितिम् आह — ‘तेन एव पित्रा अहम् अपि अत्र नियुक्तः, पुरुषर्षभ; वरदानिकं चतुर्दश वर्षाणि वने वासः इति। सः एव अहं लक्ष्मणान्वितः सीतया च सह इदं निर्जनं वनं प्राप्तः, अप्रतिद्वन्द्वः, पितुः सत्यवादे स्थितः।’ अत्र ध्यातव्यं यत् रामः न कैकेय्याः दोषं गणयति, न च भरतस्य अपराधम्; सः केवलं पितुः वचनस्य रक्षणम् एव स्वकर्तव्यम् इति स्थापयति। ततः भरताय समानं कर्तव्यं निर्दिशति — ‘भवान् अपि “तथा एव” इति उक्त्वा पितरं सत्यवादिनं कर्तुम् अर्हति, राजेन्द्र, क्षिप्रम् एव अभिषिञ्चनात्।’ एकः वरः रामेण पाल्यते, अपरः भरतेन — तदा एव पितुः वाक्यं पूर्णं सत्यं भवति। ‘मत्कृते राजानं प्रभुम् ऋणात् मोचय, भरत; धर्मज्ञ, पितरं त्राहि, मातरं च अभिनन्दय।’ एतेन रामः भरतस्य सर्वं तर्कजालं परिहरति — विवादः न राज्यस्य, अपि तु पितुः सत्यस्य। रामस्य युक्तिः सरला किन्तु अभेद्या — पितुः वाक्यं द्विपदं, तस्य च द्वौ पालकौ अपेक्षितौ।

अनन्तरं रामः स्वमतं शास्त्रेण समर्थयति। ‘तात, श्रूयते यत् धीमता यशस्विना गयेन गयेषु एव यजमानेन पितॄन् प्रति श्रुतिः गीता’ इति। सा श्रुतिः एषा — ‘यस्मात् सुतः पितरं “पुत्” इति नाम्नः नरकात् त्रायते, तस्मात् यः पितॄन् सर्वतः पाति सः पुत्रः इति प्रोक्तः।’ एतत् पुत्रशब्दस्य प्रसिद्धं निर्वचनम्; रामः तेन एव भरतस्य कर्तव्यं निर्दिशति — पितुः वचनस्य रक्षणम् एव तस्य त्राणम्। ‘गुणवन्तः बहुश्रुताः बहवः पुत्राः एष्टव्याः; तेषां समवेतानां मध्ये कश्चित् एकः अपि गयां व्रजेत्।’ बहुपुत्रेच्छायाः हेतुः अयम् एव इति लोकवादः। ‘एवं सर्वे राजर्षयः प्रतीताः, रघुनन्दन; तस्मात्, नरश्रेष्ठ प्रभो, पितरं नरकात् त्राहि।’ एवं रामः भरतस्य राज्यग्रहणं स्वार्थकर्म न, अपि तु पितृत्राणरूपं श्राद्धकर्म इव दर्शयति — एषा युक्तिः भरतस्य सर्वेभ्यः तर्केभ्यः बलवत्तरा। अत्र रामः प्रथमवारं शास्त्रवचनम् एव प्रमाणत्वेन उद्धरति; पूर्वं सः केवलं पितुः आज्ञाम् आश्रितवान्। तेन भरतस्य शास्त्रीयवादाय शास्त्रीयम् एव उत्तरं दत्तम्।

उपसंहारे रामः आदेशम् एव ददाति। ‘अयोध्यां गच्छ, भरत, प्रकृतीः उपरञ्जय; शत्रुघ्नसहितः, वीर, सर्वैः द्विजातिभिः सह। अहम् अपि अविलम्बयन् दण्डकारण्यं प्रवेक्ष्ये, आभ्यां वैदेह्या लक्ष्मणेन च सहितः।’ ततः चतुर्भिः दीर्घवृत्तैः श्लोकैः सः उभयोः मार्गौ समानरूपेण चित्रयति। ‘त्वं स्वयं नराणां राजा भव, भरत; अहम् अपि वन्यानां मृगाणां राजराट् भविष्यामि। त्वं सम्प्रहृष्टः अद्य पुरवरं गच्छ, संहृष्टः अहम् अपि दण्डकान् प्रवेक्ष्ये।’ एषा समता एव अस्य सर्गस्य सौन्दर्यम् — न तत्र त्यागस्य विलापः, अपि तु द्वयोः अपि हर्षः। ‘दिनकरस्य प्रभां प्रबाधमानं वर्षत्रं तव मूर्ध्नि शीतां छायां करोतु, भरत; एतेषां काननद्रुमाणां तु ताम् अतिशयिनीं छायाम् अहं शनैः श्रयिष्ये।’ छत्रं वनच्छाया च द्वे अपि छाये एव इति कवेः श्लेषः। ‘अतुलमतिः शत्रुघ्नः ते सहायः, सौमित्रिः च मम विदितः प्रधानमित्रम्। वयं चत्वारः तनयवराः नरेन्द्रं सत्यस्थं चराम; मा विषीद, भरत।’ अनेन वाक्येन रामः विवादं समापयति — चत्वारः भ्रातरः मिलित्वा एकम् एव कार्यं कुर्वन्ति, तत् च पितुः सत्यस्य रक्षणम्। ‘मा विषीद’ इति द्वे एव पदे सर्गस्य अन्तिमानि; तैः रामः भरतस्य शोकम् एव अन्ते शमयितुम् इच्छति, न तु तस्य वादं जेतुम्।

