पूर्वस्मिन् सर्गे वसिष्ठः दशरथस्य दाराः च चित्रकूटम् आगताः, भरतः च रामस्य समीपे उपविष्टः। अस्मिन् सर्गे तस्याः रात्रेः अनन्तरं संवादः आरभ्यते। सुहृद्गणैः वृतानां तेषां पुरुषसिंहानां सा रजनी शोचताम् एव दुःखेन व्यतीता — न निद्रा, न विश्रामः, केवलं पितुः मरणस्य चिन्ता। सुप्रभातायां रजन्यां भ्रातरः सुहृद्भिः सह मन्दाकिन्यां गत्वा स्नानं होमं जप्यं च कृत्वा पुनः रामम् उपागमन्। आगत्य सर्वे तूष्णीम् एव उपविष्टाः — न कश्चित् किंचित् अब्रवीत्। एषा नीरवता कवेः कौशलम्; वक्तव्यं सर्वेषां हृदये वर्तते, किन्तु प्रथमं वक्तुं कोऽपि न शक्नोति। अन्ततः सुहृदां मध्ये स्थितः भरतः एव रामं प्रति वचनम् अब्रवीत्। तेन च सर्गस्य द्वौ भागौ निश्चितौ।

भरतः वदति — ‘मम माता वरदानेन सान्त्विता, तया च इदं राज्यं मह्यं दत्तम्। तत् अहं तव एव ददामि; त्वम् इदम् अकण्टकं राज्यं भुङ्क्ष्व।’ सः राज्यं स्वकीयम् इति न मन्यते, अपि तु न्यासम् इव प्रत्यर्पयति। ततः त्रयः दृष्टान्ताः। प्रथमः — जलागमे महता अम्बुवेगेन भिन्नः सेतुः यथा दुःसंधेयः, तथा इदं महत् राज्यखण्डं त्वदन्येन दुरावरम्; पितुः मरणेन राज्यस्य सेतुः भग्नः, तं धारयितुं रामः एव समर्थः। द्वितीयः — खरः अश्वस्य गतिम्, इतरः पक्षी च तार्क्ष्यस्य गतिं यथा अनुगन्तुं न शक्नोति, तथा भरतः रामस्य पालनगतिम् अनुसर्तुं न शक्नोति; अत्र सः आत्मानं लघुं दर्शयति, न तु विनयमात्रेण, अपि तु सत्येन एव। तृतीयः — यः परैः उपजीव्यते तस्य जीवनं नित्यं सुखम्; यः तु परान् उपजीवति तस्य जीवनं दुर्जीवम्। अतः राज्यं रामस्य एव योग्यम् इति भरतस्य निष्कर्षः।

अनन्तरं भरतः विस्तृताम् उपमां वदति, या अस्य सर्गस्य प्रसिद्धतमः भागः। केनचित् पुरुषेण रोपितः पालितः विवर्धितः च वृक्षः यदा रूढस्कन्धः महाद्रुमः भवति, तदा सः ह्रस्वकेन पुरुषेण दुरारोहः जायते। सः यदा पुष्पितः भूत्वा अपि फलानि न विदर्शयेत्, तदा यस्य हेतोः सः प्ररोपितः, सः जनः तां प्रीतिं न अनुभवेत्। उपमायाः अर्थः स्पष्टः — पिता एव रोपयिता, रामः एव वृक्षः, प्रजापालनम् एव फलम्, भरतः च ह्रस्वकः यः तं वृक्षम् आरोढुं न शक्नोति। ‘एषा उपमा, महाबाहो; तस्याः अर्थं ज्ञातुम् अर्हसि’ — यतः त्वम् अस्माकं वृषभः भर्ता च सन् भृत्यान् अस्मान् न शाधि। यदि रामः राज्यभारं न गृह्णाति, तर्हि पितुः सर्वः श्रमः निष्फलः इति भावः। ततः भरतः मङ्गलचित्रं पुरतः स्थापयति — श्रेणयः अग्र्याः च सर्वशः त्वां राज्यस्थितम् अरिंदमं प्रतपन्तम् आदित्यम् इव पश्यन्तु; तव अनुयाने मत्ताः कुञ्जराः नर्दन्तु, अन्तःपुरगताः नार्यः च सुसमाहिताः नन्दन्तु। एवं याचनायाः अन्ते सः अयोध्यायाः उत्सवम् एव दर्शयति। अत्र ध्यातव्यं यत् भरतः राज्यं न कामयते; सः रामाय तत् अर्पयितुम् एव सर्वं युक्तिजालं रचयति।

भरतस्य प्रत्यनुयाचतः वचः श्रुत्वा विविधाः नागराः जनाः ‘साधु’ इति तत् अन्वमन्यन्त — प्रजाः अपि तम् एव अभिलषन्ति इति कविना सूचितम्। तथा दुःखितं विलपन्तं यशस्विनं भरतं प्रेक्ष्य कृतात्मा आत्मवान् रामः तं समाश्वासयत्। अत्र सर्गस्य मुखं परिवर्तते। रामस्य उत्तरं न राजनीतिविषयकम्, अपि तु कालस्य स्वरूपविषयकम्; यतः भरतस्य शोकस्य मूलं राज्यचिन्ता न, अपि तु पितुः मरणम् एव, अतः तस्य एव मूलस्य चिकित्सा कर्तव्या। प्रथमं सामान्यं वाक्यम् — ‘अयं पुरुषः आत्मनः कामकारः न; सः अनीश्वरः; कृतान्तः एनम् इतः च इतरतः च परिकर्षति।’ ततः चत्वारि सूत्राणि, यानि सर्वस्य उपदेशस्य बीजम् — सर्वे निचयाः क्षयान्ताः, सर्वे समुच्छ्रयाः पतनान्ताः, सर्वे संयोगाः विप्रयोगान्ताः, जीवितं च मरणान्तम्। ततः द्वौ दृष्टान्तौ — पक्वानां फलानां पतनात् अन्यत्र भयं नास्ति, तथा जातस्य नरस्य मरणात् अन्यत्र भयं नास्ति; दृढस्थूणम् आगारम् अपि जीर्णं भूत्वा यथा उपसीदति, तथा जरामृत्युवशंगताः नराः अवसीदन्ति। उभयत्र अपि भयस्य स्थानं न आकस्मिकी घटना, अपि तु वस्तुनः स्वभावः एव। रामः न भरतस्य याचनां प्रत्याख्याति, न च ताम् अङ्गीकरोति; सः प्रथमं शोकस्य एव मूलम् उन्मूलयितुम् इच्छति। एतेन सर्गस्य उत्तरार्धः उपनिषद्वत् गम्भीरः जातः, राजसभायाः वादः च तत्त्वोपदेशरूपेण परिणतः।

रामः अधुना कालस्य एकदिग्गतिं वर्णयति। या रजनी अत्येति सा न प्रतिनिवर्तते; यमुना पूर्णम् उदकार्णवं समुद्रम् एव याति, न कदापि प्रतिनिवर्तते — नद्याः दृष्टान्तः अत्र कालस्य एव प्रतिबिम्बः। अहोरात्राणि निरन्तरं गच्छन्ति, सर्वेषां प्राणिनाम् आयूंषि च ग्रीष्मे सूर्यस्य अंशवः जलम् इव आशु क्षपयन्ति। अत्र रामः भरतं साक्षात् सम्बोधयति — ‘आत्मानम् एव अनुशोच, किम् अन्यम् अनुशोचसि? स्थितस्य अपि गतस्य अपि अस्य आयुः हीयते एव।’ अयम् उपदेशः कठोरः इव भाति, किन्तु तस्य आशयः करुणा एव — शोचकः स्वयम् अपि तेन एव मार्गेण गच्छति। मृत्युः सहैव व्रजति, सह निषीदति, सुदीर्घम् अध्वानं गत्वा सह एव निवर्तते — एषा उपमा भयङ्करी अपि शान्ता, यतः मृत्युः बाह्यः शत्रुः न, अपि तु नित्यसहचरः एव। ततः वार्धक्यस्य चित्रम् — गात्रेषु वलयः प्राप्ताः, शिरोरुहाः श्वेताः; जरया जीर्णः पुरुषः किं कृत्वा प्रभावयेत्, कं वा उपायं कृत्वा आत्मानं रक्षेत्? अन्ते मनुष्याणां प्रमादः दर्शितः — जनाः उदिते आदित्ये नन्दन्ति, अस्तमिते अहनि च नन्दन्ति, किन्तु आत्मनः जीवितक्षयं न अवबुध्यन्ते; ऋतुमुखं नवं नवम् इव आगतं दृष्ट्वा हृष्यन्ति, किन्तु ऋतूनां परिवर्तेन एव प्राणिनां प्राणसंक्षयः भवति। यत् उत्सवः इति मन्यते तत् एव वस्तुतः क्षयस्य चिह्नम्। एषु श्लोकेषु कविः नद्याः, सूर्यकिरणानाम्, अध्वनः, वार्धक्यस्य, ऋतुचक्रस्य च चित्राणि क्रमशः योजयति; प्रत्येकम् एकम् एव तत्त्वं पुनः पुनः दर्शयति — कालः न प्रतिनिवर्तते, तस्य च गतिः अलक्षिता एव भवति।

ततः प्रसिद्धा काष्ठोपमा — महार्णवे द्वे काष्ठे यथा समेयाताम्, कंचन कालम् आसाद्य च व्यपेयाताम्, एवम् एव भार्याः पुत्राः ज्ञातयः वसूनि च समेत्य व्यवधावन्ति; एषां विनाभवः ध्रुवः। सङ्गमः आकस्मिकः, वियोगः तु नियतः इति उपमायाः सारः; न च कस्यचित् अपराधः, केवलं प्रवाहस्य स्वभावः। अत्र कश्चित् अपि प्राणी यथाभावं समतिवर्तितुं न शक्नोति; अतः प्रेतम् अनुशोचतः जनस्य तस्मिन् विषये किमपि सामर्थ्यं नास्ति — शोकेन गतः न प्रत्यागच्छति, शोचकः च स्वयं तम् एव मार्गम् अनुसरति। अपरा उपमा अधिकं मार्मिका — पथि स्थितः कश्चित् गच्छन्तं सार्थं यथा ब्रूयात् ‘अहम् अपि भवतां पृष्ठतः आगमिष्यामि’ इति, एवम् एव पितृपैतामहैः पूर्वैः गतः अयं मार्गः ध्रुवः। वयं सर्वे पथि स्थिताः, पूर्वजाः च गच्छन् सार्थः; अस्माकम् अपि गमनं निश्चितम्। यस्य व्यतिक्रमः नास्ति तम् आपन्नः कथं शोचेत्? उपसंहारे विधिवाक्यम् — पतमानस्य वयसः अनिवर्तिनः स्रोतसः इव गच्छतः च आत्मा सुखे (श्रेयसि) नियोक्तव्यः, यतः प्रजाः सुखभाजः इति स्मृताः। एतयोः उपमयोः मध्ये भेदः अपि अस्ति — काष्ठोपमा सम्बन्धानाम् अनित्यतां दर्शयति, सार्थोपमा तु मरणस्य सार्वत्रिकतां; उभयोः च फलम् एकम् एव — शोकस्य निरर्थकता। एतेन रामः भरतस्य दुःखं न लघु करोति, अपि तु तस्य स्थानम् एव अन्यत् दर्शयति।

अनन्तरं रामः शोकस्य मूलम् एव अपनयति — पिता न नष्टः, अपि तु उत्तमां गतिं प्राप्तः। एषः भागः प्रायः समानार्थैः पञ्चभिः श्लोकैः पुनः पुनः तत् एव वदति, यत् तत् भरतस्य मनसि दृढं तिष्ठेत्; एषा पुनरुक्तिः दोषः न, अपि तु सान्त्वनायाः रीतिः। धर्मात्मा सः सुशुभैः कृत्स्नैः आप्तदक्षिणैः क्रतुभिः धूतपापः सन् स्वर्गं गतः। भृत्यानां सम्यक् भरणात्, प्रजानां परिपालनात्, धर्मेण अर्थादानात् च सः त्रिदिवं गतः — राज्ञः त्रीणि एव मुख्यानि कर्माणि अत्र गणितानि, तानि च तेन पूर्णानि। शुभैः इष्टैः कर्मभिः आप्तदक्षिणैः क्रतुभिः च दशरथः स्वर्गं प्राप्तः। बहुविधैः यज्ञैः इष्ट्वा पुष्कलान् भोगान् अवाप्य उत्तमम् आयुः च आसाद्य सः पृथिवीपतिः स्वर्गतः। उत्तमम् आयुः भोगान् च आसाद्य गतः सः पिता न शोच्यः, सतां सत्कृतः स्वर्गतः च — अत्र रामः स्पष्टं वदति यत् शोकस्य विषयः एव नास्ति। जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य सः ब्रह्मलोकविहारिणीं दैवीम् ऋद्धिम् अनुप्राप्तः; देहत्यागः अत्र हानिः न, अपि तु जीर्णवस्त्रत्यागः इव। ततः रामः भरतं स्मारयति — ‘तं नैवंविधः कश्चित् प्राज्ञः शोचितुम् अर्हसि; त्वद्विधः मद्विधः च श्रुतवान् बुद्धिमत्तरः।’ शास्त्रज्ञानं शोकनिवारणाय एव उपयुज्यते इति भावः। अन्ते सामान्यः निर्देशः — एते बहुविधाः शोकाः विलापरुदिते च धीरेण धीमता सर्वासु अवस्थासु वर्जनीयाः। एषु श्लोकेषु यज्ञाः, दक्षिणाः, प्रजापालनम्, आयुः, भोगाः, सत्कारः च पुनः पुनः गण्यन्ते; तैः सर्वैः एकः एव निष्कर्षः सिध्यति — दशरथस्य जीवनं पूर्णम् आसीत्, अतः तस्य मरणम् अपूर्णतायाः चिह्नं न। शोकस्य हेतुः वस्तुतः गतस्य दुःखं न, अपि तु शोचकस्य एव अपूर्णता इति ध्वनिः।

