पूर्वसर्गस्य अन्ते रामः अर्थवत् वचनम् उक्त्वा मुहूर्तं विरतः; अस्य सर्गस्य आरम्भः तस्मात् एव मौनात्। रामे विरते सति मन्दाकिनीतीरे धार्मिकः भरतः प्रकृतिवत्सलं धार्मिकं रामं प्रति चित्रं वचः उवाच। प्रथमं सः प्रश्नरूपेण स्तौति — ‘लोके कः तादृशः स्यात् यादृशः त्वम् असि, अरिंदम?’ ततः गुणगणनम् — दुःखं त्वां न प्रव्यथयेत्, प्रीतिः वा न प्रहर्षयेत्; वृद्धानां सम्मतः सन् अपि त्वं तान् संशयान् पृच्छसि। एषा नम्रता एव ज्ञानस्य लक्षणम् इति भावः। ततः तत्त्वोक्तिः — यथा मृतः तथा जीवन्, यथा असति तथा सति; यस्य एषः बुद्धिलाभः स्यात् सः केन परितप्येत? यः च परावरज्ञः स्यात्, यथा त्वं मनुजाधिप, सः एव व्यसनं प्राप्य न विषीदितुम् अर्हति। ‘त्वम् अमरोपमसत्त्वः, महात्मा, सत्यसंगरः, सर्वज्ञः, सर्वदर्शी, बुद्धिमान् च असि, राघव। एवंगुणैः युक्तं प्रभवाभवकोविदं त्वाम् अविषह्यतमं दुःखम् आसादयितुं न अर्हति।’ एतेन स्तवनेन सः रामस्य निश्चयं स्तौति, किन्तु तस्य एव निश्चयं परिवर्तयितुं प्रार्थनाम् आरभते। एषः स्तवनभागः केवलं विनयवचनं न; तेन भरतः रामं तत्र एव स्थापयति यत्र सः स्वयम् इच्छति — ‘त्वं ज्ञानी असि, अतः त्वं स्वनिश्चयं पुनर्विचारयितुम् अपि शक्नोषि’ इति ध्वनिः। एवं पूर्वसर्गस्य तत्त्वोपदेशः एव अत्र भरतस्य प्रार्थनायाः आधारः जातः; यः लाभालाभयोः समः सः राज्यग्रहणे अपि न विरज्येत इति तस्य युक्तिः। श्लोकत्रयेण च सः स्वस्य कनिष्ठतां रामस्य च गाम्भीर्यम् उभयं सूचयति।

स्तुत्यनन्तरं भरतः आत्मनः वेदनाम् उद्घाटयति। ‘प्रोषिते मयि मत्कारणात् क्षुद्रया मात्रा यत् पापं कृतम्, तत् मम अनिष्टम्; भवान् मयि प्रसीदतु।’ सः तत् कर्म स्वकीयम् इति न स्वीकरोति, किन्तु तस्य फलं स्वयम् एव वहति। ततः कठोरं वाक्यम् — ‘धर्मबन्धेन बद्धः अस्मि, तेन एव इमां दण्डार्हां पापकारिणीं मातरम् इह तीव्रेण दण्डेन न हन्मि।’ शुभाभिजनकर्मणः दशरथात् जातः धर्मम् अधर्मं च जानन् सः जुगुप्सितं कर्म कथं कुर्यात्? पितुः विषये अपि सः संयमम् एव दर्शयति — ‘गुरुः, क्रियावान्, वृद्धः, राजा, प्रेतः, पिता च इति देवतारूपम् एव तातं संसदि अहं न परिगर्हे।’ किन्तु कर्म तु निन्द्यम् एव — ‘धर्मज्ञ, कः धर्मवित् स्त्रियः प्रियचिकीर्षुः सन् धर्मार्थयोः हीनम् ईदृशं किल्बिषं कर्म कुर्यात्?’ अन्ते सः प्राचीनां श्रुतिं स्मरति — ‘अन्तकाले भूतानि मुह्यन्ति’ इति; एवं कुर्वता राज्ञा सा श्रुतिः लोके प्रत्यक्षा कृता। एतेन सः पितरं न निन्दति, अपि तु तस्य कर्म मोहजम् इति दर्शयति। अस्मिन् भागे भरतस्य त्रयः सम्बन्धाः पृथक् दर्शिताः — मातरि क्रोधः, किन्तु धर्मेण निगृहीतः; पितरि निन्दा नास्ति, किन्तु तस्य कर्मणि विरोधः; रामे तु केवला प्रार्थना। एतेन कविः दर्शयति यत् भरतस्य दुःखं न राज्यहानिजम्, अपि तु कुलस्य कलङ्कजम्। ‘प्रसीदतु भवान् मम’ इति पदम् एव तस्य सर्वस्य भाषणस्य केन्द्रम्।

अधुना भरतस्य मुख्यः तर्कः आरभते। ‘साधु अर्थम् अभिसंधाय क्रोधात् मोहात् साहसात् च तातस्य यत् अतिक्रान्तं, तत् भवान् प्रत्याहरतु।’ पिता शुभम् एव इच्छति स्म, किन्तु क्रोधमोहसाहसैः धर्मम् अतीतवान्; तस्य संशोधनं पुत्रस्य कर्म। ‘यः पुत्रः पितुः समतिक्रान्तं साधु मन्यते (साधु करोति), तत् एव लोके अपत्यं मतम्; अतः विपरीतम् अन्यथा।’ अतः — ‘भवान् तादृशम् अपत्यं भवतु; पितुः दुष्कृतम्, यत् अति कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम्, तत् मा अनुवर्तताम्।’ ततः सः सर्वेषां नामानि गणयति — ‘कैकेयीं, माम्, तातं, सुहृदः, बान्धवान्, सर्वान् पौरजानपदान् च त्रातुम् इदं सर्वं भवान् एव।’ अन्ते विरोधं दर्शयति — ‘क्व अरण्यं क्व च क्षात्रम्, क्व जटाः क्व च पालनम्? ईदृशं व्याहतं कर्म भवान् कर्तुम् न अर्हति।’ क्षत्रियस्य वेषः जटाः न, तस्य कर्म च वनवासः न — एषः एव भरतस्य आक्षेपः। अत्र भरतः प्रथमवारं तर्कम् एव आश्रयते, न तु केवलं याचनाम्। पुत्रस्य कर्तव्यं पितुः वचनम् अन्धवत् अनुसरणं न, अपि तु तस्य सत्यांशस्य रक्षणम् इति तस्य मतम्; रामस्य तु मतं विपरीतम् एव — वचनम् एव रक्ष्यम्। एषः एव उभयोः विवादस्य मूलभेदः, यः सप्ताधिकशततमे सर्गे रामेण स्पष्टीक्रियते।

ततः भरतः शास्त्रीयं वादम् उपस्थापयति। ‘क्षत्रियस्य प्रथमः धर्मः एषः एव — अभिषेचनम्; येन महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनं शक्यं भवति।’ ततः प्रश्नः — ‘कः क्षत्रबन्धुः प्रत्यक्षं (प्रजापालनरूपं धर्मम्) उत्सृज्य संशयस्थम्, अलक्षणम्, आयतिस्थम्, अनिश्चितं धर्मं चरेत्?’ प्रत्यक्षफलः धर्मः त्याज्यः न, परोक्षफलः च ग्राह्यः न इति तर्कः। ‘अथ यदि क्लेशजम् एव धर्मं चरितुम् इच्छसि, तर्हि धर्मेण चतुरः वर्णान् पालयन् क्लेशम् आप्नुहि’ — राज्यम् अपि क्लेशसाध्यम् एव, अतः तपःकामः अत्र एव पूर्यते। ‘चतुर्णाम् आश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठम् उत्तमम् इति धर्मज्ञाः आहुः; धर्मज्ञ, तं कथं त्यक्तुम् इच्छसि?’ अन्ते सः आत्मनः अयोग्यतां पुनः वदति — ‘श्रुतेन, स्थानेन, जन्मना च भवतः अहं बालः; भवति तिष्ठति सः अहं भूमिं कथं पालयिष्यामि? हीनबुद्धिगुणः बालः हीनस्थानः च अहं भवता विनाभूतः वर्तयितुम् अपि न उत्सहे।’ एषु श्लोकेषु भरतः शास्त्रात् चत्वारि प्रमाणानि आनयति — अभिषेचनं क्षत्रियस्य प्रथमः धर्मः, प्रत्यक्षधर्मः परोक्षधर्मात् श्रेष्ठः, क्लेशः राज्ये अपि विद्यते, गार्हस्थ्यं च आश्रमेषु उत्तमम्। तैः सर्वैः सः दर्शयितुम् इच्छति यत् वनवासः रामस्य स्वधर्मः न। अन्ते च तर्कं त्यक्त्वा पुनः आत्मनः दैन्यम् एव उपस्थापयति, येन वादः पुनः प्रार्थनारूपेण परिणमति।

अनन्तरं भरतः प्रत्यक्षां योजनाम् उपस्थापयति। ‘इदं निखिलम् अग्र्यं पित्र्यम् अकण्टकं राज्यं स्वधर्मेण बान्धवैः सह अनुशाधि, धर्मज्ञ। इह एव सर्वाः प्रकृतयः सह त्वाम् अभिषिञ्चन्तु, वसिष्ठसहिताः मन्त्रविदः मन्त्रकोविदाः ऋत्विजः च।’ अभिषेकः अयोध्यायां न अपेक्ष्यते — चित्रकूटे अपि सः शक्यः इति तस्य युक्तिः। ‘अस्माभिः अभिषिक्तः त्वं मरुद्भिः सह वासवः इव तरसा लोकान् विजित्य अयोध्यां पालनाय व्रज। त्रीणि ऋणानि अपाकुर्वन्, दुर्हृदः साधु निर्दहन्, सुहृदः कामैः तर्पयन्, त्वम् एव अत्र माम् अनुशाधि।’ ततः आशीर्वादवत् वचनम् — ‘अद्य, आर्य, तव अभिषेचने सुहृदः मुदिताः सन्तु; अद्य च ते दुष्प्रदाः भीताः दश दिशः पलायन्तु। मम मातुः आक्रोशं प्रमृज्य, पुरुषर्षभ, अद्य तत्रभवन्तं पितरं च किल्बिषात् रक्ष।’ मातुः कलङ्कः पितुः निन्दा च एकेन एव कर्मणा शोध्येते इति। ‘शिरसा त्वाम् अभियाचे — मयि करुणां कुरुष्व, सर्वेषु बान्धवेषु च, भूतेषु महेश्वरः इव।’ अन्ते चरमा युक्तिः — ‘अथवा यदि भवान् इतः पृष्ठतः कृत्वा वनम् एव गमिष्यति, तर्हि भवता सार्धम् अहम् अपि गमिष्यामि।’ एतेन सः राज्यम् एव त्यक्तुं सज्जः इति दर्शयति। अस्मिन् भागे भरतः क्रमेण योजनाम्, आशिषम्, याचनाम्, अन्ते च आत्मत्यागं प्रस्तौति। अभिषेकः इह एव भवतु इति तस्य नूतनः उपायः — तेन अयोध्यागमनस्य आवश्यकता अपि निवर्तते, अतः रामस्य प्रतिज्ञा अपि अखण्डिता स्यात् इति सः मन्यते। अन्ते ‘भवता सार्धम् अहम् अपि गमिष्यामि’ इति वदन् सः स्वस्य निष्कामतां सिद्धां करोति; यः राज्यम् एव त्यक्तुं सज्जः तस्य प्रार्थना स्वार्थजा न इति स्पष्टम्।