మునుపటి సర్గలో భరతుడు మళ్ళీ మళ్ళీ యాచించాడు, ఋత్విజులూ తల్లులూ అతనిని సమర్థించారు. ఈ సర్గలో రాముడు సమాధానం ఇస్తాడు. మళ్ళీ అలా మాట్లాడుతున్న భరతునికి, జ్ఞాతుల మధ్య బాగా సత్కరించబడిన శ్రీమంతుడూ లక్ష్మణుని అన్నా అయిన రాముడు బదులిచ్చాడు. మొదట అతడు భరతుని మాటను ఖండించడు, ప్రశంసిస్తాడు — ‘నీవు ఇలా మాట్లాడడం తగినదే; ఎందుకంటే నీవు రాజశ్రేష్ఠుడైన దశరథునికి కైకేయియందు పుట్టిన కుమారుడవు.’ తరువాత అతడు వివాదపు మూలాన్ని చరిత్ర ద్వారానే చూపిస్తాడు. పూర్వం తండ్రి నీ తల్లిని వివాహం చేసుకున్నప్పుడే, నీ మాతామహునికి సాటిలేని రాజ్యశుల్కాన్ని వాగ్దానం చేశాడు — కైకేయి కుమారునికి రాజ్యం అనే వాగ్దానం అప్పుడే ఇవ్వబడింది. తరువాత దేవాసుర సంగ్రామంలో సేవచేత ప్రసన్నుడై, మిక్కిలి సంతోషించిన ప్రభువైన రాజు నీ తల్లికి వరం ఇచ్చాడు. తరువాత యశస్వినీ, సుందరీ అయిన నీ తల్లి ఆ వాగ్దానాన్ని గుర్తుచేసి, నరశ్రేష్ఠుని రెండు వరాలు అడిగింది — ‘నరవ్యాఘ్రా, నీకు (భరతునికి) రాజ్యం, నాకు (రామునికి) ప్రవాసం’ అని; కట్టుబడిన రాజు ఆమెకు ఆ రెండు వరాలనూ ఇచ్చాడు. ఇలా రాముడు కైకేయి యాచన ఆకస్మికమైనది కాదని, పురాతనమైన వాగ్దానపు పరిణామమేనని చూపిస్తాడు. దీనితో అతడు కైకేయిని నిందించడమూ లేదు, భరతుని అపరాధిగా లెక్కించడమూ లేదు; వివాదపు భూమికనే మరొక విధంగా నిలుపుతాడు. మునుపటి సర్గలో భరతుడు తండ్రి కర్మను ‘క్రోధమోహసాహసాల వల్ల పుట్టినది’ అన్నాడు; రాముడు మాత్రం అదే కర్మను చిరకాలపు వాగ్దానాన్ని పాలించడంగా చూపిస్తాడు. ఇదే ఇద్దరి దృష్టిభేదం.

తరువాత రాముడు తన స్థితిని చెబుతాడు — ‘పురుషశ్రేష్ఠా, అదే తండ్రి నన్ను కూడా ఇక్కడ నియమించాడు; వరదానం వల్ల పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అడవిలో నివాసం అని. ఆ నేనే లక్ష్మణునితోనూ సీతతోనూ కలిసి, ఎదురులేనివాడనై, తండ్రి సత్యవాక్యంలో నిలిచి ఈ నిర్జనారణ్యానికి వచ్చాను.’ ఇక్కడ గమనించవలసింది, రాముడు కైకేయి దోషాన్ని లెక్కించడు, భరతుని అపరాధాన్నీ లెక్కించడు; తండ్రి మాటను రక్షించడమే తన కర్తవ్యమని నిలుపుతాడు. తరువాత భరతునికి సమానమైన కర్తవ్యాన్ని నిర్దేశిస్తాడు — ‘రాజేంద్రా, నీవు కూడా ‘అలాగే’ అని ఒప్పుకొని, త్వరగా అభిషేకం పొంది, తండ్రిని సత్యవాదిగా చేయాలి.’ ఒక వరాన్ని రాముడు పాలిస్తాడు, మరొకదాన్ని భరతుడు — అప్పుడే తండ్రి మాట పూర్తిగా సత్యమవుతుంది. ‘భరతా, నా కోసం ప్రభువైన రాజును ఋణం నుంచి విముక్తుని చేయి; ధర్మజ్ఞా, తండ్రిని రక్షించు, తల్లిని ఆనందింపజేయి.’ దీనితో రాముడు భరతుని తర్కజాలమంతటినీ తొలగిస్తాడు — వివాదం రాజ్యం గురించి కాదు, తండ్రి సత్యం గురించి. రాముని యుక్తి సరళమైనదే కాని ఛేదించరానిది — తండ్రి మాటకు రెండు భాగాలు, దానికి ఇద్దరు పాలకులు అవసరం.

తరువాత రాముడు తన మతాన్ని శాస్త్రంతో సమర్థిస్తాడు. ‘నాయనా, ధీమంతుడూ యశస్వీ అయిన గయుడు గయలోనే యజ్ఞం చేస్తూ పితరులను ఉద్దేశించి ఒక శ్రుతిని గానం చేశాడని వింటున్నాము.’ ఆ శ్రుతి ఇది — ‘‘పుత్’ అనే నరకం నుంచి కుమారుడు తండ్రిని రక్షిస్తాడు కాబట్టి, పితరులను అన్ని విధాలా రక్షించేవాడు పుత్రుడని చెప్పబడ్డాడు.’ ఇది పుత్ర శబ్దానికి ప్రసిద్ధమైన నిర్వచనం (వ్యుత్పత్తి); దానితోనే రాముడు భరతుని కర్తవ్యాన్ని నిర్దేశిస్తాడు — తండ్రి మాటను రక్షించడమే ఆయనను రక్షించడం. ‘గుణవంతులూ బహుశ్రుతులూ అయిన అనేకమంది పుత్రులను కోరుకోవాలి; వారందరిలో ఒక్కడైనా గయకు వెళ్ళవచ్చు.’ అనేకమంది పుత్రులను కోరుకోవడానికి కారణం ఇదే అని లోకవాదం. ‘రఘునందనా, రాజర్షులందరూ ఇలాగే విశ్వసించారు; కాబట్టి నరశ్రేష్ఠా, ప్రభూ, తండ్రిని నరకం నుంచి రక్షించు.’ ఇలా రాముడు భరతుని రాజ్యస్వీకారాన్ని స్వార్థకర్మగా కాక, తండ్రిని రక్షించే శ్రాద్ధకర్మ వంటిదిగా చూపిస్తాడు — ఈ యుక్తి భరతుని తర్కాలన్నిటికంటే బలమైనది. ఇక్కడ రాముడు మొదటిసారిగా శాస్త్రవచనాన్నే ప్రమాణంగా ఉదహరిస్తాడు; ఇంతకుముందు అతడు కేవలం తండ్రి ఆజ్ఞనే ఆశ్రయించాడు. దీనితో భరతుని శాస్త్రీయ వాదానికి శాస్త్రీయమైన సమాధానమే ఇవ్వబడింది.