उपसंहारे रामः भरतं स्वकर्तव्यं स्मारयति। ‘स्वस्थः भव, मा शोकः; यात्वा तां पुरीम् अवस — वशिना पित्रा त्वं तथा नियुक्तः असि, वदतां वर। यत्र च अहं तेन एव पुण्यकर्मणा नियुक्तः, तत्र एव अहम् आर्यस्य पितुः शासनं करिष्यामि।’ एतेन रामः द्वयोः अपि नियोगम् एकम् एव मूलं दर्शयति — उभौ पितुः शासनम् एव पालयतः, एकः पुर्यां, अपरः वने; अतः भरतस्य राज्यग्रहणं रामस्य वनवासात् भिन्नं कर्म न, अपि तु तस्य एव अर्धम्। एषः एव रामस्य सर्वस्य उत्तरस्य केन्द्रबिन्दुः। ‘तस्य शासनं मया त्यक्तुं न न्याय्यम्, अरिंदम; सः त्वया अपि सदा मान्यः, सः एव बन्धुः, सः नः पिता।’ पितुः दोषः अत्र न चर्च्यते, केवलं तस्य आज्ञायाः मान्यता स्थाप्यते। ‘धर्मचारिणां सम्मतं तत् पितुः वचः अहं वनवासेन कर्मणा पालयिष्यामि, राघव’ — वचनमात्रेण न, अपि तु कर्मणा एव। ततः सामान्यं धर्मसूत्रम् — परलोकं जिगीषता नरेण धार्मिकेण अनृशंसेन गुरुवर्तिना च भवितव्यम्। ‘नः पितुः दशरथस्य शुभं वृत्तं निशाम्य स्वभावेन आत्मानम् अनुतिष्ठ, नरर्षभ’ — भरतस्य स्वभावः एव धार्मिकः, तम् एव सः अनुसरतु। एवं पितुः निदेशप्रतिपालनार्थं यवीयसं भ्रातरम् अर्थवत् वचनम् उक्त्वा प्रभुः रामः मुहूर्तात् विरराम। सर्गः मौनेन समाप्यते, उत्तरः सर्गः च तस्मात् एव मौनात् आरभ्यते। सर्गस्य आरम्भे भरतः राज्यं रामाय अर्पितवान्, अन्ते च रामः तत् एव भरताय प्रत्यर्पयति; किन्तु द्वयोः अपि हेतुः एकः एव — पितुः वचनम्। अतः अयं विवादः न स्वार्थस्य, अपि तु धर्मस्य एव; तस्य च निर्णयः अस्मिन् सर्गे न जातः, उत्तरेषु सर्गेषु सः वर्धते एव।

మునుపటి సర్గలో వసిష్ఠుడూ దశరథుని భార్యలూ చిత్రకూటానికి వచ్చారు, భరతుడు రాముని దగ్గర కూర్చున్నాడు. ఈ సర్గలో ఆ రాత్రి తరువాత సంభాషణ మొదలవుతుంది. సుహృద్గణాలతో చుట్టబడిన ఆ పురుషసింహులకు ఆ రాత్రి శోకిస్తూనే దుఃఖంతో గడిచిపోయింది — నిద్ర లేదు, విశ్రాంతి లేదు, కేవలం తండ్రి మరణపు చింతే. రాత్రి తెల్లవారగానే అన్నదమ్ములు సుహృత్తులతో కలిసి మందాకినికి వెళ్ళి స్నానమూ, హోమమూ, జపమూ చేసి మళ్ళీ రాముని దగ్గరకు వచ్చారు. వచ్చి అందరూ మౌనంగానే కూర్చున్నారు — ఎవ్వరూ ఏమీ మాట్లాడలేదు. ఈ నిశ్శబ్దం కవి నైపుణ్యం; చెప్పవలసినది అందరి హృదయాలలోనూ ఉంది, కాని మొదట మాట్లాడడానికి ఎవ్వరికీ శక్తి లేదు. చివరకు సుహృత్తుల మధ్య ఉన్న భరతుడే రామునితో మాట్లాడాడు. దీనితో సర్గలోని రెండు భాగాలూ నిర్ణయమయ్యాయి.

భరతుడు అంటాడు — ‘నా తల్లి వరదానంతో సంతృప్తి పొందింది, ఆమె ఈ రాజ్యాన్ని నాకు ఇచ్చింది. దాన్ని నేను నీకే ఇస్తున్నాను; ముళ్ళు లేని ఈ రాజ్యాన్ని నీవు అనుభవించు.’ అతడు రాజ్యాన్ని తనదిగా భావించడు, ఒక న్యాసాన్ని (దాచిన సొమ్మును) తిరిగి అప్పగించినట్లు అప్పగిస్తాడు. తరువాత మూడు దృష్టాంతాలు. మొదటిది — వర్షాకాలంలో మహా జలప్రవాహవేగంతో తెగిన ఆనకట్టను మళ్ళీ కట్టడం కష్టమైనట్లే, ఈ మహా రాజ్యఖండాన్ని నీవు తప్ప మరొకరు అదుపులో ఉంచలేరు; తండ్రి మరణంతో రాజ్యపు ఆనకట్ట తెగిపోయింది, దాన్ని నిలపడానికి రాముడొక్కడే సమర్థుడు. రెండవది — గాడిద గుర్రపు నడకను, ఇతర పక్షి గరుత్మంతుని గమనాన్ని అనుసరించలేనట్లే, భరతుడు రాముని పాలనా గతిని అనుసరించలేడు; ఇక్కడ అతడు తనను తాను చిన్నవానిగా చూపుకుంటాడు, కేవలం వినయంతో కాదు, సత్యంతోనే. మూడవది — ఇతరులు ఎవనిని ఆశ్రయించి జీవిస్తారో అతని జీవితం నిత్యమూ సుఖమైనది; ఇతరులను ఆశ్రయించి జీవించేవాని జీవితం దుర్భరమైనది. కాబట్టి రాజ్యం రామునికే తగినదని భరతుని నిష్కర్ష.

తరువాత భరతుడు విస్తారమైన ఉపమానం చెబుతాడు, అది ఈ సర్గలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన భాగం. ఒక పురుషుడు నాటి, పెంచి, వృద్ధి చేసిన చెట్టు బలమైన కాండంతో మహావృక్షమైనప్పుడు, పొట్టివాడైన పురుషుడు దాన్ని ఎక్కడం కష్టమవుతుంది. అది పూలు పూసినా పండ్లు చూపకపోతే, ఎవరి కోసం దాన్ని నాటారో ఆ మనిషి ఆ ఆనందాన్ని అనుభవించలేడు. ఉపమానం అర్థం స్పష్టం — తండ్రియే నాటినవాడు, రాముడే చెట్టు, ప్రజాపాలనమే పండు, ఆ చెట్టును ఎక్కలేని పొట్టివాడు భరతుడు. ‘మహాబాహూ, ఇదే ఉపమానం; దీని అర్థాన్ని నీవు గ్రహించాలి’ — ఎందుకంటే మాకు వృషభుడవూ (శ్రేష్ఠుడవూ) భర్తవూ అయిన నీవు సేవకులమైన మమ్మల్ని శాసించకుండా ఉండకూడదు. రాముడు రాజ్యభారాన్ని స్వీకరించకపోతే తండ్రి శ్రమ అంతా నిష్ఫలమవుతుందని భావం. తరువాత భరతుడు ఒక మంగళచిత్రాన్ని ముందుంచుతాడు — వృత్తిశ్రేణులూ ప్రముఖులూ అందరూ రాజ్యంలో నిలిచిన అరిందముడవైన నిన్ను తపించే సూర్యునిలా చూడాలి; నీ వెనుక మదించిన ఏనుగులు గర్జించాలి, అంతఃపురంలోని స్త్రీలు ఏకాగ్రచిత్తులై ఆనందించాలి. ఇలా యాచన చివరలో అతడు అయోధ్య ఉత్సవాన్నే చూపిస్తాడు. ఇక్కడ గమనించవలసింది, భరతుడు రాజ్యాన్ని కోరుకోవడం లేదు; దాన్ని రామునికి అర్పించడానికే అతడు ఈ యుక్తిజాలమంతా రచిస్తున్నాడు.

మళ్ళీ మళ్ళీ యాచిస్తున్న భరతుని మాట విని రకరకాల నగరవాసులు ‘మంచిది’ అని దాన్ని ఆమోదించారు — ప్రజలు కూడా అదే కోరుకుంటున్నారని కవి సూచిస్తున్నాడు. అలా దుఃఖితుడై విలపిస్తున్న యశస్వి భరతుని చూసి, కృతాత్ముడూ ఆత్మవంతుడూ అయిన రాముడు అతనిని ఊరడించాడు. ఇక్కడ సర్గ ముఖం మారుతుంది. రాముని సమాధానం రాజనీతికి సంబంధించినది కాదు, కాలస్వరూపానికి సంబంధించినది; ఎందుకంటే భరతుని శోకానికి మూలం రాజ్యచింత కాదు, తండ్రి మరణమే, కాబట్టి ఆ మూలానికే చికిత్స చేయాలి. మొదట సామాన్య వాక్యం — ‘ఈ పురుషుడు తన ఇచ్ఛానుసారం చేయగలవాడు కాడు; అతడు స్వతంత్రుడు కాడు; కృతాంతుడు (విధి) అతనిని ఇటూ అటూ లాగుతాడు.’ తరువాత నాలుగు సూత్రాలు, అవే ఉపదేశమంతటికీ బీజం — కూడబెట్టినవన్నీ క్షయంతో ముగుస్తాయి, ఉన్నతులన్నీ పతనంతో ముగుస్తాయి, సంయోగాలన్నీ వియోగంతో ముగుస్తాయి, జీవితం మరణంతో ముగుస్తుంది. తరువాత రెండు దృష్టాంతాలు — పండిన పండ్లకు రాలిపోవడం తప్ప మరొక భయం లేనట్లే, పుట్టిన మనిషికి మరణం తప్ప మరొక భయం లేదు; దృఢమైన స్తంభాలు గల ఇల్లు కూడా శిథిలమై కూలిపోయినట్లే, జరామృత్యువులకు వశులైన మనుష్యులు కృశించిపోతారు. రెండు చోట్లా భయానికి కారణం ఆకస్మిక సంఘటన కాదు, వస్తువు స్వభావమే. రాముడు భరతుని యాచనను తిరస్కరించడమూ లేదు, అంగీకరించడమూ లేదు; మొదట శోకపు మూలాన్నే పెకలించాలని కోరుకుంటున్నాడు. దీనితో సర్గ ఉత్తరార్ధం ఉపనిషత్తులా గంభీరమైంది, రాజసభలోని వాదం తత్త్వోపదేశంగా పరిణమించింది.

రాముడు ఇప్పుడు కాలపు ఏకదిశా గమనాన్ని వర్ణిస్తాడు. గడిచిపోయిన రాత్రి తిరిగి రాదు; యమునా నది నిండిన జలరాశి అయిన సముద్రానికే వెళ్తుంది, ఎన్నడూ వెనుదిరగదు — ఇక్కడ నది దృష్టాంతం కాలానికే ప్రతిబింబం. పగళ్ళూ రాత్రులూ నిరంతరం గడిచిపోతాయి, వేసవిలో సూర్యకిరణాలు నీటిని ఆవిరి చేసినట్లు అన్ని ప్రాణుల ఆయుష్షులనూ వేగంగా క్షీణింపజేస్తాయి. ఇక్కడ రాముడు భరతుని నేరుగా సంబోధిస్తాడు — ‘నిన్ను గురించే శోకించు, ఇతరుని గురించి ఎందుకు శోకిస్తావు? నిలిచి ఉన్నవానికీ, వెళ్తున్నవానికీ ఆయుష్షు తరిగిపోతూనే ఉంటుంది.’ ఈ ఉపదేశం కఠినంగా కనిపిస్తుంది, కాని దాని ఆశయం కరుణే — శోకించేవాడు కూడా అదే దారిన వెళ్తున్నాడు. మృత్యువు మనతోనే నడుస్తుంది, మనతోనే కూర్చుంటుంది, మిక్కిలి దీర్ఘమైన దారి వెళ్ళి మనతోనే తిరిగివస్తుంది — ఈ ఉపమానం భయంకరమైనదైనా ప్రశాంతమైనది, ఎందుకంటే మృత్యువు బయటి శత్రువు కాదు, నిత్యసహచరుడు. తరువాత వార్ధక్యపు చిత్రం — శరీరంలో ముడతలు వచ్చాయి, తలవెంట్రుకలు తెల్లబడ్డాయి; ముసలితనంతో శిథిలమైన మనిషి ఏమి చేసి ప్రభావం చూపగలడు, ఏ ఉపాయంతో తనను రక్షించుకోగలడు? చివరకు మనుష్యుల ప్రమాదం (అజాగ్రత్త) చూపబడింది — జనులు సూర్యుడు ఉదయించినప్పుడు ఆనందిస్తారు, పగలు అస్తమించినప్పుడూ ఆనందిస్తారు, కాని తమ జీవితం తరిగిపోతున్నదని గ్రహించరు; ఋతువు ఆరంభం కొత్త కొత్తగా వచ్చినట్లు చూసి సంతోషిస్తారు, కాని ఋతువుల మార్పుతోనే ప్రాణుల ప్రాణాలు క్షీణిస్తాయి. ఉత్సవమని భావించేదే నిజానికి క్షయానికి గుర్తు. ఈ శ్లోకాలలో కవి నది, సూర్యకిరణాలు, దారి, వార్ధక్యం, ఋతుచక్రం అనే చిత్రాలను క్రమంగా కూర్చుతాడు; ప్రతిదీ ఒకే తత్త్వాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ చూపిస్తుంది — కాలం వెనుదిరగదు, దాని గమనం కనిపించకుండానే సాగుతుంది.