त्रिभिः दीर्घवृत्तैः श्लोकैः सर्गः समाप्यते। ताम्यता भरतेन शिरसा प्रसाद्यमानः अपि सः अभिरामः सत्त्ववान् महीपतिः गमनाय मतिं न चक्रे — पितुः तद्वचने एव प्रतिष्ठितः। राघवे तत् अद्भुतं स्थैर्यम् अवेक्ष्य जनः समं हर्षं दुःखं च अवाप — ‘न यात्ययोध्याम्’ इति दुःखितः अभवत्, स्थिरप्रतिज्ञत्वम् अवेक्ष्य च हर्षितः। एषा द्वैधी प्रतिक्रिया कवेः सूक्ष्मदृष्टिः। अन्ते ऋत्विजः, नैगमयूथवल्लभाः, विसंज्ञाः अश्रुकलाः च मातरः तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः, रामं च प्रणम्य सह ययाचिरे। उत्तरः सर्गः रामस्य उत्तरेण आरभते। वंशस्थवृत्तस्य गाम्भीर्येण कविः अत्र सर्गस्य समाप्तिं सूचयति; वादः समाप्तः, किन्तु निर्णयः न जातः। सर्वेषां याचना अपि रामस्य निश्चयं न चालयति, एषा च अचलता एव तस्य चरित्रस्य केन्द्रम्।

మునుపటి సర్గ చివరలో రాముడు అర్థవంతమైన మాట చెప్పి కొంతసేపు మౌనం వహించాడు; ఈ సర్గ ఆ మౌనం నుంచే మొదలవుతుంది. రాముడు మౌనం వహించగా, మందాకినీ తీరంలో ధార్మికుడైన భరతుడు ప్రజావత్సలుడూ ధార్మికుడూ అయిన రామునితో విచిత్రమైన మాట పలికాడు. మొదట అతడు ప్రశ్నరూపంలో స్తుతిస్తాడు — ‘అరిందమా, లోకంలో నీవంటివాడు ఎవడుంటాడు?’ తరువాత గుణగణనం — దుఃఖం నిన్ను బాధించదు, ప్రీతి నిన్ను పొంగిపోనీయదు; వృద్ధులకు సమ్మతుడవైనా నీవు వారిని సందేహాలు అడుగుతావు. ఈ నమ్రతే జ్ఞానానికి లక్షణమని భావం. తరువాత తత్త్వోక్తి — మరణించినవాని పట్ల ఎలాగో బ్రతికినవాని పట్లా అలాగే, లేనిదాని పట్ల ఎలాగో ఉన్నదాని పట్లా అలాగే — ఈ బుద్ధిలాభం ఎవనికి కలుగుతుందో అతడు దేనివల్ల పరితపిస్తాడు? మనుజాధిపా, నీలాగా పరావరాలు (కార్యకారణాలు) తెలిసినవాడు ఆపద వచ్చినా విషాదపడదగడు. ‘రాఘవా, నీవు దేవతలతో సమానమైన సత్త్వం గలవాడవు, మహాత్ముడవు, సత్యప్రతిజ్ఞుడవు, సర్వజ్ఞుడవు, సర్వదర్శివి, బుద్ధిమంతుడవు. ఇలాంటి గుణాలతో కూడినవాడవూ, ఉత్పత్తి వినాశాలు తెలిసినవాడవూ అయిన నిన్ను భరించరాని దుఃఖం చేరదగదు.’ ఈ స్తుతితో అతడు రాముని నిశ్చయాన్ని ప్రశంసిస్తాడు, కాని ఆ నిశ్చయాన్నే మార్చడానికి ప్రార్థన మొదలుపెడతాడు. ఈ స్తుతిభాగం కేవలం వినయవచనం కాదు; దానితో భరతుడు రాముని తాను కోరుకున్న చోటనే నిలుపుతాడు — ‘నీవు జ్ఞానివి, కాబట్టి నీ నిశ్చయాన్ని పునరాలోచించగలవు కూడా’ అని ధ్వని. ఇలా మునుపటి సర్గలోని తత్త్వోపదేశమే ఇక్కడ భరతుని ప్రార్థనకు ఆధారమైంది; లాభాలాభాలలో సమంగా ఉండేవాడు రాజ్యస్వీకారంలో కూడా విముఖుడు కాకూడదని అతని యుక్తి. మూడు శ్లోకాలతో అతడు తన చిన్నతనాన్నీ రాముని గాంభీర్యాన్నీ రెండింటినీ సూచిస్తాడు.

స్తుతి తరువాత భరతుడు తన వేదనను బయటపెడతాడు. ‘నేను దూరంగా ఉన్నప్పుడు నా కోసమని క్షుద్రురాలైన నా తల్లి చేసిన పాపం నాకు ఇష్టం లేనిది; నీవు నాపై ప్రసన్నుడవు కావాలి.’ ఆ కర్మను అతడు తనదిగా ఒప్పుకోడు, కాని దాని ఫలాన్ని మాత్రం తానే మోస్తాడు. తరువాత కఠినమైన మాట — ‘ధర్మబంధంతో కట్టుబడి ఉన్నాను, అందువల్లనే దండనార్హురాలూ పాపకారిణీ అయిన ఈ తల్లిని ఇక్కడ తీవ్రమైన దండనతో చంపడం లేదు.’ శుభమైన వంశమూ కర్మలూ గల దశరథునికి పుట్టి, ధర్మాధర్మాలు తెలిసినవాడై, అతడు నిందనీయమైన పని ఎలా చేస్తాడు? తండ్రి విషయంలో కూడా అతడు సంయమనమే చూపిస్తాడు — ‘గురువు, క్రియాశీలుడు, వృద్ధుడు, రాజు, మరణించినవాడు, తండ్రి — ఇలా దేవతారూపుడైన తండ్రిని సభలో నేను నిందించను.’ కాని కర్మ మాత్రం నిందనీయమే — ‘ధర్మజ్ఞా, ధర్మం తెలిసిన ఎవడు ఒక స్త్రీకి ప్రియం చేయాలని ధర్మార్థాలు లేని ఇలాంటి పాపకర్మ చేస్తాడు?’ చివరకు అతడు ప్రాచీనమైన శ్రుతిని స్మరిస్తాడు — ‘అంత్యకాలంలో ప్రాణులు మోహంలో పడతాయి’ అని; ఇలా చేసి రాజు ఆ శ్రుతిని లోకంలో ప్రత్యక్షం చేశాడు. దీనితో అతడు తండ్రిని నిందించడు, ఆయన కర్మ మోహం వల్ల పుట్టినదని చూపిస్తాడు. ఈ భాగంలో భరతుని మూడు సంబంధాలు వేర్వేరుగా చూపబడ్డాయి — తల్లిపై కోపం, కాని ధర్మంతో అణచబడినది; తండ్రిపై నింద లేదు, కాని ఆయన కర్మపట్ల విరోధం; రామునిపై కేవలం ప్రార్థన. దీనితో కవి భరతుని దుఃఖం రాజ్యనష్టం వల్ల కలిగినది కాదని, కులకళంకం వల్ల కలిగినదని చూపిస్తాడు. ‘ప్రసీదతు భవాన్ మమ’ (నీవు నాపై ప్రసన్నుడవు కావాలి) అనే మాటే అతని ప్రసంగమంతటికీ కేంద్రం.

ఇప్పుడు భరతుని ముఖ్యమైన తర్కం మొదలవుతుంది. ‘మంచి ప్రయోజనాన్ని ఉద్దేశించినా, క్రోధం వల్ల, మోహం వల్ల, సాహసం వల్ల తండ్రి చేసిన అతిక్రమాన్ని నీవు సరిదిద్దాలి.’ తండ్రి శుభాన్నే కోరుకున్నాడు, కాని క్రోధమోహసాహసాలతో ధర్మాన్ని అతిక్రమించాడు; దాన్ని సరిదిద్దడం కొడుకు కర్తవ్యం. ‘తండ్రి చేసిన అతిక్రమాన్ని సరిచేసే పుత్రుడే లోకంలో సంతానంగా పరిగణించబడతాడు; దానికి విపరీతంగా ప్రవర్తించేవాడు అలా కాడు.’ కాబట్టి — ‘నీవు అలాంటి సంతానం కావాలి; తండ్రి చేసిన దుష్కృతాన్ని, లోకంలో ధీరులు నిందించే ఆ అతిగా చేసిన కర్మను నీవు అనుసరించకూడదు.’ తరువాత అతడు అందరి పేర్లనూ లెక్కిస్తాడు — ‘కైకేయినీ, నన్నూ, తండ్రినీ, సుహృత్తులనూ, బంధువులనూ, పౌరజానపదులందరినీ రక్షించడానికి ఇదంతా నీవే.’ చివరకు వైరుధ్యాన్ని చూపిస్తాడు — ‘అడవి ఎక్కడ, క్షాత్రం ఎక్కడ? జడలు ఎక్కడ, పాలన ఎక్కడ? ఇలాంటి పరస్పర విరుద్ధమైన పని నీవు చేయదగవు.’ క్షత్రియుని వేషం జడలు కావు, అతని కర్మ వనవాసం కాదు — ఇదే భరతుని ఆక్షేపణ. ఇక్కడ భరతుడు మొదటిసారిగా తర్కాన్నే ఆశ్రయిస్తాడు, కేవలం యాచనను కాదు. పుత్రుని కర్తవ్యం తండ్రి మాటను గుడ్డిగా అనుసరించడం కాదు, దానిలోని సత్యాంశాన్ని రక్షించడం అని అతని మతం; రాముని మతం మాత్రం దానికి విపరీతం — మాటనే రక్షించాలి. ఇదే ఇద్దరి వివాదానికీ మూలభేదం, దీన్ని నూట ఏడవ సర్గలో రాముడు స్పష్టం చేస్తాడు.