ఉపసంహారంలో రాముడు ఆదేశమే ఇస్తాడు. ‘భరతా, అయోధ్యకు వెళ్ళు, ప్రజలను ఆనందింపజేయి; వీరా, శత్రుఘ్నునితో కలిసి, బ్రాహ్మణులందరితో కలిసి వెళ్ళు. నేను కూడా ఆలస్యం చేయకుండా వైదేహితోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశిస్తాను.’ తరువాత నాలుగు దీర్ఘవృత్త శ్లోకాలలో అతడు ఇద్దరి మార్గాలనూ సమానరూపంలో చిత్రిస్తాడు. ‘భరతా, నీవు స్వయంగా మనుష్యులకు రాజువు కా; నేను కూడా అడవి మృగాలకు రాజాధిరాజునవుతాను. నీవు ఆనందంగా ఈ రోజే శ్రేష్ఠమైన నగరానికి వెళ్ళు, నేను కూడా ఆనందంగా దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశిస్తాను.’ ఈ సమత్వమే ఈ సర్గకు సౌందర్యం — అక్కడ త్యాగపు విలాపం లేదు, ఇద్దరికీ ఆనందమే. ‘భరతా, సూర్యకాంతిని అడ్డుకొనే ఛత్రం నీ తలపై చల్లని నీడను ఇవ్వాలి; ఈ అడవి చెట్ల మిక్కిలి దట్టమైన నీడను నేను మెల్లగా ఆశ్రయిస్తాను.’ ఛత్రమూ వనచ్ఛాయా రెండూ నీడలే అని కవి శ్లేష. ‘సాటిలేని బుద్ధిగల శత్రుఘ్నుడు నీకు సహాయుడు, సౌమిత్రి నాకు ప్రసిద్ధుడైన ప్రధానమిత్రుడు. శ్రేష్ఠులైన నలుగురు కుమారులమైన మనం రాజును సత్యంలో నిలుపుదాం; భరతా, విషాదపడకు.’ ఈ వాక్యంతో రాముడు వివాదాన్ని ముగిస్తాడు — నలుగురు అన్నదమ్ములూ కలిసి ఒకే కార్యం చేస్తున్నారు, అది తండ్రి సత్యాన్ని రక్షించడం. ‘మా విషీద’ (విషాదపడకు) అనే రెండు పదాలే సర్గకు చివరివి; వాటితో రాముడు చివరకు భరతుని శోకాన్నే శమింపజేయాలనుకుంటున్నాడు, అతని వాదాన్ని జయించాలని కాదు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதன் மீண்டும் மீண்டும் வேண்டினான்; ரித்விக்குகளும் தாய்மார்களும் அவனை ஆதரித்தனர். இந்தச் சர்க்கத்தில் ராமன் மறுமொழி தருகிறான். மீண்டும் இவ்வாறு பேசிய பரதனுக்கு, உறவினர்களின் நடுவே நன்கு போற்றப்பட்டு அமர்ந்திருந்த, லக்ஷ்மணனின் தமையனான செல்வம் மிக்க ராமன் மறுமொழி சொன்னான். முதலில் அவன் பரதனின் சொல்லை மறுக்கவில்லை, புகழ்கிறான்: ‘நீ இவ்வாறு பேசியது பொருத்தமானதே; ஏனெனில் நீ அரசர்களில் சிறந்த தசரதனுக்குக் கைகேயியிடம் பிறந்த மகன்.’ பிறகு அவன் விவாதத்தின் வேரை வரலாற்றைக் கொண்டே காட்டுகிறான். முன்பு தந்தை உன் தாயை மணந்தபோதே, உன் தாய்வழிப் பாட்டனாரிடம் ஒப்பற்ற அரசையே மணக்கொடையாக வாக்களித்தார் — கைகேயியின் மகனுக்கு அரசு என்ற வாக்குறுதி அப்போதே அளிக்கப்பட்டது. பிறகு தேவாசுரப் போரில் பணிவிடையால் மகிழ்ந்த தலைவரான அரசர் உன் தாய்க்கு வரம் அளித்தார். பிறகு புகழ்மிக்க, அழகிய வண்ணமுடைய உன் தாய் அதை நினைவூட்டி வாக்குறுதி பெற்று, மனிதர்களில் சிறந்தவரிடம் இரண்டு வரங்களைக் கேட்டாள் — ‘ஆண்களில் புலி போன்றவரே, உனக்கு அரசு, எனக்குக் காட்டுக்கு வெளியேற்றம்’; கட்டுப்பட்ட அரசர் அவளுக்கு அந்த இரண்டு வரங்களையும் அளித்தார். இவ்வாறு கைகேயியின் கோரிக்கை தற்செயலானது அன்று, பழைய வாக்குறுதியின் விளைவே என்று ராமன் காட்டுகிறான். இதனால் அவன் கைகேயியைப் பழிக்கவும் இல்லை, பரதனைக் குற்றவாளியாகக் கருதவும் இல்லை; விவாதத்தின் களமே வேறுவிதமாக அமைக்கப்படுகிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதன் தந்தையின் செயலைச் ‘சினம், மயக்கம், துடுக்கு ஆகியவற்றால் பிறந்தது’ என்றான்; ராமனோ அதே செயலை நெடுநாளைய வாக்குறுதியைக் காத்தல் என்று காட்டுகிறான். இதுவே இருவருடைய பார்வை வேறுபாடு.