తరువాత ప్రసిద్ధమైన కట్టెల ఉపమానం — మహాసముద్రంలో రెండు కట్టెలు కలిసి, కొంతకాలం తరువాత విడిపోయినట్లే, భార్యలూ పుత్రులూ జ్ఞాతులూ సంపదలూ కలిసి విడిపోతాయి; వీటి వియోగం నిశ్చయం. కలయిక ఆకస్మికం, వియోగం మాత్రం నియతం అనేది ఉపమానపు సారం; అందులో ఎవరి అపరాధమూ లేదు, కేవలం ప్రవాహపు స్వభావం. ఇక్కడ ఏ ప్రాణీ తన స్వభావాన్ని అతిక్రమించలేడు; కాబట్టి మరణించినవాని గురించి శోకించేవానికి ఆ విషయంలో ఏ సామర్థ్యమూ లేదు — శోకంతో వెళ్ళినవాడు తిరిగి రాడు, శోకించేవాడు తానే ఆ దారిని అనుసరిస్తాడు. మరొక ఉపమానం మరింత మర్మస్పర్శి — దారిలో నిలిచిన ఎవడో వెళ్తున్న బిడారుతో ‘నేను కూడా మీ వెనుక వస్తాను’ అని చెప్పినట్లే, తండ్రి తాతలైన పూర్వులు వెళ్ళిన ఈ దారి నిశ్చితమైనది. మనమందరమూ దారిలో నిలిచినవారం, పూర్వులు వెళ్తున్న బిడారు; మన ప్రయాణం కూడా నిశ్చితమే. ఏది తప్పించుకోవడానికి వీలులేదో దాన్ని పొందినవాడు ఎందుకు శోకించాలి? ఉపసంహారంలో విధివాక్యం — వెనుదిరగని ప్రవాహంలా రాలిపోతున్న, గడిచిపోతున్న వయస్సులో, ఆత్మను సుఖంలో (శ్రేయస్సులో) నియోగించాలి, ఎందుకంటే ప్రజలు సుఖానికి అర్హులని చెప్పబడింది. ఈ రెండు ఉపమానాల మధ్య భేదం కూడా ఉంది — కట్టెల ఉపమానం సంబంధాల అనిత్యతను చూపిస్తుంది, బిడారు ఉపమానం మరణపు సార్వత్రికతను; రెండింటి ఫలమూ ఒక్కటే — శోకపు నిరర్థకత. దీనితో రాముడు భరతుని దుఃఖాన్ని తేలిక చేయడం లేదు, దానికి మరొక స్థానాన్ని చూపిస్తున్నాడు.

తరువాత రాముడు శోకపు మూలాన్నే తొలగిస్తాడు — తండ్రి నశించలేదు, ఉత్తమ గతిని పొందాడు. ఈ భాగం దాదాపు సమానార్థం గల ఐదు శ్లోకాలలో అదే విషయాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ చెబుతుంది, అది భరతుని మనస్సులో దృఢంగా నిలవాలని; ఈ పునరుక్తి దోషం కాదు, ఊరడింపు రీతి. ఆ ధర్మాత్ముడు మిక్కిలి శుభమైన, సంపూర్ణమైన, తగిన దక్షిణలతో కూడిన యజ్ఞాలతో పాపాలు పోగొట్టుకొని స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. సేవకులను సరిగా పోషించడం వల్ల, ప్రజలను పరిపాలించడం వల్ల, ధర్మంగా ధనాన్ని గ్రహించడం వల్ల ఆయన త్రిదివానికి వెళ్ళాడు — రాజుకు ముఖ్యమైన మూడు కర్మలే ఇక్కడ లెక్కించబడ్డాయి, ఆయన వాటిని పూర్తిచేశాడు. శుభమైన, ఇష్టమైన కర్మలతో, తగిన దక్షిణలు గల యజ్ఞాలతో దశరథుడు స్వర్గాన్ని పొందాడు. అనేక రకాల యజ్ఞాలు చేసి, సమృద్ధమైన భోగాలు అనుభవించి, ఉత్తమమైన ఆయుష్షును పొంది ఆ భూపతి స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. ఉత్తమమైన ఆయుష్షునూ భోగాలనూ పొంది వెళ్ళిన ఆ తండ్రి శోకించదగినవాడు కాడు, సత్పురుషులచేత సత్కరించబడినవాడు, స్వర్గస్థుడు — ఇక్కడ రాముడు శోకానికి విషయమే లేదని స్పష్టంగా చెబుతాడు. శిథిలమైన మానవదేహాన్ని విడిచి ఆయన బ్రహ్మలోకంలో విహరించే దివ్యసంపదను పొందాడు; దేహత్యాగం ఇక్కడ నష్టం కాదు, పాతబట్టను విడిచినట్లు. తరువాత రాముడు భరతునికి గుర్తుచేస్తాడు — ‘నీలాంటి ప్రాజ్ఞుడెవ్వడూ ఆయన గురించి శోకించదగడు; నీలాంటివాడూ నాలాంటివాడూ శాస్త్రజ్ఞానం గలవాడు, మరింత బుద్ధిమంతుడు.’ శాస్త్రజ్ఞానం శోకనివారణకే ఉపయోగపడుతుందని భావం. చివరకు సామాన్య నిర్దేశం — ఈ రకరకాల శోకాలనూ, విలాపాలనూ, రోదనలనూ ధీరుడూ ధీమంతుడూ అన్ని అవస్థలలోనూ విడిచిపెట్టాలి. ఈ శ్లోకాలలో యజ్ఞాలు, దక్షిణలు, ప్రజాపాలనం, ఆయుష్షు, భోగాలు, సత్కారం మళ్ళీ మళ్ళీ లెక్కించబడతాయి; వాటన్నిటితో ఒకే నిష్కర్ష సిద్ధిస్తుంది — దశరథుని జీవితం సంపూర్ణమైనది, కాబట్టి ఆయన మరణం అసంపూర్ణతకు గుర్తు కాదు. శోకానికి కారణం నిజానికి వెళ్ళినవాని దుఃఖం కాదు, శోకించేవాని అసంపూర్ణతే అని ధ్వని.

ఉపసంహారంలో రాముడు భరతునికి అతని కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తాడు. ‘స్వస్థుడవై ఉండు, శోకించకు; వెళ్ళి ఆ నగరంలో నివసించు — వాగ్మిశ్రేష్ఠా, ఇంద్రియనిగ్రహం గల తండ్రి నిన్ను అలా నియమించాడు. ఆ పుణ్యకర్ముడే నన్ను ఎక్కడ నియమించాడో, అక్కడే నేను పూజ్యుడైన తండ్రి శాసనాన్ని పాటిస్తాను.’ దీనితో రాముడు ఇద్దరి నియోగానికీ మూలం ఒక్కటే అని చూపిస్తాడు — ఇద్దరూ తండ్రి శాసనాన్నే పాటిస్తున్నారు, ఒకడు నగరంలో, మరొకడు అడవిలో; కాబట్టి భరతుడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించడం రాముని వనవాసం కంటే భిన్నమైన కర్మ కాదు, దానిలో సగమే. ఇదే రాముని సమాధానమంతటికీ కేంద్రబిందువు. ‘అరిందమా, ఆయన శాసనాన్ని నేను విడిచిపెట్టడం న్యాయం కాదు; ఆయన నీకు కూడా ఎల్లప్పుడూ మాన్యుడు, ఆయనే బంధువు, ఆయనే మన తండ్రి.’ తండ్రి దోషం ఇక్కడ చర్చించబడదు, ఆయన ఆజ్ఞకు మాన్యత మాత్రమే నిలుపబడుతుంది. ‘రాఘవా, ధర్మాచరణులకు సమ్మతమైన తండ్రి ఆ మాటను నేను వనవాసమనే కర్మతో పాలిస్తాను’ — కేవలం మాటతో కాదు, కర్మతోనే. తరువాత సామాన్య ధర్మసూత్రం — పరలోకాన్ని జయించాలని కోరే మనిషి ధార్మికుడూ, క్రూరత్వం లేనివాడూ, గురువుల ఆజ్ఞలో నడిచేవాడూ కావాలి. ‘నరశ్రేష్ఠా, మన తండ్రి దశరథుని శుభమైన నడవడిని చూసి, నీ స్వభావానుసారంగా నిన్ను నీవు నడిపించుకో’ — భరతుని స్వభావమే ధార్మికమైనది, దాన్నే అతడు అనుసరించాలి. ఇలా తండ్రి ఆదేశాన్ని పాలించడం కోసం చిన్న తమ్మునికి అర్థవంతమైన మాట చెప్పి, ప్రభువైన రాముడు కొంతసేపు మౌనం వహించాడు. సర్గ మౌనంతో ముగుస్తుంది, తరువాతి సర్గ ఆ మౌనం నుంచే మొదలవుతుంది. సర్గ ఆరంభంలో భరతుడు రాజ్యాన్ని రామునికి అర్పించాడు, చివరలో రాముడు దాన్నే భరతునికి తిరిగి అప్పగిస్తున్నాడు; కాని ఇద్దరికీ కారణం ఒక్కటే — తండ్రి మాట. కాబట్టి ఈ వివాదం స్వార్థానికి సంబంధించినది కాదు, ధర్మానికి సంబంధించినదే; దాని నిర్ణయం ఈ సర్గలో జరగలేదు, తరువాతి సర్గలలో అది ఇంకా పెరుగుతూనే ఉంటుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் வசிஷ்டரும் தசரதனின் மனைவியரும் சித்திரகூடத்துக்கு வந்தனர்; பரதன் ராமனின் அருகில் அமர்ந்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அந்த இரவுக்குப் பின் உரையாடல் தொடங்குகிறது. நண்பர் குழுக்கள் சூழ்ந்திருந்த அந்த ஆண்சிங்கங்களுக்கு அந்த இரவு துயரத்திலேயே துன்பத்தோடு கழிந்தது — உறக்கமும் இல்லை, ஓய்வும் இல்லை, தந்தையின் மரணத்தைப் பற்றிய சிந்தனை மட்டுமே. இனிய விடியல் வந்ததும் சகோதரர்கள் நண்பர்களுடன் மந்தாகினிக்குச் சென்று நீராடி, ஹோமமும் ஜபமும் செய்து, மீண்டும் ராமனிடம் வந்தனர். வந்து அனைவரும் மௌனமாகவே அமர்ந்தனர் — யாரும் எதுவும் பேசவில்லை. இந்த மௌனமே கவிஞரின் திறன்; சொல்ல வேண்டியது அனைவர் இதயத்திலும் இருக்கிறது, ஆனால் முதலில் பேச யாராலும் இயலவில்லை. இறுதியில் நண்பர்களின் நடுவே இருந்த பரதனே ராமனிடம் பேசினான். இதனால் சர்க்கத்தின் இரண்டு பகுதிகளும் வரையறுக்கப்படுகின்றன.

பரதன் சொல்கிறான்: ‘என் தாய் வரம் பெற்றதால் மனம் நிறைந்தாள்; அவள் இந்த அரசை எனக்குக் கொடுத்தாள். அதை நான் உனக்கே கொடுக்கிறேன்; முட்களற்ற இந்த அரசை நீ அனுபவி.’ அவன் அரசைத் தன்னுடையதாகக் கருதவில்லை, அடைக்கலப் பொருளைப் போலத் திருப்பி ஒப்படைக்கிறான். பிறகு மூன்று எடுத்துக்காட்டுகள். முதலாவது — மழைக்காலத்தில் பெருவெள்ளத்தால் உடைந்த அணையைச் சரிசெய்வது கடினமாக இருப்பதுபோல, இந்தப் பெரிய அரசுப் பகுதியை உன்னைத் தவிர வேறொருவர் காப்பது கடினம்; தந்தையின் மரணத்தால் அரசின் அணை உடைந்துவிட்டது, அதைத் தாங்க ராமன் ஒருவனே வல்லவன். இரண்டாவது — கழுதை குதிரையின் நடையையும், வேறொரு பறவை கருடனின் பறத்தலையும் பின்பற்ற இயலாததுபோல, ராமன் ஆட்சி செய்யும் முறையைப் பரதனால் பின்பற்ற இயலாது; இங்கே அவன் தன்னைச் சிறியவனாகக் காட்டுவது வெறும் பணிவால் அன்று, உண்மையாலேயே. மூன்றாவது — பிறரால் சார்ந்து வாழப்படுபவனின் வாழ்வு எப்போதும் இன்பமானது; பிறரைச் சார்ந்து வாழ்பவனின் வாழ்வோ துன்ப வாழ்வு. ஆகவே அரசு ராமனுக்கே தகுந்தது என்பது பரதனின் முடிவு.