తరువాత భరతుడు శాస్త్రీయమైన వాదాన్ని ముందుంచుతాడు. ‘మహాప్రాజ్ఞా, క్షత్రియునికి ప్రథమ ధర్మం ఇదే — అభిషేకం; దానివల్లనే ప్రజాపరిపాలన సాధ్యమవుతుంది.’ తరువాత ప్రశ్న — ‘ఏ క్షత్రియుడు ప్రత్యక్షమైన (ప్రజాపాలన రూపమైన) ధర్మాన్ని విడిచి, సందేహాస్పదమూ, లక్షణం లేనిదీ, భవిష్యత్తులో ఉన్నదీ, అనిశ్చితమూ అయిన ధర్మాన్ని ఆచరిస్తాడు?’ ప్రత్యక్షఫలమైన ధర్మాన్ని విడువకూడదు, పరోక్షఫలమైనదాన్ని పట్టుకోకూడదు అని తర్కం. ‘ఒకవేళ క్లేశం వల్ల కలిగే ధర్మాన్నే ఆచరించాలని కోరుకుంటే, ధర్మంగా నాలుగు వర్ణాలనూ పాలిస్తూ క్లేశాన్ని పొందు’ — రాజ్యం కూడా క్లేశంతో సాధించేదే, కాబట్టి తపస్సు కోరిక ఇక్కడే నెరవేరుతుంది. ‘ధర్మజ్ఞా, నాలుగు ఆశ్రమాలలో గార్హస్థ్యమే శ్రేష్ఠమైనదనీ ఉత్తమమైనదనీ ధర్మజ్ఞులు చెబుతారు; దాన్ని ఎందుకు విడిచిపెట్టాలనుకుంటున్నావు?’ చివరకు అతడు తన అయోగ్యతను మళ్ళీ చెబుతాడు — ‘విద్యలోనూ, స్థానంలోనూ, జన్మలోనూ నీకంటే నేను బాలుడను; నీవు ఉండగా నేను భూమిని ఎలా పాలిస్తాను? బుద్ధిగుణాలలో హీనుడనూ, బాలుడనూ, తక్కువ స్థానంలో ఉన్నవాడనూ అయిన నేను నీవు లేకుండా బ్రతకడానికి కూడా ఉత్సాహపడను.’ ఈ శ్లోకాలలో భరతుడు శాస్త్రం నుంచి నాలుగు ప్రమాణాలను తెస్తాడు — అభిషేకం క్షత్రియునికి ప్రథమ ధర్మం, ప్రత్యక్ష ధర్మం పరోక్ష ధర్మం కంటే శ్రేష్ఠం, క్లేశం రాజ్యంలో కూడా ఉంది, ఆశ్రమాలలో గార్హస్థ్యం ఉత్తమం. వీటన్నిటితో అతడు వనవాసం రాముని స్వధర్మం కాదని చూపించాలనుకుంటున్నాడు. చివరకు తర్కాన్ని విడిచి మళ్ళీ తన దైన్యాన్నే ముందుంచుతాడు, దానితో వాదం మళ్ళీ ప్రార్థనారూపంలోకి మారుతుంది.

తరువాత భరతుడు ఒక ప్రత్యక్ష యోజనను ముందుంచుతాడు. ‘ధర్మజ్ఞా, సమస్తమూ శ్రేష్ఠమూ తండ్రి నుంచి వచ్చినదీ ముళ్ళులేనిదీ అయిన ఈ రాజ్యాన్ని బంధువులతో కలిసి నీ స్వధర్మం ప్రకారం శాసించు. ఇక్కడే ప్రజలందరూ కలిసి, వసిష్ఠునితో సహా మంత్రాలు తెలిసిన, మంత్రకోవిదులైన ఋత్విజులు నిన్ను అభిషేకించాలి.’ అభిషేకం అయోధ్యలోనే జరగనవసరం లేదు — చిత్రకూటంలో కూడా సాధ్యమే అని అతని యుక్తి. ‘మాచేత అభిషిక్తుడవై, మరుత్తులతో కూడిన ఇంద్రునిలా వేగంగా లోకాలను జయించి, పాలన కోసం అయోధ్యకు వెళ్ళు. మూడు ఋణాలనూ తీర్చుకుంటూ, దుష్టులను బాగా దహిస్తూ, మిత్రులను కోరికలతో తృప్తిపరుస్తూ, ఇక్కడ నీవే నన్ను శాసించు.’ తరువాత ఆశీర్వాదం వంటి మాట — ‘ఆర్యా, ఈ రోజు నీ అభిషేకంలో మిత్రులు సంతోషించాలి; ఈ రోజు నీకు కీడు చేసేవారు భయపడి పది దిక్కులకూ పారిపోవాలి. పురుషశ్రేష్ఠా, నా తల్లిపై పడిన నిందను తుడిచివేసి, ఈ రోజు పూజ్యుడైన తండ్రిని కూడా పాపం నుంచి రక్షించు.’ తల్లి కళంకమూ తండ్రి నిందా ఒకే కర్మతో శుద్ధి అవుతాయని. ‘తల వంచి నిన్ను యాచిస్తున్నాను — మహేశ్వరుడు ప్రాణులపై కరుణ చూపినట్లు, నాపైనా బంధువులందరిపైనా కరుణ చూపు.’ చివరకు అంతిమ యుక్తి — ‘లేదా నీవు దీన్ని వెనక్కి నెట్టి అడవికే వెళ్తే, నేను కూడా నీతో వస్తాను.’ దీనితో అతడు రాజ్యాన్నే విడిచిపెట్టడానికి సిద్ధంగా ఉన్నానని చూపిస్తాడు. ఈ భాగంలో భరతుడు క్రమంగా యోజనను, ఆశీస్సును, యాచనను, చివరకు ఆత్మత్యాగాన్ని ప్రతిపాదిస్తాడు. అభిషేకం ఇక్కడే జరగాలి అనేది అతని కొత్త ఉపాయం — దానితో అయోధ్యకు వెళ్ళవలసిన అవసరం కూడా తప్పుతుంది, కాబట్టి రాముని ప్రతిజ్ఞ కూడా భంగం కాదని అతడు భావిస్తాడు. చివరలో ‘నేను కూడా నీతో వస్తాను’ అని చెబుతూ అతడు తన నిష్కామతను నిరూపిస్తాడు; రాజ్యాన్నే విడిచిపెట్టడానికి సిద్ధంగా ఉన్నవాని ప్రార్థన స్వార్థంతో పుట్టినది కాదని స్పష్టం.

మూడు దీర్ఘవృత్త శ్లోకాలతో సర్గ ముగుస్తుంది. బాధపడుతున్న భరతుడు తల వంచి ప్రసన్నుని చేసుకుంటున్నా, మనోహరుడూ సత్త్వవంతుడూ అయిన ఆ భూపతి (అయోధ్యకు) వెళ్ళడానికి మనస్సు పెట్టలేదు — తండ్రి ఆ మాటలోనే స్థిరంగా నిలిచాడు. రాఘవునిలోని ఆ అద్భుతమైన స్థైర్యాన్ని చూసి జనులు ఒకేసారి ఆనందాన్నీ దుఃఖాన్నీ పొందారు — ‘అయోధ్యకు రావడం లేదు’ అని దుఃఖించారు, అతని స్థిరప్రతిజ్ఞను చూసి ఆనందించారు. ఈ ద్వివిధ ప్రతిక్రియ కవి సూక్ష్మదృష్టి. చివరకు ఋత్విజులూ, వర్తకసమూహాల నాయకులూ, స్పృహ తప్పినట్లై కన్నీళ్ళు కారుస్తున్న తల్లులూ అలా మాట్లాడుతున్న భరతుని ప్రశంసించారు, రామునికి నమస్కరించి అందరూ కలిసి యాచించారు. తరువాతి సర్గ రాముని సమాధానంతో మొదలవుతుంది. వంశస్థ వృత్తపు గాంభీర్యంతో కవి ఇక్కడ సర్గ ముగింపును సూచిస్తున్నాడు; వాదం ముగిసింది, కాని నిర్ణయం జరగలేదు. అందరి యాచన కూడా రాముని నిశ్చయాన్ని కదిలించదు; ఈ అచలత్వమే అతని శీలానికి కేంద్రం.

முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் ராமன் பொருள் நிறைந்த சொற்களைச் சொல்லிவிட்டுச் சற்று நேரம் மௌனமானான்; இந்தச் சர்க்கம் அந்த மௌனத்திலிருந்தே தொடங்குகிறது. ராமன் பேச்சை நிறுத்தியதும் மந்தாகினிக் கரையில் தர்மநெறி கொண்ட பரதன், மக்களிடம் அன்புடையவனும் தர்மநெறி உடையவனுமான ராமனிடம் வியக்கத்தக்க சொற்களைச் சொன்னான். முதலில் அவன் கேள்வி வடிவில் போற்றுகிறான்: ‘பகைவரை அடக்குபவனே, நீ எப்படிப்பட்டவனோ அப்படிப்பட்டவன் உலகில் யார் இருப்பான்?’ பிறகு பண்புகளை எண்ணுகிறான் — துன்பம் உன்னை வருத்துவதில்லை, இன்பம் உன்னைக் களிப்படையச் செய்வதில்லை; முதியோரால் மதிக்கப்படுபவனாக இருந்தும் நீ அவர்களிடம் ஐயங்களைக் கேட்கிறாய். இந்தப் பணிவே ஞானத்தின் அடையாளம் என்பது கருத்து. பிறகு தத்துவச் சொல் — இறந்தவனிடம் எப்படியோ உயிருள்ளவனிடமும் அப்படியே, இல்லாததில் எப்படியோ இருப்பதிலும் அப்படியே; இத்தகைய அறிவைப் பெற்றவன் எதனால் வருந்துவான்? மனிதர் தலைவனே, உன்னைப் போல முன்னும் பின்னும் அறிந்தவன் துன்பத்தை அடைந்தாலும் சோர்ந்துபோகலாகாது. ‘ராகவா, நீ தேவருக்கு நிகரான மனவலிமை உடையவன், மகாத்மா, சத்தியத்தில் உறுதியானவன், எல்லாம் அறிந்தவன், எல்லாம் காண்பவன், அறிவாளி. இத்தகைய பண்புகள் உடைய, தோற்றத்தையும் அழிவையும் அறிந்த உன்னைத் தாங்கவே முடியாத துன்பம் அணுகலாகாது.’ இந்தப் போற்றுதலால் அவன் ராமனின் உறுதியைப் புகழ்கிறான்; ஆனால் அதே உறுதியை மாற்றுவதற்கான வேண்டுகோளைத் தொடங்குகிறான். இந்தப் போற்றுதல் பகுதி வெறும் பணிவுச் சொல் அன்று; அதனால் பரதன் ராமனைத் தான் விரும்பும் இடத்திலேயே நிறுத்துகிறான் — ‘நீ ஞானி; ஆகவே உன் முடிவை மறுபரிசீலனை செய்யவும் உன்னால் இயலும்’ என்பது குறிப்புப்பொருள். இவ்வாறு முந்தைய சர்க்கத்தின் தத்துவ உபதேசமே இங்கே பரதனின் வேண்டுகோளுக்கு அடிப்படையாகிறது; ஆதாயத்திலும் இழப்பிலும் சமநிலை உடையவன் அரசை ஏற்பதிலும் வெறுப்புக் கொள்ளமாட்டான் என்பது அவனுடைய வாதம். மூன்று சுலோகங்களால் அவன் தன் இளமையையும் ராமனின் ஆழத்தையும் இரண்டையும் சுட்டுகிறான்.