பிறகு ராமன் தன் நிலையைச் சொல்கிறான்: ‘ஆண்களில் காளை போன்றவனே, அதே தந்தையால் நானும் இங்கே நியமிக்கப்பட்டேன் — வரத்தின்படி பதினான்கு ஆண்டுகள் காட்டில் வாழ வேண்டும் என்று. அந்த நானே லக்ஷ்மணனுடனும் சீதையுடனும் ஆளரவமற்ற இந்தக் காட்டை அடைந்தேன்; எதிர்ப்பின்றி, தந்தையின் சத்திய வாக்கில் நிலைத்து நிற்கிறேன்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது, ராமன் கைகேயியின் குற்றத்தையோ பரதனின் குற்றத்தையோ எண்ணவில்லை; தந்தையின் சொல்லைக் காப்பதே தன் கடமை என்று மட்டுமே நிறுவுகிறான். பிறகு பரதனுக்கும் அதே போன்ற கடமையைக் குறிப்பிடுகிறான்: ‘அரசர்களுக்கு அரசனே, நீயும் “அப்படியே ஆகட்டும்” என்று சொல்லி, விரைவில் முடிசூட்டிக்கொண்டு, தந்தையைச் சத்தியம் பேசியவராக்க வேண்டும்.’ ஒரு வரம் ராமனால் காக்கப்படுகிறது, மற்றொன்று பரதனால் — அப்போதுதான் தந்தையின் வாக்கு முழுமையாக உண்மையாகிறது. ‘பரதா, எனக்காகத் தலைவரான அரசரைக் கடனிலிருந்து விடுவி; தர்மம் அறிந்தவனே, தந்தையைக் காப்பாற்று, தாயை மகிழ்வி.’ இதனால் ராமன் பரதனின் வாத வலை முழுவதையும் விலக்குகிறான் — விவாதம் அரசைப் பற்றியதன்று, தந்தையின் சத்தியத்தைப் பற்றியது. ராமனின் வாதம் எளிமையானது, ஆனால் உடைக்க முடியாதது — தந்தையின் வாக்கு இரண்டு பகுதிகள் கொண்டது; அதைக் காக்க இருவர் தேவை.

பிறகு ராமன் தன் கருத்தைச் சாஸ்திரத்தைக் கொண்டு ஆதரிக்கிறான். ‘அப்பா, அறிவாளியும் புகழ்மிக்கவனுமான கயன், கயையிலேயே வேள்வி செய்தபோது பித்ருக்களைக் குறித்து ஒரு வாக்கைப் பாடினான் என்று கேள்விப்படுகிறோம்.’ அந்த வாக்கு இது: ‘மகன் தந்தையைப் “புத்” என்ற பெயருடைய நரகத்திலிருந்து காப்பதால், பித்ருக்களை எல்லா வகையிலும் காப்பவன் “புத்ரன்” என்று சொல்லப்படுகிறான்.’ இது ‘புத்ரன்’ என்ற சொல்லுக்கான புகழ்பெற்ற சொற்பொருள் விளக்கம்; இதைக் கொண்டே ராமன் பரதனின் கடமையைக் குறிப்பிடுகிறான் — தந்தையின் சொல்லைக் காப்பதே அவரைக் காப்பது. ‘நற்பண்புகளும் பெருங்கல்வியும் உடைய பல மகன்களை விரும்ப வேண்டும்; அவர்கள் அனைவரில் யாரேனும் ஒருவனாவது கயைக்குச் செல்லக்கூடும்.’ பல மகன்களை விரும்புவதற்குக் காரணம் இதுவே என்பது உலக வழக்கு. ‘ரகுநந்தனா, ராஜரிஷிகள் அனைவரும் இவ்வாறே நம்பினார்கள்; ஆகவே மனிதர்களில் சிறந்த தலைவனே, தந்தையை நரகத்திலிருந்து காப்பாற்று.’ இவ்வாறு ராமன் பரதன் அரசை ஏற்பதைச் சுயநலச் செயலாக அன்றி, தந்தையைக் காக்கும் சிராத்தக் கடன் போன்றதாகக் காட்டுகிறான் — இந்த வாதம் பரதனின் எல்லா வாதங்களையும்விட வலிமையானது. இங்கே ராமன் முதன்முறையாகச் சாஸ்திர வாக்கையே சான்றாக மேற்கோள் காட்டுகிறான்; முன்பு அவன் தந்தையின் ஆணையை மட்டுமே சார்ந்திருந்தான். இதனால் பரதனின் சாஸ்திர வாதத்துக்குச் சாஸ்திர அடிப்படையிலேயே மறுமொழி தரப்படுகிறது.