பிறகு பரதன் ஒரு விரிவான உவமையைச் சொல்கிறான்; அதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் மிகப் புகழ்பெற்ற பகுதி. ஒருவன் நட்டு, காத்து, வளர்த்த மரம், உறுதியான அடிமரம் கொண்ட பெருமரமாக ஆகும்போது, குள்ளமான மனிதனால் அதில் ஏற முடியாததாகிறது. அது மலர்ந்தும் கனிகளைத் தராவிட்டால், எதற்காக அது நடப்பட்டதோ அந்த மனிதன் அந்த மகிழ்ச்சியை அடைய மாட்டான். உவமையின் பொருள் தெளிவானது — தந்தையே நட்டவர், ராமனே மரம், மக்களைக் காப்பதே கனி, பரதனோ அந்த மரத்தில் ஏற இயலாத குள்ளன். ‘நீண்ட கைகளை உடையவனே, இதுவே உவமை; இதன் பொருளை நீ அறிய வேண்டும்’ — ஏனெனில் நீ எங்களில் காளை போன்றவனும் தலைவனுமாக இருந்தும் பணியாளர்களான எங்களை ஆளாமல் இருக்கிறாய். ராமன் அரசின் சுமையை ஏற்காவிட்டால் தந்தையின் உழைப்பு முழுவதும் பயனற்றதாகும் என்பது கருத்து. பிறகு பரதன் ஒரு மங்கலச் சித்திரத்தை முன்வைக்கிறான் — வணிகக் குழுக்களும் முதன்மையானவர்களும் எங்கும் உன்னை, அரசில் நிலைபெற்ற, பகைவரை அடக்கும், ஒளிவீசும் சூரியனைப் போலக் காணட்டும்; நீ செல்லும்போது மதங்கொண்ட யானைகள் பிளிறட்டும்; அந்தப்புரப் பெண்கள் மன அமைதியுடன் மகிழட்டும். இவ்வாறு வேண்டுகோளின் முடிவில் அவன் அயோத்தியின் திருவிழாவையே காட்டுகிறான். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது, பரதன் அரசை விரும்பவில்லை; அதை ராமனுக்கு அர்ப்பணிக்கவே அவன் இந்த வாதங்கள் அனைத்தையும் அமைக்கிறான்.

மீண்டும் மீண்டும் வேண்டும் பரதனின் சொல்லைக் கேட்டுப் பலவகை நகர மக்களும் ‘நன்று’ என்று அதை ஆமோதித்தனர் — மக்களும் அதையே விரும்புகிறார்கள் என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார். அவ்வாறு துயருற்றுப் புலம்பும் புகழ்மிக்க பரதனைக் கண்டு, தன்னை அறிந்தவனும் தன்னடக்கம் உடையவனுமான ராமன் அவனைத் தேற்றினான். இங்கே சர்க்கத்தின் போக்கு மாறுகிறது. ராமனின் மறுமொழி அரசியலைப் பற்றியதன்று, காலத்தின் இயல்பைப் பற்றியது; ஏனெனில் பரதனின் துயரத்துக்கு வேர் அரசைப் பற்றிய கவலை அன்று, தந்தையின் மரணமே; ஆகவே அந்த வேருக்கே மருந்து செய்ய வேண்டும். முதலில் ஒரு பொதுவான வாக்கியம்: ‘இந்த மனிதன் தன் விருப்பப்படி செயல்படுபவன் அல்லன்; அவன் சுதந்திரமற்றவன்; விதி அவனை இங்கும் அங்கும் இழுக்கிறது.’ பிறகு நான்கு சூத்திரங்கள், அவையே உபதேசம் முழுவதற்கும் விதை — சேர்க்கைகள் எல்லாம் அழிவில் முடிகின்றன, உயர்வுகள் எல்லாம் வீழ்ச்சியில் முடிகின்றன, கூடுதல்கள் எல்லாம் பிரிவில் முடிகின்றன, வாழ்வு மரணத்தில் முடிகிறது. பிறகு இரண்டு எடுத்துக்காட்டுகள் — பழுத்த கனிகளுக்கு விழுவதைத் தவிர வேறு அச்சம் இல்லை; அதுபோலப் பிறந்த மனிதனுக்கு மரணத்தைத் தவிர வேறு அச்சம் இல்லை; உறுதியான தூண்கள் உடைய வீடும் பழையதானதும் இடிந்து விழுவதுபோல, முதுமைக்கும் மரணத்துக்கும் வசப்பட்ட மனிதர்கள் தளர்கிறார்கள். இரண்டிலும் அச்சத்துக்கான இடம் தற்செயல் நிகழ்ச்சி அன்று, பொருளின் இயல்பே. ராமன் பரதனின் வேண்டுகோளை மறுக்கவுமில்லை, ஏற்கவுமில்லை; முதலில் துயரத்தின் வேரையே பிடுங்க விரும்புகிறான். இதனால் சர்க்கத்தின் பிற்பகுதி உபநிஷதம் போல ஆழமானதாகிறது; அரசவையின் வாதம் தத்துவ உபதேசமாக மாறுகிறது.

ராமன் இப்போது காலத்தின் ஒருதிசைப் போக்கை வருணிக்கிறான். கடந்துபோகும் இரவு திரும்பி வருவதில்லை; யமுனை நீர் நிறைந்த கடலையே அடைகிறது, ஒருபோதும் திரும்புவதில்லை — நதியின் எடுத்துக்காட்டு இங்கே காலத்தின் பிரதிபலிப்பே. பகலும் இரவும் இடைவிடாமல் கழிகின்றன; கோடையில் சூரியக் கதிர்கள் நீரை வற்றச் செய்வதுபோல அவை எல்லா உயிர்களின் ஆயுளையும் விரைவாக வற்றச் செய்கின்றன. இங்கே ராமன் பரதனை நேரடியாக விளிக்கிறான்: ‘உன்னைப் பற்றியே வருந்து; வேறொருவருக்காக ஏன் வருந்துகிறாய்? நின்றாலும் சென்றாலும் இவனுடைய ஆயுள் குறைந்துகொண்டேதான் இருக்கிறது.’ இந்த உபதேசம் கடுமையானதாகத் தோன்றலாம்; ஆனால் அதன் நோக்கம் கருணையே — வருந்துபவனும் அதே வழியில்தான் செல்கிறான். மரணம் உடனேயே நடக்கிறது, உடனேயே அமர்கிறது, மிக நீண்ட வழி சென்று உடனேயே திரும்புகிறது — இந்த உவமை அச்சமூட்டுவதாயினும் அமைதியானது, ஏனெனில் மரணம் வெளியிலிருந்து வரும் பகைவன் அன்று, என்றும் உடன்வரும் துணையே. பிறகு முதுமையின் சித்திரம் — உறுப்புகளில் சுருக்கங்கள் விழுந்துவிட்டன, தலைமுடி நரைத்துவிட்டது; முதுமையால் தளர்ந்த மனிதன் என்ன செய்து வலிமை பெறுவான், எந்த உபாயத்தால் தன்னைக் காத்துக்கொள்வான்? இறுதியில் மனிதர்களின் கவனக்குறைவு காட்டப்படுகிறது — சூரியன் உதிக்கும்போதும் மக்கள் மகிழ்கிறார்கள், பகல் மறையும்போதும் மகிழ்கிறார்கள்; ஆனால் தம் வாழ்நாள் குறைவதை உணர்வதில்லை; புதிதுபுதிதாக வருவது போலத் தோன்றும் பருவத் தொடக்கத்தைக் கண்டு மகிழ்கிறார்கள்; ஆனால் பருவங்களின் சுழற்சியாலேயே உயிர்களின் உயிர் குறைகிறது. எதைத் திருவிழா என்று எண்ணுகிறோமோ அதுவே உண்மையில் அழிவின் அடையாளம். இந்தச் சுலோகங்களில் கவிஞர் நதி, சூரியக் கதிர்கள், வழிப்பயணம், முதுமை, பருவச் சுழற்சி ஆகிய சித்திரங்களை வரிசையாக இணைக்கிறார்; ஒவ்வொன்றும் ஒரே தத்துவத்தையே மீண்டும் மீண்டும் காட்டுகிறது — காலம் திரும்புவதில்லை, அதன் போக்கும் கண்ணுக்குத் தெரியாமலேயே நிகழ்கிறது.

பிறகு புகழ்பெற்ற கட்டை உவமை — பெருங்கடலில் இரண்டு கட்டைகள் ஒன்றுசேர்ந்து, சிறிது காலம் கழித்துப் பிரிவதுபோல, மனைவியரும் மக்களும் உறவினர்களும் செல்வங்களும் ஒன்றுகூடிப் பின் பிரிந்து செல்கின்றனர்; இவற்றிலிருந்து பிரிவது உறுதி. சந்திப்பு தற்செயலானது, பிரிவோ நிச்சயமானது என்பதே உவமையின் சாரம்; யாருடைய குற்றமும் அன்று, நீரோட்டத்தின் இயல்பே. இங்கே எந்த உயிரும் தன் இயல்பை மீற இயலாது; ஆகவே இறந்தவனுக்காக வருந்துபவனுக்கு அந்த விஷயத்தில் எந்த ஆற்றலும் இல்லை — துயரத்தால் சென்றவன் திரும்பி வருவதில்லை; வருந்துபவனும் அதே வழியைத்தான் பின்பற்றுகிறான். மற்றோர் உவமை இன்னும் நெஞ்சைத் தொடுவது — வழியில் நிற்கும் ஒருவன் போய்க்கொண்டிருக்கும் வணிகக் கூட்டத்திடம் ‘நானும் உங்கள் பின்னால் வருவேன்’ என்று சொல்வதுபோல, தந்தையரும் பாட்டன்மாரும் ஆகிய முன்னோர் சென்ற இந்த வழி உறுதியானது. நாம் அனைவரும் வழியில் நிற்பவர்கள், முன்னோர்கள் செல்லும் வணிகக் கூட்டம்; நம் பயணமும் நிச்சயம். மீற முடியாத நிலையை அடைந்தவன் ஏன் வருந்த வேண்டும்? முடிவில் ஒரு விதிவாக்கியம் — திரும்பாத நீரோட்டத்தைப் போல வயது விழுந்துகொண்டும் கழிந்துகொண்டும் இருக்கும்போது ஆன்மாவை இன்பத்தில் (நன்மையில்) ஈடுபடுத்த வேண்டும், ஏனெனில் உயிர்கள் இன்பத்தை அடையத் தக்கவை என்று சொல்லப்படுகிறது. இந்த இரண்டு உவமைகளுக்கும் இடையே வேறுபாடும் உண்டு — கட்டை உவமை உறவுகளின் நிலையாமையைக் காட்டுகிறது, வணிகக் கூட்ட உவமையோ மரணம் எல்லாருக்கும் பொதுவானது என்பதை; இரண்டின் பயனும் ஒன்றே — துயரம் பொருளற்றது. இதனால் ராமன் பரதனின் துன்பத்தைக் குறைத்து மதிப்பிடவில்லை; அதன் இடமே வேறு என்று காட்டுகிறான்.

பிறகு ராமன் துயரத்தின் வேரையே அகற்றுகிறான் — தந்தை அழியவில்லை, உயர்ந்த கதியை அடைந்தார். இந்தப் பகுதி ஏறக்குறைய ஒரே பொருளுடைய ஐந்து சுலோகங்களில் அதையே மீண்டும் மீண்டும் சொல்கிறது, அது பரதனின் மனத்தில் உறுதியாக நிலைக்கும்படி; இந்தக் கூறியது கூறல் குற்றம் அன்று, ஆறுதல் சொல்லும் முறையே. தர்மாத்மாவான அவர், நிறைவான தக்ஷிணைகளுடன் கூடிய மிக மங்கலமான வேள்விகள் அனைத்தாலும் பாவங்களை உதறி விண்ணுலகம் சென்றார். பணியாளர்களை நன்கு பேணியதாலும், மக்களைக் காத்ததாலும், தர்மப்படி வரி வசூலித்ததாலும் அவர் சுவர்க்கம் சென்றார் — அரசனுக்குரிய மூன்று முதன்மையான கடமைகளே இங்கே எண்ணப்படுகின்றன; அவை அவரால் நிறைவேற்றப்பட்டன. மங்கலமான, விரும்பிய செயல்களாலும், நிறைவான தக்ஷிணைகளுடன் கூடிய வேள்விகளாலும் தசரதன் சுவர்க்கத்தை அடைந்தார். பலவகை வேள்விகளைச் செய்து, நிறைந்த இன்பங்களை அனுபவித்து, சிறந்த நீண்ட ஆயுளைப் பெற்று அந்தப் பூமியின் தலைவர் விண்ணுலகம் சென்றார். சிறந்த ஆயுளையும் இன்பங்களையும் பெற்றுச் சென்ற அந்தத் தந்தை, சான்றோரால் போற்றப்பட்டு விண்ணுலகம் சென்றவர், வருந்தத் தக்கவர் அல்லர் — துயரப்படுவதற்கான பொருளே இல்லை என்று இங்கே ராமன் தெளிவாகச் சொல்கிறான். முதுமையடைந்த மனித உடலைத் துறந்து அவர் பிரம்மலோகத்தில் உலவும் தெய்வச் செல்வத்தை அடைந்தார்; இங்கே உடலைத் துறப்பது இழப்பு அன்று, பழைய ஆடையைக் களைவதைப் போன்றது. பிறகு ராமன் பரதனுக்கு நினைவூட்டுகிறான்: ‘உன்னைப் போன்ற, என்னைப் போன்ற, கல்வி கேள்வி உடைய, மிகுந்த அறிவுடைய எந்த அறிஞனும் அவருக்காக இவ்வாறு வருந்தலாகாது.’ சாஸ்திர அறிவு துயரத்தைப் போக்கவே பயன்படுகிறது என்பது கருத்து. இறுதியில் பொதுவான அறிவுரை — இத்தகைய பலவகைத் துயரங்களும் புலம்பலும் அழுகையும் மன உறுதியும் அறிவும் உடையவனால் எல்லா நிலைகளிலும் தவிர்க்கப்பட வேண்டும். இந்தச் சுலோகங்களில் வேள்விகள், தக்ஷிணைகள், மக்களைக் காத்தல், ஆயுள், இன்பங்கள், சான்றோரின் போற்றுதல் ஆகியவை மீண்டும் மீண்டும் எண்ணப்படுகின்றன; அவை அனைத்தாலும் ஒரே முடிவு நிறுவப்படுகிறது — தசரதனின் வாழ்வு நிறைவானது; ஆகவே அவருடைய மரணம் குறைவின் அடையாளம் அன்று. துயரத்துக்கான காரணம் உண்மையில் சென்றவனின் துன்பம் அன்று, வருந்துபவனின் குறைபாடே என்பது குறிப்புப்பொருள்.