போற்றிய பின் பரதன் தன் வேதனையை வெளிப்படுத்துகிறான். ‘நான் வெளியூரில் இருந்தபோது என் பொருட்டு இழிந்த என் தாய் செய்த பாவம் எனக்கு விருப்பமில்லாதது; நீங்கள் என்மேல் அருள் கூருங்கள்.’ அந்தச் செயலை அவன் தன்னுடையதாக ஏற்கவில்லை, ஆனால் அதன் விளைவைத் தானே சுமக்கிறான். பிறகு ஒரு கடுமையான சொல்: ‘தர்மம் என்ற கட்டால் நான் கட்டுண்டிருக்கிறேன்; அதனால்தான் தண்டனைக்குரிய, பாவம் செய்த இந்தத் தாயைக் கடுந்தண்டனையால் இங்கே கொல்லாமல் இருக்கிறேன்.’ மங்கலமான குலமும் செயல்களும் உடைய தசரதனுக்குப் பிறந்து, தர்மத்தையும் அதர்மத்தையும் அறிந்த அவன் அருவருக்கத்தக்க செயலை எப்படிச் செய்வான்? தந்தையைப் பற்றியும் அவன் அடக்கத்தையே காட்டுகிறான்: ‘பெரியவர், வேள்விகள் செய்தவர், முதியவர், அரசர், இறந்தவர், தந்தை — இவ்வாறு தெய்வ வடிவமான தந்தையை அவையில் நான் பழிக்கமாட்டேன்.’ ஆனால் செயலோ பழிக்கத் தக்கதே: ‘தர்மம் அறிந்தவனே, தர்மம் அறிந்த எவன் ஒரு பெண்ணுக்கு இனியதைச் செய்ய விரும்பி, தர்மமும் பொருளும் அற்ற இத்தகைய பாவச் செயலைச் செய்வான்?’ இறுதியில் அவன் ஒரு பழைய வாக்கை நினைவுகூர்கிறான் — ‘இறுதிக் காலத்தில் உயிர்கள் மயங்குகின்றன’; இவ்வாறு செய்ததால் அரசர் அந்த வாக்கை உலகில் கண்கூடாக்கினார். இதனால் அவன் தந்தையைப் பழிக்கவில்லை; அவருடைய செயல் மயக்கத்தால் பிறந்தது என்று காட்டுகிறான். இந்தப் பகுதியில் பரதனின் மூன்று உறவுகள் தனித்தனியாகக் காட்டப்படுகின்றன — தாயிடம் சினம், ஆனால் தர்மத்தால் அடக்கப்பட்டது; தந்தையிடம் பழிப்பு இல்லை, ஆனால் அவருடைய செயலுக்கு எதிர்ப்பு; ராமனிடமோ வேண்டுகோள் மட்டுமே. இதனால் பரதனின் துயரம் அரசை இழந்ததால் பிறந்ததன்று, குலத்துக்கு நேர்ந்த களங்கத்தால் பிறந்தது என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். ‘ப்ரஸீதது பவான் மம’ (நீங்கள் என்மேல் அருள் கூருங்கள்) என்ற சொல்லே அவனுடைய பேச்சு முழுவதற்கும் மையம்.

இப்போது பரதனின் முதன்மையான வாதம் தொடங்குகிறது. ‘நல்ல நோக்கத்தோடு இருந்தும், சினத்தாலும் மயக்கத்தாலும் துடுக்கான துணிவாலும் தந்தை எல்லை மீறிச் செய்ததை நீங்கள் திருத்துங்கள்.’ தந்தை நன்மையையே விரும்பினார், ஆனால் சினம், மயக்கம், துடுக்கு ஆகியவற்றால் தர்மத்தைக் கடந்துவிட்டார்; அதைச் சீர்செய்வது மகனின் கடமை. ‘தந்தை எல்லை மீறியதைச் சீர்செய்யும் மகனே உலகில் மகன் என்று கருதப்படுகிறான்; மற்றவன் அதற்கு எதிரானவன்.’ ஆகவே — ‘நீங்கள் அத்தகைய மகனாக இருங்கள்; தந்தையின் தவறான செயலை, சான்றோரால் பழிக்கப்படும் அந்த அளவுமீறிய செயலை, பின்பற்றாதீர்கள்.’ பிறகு அவன் அனைவருடைய பெயர்களையும் எண்ணுகிறான்: ‘கைகேயியையும், என்னையும், தந்தையையும், நண்பர்களையும், உறவினர்களையும், நகர, நாட்டு மக்கள் அனைவரையும் காப்பதற்கு இவை அனைத்தும் நீங்களே.’ இறுதியில் முரணைக் காட்டுகிறான்: ‘காடு எங்கே, க்ஷத்திரிய தர்மம் எங்கே? சடைமுடி எங்கே, மக்களைக் காத்தல் எங்கே? இத்தகைய முரண்பட்ட செயலை நீங்கள் செய்யலாகாது.’ க்ஷத்திரியனின் கோலம் சடைமுடி அன்று, அவனுடைய கடமை காட்டுவாசம் அன்று — இதுவே பரதனின் ஆட்சேபம். இங்கே பரதன் முதன்முறையாக வெறும் வேண்டுகோளை அன்றி வாதத்தையே சார்ந்து நிற்கிறான். தந்தையின் சொல்லைக் கண்மூடித்தனமாகப் பின்பற்றுவது மகனின் கடமை அன்று, அதிலுள்ள உண்மைப் பகுதியைக் காப்பதே என்பது அவன் கருத்து; ராமனின் கருத்தோ அதற்கு நேர் எதிர் — சொல்லையே காக்க வேண்டும். இதுவே இருவருடைய விவாதத்தின் அடிப்படை வேறுபாடு; அது நூற்றேழாம் சர்க்கத்தில் ராமனால் தெளிவாக்கப்படுகிறது.

பிறகு பரதன் சாஸ்திர அடிப்படையிலான வாதத்தை முன்வைக்கிறான். ‘பேரறிவாளனே, க்ஷத்திரியனின் முதல் தர்மம் இதுவே — முடிசூட்டிக்கொள்ளுதல்; அதனால்தான் மக்களைக் காக்க இயலும்.’ பிறகு கேள்வி: ‘எந்த க்ஷத்திரியன் கண்கூடான (மக்களைக் காத்தல் என்ற) தர்மத்தைக் கைவிட்டு, ஐயத்துக்குரிய, அடையாளமற்ற, எதிர்காலத்தில் மட்டுமே பயன்தரும், நிச்சயமற்ற தர்மத்தைக் கடைப்பிடிப்பான்?’ கண்கூடான பயன்தரும் தர்மத்தைக் கைவிடலாகாது, மறைமுகமான பயன்தரும் தர்மத்தை ஏற்கலாகாது என்பது வாதம். ‘அல்லது துன்பத்தால் பிறக்கும் தர்மத்தையே கடைப்பிடிக்க விரும்பினால், நான்கு வருணத்தாரையும் தர்மத்தின்படி காத்துத் துன்பத்தை அடையுங்கள்’ — அரசாட்சியும் துன்பத்தால்தான் சாத்தியமாகிறது; ஆகவே தவம் செய்யும் விருப்பம் இங்கேயே நிறைவேறும். ‘நான்கு ஆசிரமங்களில் இல்லறமே சிறந்தது, உயர்ந்தது என்று தர்மம் அறிந்தோர் சொல்கிறார்கள்; தர்மம் அறிந்தவனே, அதை ஏன் கைவிட விரும்புகிறாய்?’ இறுதியில் அவன் தன் தகுதியின்மையை மீண்டும் சொல்கிறான்: ‘கல்வியாலும் நிலையாலும் பிறப்பாலும் நான் உங்களுக்குச் சிறுவன்; நீங்கள் இருக்கும்போது நான் எப்படிப் பூமியைக் காப்பேன்? அறிவிலும் பண்பிலும் குறைந்த, தாழ்ந்த நிலையிலுள்ள சிறுவனான நான் நீங்கள் இல்லாமல் வாழவும் துணியமாட்டேன்.’ இந்தச் சுலோகங்களில் பரதன் சாஸ்திரத்திலிருந்து நான்கு சான்றுகளைக் கொண்டுவருகிறான் — முடிசூட்டிக்கொள்ளுதல் க்ஷத்திரியனின் முதல் தர்மம், கண்கூடான தர்மம் மறைமுகமான தர்மத்தைவிடச் சிறந்தது, அரசாட்சியிலும் துன்பம் உண்டு, ஆசிரமங்களில் இல்லறமே உயர்ந்தது. இவை அனைத்தாலும் காட்டுவாசம் ராமனின் சொந்த தர்மம் அன்று என்று காட்ட அவன் விரும்புகிறான். இறுதியில் வாதத்தைக் கைவிட்டு மீண்டும் தன் எளிமையையே முன்வைக்கிறான்; அதனால் வாதம் மீண்டும் வேண்டுகோளாக மாறுகிறது.

பிறகு பரதன் நேரடியான ஒரு திட்டத்தை முன்வைக்கிறான். ‘தர்மம் அறிந்தவனே, முதன்மையானதும், தந்தை வழிவந்ததும், முட்களற்றதுமான இந்த அரசு முழுவதையும் உன் தர்மத்தின்படி உறவினர்களுடன் சேர்ந்து ஆள்வாயாக. குடிமக்கள் அனைவரும், வசிஷ்டரோடு கூடிய மந்திரம் அறிந்த, மந்திரத்தில் தேர்ந்த ரித்விக்குகளும் சேர்ந்து இங்கேயே உனக்கு முடிசூட்டட்டும்.’ முடிசூட்டு அயோத்தியில் நடக்க வேண்டியதில்லை — சித்திரகூடத்திலும் அது சாத்தியம் என்பது அவன் வாதம். ‘எங்களால் முடிசூட்டப்பெற்று, மருத்துகளுடன் இந்திரனைப் போல விரைந்து உலகங்களை வென்று, காப்பதற்காக அயோத்திக்குச் செல். மூன்று கடன்களையும் தீர்த்து, தீயோரை நன்கு எரித்து, நண்பர்களை அவர்கள் விரும்பியவற்றால் மகிழ்வித்து, நீயே இங்கே எனக்கு ஆணையிடு.’ பிறகு வாழ்த்தைப் போன்ற சொல்: ‘மதிப்புக்குரியவனே, இன்று உன் முடிசூட்டில் நண்பர்கள் மகிழட்டும்; இன்றே உன்னைப் பகைப்போர் அஞ்சிப் பத்துத் திசைகளிலும் ஓடட்டும். ஆண்களில் காளை போன்றவனே, என் தாயின் மேலுள்ள பழியைத் துடைத்து, இன்று மதிப்புக்குரிய தந்தையையும் பாவத்திலிருந்து காப்பாயாக.’ தாயின் களங்கமும் தந்தையின் மீதான பழியும் ஒரே செயலால் தூய்மையாகும் என்பது கருத்து. ‘தலைவணங்கி உன்னை வேண்டுகிறேன் — உயிர்கள் அனைத்திடமும் மகேசுவரன் போல, என்னிடமும் உறவினர்கள் அனைவரிடமும் கருணை காட்டு.’ இறுதியில் கடைசி வாதம்: ‘அல்லது இவை அனைத்தையும் புறக்கணித்து நீ இங்கிருந்து காட்டுக்கே சென்றால், உன்னோடு நானும் செல்வேன்.’ இதனால் அவன் அரசையே துறக்க ஆயத்தமாக இருப்பதைக் காட்டுகிறான். இந்தப் பகுதியில் பரதன் வரிசையாகத் திட்டம், வாழ்த்து, வேண்டுகோள், இறுதியில் தன்னைத் துறத்தல் ஆகியவற்றை முன்வைக்கிறான். முடிசூட்டு இங்கேயே நடக்கட்டும் என்பது அவனுடைய புதிய உபாயம் — அதனால் அயோத்திக்குச் செல்ல வேண்டிய தேவையும் நீங்குகிறது; ஆகவே ராமனின் சபதமும் உடையாது என்று அவன் எண்ணுகிறான். இறுதியில் ‘உன்னோடு நானும் செல்வேன்’ என்று சொல்லி அவன் தன் பற்றின்மையை நிரூபிக்கிறான்; அரசையே துறக்க ஆயத்தமாக இருப்பவனின் வேண்டுகோள் சுயநலத்தால் பிறந்ததன்று என்பது தெளிவு.