முடிவில் ராமன் ஆணையையே தருகிறான்: ‘பரதா, அயோத்திக்குச் செல்; மக்களை மகிழ்வி; வீரனே, சத்ருக்னனுடனும் அந்தணர்கள் அனைவருடனும் செல். நானும் தாமதிக்காமல் இந்த இருவருடன் — வைதேகியுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும் — தண்டகாரண்யத்துக்குள் நுழைவேன்.’ பிறகு நீண்ட யாப்பில் அமைந்த நான்கு சுலோகங்களால் அவன் இருவருடைய வழிகளையும் சமமாகச் சித்திரிக்கிறான். ‘பரதா, நீயே மனிதர்களுக்கு அரசனாக இரு; நானும் காட்டு விலங்குகளுக்குப் பேரரசனாக இருப்பேன். நீ இன்று மகிழ்ச்சியோடு சிறந்த நகரத்துக்குச் செல்; நானும் மகிழ்ச்சியோடு தண்டகக் காட்டுக்குள் நுழைவேன்.’ இந்தச் சமநிலையே இந்தச் சர்க்கத்தின் அழகு — அங்கே துறவின் புலம்பல் இல்லை, இருவருக்கும் மகிழ்ச்சியே. ‘பரதா, சூரியனின் ஒளியைத் தடுக்கும் வெண்குடை உன் தலைமேல் குளிர்ந்த நிழலைத் தரட்டும்; இந்தக் காட்டு மரங்களின் அதைவிடச் சிறந்த நிழலை நான் மெல்ல அடைவேன்.’ வெண்குடையும் காட்டு நிழலும் இரண்டுமே நிழல்கள்தாம் என்பது கவிஞரின் சிலேடை. ‘ஒப்பற்ற அறிவுடைய சத்ருக்னன் உனக்குத் துணை; சௌமித்ரி எனக்கு நன்கறிந்த முதன்மை நண்பன். சிறந்த மகன்களான நாம் நால்வரும் அரசரைச் சத்தியத்தில் நிலைபெறச் செய்வோம்; பரதா, வருந்தாதே.’ இந்தச் சொல்லால் ராமன் விவாதத்தை முடிக்கிறான் — நான்கு சகோதரர்களும் சேர்ந்து ஒரே செயலைச் செய்கிறார்கள்; அது தந்தையின் சத்தியத்தைக் காத்தல். ‘மா விஷீத’ (வருந்தாதே) என்ற இரண்டு சொற்களே சர்க்கத்தின் இறுதிச் சொற்கள்; அவற்றால் ராமன் இறுதியில் பரதனின் துயரத்தையே தணிக்க விரும்புகிறான், அவனுடைய வாதத்தை வெல்ல அல்ல.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಯಾಚಿಸಿದನು, ಋತ್ವಿಜರೂ ತಾಯಂದಿರೂ ಅವನನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನಿಗೆ, ಜ್ಞಾತಿಗಳ ನಡುವೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕೃತನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಮೊದಲು ಅವನು ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತು ಉಚಿತವಾದುದೇ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದಶರಥನಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಮಗ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ವಿವಾದದ ಮೂಲವನ್ನು ಇತಿಹಾಸದ ಮೂಲಕವೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ತಂದೆ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾದಾಗಲೇ ನಿನ್ನ ಮಾತಾಮಹರಿಗೆ ಅನುಪಮವಾದ ರಾಜ್ಯಶುಲ್ಕವನ್ನು ವಚನವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು — ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಎಂಬ ವಾಗ್ದಾನ ಆಗಲೇ ಆಗಿತ್ತು. ಅನಂತರ ದೇವಾಸುರಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಆರಾಧಿತರಾಗಿ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಪ್ರಭು ರಾಜರು ನಿನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಅನಂತರ ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ಸುಂದರಿಯೂ ಆದ ನಿನ್ನ ತಾಯಿ ಆ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡು ನರಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಯಾಚಿಸಿದಳು — ‘ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ನಿನಗೆ ರಾಜ್ಯ, ನನಗೆ ವನಗಮನ’; ಬದ್ಧರಾದ ರಾಜರು ಅವಳಿಗೆ ಆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಹೀಗೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಯಾಚನೆ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ಹಳೆಯ ವಾಗ್ದಾನದ ಪರಿಣಾಮವೇ ಎಂದು ರಾಮನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಭರತನನ್ನು ಅಪರಾಧಿಯೆಂದು ಎಣಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ವಿವಾದದ ನೆಲೆಯನ್ನೇ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ತಂದೆಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ‘ಕೋಪ-ಮೋಹ-ದುಡುಕುಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ರಾಮನಾದರೋ ಅದೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ಬಹುಕಾಲದ ವಾಗ್ದಾನದ ಪರಿಪಾಲನೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಇಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಭೇದ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅದೇ ತಂದೆ ನನ್ನನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ; ವರದಾನಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸ ಎಂದು. ಆ ನಾನೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಈ ನಿರ್ಜನವಾದ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ, ಯಾವ ಪ್ರತಿರೋಧವೂ ಇಲ್ಲದೆ, ತಂದೆಯ ಸತ್ಯವಚನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ್ದೇನೆಂದರೆ, ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯ ದೋಷವನ್ನಾಗಲಿ ಭರತನ ಅಪರಾಧವನ್ನಾಗಲಿ ಎಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೇ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಭರತನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ನೀನೂ “ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ” ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಬೇಗನೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ತಂದೆಯನ್ನು ಸತ್ಯವಾದಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.’ ಒಂದು ವರವನ್ನು ರಾಮನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಭರತನು — ಆಗಲೇ ತಂದೆಯ ಮಾತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಭರತನೇ, ನನಗಾಗಿ ಪ್ರಭುವಾದ ರಾಜರನ್ನು ಋಣದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡು; ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡು, ತಾಯಿಯನ್ನೂ ಆನಂದಪಡಿಸು.’ ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಭರತನ ತರ್ಕಜಾಲವನ್ನೆಲ್ಲ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿವಾದ ರಾಜ್ಯದ್ದಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಸತ್ಯದ್ದು. ರಾಮನ ಯುಕ್ತಿ ಸರಳ, ಆದರೆ ಅಭೇದ್ಯ — ತಂದೆಯ ಮಾತಿಗೆ ಎರಡು ಭಾಗಗಳು, ಅದಕ್ಕೆ ಇಬ್ಬರು ಪಾಲಕರು ಬೇಕು.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಗೂ, ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಗಯನು ಗಯಾಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲೇ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಒಂದು ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಹಾಡಿದನೆಂದು ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ.’ ಆ ಶ್ರುತಿ ಇದು — ‘ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಗನು ತಂದೆಯನ್ನು “ಪುತ್” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನರಕದಿಂದ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೋ, ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಕಾಪಾಡುವವನನ್ನು ಪುತ್ರ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.’ ಇದು ‘ಪುತ್ರ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಿರ್ವಚನ; ರಾಮನು ಅದರಿಂದಲೇ ಭರತನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ಅವರ ತ್ರಾಣ. ‘ಗುಣವಂತರೂ ಬಹುಶ್ರುತರೂ ಆದ ಅನೇಕ ಪುತ್ರರನ್ನು ಬಯಸಬೇಕು; ಅವರೆಲ್ಲರ ನಡುವೆ ಒಬ್ಬನಾದರೂ ಗಯೆಗೆ ಹೋದಾನು.’ ಅನೇಕ ಪುತ್ರರನ್ನು ಬಯಸುವುದಕ್ಕೆ ಇದೇ ಕಾರಣ ಎಂಬುದು ಲೋಕೋಕ್ತಿ. ‘ರಘುನಂದನನೇ, ರಾಜರ್ಷಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಹೀಗೆಯೇ ನಂಬಿದ್ದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪ್ರಭುವೇ, ತಂದೆಯನ್ನು ನರಕದಿಂದ ಕಾಪಾಡು.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಭರತನ ರಾಜ್ಯಗ್ರಹಣವನ್ನು ಸ್ವಾರ್ಥಕರ್ಮವೆಂದಲ್ಲ, ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮದಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಯುಕ್ತಿ ಭರತನ ಎಲ್ಲ ತರ್ಕಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಬಲವಾದುದು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಚನವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದೆ ಅವನು ಕೇವಲ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದನು. ಅದರಿಂದ ಭರತನ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಾದಕ್ಕೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದ ಉತ್ತರವೇ ದೊರೆಯಿತು.

ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಆದೇಶವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಭರತನೇ, ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗು, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸು; ವೀರನೇ, ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ, ಎಲ್ಲ ದ್ವಿಜರೊಡನೆ ಹೋಗು. ನಾನೂ ವಿಳಂಬಿಸದೆ ವೈದೇಹಿ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ — ಈ ಇಬ್ಬರೊಡನೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು.’ ಅನಂತರ ನಾಲ್ಕು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಇಬ್ಬರ ದಾರಿಗಳನ್ನೂ ಸಮಾನರೂಪದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭರತನೇ, ನೀನು ಸ್ವತಃ ಮನುಷ್ಯರ ರಾಜನಾಗು; ನಾನೂ ಕಾಡಿನ ಮೃಗಗಳ ರಾಜಾಧಿರಾಜನಾಗುವೆನು. ನೀನು ಇಂದು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗು, ನಾನೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ದಂಡಕವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು.’ ಈ ಸಮತೆಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಸೌಂದರ್ಯ — ಅಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗದ ವಿಲಾಪವಿಲ್ಲ, ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಹರ್ಷ. ‘ಭರತನೇ, ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವ ಛತ್ರವು ನಿನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ತಂಪಾದ ನೆರಳನ್ನು ಮಾಡಲಿ; ನಾನಾದರೋ ಈ ಕಾಡುಮರಗಳ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದ ನೆರಳನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಆಶ್ರಯಿಸುವೆನು.’ ಛತ್ರ ಮತ್ತು ವನದ ನೆರಳು — ಎರಡೂ ನೆರಳುಗಳೇ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಶ್ಲೇಷ. ‘ಅಸದೃಶ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಶತ್ರುಘ್ನನು ನಿನಗೆ ಸಹಾಯಕ, ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ನನ್ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಧಾನಮಿತ್ರ. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುತ್ರರಾದ ನಾವು ನಾಲ್ವರೂ ನರೇಂದ್ರರನ್ನು ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸೋಣ; ಭರತನೇ, ವಿಷಾದಿಸಬೇಡ.’ ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ರಾಮನು ವಿವಾದವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರು ಸೇರಿ ಒಂದೇ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದು ತಂದೆಯ ಸತ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆ. ‘ಮಾ ವಿಷೀದ’ (ವಿಷಾದಿಸಬೇಡ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳೇ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯವು; ಅವುಗಳಿಂದ ರಾಮನು ಕೊನೆಗೆ ಭರತನ ಶೋಕವನ್ನೇ ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ವಾದವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಅಲ್ಲ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ വീണ്ടും വീണ്ടും യാചിച്ചു; ഋത്വിക്കുകളും അമ്മമാരും അദ്ദേഹത്തെ പിന്തുണച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ രാമൻ മറുപടി നൽകുന്നു. വീണ്ടും ഇങ്ങനെ പറയുന്ന ഭരതനോട്, ബന്ധുക്കൾക്കിടയിൽ നന്നായി സത്കരിക്കപ്പെട്ട, ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ ശ്രീമാൻ മറുപടി പറഞ്ഞു. ആദ്യം അദ്ദേഹം ഭരതന്റെ വാക്കിനെ ഖണ്ഡിക്കുന്നില്ല, പ്രശംസിക്കുന്നു: ‘നീ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞത് ഉചിതംതന്നെ; കാരണം രാജശ്രേഷ്ഠനായ ദശരഥനു കൈകേയിയിൽ ജനിച്ച പുത്രനാണ് നീ.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം തർക്കത്തിന്റെ മൂലം ചരിത്രത്തിലൂടെതന്നെ കാണിക്കുന്നു. പണ്ട് പിതാവ് നിന്റെ അമ്മയെ വിവാഹം ചെയ്തപ്പോൾത്തന്നെ അദ്ദേഹം നിന്റെ മാതാമഹനു അനുത്തമമായ രാജ്യശുൽകം വാഗ്ദാനം ചെയ്തിരുന്നു — കൈകേയിയുടെ പുത്രനു രാജ്യം എന്ന വാഗ്ദാനം അന്നുതന്നെ നൽകപ്പെട്ടു. പിന്നീട് ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ ആരാധിക്കപ്പെട്ട് സന്തുഷ്ടനായ പ്രഭുവായ രാജാവ് നിന്റെ അമ്മയ്ക്കു വരം നൽകി. പിന്നെ യശസ്വിനിയും സുന്ദരിയുമായ ആ അമ്മ അതു വീണ്ടും സമ്മതിപ്പിച്ചിട്ട് നരശ്രേഷ്ഠനോടു രണ്ടു വരങ്ങൾ യാചിച്ചു — ‘നരവ്യാഘ്രാ, നിനക്കു രാജ്യം, എനിക്കു പ്രവ്രാജനം’; ബാധ്യസ്ഥനായ രാജാവ് ആ രണ്ടു വരങ്ങളും അവൾക്കു നൽകി. ഇങ്ങനെ രാമൻ കാണിക്കുന്നത്, കൈകേയിയുടെ യാചന യാദൃച്ഛികമല്ല, പഴയൊരു വാഗ്ദാനത്തിന്റെതന്നെ ഫലമാണ് എന്നാണ്. ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹം കൈകേയിയെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, ഭരതനെ അപരാധിയായി എണ്ണുന്നുമില്ല; തർക്കത്തിന്റെ ഭൂമികതന്നെ മറ്റൊന്നായി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ പിതാവിന്റെ കർമം ‘കോപമോഹസാഹസങ്ങളിൽനിന്നുണ്ടായത്’ എന്നു പറഞ്ഞു; രാമനോ അതേ കർമം ചിരകാലത്തെ ഒരു വാഗ്ദാനത്തിന്റെ പാലനമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. ഇതാണ് ഇരുവരുടെയും ദൃഷ്ടിഭേദം.