முடிவில் ராமன் பரதனுக்கு அவனுடைய கடமையை நினைவூட்டுகிறான்: ‘மனம் தெளிவாக இரு, வருந்தாதே; அந்த நகரத்துக்குச் சென்று வாழ் — பேசுவோரில் சிறந்தவனே, தன்னடக்கம் உடைய தந்தை உன்னை அவ்வாறு நியமித்திருக்கிறார். புண்ணியச் செயல்கள் செய்த அவரே என்னை எங்கே நியமித்தாரோ, அங்கேயே நான் மதிப்புக்குரிய தந்தையின் ஆணையை நிறைவேற்றுவேன்.’ இதனால் ராமன் இருவருடைய நியமனத்துக்கும் வேர் ஒன்றே என்று காட்டுகிறான் — இருவரும் தந்தையின் ஆணையையே காக்கிறார்கள், ஒருவன் நகரத்தில், மற்றவன் காட்டில்; ஆகவே பரதன் அரசை ஏற்பது ராமனின் காட்டுவாசத்திலிருந்து வேறான செயல் அன்று, அதன் மறுபாதியே. இதுவே ராமனின் மறுமொழி முழுவதற்கும் மையப்புள்ளி. ‘பகைவரை அடக்குபவனே, அவருடைய ஆணையை நான் கைவிடுவது முறையன்று; அவர் உனக்கும் எப்போதும் மதிக்கத் தக்கவர்; அவரே உறவினர், அவரே நம் தந்தை.’ தந்தையின் குற்றம் இங்கே விவாதிக்கப்படவில்லை; அவருடைய ஆணைக்குரிய மதிப்பு மட்டுமே நிலைநாட்டப்படுகிறது. ‘ராகவா, தர்மம் கடைப்பிடிப்போரால் ஏற்கப்பட்ட தந்தையின் அந்தச் சொல்லைக் காட்டுவாசம் என்ற செயலால் நான் காப்பேன்’ — சொல்லால் மட்டுமல்ல, செயலாலேயே. பிறகு ஒரு பொதுவான தர்ம சூத்திரம் — மறுவுலகை வெல்ல விரும்பும் மனிதன் தர்மநெறி உடையவனாகவும், கொடுமையற்றவனாகவும், பெரியோர் சொற்படி நடப்பவனாகவும் இருக்க வேண்டும். ‘மனிதருள் காளையே, நம் தந்தை தசரதனின் மங்கலமான நடத்தையைக் கண்டு, உன் இயல்பின்படியே நடந்துகொள்’ — பரதனின் இயல்பே தர்மநெறி உடையது; அதையே அவன் பின்பற்றட்டும். இவ்வாறு தந்தையின் ஆணையைக் காப்பதற்காகத் தம்பியிடம் பொருள் நிறைந்த சொற்களைச் சொல்லிவிட்டுத் தலைவனான ராமன் சற்று நேரம் மௌனமானான். சர்க்கம் மௌனத்தோடு முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கம் அந்த மௌனத்திலிருந்தே தொடங்குகிறது. சர்க்கத்தின் தொடக்கத்தில் பரதன் அரசை ராமனுக்கு அர்ப்பணித்தான்; முடிவில் ராமன் அதையே பரதனிடம் திருப்பி ஒப்படைக்கிறான்; ஆனால் இருவருக்கும் காரணம் ஒன்றே — தந்தையின் சொல். ஆகவே இந்த விவாதம் சுயநலத்தைப் பற்றியதன்று, தர்மத்தைப் பற்றியதே; அதன் தீர்ப்பு இந்தச் சர்க்கத்தில் ஏற்படவில்லை; அடுத்த சர்க்கங்களில் அது மேலும் வளர்கிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರೂ ದಶರಥನ ಪತ್ನಿಯರೂ ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಬಂದರು, ಭರತನು ರಾಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯ ನಂತರ ಸಂವಾದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಹೃದ್ಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಆ ಪುರುಷಸಿಂಹರಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಲೇ ದುಃಖದಿಂದ ಕಳೆಯಿತು — ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲ, ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತಂದೆಯ ಮರಣದ ಚಿಂತೆ. ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಸುಪ್ರಭಾತವಾದಾಗ ಸಹೋದರರು ಸುಹೃದರೊಡನೆ ಮಂದಾಕಿನಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸ್ನಾನ, ಹೋಮ, ಜಪಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಬಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಮೌನವಾಗಿಯೇ ಕುಳಿತರು — ಯಾರೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಈ ನೀರವತೆ ಕವಿಯ ಕೌಶಲ — ಹೇಳಬೇಕಾದ್ದು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲೂ ಇದೆ, ಆದರೆ ಮೊದಲು ಹೇಳಲು ಯಾರಿಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಸುಹೃದರ ನಡುವೆ ಇದ್ದ ಭರತನೇ ರಾಮನಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಎರಡು ಭಾಗಗಳು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

ಭರತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ವರದಾನದಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲಾಯಿತು, ಅವಳು ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು. ಅದನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೇ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ಕಂಟಕರಹಿತವಾದ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಅನುಭವಿಸು.’ ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಒತ್ತೆಯಿಟ್ಟ ವಸ್ತುವನ್ನು ಮರಳಿಸುವಂತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು. ಮೊದಲನೆಯದು — ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾಜಲಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಒಡೆದ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಟ್ಟುವುದು ಹೇಗೆ ಕಷ್ಟವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಮಹಾರಾಜ್ಯಖಂಡವನ್ನು ನಿನ್ನ ಹೊರತು ಬೇರೆಯವರು ಕಾಪಾಡುವುದು ಕಷ್ಟ; ತಂದೆಯ ಮರಣದಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ಸೇತುವೆ ಒಡೆದಿದೆ, ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡಲು ರಾಮನೊಬ್ಬನೇ ಸಮರ್ಥ. ಎರಡನೆಯದು — ಕತ್ತೆ ಕುದುರೆಯ ನಡಿಗೆಯನ್ನೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪಕ್ಷಿ ಗರುಡನ ಹಾರಾಟವನ್ನೂ ಹೇಗೆ ಅನುಸರಿಸಲಾರದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಭರತನು ರಾಮನ ಪಾಲನೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಾರನು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಕಿರಿಯವನನ್ನಾಗಿ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಕೇವಲ ವಿನಯದಿಂದಲ್ಲ, ಸತ್ಯದಿಂದಲೇ. ಮೂರನೆಯದು — ಇತರರು ಯಾರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬದುಕುತ್ತಾರೋ ಅವನ ಜೀವನ ನಿತ್ಯ ಸುಖ; ಇತರರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬದುಕುವವನ ಜೀವನವಾದರೋ ದುರ್ಭರ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜ್ಯ ರಾಮನಿಗೇ ಯೋಗ್ಯ ಎಂಬುದು ಭರತನ ತೀರ್ಮಾನ.