நீண்ட யாப்பில் அமைந்த மூன்று சுலோகங்களோடு சர்க்கம் நிறைவடைகிறது. வேதனையுற்ற பரதன் தலைவணங்கி மன்றாடியும், அழகனும் மனவலிமை உடையவனுமான அந்தப் பூமியின் தலைவன் செல்வதற்கு மனம் கொள்ளவில்லை — தந்தையின் அந்தச் சொல்லிலேயே நிலைத்து நின்றான். ராகவனிடம் அந்த வியக்கத்தக்க உறுதியைக் கண்டு மக்கள் ஒரே நேரத்தில் மகிழ்ச்சியையும் துயரத்தையும் அடைந்தனர் — ‘அவன் அயோத்திக்குப் போகவில்லையே’ என்று வருந்தினர்; அவனுடைய சபதத்தின் உறுதியைக் கண்டு மகிழ்ந்தனர். இந்த இருவகை எதிர்வினை கவிஞரின் நுண்பார்வை. இறுதியில் ரித்விக்குகளும், வணிகக் குழுக்களின் தலைவர்களும், நினைவிழந்து கண்ணீர் சொரிந்த தாய்மார்களும் அவ்வாறு பேசிய பரதனைப் போற்றினர்; ராமனை வணங்கி அனைவரும் சேர்ந்து வேண்டினர். அடுத்த சர்க்கம் ராமனின் மறுமொழியோடு தொடங்குகிறது. வம்சஸ்த விருத்தத்தின் கம்பீரத்தால் கவிஞர் இங்கே சர்க்கத்தின் நிறைவைச் சுட்டுகிறார்; வாதம் முடிந்தது, ஆனால் தீர்ப்பு ஏற்படவில்லை. அனைவருடைய வேண்டுகோளும் ராமனின் உறுதியை அசைக்கவில்லை; இந்த அசையாமையே அவனுடைய இயல்பின் மையம்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಸುಮ್ಮನಾದನು; ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ ಆ ಮೌನದಿಂದಲೇ. ರಾಮನು ಸುಮ್ಮನಾದಾಗ ಮಂದಾಕಿನಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಭರತನು ಪ್ರಜಾವತ್ಸಲನೂ ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಆದ ರಾಮನಿಗೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಮೊದಲು ಅವನು ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅರಿಂದಮನೇ, ನೀನು ಹೇಗಿದ್ದೀಯೋ ಅಂತಹವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರಿದ್ದಾರು?’ ಅನಂತರ ಗುಣಗಳ ಎಣಿಕೆ — ದುಃಖ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರೀತಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಉಬ್ಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ವೃದ್ಧರಿಂದ ಮನ್ನಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ಅವರಿಗೆ ಸಂದೇಹಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೀ. ಈ ನಮ್ರತೆಯೇ ಜ್ಞಾನದ ಲಕ್ಷಣ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಅನಂತರ ತತ್ತ್ವೋಕ್ತಿ — ಸತ್ತವನಂತೆಯೇ ಬದುಕಿರುವವನು, ಇಲ್ಲದುದರಂತೆಯೇ ಇರುವುದು; ಯಾರಿಗೆ ಈ ಬುದ್ಧಿಲಾಭವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನು ಯಾವುದರಿಂದ ಪರಿತಪಿಸಿಯಾನು? ಮನುಜಾಧಿಪನೇ, ನಿನ್ನಂತೆ ಹಿಂದು-ಮುಂದನ್ನು (ಕಾರ್ಯಕಾರಣಗಳನ್ನು) ಬಲ್ಲವನು ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿದರೂ ವಿಷಾದಿಸಬೇಕಿಲ್ಲ. ‘ರಾಘವನೇ, ನೀನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳವನು, ಮಹಾತ್ಮನು, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನು, ಸರ್ವಜ್ಞನು, ಸರ್ವದರ್ಶಿಯು, ಬುದ್ಧಿವಂತನು. ಇಂತಹ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹುಟ್ಟು-ಸಾವುಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ದುಃಖವೂ ಮುಟ್ಟಬಾರದು.’ ಈ ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದೇ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸ್ತುತಿಭಾಗ ಕೇವಲ ವಿನಯವಚನವಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ಭರತನು ರಾಮನನ್ನು ತಾನು ಬಯಸಿದಲ್ಲೇ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಜ್ಞಾನಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪುನರ್ವಿಚಾರಿಸಲೂ ನಿನಗೆ ಸಾಧ್ಯ’ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ಹೀಗೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶವೇ ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ; ಲಾಭ-ನಷ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾದವನು ರಾಜ್ಯಗ್ರಹಣದಲ್ಲೂ ವಿಮುಖನಾಗಬಾರದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಯುಕ್ತಿ. ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಕಿರಿತನವನ್ನೂ ರಾಮನ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸ್ತುತಿಯ ನಂತರ ಭರತನು ತನ್ನ ವೇದನೆಯನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾನು ಪರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಕ್ಷುದ್ರಳಾದ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಮಾಡಿದ ಪಾಪ ನನಗೆ ಅನಿಷ್ಟವಾದುದು; ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು.’ ಅವನು ಆ ಕರ್ಮವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ತಾನೇ ಹೊರುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಕಠೋರವಾದ ವಾಕ್ಯ — ‘ನಾನು ಧರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ದಂಡಾರ್ಹಳಾದ ಈ ಪಾಪಕಾರಿಣಿ ತಾಯಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ದಂಡದಿಂದ ನಾನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಶುಭವಾದ ವಂಶ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳುಳ್ಳ ದಶರಥನಿಂದ ಜನಿಸಿದ, ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅವನು ಜುಗುಪ್ಸಿತವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಯಾನು? ತಂದೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಅವನು ಸಂಯಮವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಗುರುಗಳು, ಕ್ರಿಯಾಶೀಲರು, ವೃದ್ಧರು, ರಾಜರು, ಮೃತರು, ತಂದೆ — ಹೀಗೆ ದೇವತಾರೂಪರಾದ ತಂದೆಯನ್ನು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಆದರೆ ಕರ್ಮವಾದರೋ ನಿಂದ್ಯವೇ — ‘ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಯಾವನು ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿ ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥಗಳಿಗೆ ಹೊರತಾದ ಇಂತಹ ಪಾಪಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿಯಾನು?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರಾಚೀನ ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮೋಹಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ’ ಎಂದು; ಹೀಗೆ ಮಾಡಿ ರಾಜರು ಆ ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಗೊಳಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರ ಕರ್ಮ ಮೋಹಜನ್ಯ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಮೂರು ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ತಾಯಿಯ ಮೇಲೆ ಕೋಪ, ಆದರೆ ಧರ್ಮದಿಂದ ನಿಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು; ತಂದೆಯ ನಿಂದೆಯಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವರ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರೋಧ; ರಾಮನಲ್ಲಾದರೋ ಕೇವಲ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಭರತನ ದುಃಖ ರಾಜ್ಯಹಾನಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ, ಕುಲದ ಕಳಂಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು. ‘ಪ್ರಸೀದತು ಭವಾನ್ ಮಮ’ (ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು) ಎಂಬ ಪದವೇ ಅವನ ಇಡೀ ಭಾಷಣದ ಕೇಂದ್ರ.