പിന്നെ രാമൻ തന്റെ നില പറയുന്നു: ‘പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, അതേ പിതാവുതന്നെ എന്നെയും ഇവിടെ നിയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — വരദാനത്താലുള്ള പതിനാലു വർഷത്തെ വനവാസം. ആ ഞാൻതന്നെ ലക്ഷ്മണനോടും സീതയോടുംകൂടി, എതിർപ്പില്ലാതെ, പിതാവിന്റെ സത്യവചനത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്നുകൊണ്ട് ഈ ആളൊഴിഞ്ഞ വനത്തിലെത്തി.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, രാമൻ കൈകേയിയുടെ ദോഷമോ ഭരതന്റെ അപരാധമോ എണ്ണുന്നില്ല എന്നതാണ്; പിതാവിന്റെ വാക്കിന്റെ സംരക്ഷണം മാത്രമാണ് തന്റെ കർത്തവ്യമെന്ന് അദ്ദേഹം സ്ഥാപിക്കുന്നു. പിന്നെ ഭരതനു തുല്യമായ ഒരു കർത്തവ്യം നിർദേശിക്കുന്നു: ‘രാജേന്ദ്രാ, നീയും ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു പറഞ്ഞ്, വേഗം അഭിഷേകം സ്വീകരിച്ച്, പിതാവിനെ സത്യവാദിയാക്കണം.’ ഒരു വരം രാമൻ പാലിക്കുന്നു, മറ്റേതു ഭരതൻ — അപ്പോൾ മാത്രമേ പിതാവിന്റെ വാക്ക് പൂർണമായി സത്യമാകൂ. ‘ഭരതാ, എനിക്കുവേണ്ടി പ്രഭുവായ രാജാവിനെ ഋണത്തിൽനിന്നു മോചിപ്പിക്കൂ; ധർമജ്ഞാ, പിതാവിനെ രക്ഷിക്കൂ, അമ്മയെ ആനന്ദിപ്പിക്കൂ.’ ഇതിലൂടെ രാമൻ ഭരതന്റെ തർക്കജാലം മുഴുവൻ നീക്കിക്കളയുന്നു — തർക്കം രാജ്യത്തെക്കുറിച്ചല്ല, പിതാവിന്റെ സത്യത്തെക്കുറിച്ചാണ്. രാമന്റെ യുക്തി ലളിതമാണ്, എന്നാൽ ഭേദിക്കാനാവാത്തതും — പിതാവിന്റെ വാക്കിനു രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുണ്ട്, അതിനു രണ്ടു പാലകരും വേണം.

തുടർന്ന് രാമൻ തന്റെ അഭിപ്രായം ശാസ്ത്രംകൊണ്ടു സമർഥിക്കുന്നു. ‘കുഞ്ഞേ, ബുദ്ധിമാനും യശസ്വിയുമായ ഗയൻ ഗയാദേശത്തുവച്ചു യജ്ഞം ചെയ്യുമ്പോൾ പിതൃക്കളെക്കുറിച്ച് ഒരു ശ്രുതി പാടിയതായി കേൾക്കുന്നു.’ ആ ശ്രുതി ഇതാണ്: ‘പുത്രൻ പിതാവിനെ ‘പുത്’ എന്നു പേരുള്ള നരകത്തിൽനിന്നു രക്ഷിക്കുന്നതിനാൽ, പിതൃക്കളെ എല്ലാവിധത്തിലും രക്ഷിക്കുന്നവനെ പുത്രൻ എന്നു പറയുന്നു.’ ഇതാണ് ‘പുത്രൻ’ എന്ന വാക്കിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ നിർവചനം; രാമൻ അതിലൂടെതന്നെ ഭരതന്റെ കർത്തവ്യം നിർദേശിക്കുന്നു — പിതാവിന്റെ വാക്കിന്റെ സംരക്ഷണംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിനുള്ള രക്ഷ. ‘ഗുണവാന്മാരും ബഹുശ്രുതരുമായ അനേകം പുത്രന്മാരെ ആഗ്രഹിക്കണം; ഒത്തുകൂടിയ അവരിൽ ഒരാളെങ്കിലും ഗയയിലേക്കു പോയേക്കാമല്ലോ.’ അനേകം പുത്രന്മാരെ ആഗ്രഹിക്കുന്നതിന്റെ കാരണം ഇതുതന്നെയാണെന്നു ലോകം പറയുന്നു. ‘രഘുനന്ദനാ, എല്ലാ രാജർഷിമാരും ഇങ്ങനെ വിശ്വസിച്ചിരുന്നു; അതുകൊണ്ട് നരശ്രേഷ്ഠാ, പ്രഭോ, പിതാവിനെ നരകത്തിൽനിന്നു രക്ഷിക്കൂ.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ ഭരതന്റെ രാജ്യസ്വീകരണം സ്വാർഥകർമമല്ല, പിതാവിനെ രക്ഷിക്കുന്ന ശ്രാദ്ധകർമംപോലെയാണെന്നു കാണിക്കുന്നു — ഈ യുക്തി ഭരതന്റെ എല്ലാ തർക്കങ്ങളെക്കാളും ബലമുള്ളതാണ്. ഇവിടെ രാമൻ ആദ്യമായി ശാസ്ത്രവചനംതന്നെ പ്രമാണമായി ഉദ്ധരിക്കുന്നു; മുമ്പ് അദ്ദേഹം പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയെ മാത്രമാണ് ആശ്രയിച്ചിരുന്നത്. അങ്ങനെ ഭരതന്റെ ശാസ്ത്രീയവാദത്തിനു ശാസ്ത്രീയമായിത്തന്നെ മറുപടി നൽകപ്പെട്ടു.