ಅನಂತರ ಭರತನು ಒಂದು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಈ ಸರ್ಗದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಭಾಗ. ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನು ನೆಟ್ಟು, ಪೋಷಿಸಿ, ಬೆಳೆಸಿದ ಮರವು ಕಾಂಡ ಬಲಿತು ಮಹಾವೃಕ್ಷವಾದಾಗ ಕುಳ್ಳನಾದವನಿಗೆ ಅದನ್ನು ಏರುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಹೂಬಿಟ್ಟರೂ ಫಲಗಳನ್ನು ತೋರದಿದ್ದರೆ, ಯಾವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ನೆಡಲಾಯಿತೋ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿ ಆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಾರನು. ಉಪಮೆಯ ಅರ್ಥ ಸ್ಪಷ್ಟ — ತಂದೆಯೇ ನೆಟ್ಟವನು, ರಾಮನೇ ಮರ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಯೇ ಫಲ, ಭರತನು ಆ ಮರವನ್ನು ಏರಲಾರದ ಕುಳ್ಳ. ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಇದು ಉಪಮೆ; ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿಯಬೇಕು’ — ಏಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಒಡೆಯನೂ ಆದ ನೀನು ಸೇವಕರಾದ ನಮ್ಮನ್ನು ಆಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ವಹಿಸದಿದ್ದರೆ ತಂದೆಯ ಶ್ರಮವೆಲ್ಲ ನಿಷ್ಫಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಅನಂತರ ಭರತನು ಒಂದು ಮಂಗಲಚಿತ್ರವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಶ್ರೇಣಿಗಳೂ ಪ್ರಮುಖರೂ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ, ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಿಸುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಸುಡುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಾಣಲಿ; ನಿನ್ನ ಹಿಂದೆ ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳು ಘೀಳಿಡಲಿ, ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಆನಂದಿಸಲಿ. ಹೀಗೆ ಯಾಚನೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಉತ್ಸವವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ್ದೇನೆಂದರೆ, ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವನು ಈ ಯುಕ್ತಿಜಾಲವನ್ನೆಲ್ಲ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ನಾಗರಿಕರು ‘ಸಾಧು’ ಎಂದು ಅದನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿದರು — ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಅದನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಭರತನನ್ನು ನೋಡಿ, ಸಂಸ್ಕೃತಾತ್ಮನೂ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯೂ ಆದ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಮುಖ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಉತ್ತರ ರಾಜನೀತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ, ಕಾಲದ ಸ್ವರೂಪದ ಬಗ್ಗೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭರತನ ಶೋಕದ ಮೂಲ ರಾಜ್ಯಚಿಂತೆಯಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಮರಣವೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಮೂಲಕ್ಕೇ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಮೊದಲು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಕ್ಯ — ‘ಈ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವವನಲ್ಲ; ಅವನು ಸ್ವತಂತ್ರನಲ್ಲ; ಕೃತಾಂತನು (ವಿಧಿಯು) ಅವನನ್ನು ಇತ್ತಲೂ ಅತ್ತಲೂ ಎಳೆದಾಡುತ್ತಾನೆ.’ ಅನಂತರ ನಾಲ್ಕು ಸೂತ್ರಗಳು, ಇವು ಸಮಗ್ರ ಉಪದೇಶದ ಬೀಜ — ಎಲ್ಲ ಸಂಗ್ರಹಗಳ ಕೊನೆ ಕ್ಷಯ, ಎಲ್ಲ ಏಳಿಗೆಗಳ ಕೊನೆ ಪತನ, ಎಲ್ಲ ಸಂಯೋಗಗಳ ಕೊನೆ ವಿಯೋಗ, ಜೀವನದ ಕೊನೆ ಮರಣ. ಅನಂತರ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು — ಹಣ್ಣಾದ ಫಲಗಳಿಗೆ ಬೀಳುವುದರ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಭಯವಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಮರಣದ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಭಯವಿಲ್ಲ; ದೃಢವಾದ ಕಂಬಗಳುಳ್ಳ ಮನೆಯೂ ಹಳೆಯದಾಗಿ ಹೇಗೆ ಕುಸಿಯುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಮುಪ್ಪು-ಮರಣಗಳಿಗೆ ವಶರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಕುಸಿಯುತ್ತಾರೆ. ಎರಡರಲ್ಲೂ ಭಯದ ಸ್ಥಾನ ಆಕಸ್ಮಿಕ ಘಟನೆಯಲ್ಲ, ವಸ್ತುವಿನ ಸ್ವಭಾವವೇ. ರಾಮನು ಭರತನ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಮೊದಲು ಶೋಕದ ಮೂಲವನ್ನೇ ಕಿತ್ತುಹಾಕಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಉಪನಿಷತ್ತಿನಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗುತ್ತದೆ, ರಾಜಸಭೆಯ ವಾದ ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶದ ರೂಪಕ್ಕೆ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಈಗ ಕಾಲದ ಏಕಮುಖ ಗತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಳೆದುಹೋದ ರಾತ್ರಿ ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಯಮುನೆ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರವನ್ನೇ ಸೇರುತ್ತಾಳೆ, ಎಂದೂ ಹಿಂತಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ — ನದಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೇ. ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತವೆ; ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ನೀರನ್ನು ಹೀರುವಂತೆ ಅವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆಯುಸ್ಸನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಕ್ಷಯಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭರತನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಶೋಕಿಸು, ಬೇರೆಯವನ ಬಗ್ಗೆ ಏಕೆ ಶೋಕಿಸುತ್ತೀ? ನಿಂತಿರುವವನದೂ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವವನದೂ ಆಯುಸ್ಸು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.’ ಈ ಉಪದೇಶ ಕಠೋರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಆಶಯ ಕರುಣೆಯೇ — ಶೋಕಿಸುವವನೂ ಅದೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಮೃತ್ಯು ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಬಹುದೂರದ ಹಾದಿ ಸಾಗಿ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಮರಳುತ್ತದೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದರೂ ಶಾಂತವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಮೃತ್ಯು ಹೊರಗಿನ ಶತ್ರುವಲ್ಲ, ನಿತ್ಯಸಹಚರ. ಅನಂತರ ಮುಪ್ಪಿನ ಚಿತ್ರ — ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸುಕ್ಕುಗಳು ಮೂಡಿವೆ, ತಲೆಗೂದಲು ಬೆಳ್ಳಗಾಗಿದೆ; ಮುಪ್ಪಿನಿಂದ ಜೀರ್ಣನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಏನು ಮಾಡಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿಯಾನು, ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡಾನು? ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರ ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಜನರು ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದಾಗ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಹಗಲು ಮುಳುಗಿದಾಗಲೂ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಕ್ಷಯವನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಹೊಸ ಹೊಸದಾಗಿ ಬಂದ ಋತುವಿನ ಆರಂಭವನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಋತುಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪ್ರಾಣ ಕ್ಷಯಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವುದನ್ನು ಉತ್ಸವವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕ್ಷಯದ ಚಿಹ್ನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ನದಿ, ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು, ದಾರಿ, ಮುಪ್ಪು ಮತ್ತು ಋತುಚಕ್ರಗಳ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕಾಲ ಹಿಂತಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಗತಿ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಾರದಂತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಉಪಮೆ — ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ತುಂಡುಗಳು ಹೇಗೆ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆಯೋ, ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ನಂತರ ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತವೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಪತ್ನಿಯರು, ಪುತ್ರರು, ಜ್ಞಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತುಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ಇವುಗಳ ಅಗಲಿಕೆ ನಿಶ್ಚಿತ. ಸಂಗಮ ಆಕಸ್ಮಿಕ, ವಿಯೋಗವಾದರೋ ನಿಯತ — ಇದೇ ಉಪಮೆಯ ಸಾರ; ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರ ಅಪರಾಧವೂ ಇಲ್ಲ, ಪ್ರವಾಹದ ಸ್ವಭಾವವಷ್ಟೇ. ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯೂ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವಗತಿಯನ್ನು ಮೀರಲಾರದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮೃತನಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವವನಿಗೆ ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ — ಶೋಕದಿಂದ ಹೋದವನು ಮರಳುವುದಿಲ್ಲ, ಶೋಕಿಸುವವನೂ ಅದೇ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಉಪಮೆ ಇನ್ನೂ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಒಬ್ಬನು ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ಸಾರ್ಥಕ್ಕೆ (ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ತಂಡಕ್ಕೆ) ‘ನಾನೂ ನಿಮ್ಮ ಹಿಂದೆ ಬರುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತೆ, ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರಾದ ಪೂರ್ವಿಕರು ಸಾಗಿದ ಈ ದಾರಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾದುದು. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತವರು, ಪೂರ್ವಿಕರು ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ಸಾರ್ಥ; ನಮ್ಮ ಪಯಣವೂ ನಿಶ್ಚಿತ. ಯಾವುದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿಕ್ರಮವಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ಎದುರಿಸಿದವನು ಏಕೆ ಶೋಕಿಸಬೇಕು? ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ವಿಧಿವಾಕ್ಯ — ಹಿಂತಿರುಗದ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ವಯಸ್ಸು ಜಾರುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಆತ್ಮವನ್ನು ಸುಖದಲ್ಲಿ (ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ) ತೊಡಗಿಸಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಜೆಗಳು ಸುಖಭಾಗಿಗಳಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳ ನಡುವೆ ಭೇದವೂ ಇದೆ — ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಉಪಮೆ ಸಂಬಂಧಗಳ ಅನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಸಾರ್ಥದ ಉಪಮೆ ಮರಣದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕತೆಯನ್ನು; ಎರಡರ ಫಲವೂ ಒಂದೇ — ಶೋಕದ ನಿರರ್ಥಕತೆ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಭರತನ ದುಃಖವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಸ್ಥಾನವನ್ನೇ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಶೋಕದ ಮೂಲವನ್ನೇ ತೊಲಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆ ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ, ಉತ್ತಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಭಾಗವು ಬಹುತೇಕ ಸಮಾನಾರ್ಥಕವಾದ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಅದು ಭರತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನೆಲೆಸಲೆಂದು; ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ದೋಷವಲ್ಲ, ಸಾಂತ್ವನದ ರೀತಿ. ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ಅವರು ಅತಿ ಶುಭವಾದ, ಪೂರ್ಣವಾದ, ಸಮರ್ಪಕ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳುಳ್ಳ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಪಾಪಗಳನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಂಡು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಸೇವಕರನ್ನು ಸಮ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪೋಷಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿದರು — ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅವನ್ನು ಅವರು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ್ದರು. ಶುಭವಾದ ಇಷ್ಟಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೂ ಸಮರ್ಪಕ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳುಳ್ಳ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದಲೂ ದಶರಥರು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಬಗೆಬಗೆಯ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆದು, ಉತ್ತಮವಾದ ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಹೊಂದಿ ಆ ಭೂಪತಿಯು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದರು. ಉತ್ತಮ ಆಯುಸ್ಸನ್ನೂ ಭೋಗಗಳನ್ನೂ ಪಡೆದು ತೆರಳಿದ, ಸಜ್ಜನರಿಂದ ಸತ್ಕೃತರಾದ, ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದ ಆ ತಂದೆಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬೇಕಿಲ್ಲ — ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಶೋಕಕ್ಕೆ ವಿಷಯವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಜೀರ್ಣವಾದ ಮಾನುಷದೇಹವನ್ನು ತೊರೆದು ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವ ದೈವೀ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು; ದೇಹತ್ಯಾಗ ಇಲ್ಲಿ ಹಾನಿಯಲ್ಲ, ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ತೊರೆದಂತೆ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನಂತಹ, ನನ್ನಂತಹ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನಾದ, ಹೆಚ್ಚು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಯಾವ ಪ್ರಾಜ್ಞನೂ ಅವರಿಗಾಗಿ ಹೀಗೆ ಶೋಕಿಸಬಾರದು.’ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವು ಶೋಕನಿವಾರಣೆಗಾಗಿಯೇ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿರ್ದೇಶನ — ಈ ಬಗೆಬಗೆಯ ಶೋಕಗಳನ್ನೂ ವಿಲಾಪ-ರೋದನಗಳನ್ನೂ ಧೀರನಾದ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲೂ ವರ್ಜಿಸಬೇಕು. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಗಳು, ದಕ್ಷಿಣೆಗಳು, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ, ಆಯುಸ್ಸು, ಭೋಗಗಳು, ಸತ್ಕಾರ — ಇವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ಒಂದೇ ತೀರ್ಮಾನ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ — ದಶರಥನ ಜೀವನ ಪೂರ್ಣವಾಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮರಣ ಅಪೂರ್ಣತೆಯ ಚಿಹ್ನೆಯಲ್ಲ. ಶೋಕಕ್ಕೆ ನಿಜವಾದ ಕಾರಣ ಹೋದವನ ದುಃಖವಲ್ಲ, ಶೋಕಿಸುವವನ ಅಪೂರ್ಣತೆಯೇ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ.

ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವಸ್ಥನಾಗು, ಶೋಕಿಸಬೇಡ; ಹೋಗಿ ಆ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸು — ಮಾತನಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರಾದ ತಂದೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ನಿಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪುಣ್ಯಕರ್ಮರಾದ ಅವರೇ ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಾನು ಆರ್ಯರಾದ ತಂದೆಯ ಶಾಸನವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವೆನು.’ ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಇಬ್ಬರ ನಿಯೋಗಕ್ಕೂ ಮೂಲ ಒಂದೇ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರೂ ತಂದೆಯ ಶಾಸನವನ್ನೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಒಬ್ಬನು ನಗರದಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ವನದಲ್ಲಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭರತನ ರಾಜ್ಯಗ್ರಹಣ ರಾಮನ ವನವಾಸಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯ ಕರ್ಮವಲ್ಲ, ಅದರ ಅರ್ಧಭಾಗವೇ. ಇದೇ ರಾಮನ ಸಮಗ್ರ ಉತ್ತರದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು. ‘ಅರಿಂದಮನೇ, ಅವರ ಶಾಸನವನ್ನು ನಾನು ತೊರೆಯುವುದು ನ್ಯಾಯವಲ್ಲ; ಅವರು ನಿನಗೂ ಸದಾ ಮಾನ್ಯರು, ಅವರೇ ಬಂಧು, ಅವರೇ ನಮ್ಮ ತಂದೆ.’ ತಂದೆಯ ದೋಷವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರಾಘವನೇ, ಧರ್ಮಚಾರಿಗಳಿಂದ ಸಮ್ಮತವಾದ ತಂದೆಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ವನವಾಸವೆಂಬ ಕರ್ಮದಿಂದ ಪಾಲಿಸುವೆನು’ — ಕೇವಲ ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ. ಅನಂತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮಸೂತ್ರ — ಪರಲೋಕವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಕ್ರೂರತೆಯಿಲ್ಲದವನೂ ಗುರುಜನರ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವನೂ ಆಗಿರಬೇಕು. ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಮ್ಮ ತಂದೆ ದಶರಥರ ಶುಭವಾದ ನಡತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ನಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ನಿನ್ನನ್ನು ನಡೆಸಿಕೋ’ — ಭರತನ ಸ್ವಭಾವವೇ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಅದನ್ನೇ ಅವನು ಅನುಸರಿಸಲಿ. ಹೀಗೆ ತಂದೆಯ ನಿರ್ದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಪ್ರಭುವಾದ ರಾಮನು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಸುಮ್ಮನಾದನು. ಸರ್ಗವು ಮೌನದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ಆ ಮೌನದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದನು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅದನ್ನೇ ಭರತನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಕಾರಣ ಒಂದೇ — ತಂದೆಯ ಮಾತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿವಾದ ಸ್ವಾರ್ಥದ್ದಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ್ದೇ; ಅದರ ತೀರ್ಮಾನ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಬೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠനും ദശരഥന്റെ പത്നിമാരും ചിത്രകൂടത്തിലെത്തി; ഭരതൻ രാമന്റെ അരികിൽ ഇരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ആ രാത്രി കഴിഞ്ഞശേഷമാണ് സംവാദം ആരംഭിക്കുന്നത്. സുഹൃദ്ഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ പുരുഷസിംഹങ്ങൾക്ക് ആ രാത്രി ദുഃഖിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ കഴിഞ്ഞുപോയി — ഉറക്കമില്ല, വിശ്രമമില്ല, പിതാവിന്റെ മരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തമാത്രം. രാത്രി നന്നായി പുലർന്നപ്പോൾ സഹോദരന്മാർ സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം മന്ദാകിനിയിൽ ചെന്ന് സ്നാനവും ഹോമവും ജപവും നടത്തി വീണ്ടും രാമന്റെ അടുത്തെത്തി. വന്നിട്ട് എല്ലാവരും നിശ്ശബ്ദരായി ഇരുന്നു — ആരും ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല. ഈ നിശ്ശബ്ദത കവിയുടെ കൗശലമാണ്; പറയാനുള്ളത് എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിലുണ്ട്, എന്നാൽ ആദ്യം പറയാൻ ആർക്കും കഴിയുന്നില്ല. ഒടുവിൽ സുഹൃത്തുക്കൾക്കു നടുവിൽ നിന്നിരുന്ന ഭരതൻതന്നെ രാമനോടു സംസാരിച്ചു. അതോടെ സർഗത്തിന്റെ രണ്ടു ഭാഗങ്ങൾ നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു.