ಈಗ ಭರತನ ಮುಖ್ಯ ತರ್ಕ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಒಳ್ಳೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡೂ ಕೋಪದಿಂದ, ಮೋಹದಿಂದ, ದುಡುಕಿನಿಂದ ತಂದೆ ಯಾವ ಅತಿಕ್ರಮವನ್ನು ಮಾಡಿದರೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ಸರಿಪಡಿಸು.’ ತಂದೆ ಶುಭವನ್ನೇ ಬಯಸಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಕೋಪ-ಮೋಹ-ದುಡುಕುಗಳಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮೀರಿದರು; ಅದನ್ನು ತಿದ್ದುವುದು ಮಗನ ಕರ್ತವ್ಯ. ‘ತಂದೆಯ ತಪ್ಪನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ಮಗನನ್ನೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂತಾನವೆಂದು ಮನ್ನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದವನು ಬೇರೆಯೇ.’ ಆದ್ದರಿಂದ — ‘ನೀನು ಅಂತಹ ಸಂತಾನವಾಗು; ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧೀರರಿಂದ ನಿಂದಿತವಾದ, ಮಿತಿಮೀರಿ ಮಾಡಿದ ತಂದೆಯ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಡ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು, ನನ್ನನ್ನು, ತಂದೆಯನ್ನು, ಸುಹೃದರನ್ನು, ಬಂಧುಗಳನ್ನು, ಎಲ್ಲ ಪೌರ-ಜಾನಪದರನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಇದೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ನೀನೊಬ್ಬನೇ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಎಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯ, ಎಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾತ್ರ; ಎಲ್ಲಿ ಜಟೆಗಳು, ಎಲ್ಲಿ ಪಾಲನೆ? ಇಂತಹ ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಬಾರದು.’ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ವೇಷ ಜಟೆಗಳಲ್ಲ, ಅವನ ಕರ್ಮ ವನವಾಸವಲ್ಲ — ಇದೇ ಭರತನ ಆಕ್ಷೇಪ. ಇಲ್ಲಿ ಭರತನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕೇವಲ ಯಾಚನೆಯನ್ನಲ್ಲ, ತರ್ಕವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಗನ ಕರ್ತವ್ಯ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕುರುಡಾಗಿ ಅನುಸರಿಸುವುದಲ್ಲ, ಅದರ ಸತ್ಯಾಂಶವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಮತ; ರಾಮನ ಮತವಾದರೋ ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ — ಮಾತನ್ನೇ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಇದೇ ಇಬ್ಬರ ವಿವಾದದ ಮೂಲಭೇದ; ಇದನ್ನು ನೂರ ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಭರತನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಾದವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಮೊದಲ ಧರ್ಮ ಇದೇ — ಅಭಿಷೇಕ; ಅದರಿಂದಲೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ಪರಿಪಾಲನೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆ — ‘ಯಾವ ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದ (ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಯೆಂಬ) ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಸಂಶಯದಲ್ಲಿರುವ, ಲಕ್ಷಣವಿಲ್ಲದ, ಭವಿಷ್ಯತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ, ಅನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಿಯಾನು?’ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಫಲವುಳ್ಳ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು, ಪರೋಕ್ಷಫಲವುಳ್ಳದ್ದನ್ನು ಹಿಡಿಯಬಾರದು ಎಂಬುದು ತರ್ಕ. ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ಕ್ಲೇಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಆಚರಿಸಲು ಬಯಸುವುದಾದರೆ, ಧರ್ಮದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಹೊಂದು’ — ರಾಜ್ಯವೂ ಕ್ಲೇಶದಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನ ಬಯಕೆ ಇಲ್ಲೇ ಈಡೇರುತ್ತದೆ. ‘ನಾಲ್ಕು ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಗಾರ್ಹಸ್ಥ್ಯವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೂ ಉತ್ತಮವೂ ಎಂದು ಧರ್ಮಜ್ಞರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಅದನ್ನು ನೀನು ಏಕೆ ತೊರೆಯಬಯಸುತ್ತೀ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಅಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿನಗಿಂತ ಬಾಲಕ; ನೀನಿರುವಾಗ ನಾನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಾಲಿಸಲಿ? ಬುದ್ಧಿ-ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೀಳಾದ, ಸ್ಥಾನದಲ್ಲೂ ಕೆಳಗಿನ, ಬಾಲಕನಾದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನಗಲಿ ಬದುಕಲೂ ಉತ್ಸಾಹಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.’ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನು ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ತರುತ್ತಾನೆ — ಅಭಿಷೇಕ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಮೊದಲ ಧರ್ಮ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಧರ್ಮ ಪರೋಕ್ಷಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಕ್ಲೇಶ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೂ ಇದೆ, ಗಾರ್ಹಸ್ಥ್ಯ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ. ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ವನವಾಸ ರಾಮನ ಸ್ವಧರ್ಮವಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸಲು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತರ್ಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ದೈನ್ಯವನ್ನೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ವಾದ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ರೂಪಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಭರತನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ತಂದೆಯಿಂದ ಬಂದ, ಕಂಟಕರಹಿತವಾದ ಈ ಸಮಗ್ರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವಧರ್ಮದಿಂದ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಆಳು. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ, ವಸಿಷ್ಠರೊಡನೆ ಮಂತ್ರವಿದರೂ ಮಂತ್ರಕೋವಿದರೂ ಆದ ಋತ್ವಿಜರೂ ಸೇರಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಲಿ.’ ಅಭಿಷೇಕ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲೇ ಆಗಬೇಕಿಲ್ಲ — ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲೂ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದು ಅವನ ಯುಕ್ತಿ. ‘ನಮ್ಮಿಂದ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ನೀನು ಮರುತ್ತುಗಳೊಡನೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ ವೇಗದಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗು. ಮೂರು ಋಣಗಳನ್ನು ತೀರಿಸುತ್ತಾ, ದುರ್ಜನರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸುಡುತ್ತಾ, ಸುಹೃದರನ್ನು ಬಯಕೆಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾ, ನೀನೇ ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಆಳು.’ ಅನಂತರ ಆಶೀರ್ವಾದದಂತಹ ಮಾತು — ‘ಆರ್ಯ, ಇಂದು ನಿನ್ನ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ಸುಹೃದರು ಸಂತೋಷಪಡಲಿ; ಇಂದು ನಿನ್ನ ದುರ್ಹೃದರು ಭಯಗೊಂಡು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿಹೋಗಲಿ. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ಮೇಲಿನ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಿ, ಇಂದು ಪೂಜ್ಯರಾದ ತಂದೆಯನ್ನೂ ಪಾಪದಿಂದ ಕಾಪಾಡು.’ ತಾಯಿಯ ಕಳಂಕವೂ ತಂದೆಯ ನಿಂದೆಯೂ ಒಂದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು. ‘ತಲೆಬಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತೇನೆ — ಮಹೇಶ್ವರನು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆ ತೋರುವಂತೆ ನನ್ನ ಮೇಲೂ ಎಲ್ಲ ಬಂಧುಗಳ ಮೇಲೂ ಕರುಣೆ ತೋರು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಚರಮ ಯುಕ್ತಿ — ‘ಅಥವಾ ನೀನು ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಬೆನ್ನಿಗೆ ಹಾಕಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ವನಕ್ಕೇ ಹೋಗುವುದಾದರೆ, ನಾನೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಬರುವೆನು.’ ಇದರಿಂದ ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಲು ಸಿದ್ಧ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಯೋಜನೆಯನ್ನೂ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನೂ ಯಾಚನೆಯನ್ನೂ ಕೊನೆಗೆ ಆತ್ಮತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅಭಿಷೇಕ ಇಲ್ಲೇ ಆಗಲಿ ಎಂಬುದು ಅವನ ಹೊಸ ಉಪಾಯ — ಅದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುವ ಅಗತ್ಯವೂ ತಪ್ಪುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ಅಖಂಡವಾಗಿ ಉಳಿದೀತು ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ನಾನೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಬರುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಅವನು ತನ್ನ ನಿಷ್ಕಾಮತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾದವನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸ್ವಾರ್ಥಜನ್ಯವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.

ಮೂರು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ತಳಮಳಗೊಂಡ ಭರತನು ತಲೆಬಾಗಿ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಮನೋಹರನೂ ಸತ್ತ್ವವಂತನೂ ಆದ ಆ ಮಹೀಪತಿ ಹೋಗಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ — ತಂದೆಯ ಆ ಮಾತಿನಲ್ಲೇ ನೆಲೆನಿಂತಿದ್ದನು. ರಾಘವನಲ್ಲಿ ಆ ಅದ್ಭುತ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಜನರು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವನ್ನೂ ದುಃಖವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದರು — ‘ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ದುಃಖಿತರಾದರು, ಅವನ ಸ್ಥಿರಪ್ರತಿಜ್ಞತ್ವವನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಿತರಾದರು. ಈ ದ್ವಿಮುಖ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಋತ್ವಿಜರೂ ನಾಗರಿಕಸಮೂಹಗಳ ಪ್ರಮುಖರೂ ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದಂತಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತಾಯಂದಿರೂ ಹಾಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು, ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವನೊಡನೆ ಸೇರಿ ಯಾಚಿಸಿದರು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ರಾಮನ ಉತ್ತರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದ ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಾದ ಮುಗಿಯಿತು, ಆದರೆ ತೀರ್ಮಾನವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರ ಯಾಚನೆಯೂ ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಅಚಲತೆಯೇ ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಕೇಂದ್ರ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം രാമൻ അർഥവത്തായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞിട്ട് അല്പനേരം നിശ്ശബ്ദനായി; ഈ സർഗം ആ മൗനത്തിൽനിന്നുതന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു. രാമൻ നിശ്ശബ്ദനായപ്പോൾ മന്ദാകിനീതീരത്തുവച്ച് ധാർമികനായ ഭരതൻ, പ്രജാവത്സലനും ധാർമികനുമായ രാമനോട് വിചിത്രമായ ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു. ആദ്യം അദ്ദേഹം ചോദ്യരൂപത്തിൽ സ്തുതിക്കുന്നു: ‘ശത്രുനാശകാ, ലോകത്തിൽ അങ്ങയെപ്പോലെ ആരുണ്ടാകും?’ പിന്നെ ഗുണങ്ങളുടെ എണ്ണൽ — ദുഃഖം അങ്ങയെ വ്യഥിപ്പിക്കുന്നില്ല, പ്രീതി അങ്ങയെ അമിതമായി ഹർഷിപ്പിക്കുന്നുമില്ല; വൃദ്ധരാൽ സമ്മതനായിരിക്കെയും അങ്ങ് അവരോടു സംശയങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു. ഈ വിനയംതന്നെയാണ് ജ്ഞാനത്തിന്റെ ലക്ഷണം എന്നാണ് ഭാവം. പിന്നെ തത്ത്വോക്തി — മരിച്ചിരിക്കുമ്പോഴെന്നപോലെ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോഴും, ഇല്ലാത്തപ്പോഴെന്നപോലെ ഉള്ളപ്പോഴും ഒരേ ബുദ്ധിയുള്ളവൻ എന്തുകൊണ്ടു പരിതപിക്കും? മനുഷ്യാധിപാ, അങ്ങയെപ്പോലെ പരവും അവരവും അറിയുന്നവൻ വിപത്തിൽപ്പെട്ടാലും വിഷാദിക്കേണ്ടതില്ല. ‘രാഘവാ, അങ്ങ് ദേവതുല്യമായ സത്ത്വമുള്ളവനും മഹാത്മാവും സത്യപ്രതിജ്ഞനും സർവജ്ഞനും സർവദർശിയും ബുദ്ധിമാനുമാണ്. ഇത്തരം ഗുണങ്ങളോടുകൂടിയ, ഉത്പത്തിയും നാശവും അറിയുന്ന അങ്ങയെ അത്യന്തം അസഹ്യമായ ദുഃഖം ബാധിക്കാൻ പാടില്ല.’ ഈ സ്തുതിയിലൂടെ അദ്ദേഹം രാമന്റെ നിശ്ചയത്തെ സ്തുതിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ നിശ്ചയംതന്നെ മാറ്റാനുള്ള പ്രാർഥന ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ സ്തുതിഭാഗം വെറും വിനയവചനമല്ല; അതിലൂടെ ഭരതൻ രാമനെ താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നിടത്തുതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു — ‘അങ്ങ് ജ്ഞാനിയാണ്, അതുകൊണ്ട് സ്വന്തം നിശ്ചയം പുനർവിചാരം ചെയ്യാനും അങ്ങേയ്ക്കു കഴിയും’ എന്നാണ് ധ്വനി. ഇങ്ങനെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ തത്ത്വോപദേശംതന്നെ ഇവിടെ ഭരതന്റെ പ്രാർഥനയുടെ ആധാരമായിത്തീർന്നു; ലാഭത്തിലും നഷ്ടത്തിലും സമനായവൻ രാജ്യം സ്വീകരിക്കുന്നതിലും വിരക്തി കാണിക്കേണ്ടതില്ല എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ യുക്തി. മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ അദ്ദേഹം തന്റെ ഇളപ്പവും രാമന്റെ ഗാംഭീര്യവും ഒരുപോലെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