ഉപസംഹാരത്തിൽ രാമൻ ആജ്ഞതന്നെ നൽകുന്നു. ‘ഭരതാ, അയോധ്യയിലേക്കു പോകൂ, പ്രജകളെ സന്തോഷിപ്പിക്കൂ; വീരാ, ശത്രുഘ്നനോടും എല്ലാ ബ്രാഹ്മണരോടുംകൂടി. ഞാനും താമസിയാതെ ഇവർ ഇരുവരോടും — വൈദേഹിയോടും ലക്ഷ്മണനോടും — കൂടി ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പ്രവേശിക്കും.’ പിന്നെ നാലു ദീർഘവൃത്തശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ അദ്ദേഹം ഇരുവരുടെയും മാർഗങ്ങൾ സമാനരൂപത്തിൽ ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ‘ഭരതാ, നീ സ്വയം മനുഷ്യരുടെ രാജാവാകൂ; ഞാനും കാട്ടുമൃഗങ്ങളുടെ രാജരാജനാകും. നീ ഇന്നു സന്തുഷ്ടനായി ശ്രേഷ്ഠനഗരത്തിലേക്കു പോകൂ; ഞാനും സന്തുഷ്ടനായി ദണ്ഡകങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കും.’ ഈ സമതതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം — അവിടെ ത്യാഗത്തിന്റെ വിലാപമില്ല, ഇരുവർക്കും ഹർഷംതന്നെ. ‘ഭരതാ, സൂര്യന്റെ പ്രഭയെ തടയുന്ന വെൺകൊറ്റക്കുട നിന്റെ ശിരസ്സിനു മുകളിൽ തണുത്ത തണൽ നൽകട്ടെ; ഈ കാട്ടുമരങ്ങളുടെ അതിലും മികച്ച തണലിനെ ഞാൻ മെല്ലെ ആശ്രയിക്കും.’ കുടയും വനച്ഛായയും — രണ്ടും തണൽതന്നെ എന്നതാണ് കവിയുടെ ശ്ലേഷം. ‘അതുല്യബുദ്ധിയായ ശത്രുഘ്നൻ നിനക്കു സഹായി; സൗമിത്രി എന്റെ അറിയപ്പെട്ട പ്രധാനമിത്രം. ശ്രേഷ്ഠപുത്രന്മാരായ നാം നാലുപേരും രാജാവിനെ സത്യത്തിൽ ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തും; ഭരതാ, വിഷാദിക്കരുത്.’ ഈ വാക്യത്തോടെ രാമൻ തർക്കം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു — നാലു സഹോദരന്മാരും ചേർന്ന് ഒരേ കാര്യമാണ് ചെയ്യുന്നത്, അതു പിതാവിന്റെ സത്യത്തിന്റെ സംരക്ഷണമാണ്. ‘മാ വിഷീദ’ (വിഷാദിക്കരുത്) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാണ് സർഗത്തിലെ അവസാനത്തേവ; അവയിലൂടെ രാമൻ ഒടുവിൽ ഭരതന്റെ ശോകത്തെ ശമിപ്പിക്കാനാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാദം ജയിക്കാനല്ല.

In the previous sarga Bharata had pleaded again and again, and the priests and the mothers had supported him. In this sarga Rāma answers. To Bharata, who was speaking like this once more, Lakṣmaṇa's illustrious elder brother, honoured in the midst of his kinsmen, made reply. First he did not rebut Bharata's words but praised them: "What you say is fitting, and it is right that you should speak so, being the son of Daśaratha, best of kings, by Kaikeyī." Then he showed the root of the dispute through its history. "Long ago, brother, when our father married your mother, he promised your grandfather an incomparable bride-price: the kingdom." The pledge of the kingdom to Kaikeyī's son had been given even then. "Later, in the war of the gods and the asuras, your mother served the king so well that the lord, delighted, granted her a boon. Then, holding him to that promise, your illustrious and lovely mother asked the best of men for two boons: the kingdom for you, tiger among men, and banishment for me; and the king, bound by his word, granted them." So Rāma shows that Kaikeyī's demand was no sudden thing but the outcome of an old promise. He does not condemn Kaikeyī, nor count Bharata guilty; he simply sets the dispute on different ground. In the last sarga Bharata had called their father's act a product of anger, delusion and rashness; Rāma shows that same act to be the keeping of a long-standing promise. That is the difference between the two brothers' views.

Then Rāma stated his own position: "By that same father I too was appointed, bull among men, to live in the forest for fourteen years, as the granting of the boon required. And so I have come to this lonely forest with Lakṣmaṇa and Sītā, with none to oppose me, standing fast in my father's truthfulness." Note that Rāma counts neither Kaikeyī's fault nor Bharata's guilt; he makes the keeping of his father's word his only duty. Then he set the matching duty before Bharata: "You too, lord of kings, should make our father a man of his word by saying 'So be it' and quickly accepting consecration." One boon is kept by Rāma, the other by Bharata; only then is their father's word wholly true. "For my sake, Bharata, release the king, our lord, from his debt; save our father, knower of righteousness, and gladden your mother." With this Rāma sweeps aside Bharata's whole web of argument: the dispute is not about the kingdom but about their father's truth. His reasoning is simple and unbreakable: the father's word had two parts, and it needed two keepers.

Next Rāma supported his view with scripture. "It is told, dear brother, that the wise and illustrious Gaya, while sacrificing at Gayā, sang a sacred verse about the ancestors: 'Because a son rescues his father from the hell called Put, he is called putra, the one who protects his fathers on every side.'" This is the well-known explanation of the word for "son", and with it Rāma points Bharata to his duty: keeping their father's word is itself rescuing him. "One should wish for many sons, virtuous and learned, so that of them all at least one may go to Gayā." That, people say, is why many sons are desired. "All the royal seers are convinced of this, joy of the Raghus; so save our father from hell, best of men, my lord." So Rāma presents Bharata's taking the kingdom not as a selfish act but as a rite that rescues their father, like an offering to the dead — an argument stronger than all of Bharata's. Here for the first time Rāma cites scripture as his authority; before, he had relied only on his father's command. To Bharata's arguments from the treatises he gives an answer from scripture.

To close, Rāma gave his instruction. "Go to Ayodhyā, Bharata, and delight the people, hero, together with Śatrughna and all the twice-born. And I shall enter the Daṇḍaka forest without delay, with these two, Vaidehī and Lakṣmaṇa." Then, in four verses in a longer metre, he painted both their paths alike. "Be king of men yourself, Bharata, and I shall be king of the beasts of the wild. Go gladly today to the best of cities, and I too shall gladly enter the Daṇḍakas." This evenness is the beauty of the sarga: there is no lament for what is given up, only gladness on both sides. "Let the royal parasol that shuts out the sun's blaze cast cool shade over your head, Bharata; I shall slowly take shelter in the deeper shade of these forest trees." Parasol and forest are both a shade — the poet plays on the likeness. "Śatrughna of matchless mind is your helper, and Saumitri is known to be my closest friend. We four, the best of sons, will keep the king true to his word. Do not despair, Bharata." With these words Rāma ends the dispute: the four brothers together do one work, keeping their father's truth. "Do not despair" are the sarga's last words; with them Rāma seeks in the end to calm Bharata's grief, not to win the argument.