ഭരതൻ പറയുന്നു: ‘വരദാനത്താൽ എന്റെ അമ്മ സാന്ത്വനിപ്പിക്കപ്പെട്ടു; അവൾ ഈ രാജ്യം എനിക്കു നൽകി. അതു ഞാൻ അങ്ങേയ്ക്കുതന്നെ നൽകുന്നു; മുള്ളുകളില്ലാത്ത ഈ രാജ്യം അങ്ങ് അനുഭവിച്ചാലും.’ അദ്ദേഹം രാജ്യം തന്റേതായി കരുതുന്നില്ല, ഒരു നിക്ഷേപമെന്നപോലെ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ മൂന്നു ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ. ഒന്നാമത് — വർഷകാലത്ത് വലിയ ജലപ്രവാഹത്താൽ തകർന്ന ചിറ നന്നാക്കാൻ പ്രയാസമായിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ വലിയ രാജ്യഭാഗം അങ്ങല്ലാതെ മറ്റൊരാൾക്കു കാത്തുസൂക്ഷിക്കാൻ പ്രയാസമാണ്; പിതാവിന്റെ മരണത്താൽ രാജ്യത്തിന്റെ ചിറ തകർന്നിരിക്കുന്നു, അതിനെ താങ്ങിനിർത്താൻ രാമനു മാത്രമേ കഴിയൂ. രണ്ടാമത് — കഴുതയ്ക്കു കുതിരയുടെ ഗതിയും മറ്റൊരു പക്ഷിക്കു ഗരുഡന്റെ ഗതിയും പിന്തുടരാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, ഭരതനു രാമന്റെ പാലനരീതി പിന്തുടരാൻ കഴിയുകയില്ല; ഇവിടെ അദ്ദേഹം തന്നെത്തന്നെ ചെറുതാക്കി കാണിക്കുന്നത് വിനയംകൊണ്ടുമാത്രമല്ല, സത്യംകൊണ്ടുതന്നെയാണ്. മൂന്നാമത് — മറ്റുള്ളവർ ആശ്രയിച്ചു ജീവിക്കുന്നവന്റെ ജീവിതം എപ്പോഴും സുഖകരമാണ്; മറ്റുള്ളവരെ ആശ്രയിച്ചു ജീവിക്കുന്നവന്റെ ജീവിതമോ ദുസ്സഹം. അതുകൊണ്ട് രാജ്യം രാമനുമാത്രമേ യോജിക്കൂ എന്നതാണ് ഭരതന്റെ നിഗമനം.

തുടർന്ന് ഭരതൻ ഒരു വിസ്തൃതമായ ഉപമ പറയുന്നു; അതാണ് ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ ഭാഗം. ആരോ ഒരാൾ നട്ട്, പരിപാലിച്ച്, വളർത്തിയ ഒരു മരം ബലമുള്ള തടിയോടുകൂടിയ മഹാവൃക്ഷമാകുമ്പോൾ, കുള്ളനായ ഒരാൾക്ക് അതിൽ കയറാൻ പ്രയാസമാകുന്നു. അതു പൂത്തിട്ടും ഫലങ്ങൾ കാണിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, ആർക്കുവേണ്ടി അതു നട്ടുവോ ആ ആൾക്ക് ആ പ്രീതി അനുഭവിക്കാൻ കഴിയുകയില്ല. ഉപമയുടെ അർഥം വ്യക്തമാണ് — പിതാവാണ് നട്ടയാൾ, രാമനാണ് മരം, പ്രജാപാലനമാണ് ഫലം, ആ മരത്തിൽ കയറാൻ കഴിയാത്ത കുള്ളൻ ഭരതനും. ‘മഹാബാഹോ, ഇതാണ് ഉപമ; അതിന്റെ അർഥം അങ്ങ് മനസ്സിലാക്കണം’ — കാരണം ഞങ്ങളുടെ ശ്രേഷ്ഠനും ഭർത്താവുമായിരിക്കെ അങ്ങ് ഭൃത്യരായ ഞങ്ങളെ ഭരിക്കുന്നില്ല. രാമൻ രാജ്യഭാരം ഏറ്റെടുത്തില്ലെങ്കിൽ പിതാവിന്റെ അധ്വാനം മുഴുവൻ നിഷ്ഫലമാകും എന്നാണ് ഭാവം. പിന്നെ ഭരതൻ ഒരു മംഗളചിത്രം മുന്നിൽ വയ്ക്കുന്നു — ശ്രേണികളും പ്രമുഖരും എല്ലായിടത്തും, രാജ്യത്തിൽ സ്ഥിതനായ ശത്രുനാശകനായ അങ്ങയെ ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യനെയെന്നപോലെ കാണട്ടെ; അങ്ങയുടെ പിന്നാലെ മദിച്ച ആനകൾ ഗർജിക്കട്ടെ, അന്തഃപുരത്തിലെ സ്ത്രീകൾ ഏകാഗ്രരായി ആനന്ദിക്കട്ടെ. ഇങ്ങനെ യാചനയുടെ അവസാനത്തിൽ അദ്ദേഹം അയോധ്യയുടെ ഉത്സവംതന്നെ കാണിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, ഭരതൻ രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ്; അതു രാമന് അർപ്പിക്കാൻവേണ്ടിമാത്രമാണ് അദ്ദേഹം ഈ യുക്തിജാലം മുഴുവൻ രചിക്കുന്നത്.

വീണ്ടും വീണ്ടും യാചിക്കുന്ന ഭരതന്റെ വാക്കു കേട്ട് വിവിധരായ നഗരവാസികൾ ‘നന്ന്’ എന്നു പറഞ്ഞ് അതിനെ അനുമോദിച്ചു — പ്രജകളും അതുതന്നെയാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ദുഃഖിതനായി വിലപിക്കുന്ന യശസ്വിയായ ഭരതനെ കണ്ട്, കൃതാത്മാവും ആത്മവാനുമായ രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ സമാശ്വസിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ സർഗത്തിന്റെ ദിശ മാറുന്നു. രാമന്റെ മറുപടി രാജനീതിയെക്കുറിച്ചല്ല, കാലത്തിന്റെ സ്വരൂപത്തെക്കുറിച്ചാണ്; കാരണം ഭരതന്റെ ശോകത്തിന്റെ വേര് രാജ്യചിന്തയല്ല, പിതാവിന്റെ മരണംതന്നെയാണ്; അതുകൊണ്ട് ആ വേരിനുതന്നെയാണ് ചികിത്സ വേണ്ടത്. ആദ്യം ഒരു സാമാന്യവാക്യം: ‘ഈ മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ഇഷ്ടമനുസരിച്ചു പ്രവർത്തിക്കുന്നവനല്ല; അവൻ സ്വതന്ത്രനല്ല; കൃതാന്തൻ (വിധി) അവനെ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നു.’ പിന്നെ ഉപദേശം മുഴുവനുമുള്ള വിത്തായ നാലു സൂത്രങ്ങൾ — എല്ലാ സഞ്ചയങ്ങളും ക്ഷയത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു, എല്ലാ ഉയർച്ചകളും വീഴ്ചയിൽ അവസാനിക്കുന്നു, എല്ലാ സംയോഗങ്ങളും വിയോഗത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു, ജീവിതം മരണത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു. പിന്നെ രണ്ടു ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ — പഴുത്ത പഴങ്ങൾക്കു വീഴുന്നതല്ലാതെ മറ്റൊരു ഭയമില്ലാത്തതുപോലെ, ജനിച്ച മനുഷ്യനു മരണമല്ലാതെ മറ്റൊരു ഭയമില്ല; ബലമുള്ള തൂണുകളുള്ള വീടും പഴകുമ്പോൾ ഇടിഞ്ഞുവീഴുന്നതുപോലെ, ജരയ്ക്കും മൃത്യുവിനും വശപ്പെട്ട മനുഷ്യർ തളർന്നുവീഴുന്നു. രണ്ടിടത്തും ഭയത്തിന്റെ സ്ഥാനം യാദൃച്ഛികമായ സംഭവമല്ല, വസ്തുവിന്റെ സ്വഭാവംതന്നെയാണ്. രാമൻ ഭരതന്റെ യാചന നിരസിക്കുന്നുമില്ല, സ്വീകരിക്കുന്നുമില്ല; ആദ്യം ശോകത്തിന്റെ വേരുതന്നെ പിഴുതെറിയാനാണ് അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ഇതിലൂടെ സർഗത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം ഉപനിഷത്തുപോലെ ഗംഭീരമായിത്തീരുന്നു; രാജസഭയിലെ വാദം തത്ത്വോപദേശമായി പരിണമിക്കുന്നു.

രാമൻ ഇപ്പോൾ കാലത്തിന്റെ ഏകദിശാഗതി വർണിക്കുന്നു. കടന്നുപോകുന്ന രാത്രി തിരിച്ചുവരുന്നില്ല; യമുന ജലം നിറഞ്ഞ സമുദ്രത്തിലേക്കുതന്നെ പോകുന്നു, ഒരിക്കലും തിരിച്ചുവരുന്നില്ല — നദിയുടെ ദൃഷ്ടാന്തം ഇവിടെ കാലത്തിന്റെതന്നെ പ്രതിബിംബമാണ്. രാപ്പകലുകൾ ഇടതടവില്ലാതെ കടന്നുപോകുന്നു; വേനലിൽ സൂര്യരശ്മികൾ ജലത്തെയെന്നപോലെ അവ എല്ലാ ജീവികളുടെയും ആയുസ്സ് വേഗം ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ രാമൻ ഭരതനെ നേരിട്ടു സംബോധന ചെയ്യുന്നു: ‘നിന്നെക്കുറിച്ചുതന്നെ ദുഃഖിക്കൂ, മറ്റൊരാളെക്കുറിച്ച് എന്തിനു ദുഃഖിക്കുന്നു? നിൽക്കുമ്പോഴും നടക്കുമ്പോഴും ഇവന്റെ ആയുസ്സ് കുറഞ്ഞുകൊണ്ടേയിരിക്കുന്നു.’ ഈ ഉപദേശം കഠിനമായി തോന്നാം, എന്നാൽ അതിന്റെ ആശയം കരുണതന്നെയാണ് — ദുഃഖിക്കുന്നവനും അതേ വഴിയിലൂടെതന്നെയാണ് പോകുന്നത്. മൃത്യു ഒപ്പം നടക്കുന്നു, ഒപ്പം ഇരിക്കുന്നു, ഏറെ ദൂരം പോയി ഒപ്പംതന്നെ മടങ്ങുന്നു — ഈ ഉപമ ഭയങ്കരമെങ്കിലും ശാന്തമാണ്, കാരണം മൃത്യു ബാഹ്യശത്രുവല്ല, നിത്യസഹചാരിയാണ്. പിന്നെ വാർധക്യത്തിന്റെ ചിത്രം — ശരീരത്തിൽ ചുളിവുകൾ വീണു, തലമുടി നരച്ചു; ജരയാൽ ജീർണിച്ച മനുഷ്യൻ എന്തു ചെയ്തു പ്രഭാവം കാണിക്കും, എന്ത് ഉപായം ചെയ്തു തന്നെത്തന്നെ രക്ഷിക്കും? ഒടുവിൽ മനുഷ്യരുടെ പ്രമാദം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — സൂര്യൻ ഉദിക്കുമ്പോൾ ജനങ്ങൾ ആനന്ദിക്കുന്നു, പകൽ അസ്തമിക്കുമ്പോഴും ആനന്ദിക്കുന്നു; എന്നാൽ തങ്ങളുടെ ജീവിതം ക്ഷയിക്കുന്നത് അവർ അറിയുന്നില്ല. ഋതുവിന്റെ ആരംഭം പുതിയതുപോലെ വീണ്ടും വരുന്നതു കണ്ട് അവർ ഹർഷിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഋതുക്കളുടെ മാറ്റത്താൽത്തന്നെയാണ് ജീവികളുടെ പ്രാണൻ ക്ഷയിക്കുന്നത്. ഉത്സവമെന്നു കരുതുന്നതുതന്നെ യഥാർഥത്തിൽ ക്ഷയത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി നദിയുടെയും സൂര്യരശ്മികളുടെയും വഴിയുടെയും വാർധക്യത്തിന്റെയും ഋതുചക്രത്തിന്റെയും ചിത്രങ്ങൾ ക്രമമായി ചേർക്കുന്നു; ഓരോന്നും ഒരേ തത്ത്വം വീണ്ടും വീണ്ടും കാണിക്കുന്നു — കാലം തിരിച്ചുവരുന്നില്ല, അതിന്റെ ഗതി അറിയപ്പെടാതെതന്നെ നടക്കുന്നു.