സ്തുതിക്കുശേഷം ഭരതൻ തന്റെ വേദന വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘ഞാൻ ദൂരെയായിരിക്കെ എന്റെ കാരണത്താൽ നീചയായ അമ്മ ചെയ്ത പാപം എനിക്ക് ഇഷ്ടമല്ല; അങ്ങ് എന്നോടു പ്രസാദിക്കണം.’ ആ കർമം തന്റേതാണെന്ന് അദ്ദേഹം സമ്മതിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം സ്വയം വഹിക്കുന്നു. പിന്നെ ഒരു കഠിനവാക്യം: ‘ധർമബന്ധനത്താൽ ഞാൻ ബന്ധിതനാണ്; അതുകൊണ്ടുമാത്രമാണ് ശിക്ഷാർഹയും പാപകാരിണിയുമായ ഈ അമ്മയെ ഇവിടെ തീവ്രമായ ദണ്ഡനത്താൽ ഞാൻ കൊല്ലാത്തത്.’ ശുഭമായ കുലവും കർമവുമുള്ള ദശരഥനിൽനിന്നു ജനിച്ച, ധർമവും അധർമവും അറിയുന്ന അദ്ദേഹം എങ്ങനെ നിന്ദ്യമായ കർമം ചെയ്യും? പിതാവിന്റെ കാര്യത്തിലും അദ്ദേഹം സംയമംതന്നെ കാണിക്കുന്നു: ‘ഗുരുവും കർമനിഷ്ഠനും വൃദ്ധനും രാജാവും മരിച്ചവനും പിതാവുമായ, ദേവതാരൂപനായ അച്ഛനെ സഭയിൽ ഞാൻ നിന്ദിക്കുകയില്ല.’ എന്നാൽ കർമം നിന്ദ്യംതന്നെ — ‘ധർമജ്ഞാ, ധർമമറിയുന്ന ഏതൊരാളാണ് ഒരു സ്ത്രീക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനാഗ്രഹിച്ച് ധർമാർഥങ്ങളില്ലാത്ത ഇത്തരമൊരു പാപകർമം ചെയ്യുക?’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ഒരു പ്രാചീനചൊല്ല് ഓർക്കുന്നു — ‘അന്ത്യകാലത്ത് ജീവികൾ മോഹിതരാകുന്നു’; ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ട് രാജാവ് ആ ചൊല്ല് ലോകത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമാക്കി. ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹം പിതാവിനെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കർമം മോഹജന്യമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിൽ ഭരതന്റെ മൂന്നു ബന്ധങ്ങൾ വേറിട്ടു കാണിക്കപ്പെടുന്നു — അമ്മയോടു കോപം, എന്നാൽ ധർമത്താൽ അടക്കിനിർത്തപ്പെട്ടത്; പിതാവിനോടു നിന്ദയില്ല, എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കർമത്തോടു വിയോജിപ്പ്; രാമനോടോ പ്രാർഥന മാത്രം. ഇതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നത്, ഭരതന്റെ ദുഃഖം രാജ്യനഷ്ടത്താലുണ്ടായതല്ല, കുലത്തിനേറ്റ കളങ്കത്താലുണ്ടായതാണ് എന്നാണ്. ‘പ്രസീദതു ഭവാൻ മമ’ (അങ്ങ് എന്നോടു പ്രസാദിക്കണം) എന്ന പദംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസംഗം മുഴുവനുമുള്ള കേന്ദ്രം.

ഇപ്പോൾ ഭരതന്റെ മുഖ്യതർക്കം ആരംഭിക്കുന്നു. ‘നല്ല ഉദ്ദേശ്യത്തോടെയാണെങ്കിലും കോപംകൊണ്ടും മോഹംകൊണ്ടും സാഹസംകൊണ്ടും അച്ഛൻ ചെയ്ത അതിക്രമം അങ്ങ് തിരുത്തണം.’ പിതാവ് ശുഭംതന്നെയാണ് ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നത്, എന്നാൽ കോപമോഹസാഹസങ്ങളാൽ ധർമം അതിലംഘിച്ചു; അതിന്റെ തിരുത്തൽ പുത്രന്റെ കർമമാണ്. ‘പിതാവിന്റെ അതിക്രമത്തെ നേരെയാക്കുന്ന പുത്രനെയാണ് ലോകത്തിൽ സന്താനമായി കരുതുന്നത്; മറിച്ചുള്ളവൻ അങ്ങനെയല്ല.’ അതുകൊണ്ട് — ‘അങ്ങ് അത്തരമൊരു സന്താനമാകണം; ധീരന്മാർ ലോകത്തിൽ നിന്ദിക്കുന്ന, അതിരുകടന്നു ചെയ്ത പിതാവിന്റെ ദുഷ്കർമത്തെ അങ്ങ് പിന്തുടരരുത്.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം എല്ലാവരുടെയും പേരുകൾ എണ്ണുന്നു: ‘കൈകേയിയെയും എന്നെയും അച്ഛനെയും സുഹൃത്തുക്കളെയും ബന്ധുക്കളെയും എല്ലാ പൗരജാനപദരെയും രക്ഷിക്കാൻ ഇതെല്ലാം അങ്ങുതന്നെ ചെയ്യണം.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം വൈരുധ്യം കാണിക്കുന്നു: ‘എവിടെ വനം, എവിടെ ക്ഷാത്രധർമം? എവിടെ ജട, എവിടെ പ്രജാപാലനം? ഇത്തരം പരസ്പരവിരുദ്ധമായ കർമം അങ്ങ് ചെയ്യരുത്.’ ക്ഷത്രിയന്റെ വേഷം ജടയല്ല, അവന്റെ കർമം വനവാസവുമല്ല — ഇതാണ് ഭരതന്റെ ആക്ഷേപം. ഇവിടെ ഭരതൻ ആദ്യമായി തർക്കത്തെത്തന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നു, വെറും യാചനയെ അല്ല. പിതാവിന്റെ വാക്ക് അന്ധമായി പിന്തുടരുകയല്ല, അതിലെ സത്യാംശം സംരക്ഷിക്കുകയാണ് പുത്രന്റെ കർത്തവ്യം എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മതം; രാമന്റെ മതമോ നേരെ മറിച്ച് — വാക്കുതന്നെയാണ് സംരക്ഷിക്കേണ്ടത്. ഇതാണ് ഇരുവരുടെയും തർക്കത്തിന്റെ മൗലികഭേദം; അതു നൂറ്റിയേഴാം സർഗത്തിൽ രാമൻ വ്യക്തമാക്കുന്നു.

പിന്നെ ഭരതൻ ഒരു ശാസ്ത്രീയവാദം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ‘മഹാപ്രാജ്ഞാ, ക്ഷത്രിയന്റെ ഒന്നാമത്തെ ധർമം ഇതുതന്നെയാണ് — അഭിഷേകം; അതിലൂടെയാണ് പ്രജാപരിപാലനം സാധ്യമാകുന്നത്.’ പിന്നെ ഒരു ചോദ്യം: ‘പ്രത്യക്ഷമായ (പ്രജാപാലനരൂപമായ) ധർമം ഉപേക്ഷിച്ച്, സംശയാസ്പദവും ലക്ഷണമില്ലാത്തതും ഭാവിയിൽമാത്രം ഫലം തരുന്നതും അനിശ്ചിതവുമായ ധർമം ഏതു ക്ഷത്രിയനാണ് ആചരിക്കുക?’ പ്രത്യക്ഷഫലമുള്ള ധർമം ഉപേക്ഷിക്കരുത്, പരോക്ഷഫലമുള്ളതു സ്വീകരിക്കരുത് എന്നാണ് തർക്കം. ‘ഇനി ക്ലേശത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന ധർമംതന്നെ ആചരിക്കാനാണ് അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നതെങ്കിൽ, ധർമപ്രകാരം നാലു വർണങ്ങളെയും പാലിച്ചുകൊണ്ട് ക്ലേശം അനുഭവിക്കൂ’ — രാജ്യഭരണവും ക്ലേശസാധ്യംതന്നെ; അതുകൊണ്ട് തപസ്സിനുള്ള ആഗ്രഹം ഇവിടെത്തന്നെ നിറവേറും. ‘നാല് ആശ്രമങ്ങളിൽ ഗാർഹസ്ഥ്യമാണ് ശ്രേഷ്ഠവും ഉത്തമവുമെന്ന് ധർമജ്ഞർ പറയുന്നു; ധർമജ്ഞാ, അതിനെ അങ്ങ് എന്തിനുപേക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു?’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം തന്റെ അയോഗ്യത വീണ്ടും പറയുന്നു: ‘ശ്രുതംകൊണ്ടും സ്ഥാനംകൊണ്ടും ജന്മംകൊണ്ടും ഞാൻ അങ്ങയുടെ മുന്നിൽ ബാലനാണ്; അങ്ങ് ഉണ്ടായിരിക്കെ ഞാൻ എങ്ങനെ ഭൂമി പാലിക്കും? ബുദ്ധിയും ഗുണവും കുറഞ്ഞവനും ബാലനും താണ സ്ഥാനമുള്ളവനുമായ എനിക്ക് അങ്ങയില്ലാതെ ജീവിക്കാൻപോലും ഉത്സാഹമില്ല.’ ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഭരതൻ ശാസ്ത്രത്തിൽനിന്നു നാലു പ്രമാണങ്ങൾ കൊണ്ടുവരുന്നു — അഭിഷേകം ക്ഷത്രിയന്റെ ഒന്നാമത്തെ ധർമം, പ്രത്യക്ഷധർമം പരോക്ഷധർമത്തെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠം, ക്ലേശം രാജ്യത്തിലുമുണ്ട്, ആശ്രമങ്ങളിൽ ഗാർഹസ്ഥ്യം ഉത്തമം. ഇവയെല്ലാംകൊണ്ട് വനവാസം രാമന്റെ സ്വധർമമല്ലെന്നു കാണിക്കാനാണ് അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ഒടുവിൽ തർക്കം വിട്ട് വീണ്ടും തന്റെ ദൈന്യംതന്നെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ വാദം വീണ്ടും പ്രാർഥനയായി പരിണമിക്കുന്നു.

തുടർന്ന് ഭരതൻ ഒരു പ്രത്യക്ഷപദ്ധതി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ‘ധർമജ്ഞാ, ശ്രേഷ്ഠവും പിതൃപരമ്പരയായി ലഭിച്ചതും മുള്ളുകളില്ലാത്തതുമായ ഈ രാജ്യം മുഴുവൻ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം സ്വധർമപ്രകാരം ഭരിക്കൂ. ഇവിടെവച്ചുതന്നെ എല്ലാ പ്രജകളും ഒത്തുചേർന്ന്, വസിഷ്ഠനോടുകൂടി മന്ത്രമറിയുന്നവരും മന്ത്രകോവിദരുമായ ഋത്വിക്കുകളും, അങ്ങയെ അഭിഷേകം ചെയ്യട്ടെ.’ അഭിഷേകത്തിന് അയോധ്യ ആവശ്യമില്ല — ചിത്രകൂടത്തിലും അതു സാധ്യമാണ് എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ യുക്തി. ‘ഞങ്ങളാൽ അഭിഷിക്തനായ അങ്ങ്, മരുത്തുക്കളോടുകൂടിയ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ, ബലംകൊണ്ടു ലോകങ്ങളെ ജയിച്ച് പാലനത്തിനായി അയോധ്യയിലേക്കു വരൂ. മൂന്നു ഋണങ്ങളും വീട്ടി, ദുഷ്ടഹൃദയരെ നന്നായി ദഹിപ്പിച്ച്, സുഹൃത്തുക്കളെ ആഗ്രഹങ്ങളാൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, അങ്ങുതന്നെ ഇവിടെ എന്നെ ശാസിക്കൂ.’ പിന്നെ ആശീർവാദംപോലുള്ള വാക്ക്: ‘ആര്യാ, ഇന്ന് അങ്ങയുടെ അഭിഷേകത്തിൽ സുഹൃത്തുക്കൾ ആനന്ദിക്കട്ടെ; ഇന്ന് അങ്ങയുടെ ദുഷ്ടശത്രുക്കൾ ഭയന്ന് പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോകട്ടെ. പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, എന്റെ അമ്മയ്ക്കെതിരായ ആക്രോശം തുടച്ചുനീക്കി, ഇന്ന് ബഹുമാന്യനായ പിതാവിനെയും പാപത്തിൽനിന്നു രക്ഷിക്കൂ.’ അമ്മയുടെ കളങ്കവും പിതാവിന്റെ നിന്ദയും ഒരേ കർമംകൊണ്ടു ശുദ്ധമാക്കപ്പെടും എന്നാണ്. ‘ശിരസ്സു നമിച്ച് ഞാൻ അങ്ങയോടു യാചിക്കുന്നു — ജീവികളോടു മഹേശ്വരനെന്നപോലെ, എന്നോടും എല്ലാ ബന്ധുക്കളോടും കരുണ കാട്ടണം.’ ഒടുവിൽ അന്തിമയുക്തി: ‘അല്ലെങ്കിൽ, ഇതു പുറംതള്ളി അങ്ങ് വനത്തിലേക്കുതന്നെ പോകുമെങ്കിൽ, അങ്ങയോടൊപ്പം ഞാനും പോകും.’ ഇതിലൂടെ രാജ്യംതന്നെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ താൻ തയ്യാറാണെന്ന് അദ്ദേഹം കാണിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിൽ ഭരതൻ ക്രമമായി പദ്ധതിയും ആശീർവാദവും യാചനയും ഒടുവിൽ ആത്മത്യാഗവും അവതരിപ്പിക്കുന്നു. അഭിഷേകം ഇവിടെത്തന്നെ നടക്കട്ടെ എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുതിയ ഉപായം — അതിലൂടെ അയോധ്യയിലേക്കു പോകേണ്ട ആവശ്യവും ഒഴിവാകും, അതുകൊണ്ട് രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞയും ഭംഗപ്പെടുകയില്ല എന്ന് അദ്ദേഹം കരുതുന്നു. ഒടുവിൽ ‘അങ്ങയോടൊപ്പം ഞാനും പോകും’ എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം തന്റെ നിഷ്കാമത തെളിയിക്കുന്നു; രാജ്യംതന്നെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ തയ്യാറായവന്റെ പ്രാർഥന സ്വാർഥജന്യമല്ലെന്നു വ്യക്തം.

മൂന്നു ദീർഘവൃത്തശ്ലോകങ്ങളോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. തളർന്ന ഭരതൻ ശിരസ്സു നമിച്ച് പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും, മനോഹരനും സത്ത്വവാനുമായ ആ ഭൂപതി പോകാൻ മനസ്സുവച്ചില്ല — പിതാവിന്റെ ആ വാക്കിൽത്തന്നെ ഉറച്ചുനിന്നു. രാഘവനിലെ ആ അദ്ഭുതകരമായ സ്ഥൈര്യം കണ്ട് ജനങ്ങൾക്ക് ഒരേസമയം ഹർഷവും ദുഃഖവുമുണ്ടായി — ‘അദ്ദേഹം അയോധ്യയിലേക്കു വരുന്നില്ലല്ലോ’ എന്നു ദുഃഖിച്ചു, പ്രതിജ്ഞയിലെ ഉറപ്പു കണ്ട് ഹർഷിച്ചു. ഈ ഇരട്ടപ്രതികരണം കവിയുടെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടിയാണ്. ഒടുവിൽ ഋത്വിക്കുകളും വണിക്സംഘങ്ങളുടെ നേതാക്കളും, ബോധമറ്റവരും കണ്ണീരൊഴുക്കുന്നവരുമായ അമ്മമാരും, അങ്ങനെ പറഞ്ഞ ഭരതനെ പ്രശംസിച്ചു; രാമനെ നമസ്കരിച്ച് അവരും ഒപ്പം യാചിച്ചു. അടുത്ത സർഗം രാമന്റെ മറുപടിയോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. വംശസ്ഥവൃത്തത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യത്താൽ കവി ഇവിടെ സർഗത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വാദം അവസാനിച്ചു, എന്നാൽ തീരുമാനമുണ്ടായില്ല. എല്ലാവരുടെയും യാചനപോലും രാമന്റെ നിശ്ചയത്തെ ഇളക്കുന്നില്ല; ഈ അചലതതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ കേന്ദ്രം.

At the end of the last sarga Rāma had spoken his meaningful words and fallen silent for a while; this sarga begins from that silence. When Rāma had stopped, righteous Bharata, there on the bank of the Mandākinī, addressed a remarkable speech to righteous Rāma, who loved his people. First he praised him in the form of a question: "Who in the world could be like you, subduer of foes?" Then he counted his virtues: "Sorrow cannot shake you, nor pleasure elate you; though the elders hold you in esteem, you still ask them about your doubts" — such humility is itself the mark of wisdom. Then a truth about the wise: "As with the dead, so with the living; as when a thing is absent, so when it is present — how could a man who has gained this understanding be tormented? One who knows the higher and the lower, as you do, lord of men, need not despair when calamity comes. You are like an immortal in strength, great-souled, true to your word, all-knowing, all-seeing and wise, Rāghava. Sorrow, however unbearable, cannot reach one like you, gifted with such qualities and versed in coming-to-be and passing-away." With this praise Bharata honoured Rāma's resolve, and yet he began his plea in order to change that very resolve. The praise is not mere courtesy: it sets Rāma where Bharata wants him — you are wise, so you can also reconsider your decision. So Rāma's teaching in the previous sarga becomes the ground of Bharata's plea: a man equal in gain and loss should not shrink from taking the kingdom either. In these verses Bharata shows both his own inferiority and Rāma's depth.

After the praise Bharata laid bare his own pain. "The sin my mean mother committed on my account while I was away is hateful to me; be gracious to me." He did not own the deed, but he bore its consequences himself. Then a hard word: "I am bound by the bond of righteousness; that alone keeps me from killing this mother of mine here with harsh punishment, sinner though she is and deserving of it. Born of Daśaratha, whose line and deeds were pure, and knowing right from wrong, how could I do so hateful a thing?" About their father too he showed restraint: "He was my elder, a performer of rites, old, a king, my father, and now he is dead; he is a god to me, and I will not reproach him in this assembly." Yet the deed itself was blameworthy: "Knower of righteousness, who that knows righteousness would, to please a woman, do such a sinful deed, void of both righteousness and advantage?" At last he recalled an old saying: "At the hour of their end beings are deluded" — and the king, by acting as he did, had shown the world its truth. So he does not condemn his father, but shows that his act came from delusion. In this passage Bharata's three relationships are set apart: anger at his mother, held in check by righteousness; no blame for his father, but opposition to his deed; and for Rāma, only entreaty. The poet shows that Bharata's grief came not from losing a kingdom but from the stain on his family. "Be gracious to me" is the centre of his whole speech.

Now Bharata's main argument began. "What our father overstepped, meaning well but out of anger, delusion and rashness — undo it." Their father had wished only good, but anger, delusion and rashness had carried him past righteousness, and setting that right is a son's work. "A son who puts right what his father overstepped is counted in the world as true offspring; one who does otherwise is not. Be such a son. Do not uphold your father's misdeed, a thing done in excess, which the steadfast in this world condemn." Then he named everyone concerned: "To save Kaikeyī, me, our father, our friends and kinsmen and all the people of city and country — all of it rests with you." And at the end he pointed out a contradiction: "Where is the forest and where a warrior's duty? Where are matted locks and where the protection of a realm? You should not do a thing so at odds with itself." Matted hair is not a warrior's dress and forest life not a warrior's work; that is Bharata's objection. Here for the first time Bharata relies on argument, not only entreaty. In his view a son's duty is not to follow his father's word blindly but to protect what is right in it; Rāma's view is the opposite — the word itself must be kept. This is the root difference in their dispute, which Rāma will make plain two sargas later.

Then Bharata put forward an argument from the law books. "The first duty of a warrior is this: to be consecrated, for through it, wise one, the people can be protected. What warrior would give up a duty that lies plainly before him and practise instead one that rests on doubt, has no clear mark, bears fruit only in the future and is uncertain?" A duty whose fruit is seen should not be abandoned for one whose fruit is unseen. "Or if you wish to practise a righteousness won through hardship, then take on hardship by protecting the four classes according to righteousness" — ruling a kingdom is hard too, so the wish for austerity can be fulfilled right here. "Of the four stages of life, those who know righteousness call the householder's the best and highest; how can you, who know righteousness, wish to leave it?" Finally he spoke again of his own unfitness: "In learning, in standing and in birth I am a child beside you; how shall I rule the earth while you are here? Poor in judgement and in merit, a child and lower in standing, parted from you I have not the heart even to live." Bharata brings four proofs from the treatises: consecration is a warrior's first duty, a visible duty is better than an unseen one, hardship is found in kingship too, and the householder's life is the highest. By all of them he means to show that forest life is not Rāma's own duty. And at the end he drops argument and sets his own helplessness before Rāma again, so that the debate turns back into entreaty.

Then Bharata put forward a practical plan. "Knower of righteousness, rule this whole ancestral kingdom, foremost of all and free of thorns, by your own duty, together with your kinsmen. Let all the subjects together consecrate you here and now, with the priests who know and are skilled in the sacred formulas, and Vasiṣṭha with them." The consecration need not wait for Ayodhyā; it could be done at Citrakūṭa. "Consecrated by us, conquer the worlds swiftly like Indra with the Maruts and go to Ayodhyā to protect it. Paying off the three debts, burning up your ill-wishers as they deserve and satisfying your friends' wishes, rule me too, here." Then words like a blessing: "Today, noble one, let your friends rejoice at your consecration; today let those who would harm you flee in terror to the ten directions. Wipe away the reproach on my mother, bull among men, and today save our revered father from blame" — one act would cleanse both the stain on his mother and the blame on his father. "With bowed head I beg you: show mercy to me and to all our kinsmen, as the great Lord shows mercy to all beings." And the last argument: "Or else, if you turn your back on all this and go from here into the forest, I shall go with you." So Bharata presents in turn a plan, a blessing, a plea and finally his own renunciation. His new idea, consecration here and now, would remove any need to go to Ayodhyā, so that — as he thought — Rāma's vow would stay unbroken. And by saying "I shall go with you" he proves his selflessness: the plea of one ready to give up the kingdom itself cannot come from self-interest.

The sarga ends with three verses in a longer metre. Though Bharata, wasting with grief, bowed his head and entreated him, the delightful lord of the earth, strong in spirit, did not set his mind on going; he stood firm in his father's word. Seeing that wonderful steadfastness in Rāghava, the people felt joy and sorrow together: sorrow that he would not go to Ayodhyā, joy at the sight of his unshaken vow. This double response shows the poet's fine insight. Finally the priests, the leaders beloved of the townsmen's guilds, and the mothers, half fainting and streaming with tears, praised Bharata for speaking so, and bowing to Rāma they joined in his plea. The solemn metre marks the sarga's close: the debate is over but no decision has been reached. Even the pleas of all cannot move Rāma's resolve, and that immovability is the centre of his character. The next sarga begins with his answer.