പിന്നെ പ്രസിദ്ധമായ മരത്തടിയുടെ ഉപമ — മഹാസമുദ്രത്തിൽ രണ്ടു മരത്തടികൾ ഒത്തുചേരുകയും കുറച്ചുകാലം കഴിഞ്ഞ് വേർപിരിയുകയും ചെയ്യുന്നതുപോലെ, ഭാര്യമാരും പുത്രന്മാരും ബന്ധുക്കളും ധനങ്ങളും ഒത്തുചേർന്ന് വേർപിരിഞ്ഞുപോകുന്നു; അവരുടെ വേർപാട് നിശ്ചിതമാണ്. സംഗമം യാദൃച്ഛികമാണ്, വിയോഗമോ നിയതം — ഇതാണ് ഉപമയുടെ സാരം; അതിൽ ആരുടെയും അപരാധമില്ല, പ്രവാഹത്തിന്റെ സ്വഭാവം മാത്രം. ഇവിടെ ഒരു ജീവിക്കും സ്വഭാവത്തെ മറികടക്കാനാവില്ല; അതുകൊണ്ട് മരിച്ചവനെക്കുറിച്ചു ദുഃഖിക്കുന്നവന് ആ കാര്യത്തിൽ ഒരു കഴിവുമില്ല — ശോകംകൊണ്ട് പോയവൻ തിരിച്ചുവരുന്നില്ല, ദുഃഖിക്കുന്നവനും അതേ വഴി പിന്തുടരുന്നു. മറ്റൊരു ഉപമ കൂടുതൽ മർമസ്പർശിയാണ് — വഴിയിൽ നിൽക്കുന്ന ഒരാൾ കടന്നുപോകുന്ന യാത്രാസംഘത്തോട് ‘ഞാനും നിങ്ങളുടെ പിന്നാലെ വരാം’ എന്നു പറയുന്നതുപോലെ, പിതൃപിതാമഹന്മാരായ പൂർവികർ പോയ ഈ വഴി നിശ്ചിതമാണ്. നാമെല്ലാവരും വഴിയിൽ നിൽക്കുന്നവരാണ്, പൂർവികർ കടന്നുപോകുന്ന യാത്രാസംഘവും; നമ്മുടെ പോക്കും നിശ്ചിതമാണ്. ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതിനെ നേരിടുന്നവൻ എന്തിനു ദുഃഖിക്കണം? ഉപസംഹാരത്തിൽ ഒരു വിധിവാക്യം — തിരിച്ചൊഴുകാത്ത പ്രവാഹംപോലെ പ്രായം കൊഴിഞ്ഞുപോകുമ്പോൾ, ആത്മാവിനെ സുഖത്തിൽ (ശ്രേയസ്സിൽ) നിയോഗിക്കണം, കാരണം പ്രജകൾ സുഖത്തിന് അവകാശികളാണെന്നു സ്മൃതി പറയുന്നു. ഈ രണ്ട് ഉപമകൾക്കിടയിൽ ഒരു ഭേദവുമുണ്ട് — മരത്തടിയുടെ ഉപമ ബന്ധങ്ങളുടെ അനിത്യത കാണിക്കുന്നു, യാത്രാസംഘത്തിന്റെ ഉപമ മരണത്തിന്റെ സാർവത്രികതയും; രണ്ടിന്റെയും ഫലം ഒന്നുതന്നെ — ശോകത്തിന്റെ നിരർഥകത. ഇതിലൂടെ രാമൻ ഭരതന്റെ ദുഃഖത്തെ ലഘുവാക്കുകയല്ല, അതിന്റെ സ്ഥാനം മറ്റൊന്നാണെന്നു കാണിക്കുകയാണ്.

തുടർന്ന് രാമൻ ശോകത്തിന്റെ വേരുതന്നെ നീക്കുന്നു — പിതാവ് നശിച്ചിട്ടില്ല, ഉത്തമഗതി പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗം ഏതാണ്ട് സമാനാർഥമുള്ള അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ അതുതന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നു, അതു ഭരതന്റെ മനസ്സിൽ ദൃഢമായി ഉറയ്ക്കാൻ; ഈ ആവർത്തനം ദോഷമല്ല, സാന്ത്വനത്തിന്റെ രീതിയാണ്. ആ ധർമാത്മാവ് അതിശുഭവും സമ്പൂർണവും പൂർണദക്ഷിണയോടുകൂടിയതുമായ യജ്ഞങ്ങളാൽ പാപം കഴുകിക്കളഞ്ഞ് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു. ഭൃത്യരെ നന്നായി പോറ്റിയതിനാലും പ്രജകളെ പരിപാലിച്ചതിനാലും ധർമപ്രകാരം ധനം സ്വീകരിച്ചതിനാലും അദ്ദേഹം സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു — രാജാവിന്റെ മൂന്നു മുഖ്യകർമങ്ങൾ ഇവിടെ എണ്ണപ്പെടുന്നു, അവ അദ്ദേഹം പൂർത്തിയാക്കി. ശുഭമായ ഇഷ്ടകർമങ്ങളാലും പൂർണദക്ഷിണയോടുകൂടിയ യജ്ഞങ്ങളാലും ദശരഥൻ സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു. വിവിധ യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച്, സമൃദ്ധമായ ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ച്, ഉത്തമമായ ആയുസ്സ് നേടി ആ ഭൂപതി സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു. ഉത്തമമായ ആയുസ്സും ഭോഗങ്ങളും നേടി പോയ ആ പിതാവ് ദുഃഖിക്കപ്പെടേണ്ടവനല്ല; സജ്ജനങ്ങളാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട് അദ്ദേഹം സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു — ഇവിടെ രാമൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു, ശോകത്തിനു വിഷയംതന്നെയില്ല. ജീർണിച്ച മനുഷ്യശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ വിഹരിക്കുന്ന ദിവ്യസമൃദ്ധി പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ദേഹത്യാഗം ഇവിടെ നഷ്ടമല്ല, പഴകിയ വസ്ത്രം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെയാണ്. പിന്നെ രാമൻ ഭരതനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: ‘നിന്നെപ്പോലെയും എന്നെപ്പോലെയുമുള്ള, ശ്രുതവാനും ഏറെ ബുദ്ധിമാനുമായ ഒരു പ്രാജ്ഞനും അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ച് ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കരുത്.’ ശാസ്ത്രജ്ഞാനം ശോകനിവാരണത്തിനുതന്നെയാണ് പ്രയോജനപ്പെടുന്നത് എന്നാണ് ഭാവം. ഒടുവിൽ ഒരു സാമാന്യനിർദേശം — ഈ വിവിധ ശോകങ്ങളും വിലാപവും കരച്ചിലും ധീരനും ബുദ്ധിമാനുമായവൻ എല്ലാ അവസ്ഥകളിലും വർജിക്കണം. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ യജ്ഞങ്ങൾ, ദക്ഷിണകൾ, പ്രജാപാലനം, ആയുസ്സ്, ഭോഗങ്ങൾ, സത്കാരം എന്നിവ വീണ്ടും വീണ്ടും എണ്ണപ്പെടുന്നു; അവയെല്ലാംകൊണ്ട് ഒരേ നിഗമനം സിദ്ധിക്കുന്നു — ദശരഥന്റെ ജീവിതം പൂർണമായിരുന്നു; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണം അപൂർണതയുടെ അടയാളമല്ല. ശോകത്തിന്റെ കാരണം യഥാർഥത്തിൽ പോയവന്റെ ദുഃഖമല്ല, ദുഃഖിക്കുന്നവന്റെതന്നെ അപൂർണതയാണ് എന്നാണ് ധ്വനി.

ഉപസംഹാരത്തിൽ രാമൻ ഭരതനെ സ്വന്തം കർത്തവ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘സ്വസ്ഥനാകൂ, ശോകിക്കരുത്; ആ നഗരത്തിലേക്കു പോയി അവിടെ വസിക്കൂ — വാഗ്മികളിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ള പിതാവ് നിന്നെ അങ്ങനെയാണ് നിയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്. പുണ്യകർമാവായ അതേ പിതാവ് എന്നെ എവിടെ നിയോഗിച്ചുവോ, അവിടെത്തന്നെ ഞാൻ ആര്യനായ പിതാവിന്റെ ശാസനം നടപ്പാക്കും.’ ഇതിലൂടെ രാമൻ ഇരുവരുടെയും നിയോഗത്തിന് ഒരേ മൂലമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു — ഇരുവരും പിതാവിന്റെ ശാസനംതന്നെയാണ് പാലിക്കുന്നത്, ഒരാൾ നഗരത്തിൽ, മറ്റേയാൾ വനത്തിൽ; അതുകൊണ്ട് ഭരതന്റെ രാജ്യസ്വീകരണം രാമന്റെ വനവാസത്തിൽനിന്നു ഭിന്നമായ കർമമല്ല, അതിന്റെതന്നെ പകുതിയാണ്. ഇതാണ് രാമന്റെ മറുപടി മുഴുവനുമുള്ള കേന്ദ്രബിന്ദു. ‘ശത്രുനാശകാ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശാസനം ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് എനിക്കു ന്യായമല്ല; നിനക്കും അദ്ദേഹം എപ്പോഴും മാന്യനാണ്; അദ്ദേഹംതന്നെ ബന്ധു, അദ്ദേഹംതന്നെ നമ്മുടെ പിതാവ്.’ പിതാവിന്റെ ദോഷം ഇവിടെ ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടുന്നില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആജ്ഞയുടെ മാന്യത മാത്രം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ‘രാഘവാ, ധർമചാരികൾ അംഗീകരിക്കുന്ന പിതാവിന്റെ ആ വാക്ക് ഞാൻ വനവാസമെന്ന കർമത്താൽ പാലിക്കും’ — വാക്കുകൊണ്ടുമാത്രമല്ല, കർമംകൊണ്ടുതന്നെ. പിന്നെ ഒരു സാമാന്യധർമസൂത്രം — പരലോകം ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ധാർമികനും ക്രൂരതയില്ലാത്തവനും ഗുരുക്കന്മാരെ അനുസരിക്കുന്നവനുമായിരിക്കണം. ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, നമ്മുടെ പിതാവായ ദശരഥന്റെ ശുഭമായ ആചരണം കണ്ട്, നിന്റെ സ്വഭാവമനുസരിച്ചുതന്നെ നീ പ്രവർത്തിക്കൂ’ — ഭരതന്റെ സ്വഭാവംതന്നെ ധാർമികമാണ്, അതുതന്നെ അദ്ദേഹം പിന്തുടരട്ടെ. ഇങ്ങനെ പിതാവിന്റെ നിർദേശം പാലിക്കുന്നതിനായി ഇളയ സഹോദരനോട് അർഥവത്തായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞിട്ട് പ്രഭുവായ രാമൻ അല്പനേരം നിശ്ശബ്ദനായി. സർഗം മൗനത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗം ആ മൗനത്തിൽനിന്നുതന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു. സർഗത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ ഭരതൻ രാജ്യം രാമന് അർപ്പിച്ചു; ഒടുവിൽ രാമൻ അതുതന്നെ ഭരതനു തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഇരുവരുടെയും കാരണം ഒന്നുതന്നെ — പിതാവിന്റെ വാക്ക്. അതുകൊണ്ട് ഈ തർക്കം സ്വാർഥത്തിന്റേതല്ല, ധർമത്തിന്റേതുതന്നെയാണ്; അതിന്റെ തീർപ്പ് ഈ സർഗത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്നില്ല, തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ അതു വളരുകയേയുള്ളൂ.

In the previous sarga Vasiṣṭha and Daśaratha's wives had come to Citrakūṭa and Bharata had sat down near Rāma. In this sarga the conversation begins after the night that followed. For those lions among men, surrounded by their friends, the night passed heavily in nothing but grief — no sleep, no rest, only thoughts of their father's death. When the night brightened into a fair dawn, the brothers and their friends went to the Mandākinī, bathed, made their offerings into the fire and their recitations, and came back to Rāma. They all sat down in silence, and no one said a word. That silence is the poet's craft: everyone's heart was full of what had to be said, but no one could be the first to say it. At last Bharata, sitting among the friends, spoke to Rāma, and with that the two halves of the sarga are set.

"My mother was appeased with a boon," Bharata said, "and she gave this kingdom to me. I give it to you; enjoy this kingdom with no thorn in it." He did not count the kingdom his own but handed it back like something held in trust. Then came three comparisons. First: "Like an embankment breached by a great rush of water in the rains, this great expanse of kingdom is hard for anyone but you to hold together." Their father's death had breached the dam of the kingdom, and only Rāma could hold it. Second: "As an ass cannot keep pace with a horse, nor an ordinary bird with Tārkṣya's flight, so I cannot follow the way you go, lord of the earth." Here he makes himself small, not from mere modesty but because he believed it true. Third: "The man others live upon lives well always; hard, Rāma, is the life of the man who lives on others." So Bharata concluded that the kingdom belonged to Rāma alone.

Next Bharata gave an extended comparison, the best-known passage of the sarga. "Think of a tree planted by a man, tended and raised by him, which grows a stout trunk and becomes a great tree, too tall for a short man to climb; and then, when it has flowered, it shows no fruit. The man never enjoys the pleasure for which he planted it." The meaning is clear: their father is the planter, Rāma the tree, the protection of the people its fruit, and Bharata the short man who cannot climb it. "That is the comparison, mighty-armed one; you must understand its point: you, our bull and our master, are not ruling us, your dependants." If Rāma would not take up the burden of the kingdom, all their father's labour would bear no fruit. Then Bharata set a picture of rejoicing before him: "Let the guilds and the leading men everywhere see you established in the kingship, great king, subduer of foes, blazing like the sun. At your homecoming, Kākutstha, let rutting elephants trumpet, and let the women of the palace rejoice with all their hearts." So he ends his plea by showing Ayodhyā's celebration. Note that Bharata did not want the kingdom; he built this whole web of argument only to give it to Rāma.

Hearing Bharata's words as he pleaded again and again, the townspeople of every sort approved, saying he had spoken well; the people too wanted the same thing. Seeing illustrious Bharata so stricken and lamenting, Rāma, disciplined and master of himself, comforted him. Here the sarga changes course. Rāma's answer was not about statecraft but about the nature of time, for the root of Bharata's grief was not worry over the kingdom but their father's death, and it was that root that needed healing. First a general truth: "A man is not master of his own will; he is not his own lord. Fate drags him this way and that." Then four maxims, the seed of all that follows: "All that is gathered ends in loss, all that rises ends in falling, every union ends in parting, and life ends in death." Then two images: "As ripe fruit has nothing to fear but falling, so a man once born has nothing to fear but death. As a house with firm pillars grows old and sinks, so men sink under old age and death." In both, what is to be feared is no accident but the very nature of things. Rāma neither refused Bharata's plea nor accepted it; first he wanted to tear out the root of his grief. With this the second half of the sarga takes on the depth of the Upaniṣads, and a debate in a royal assembly turns into a teaching on the nature of things.

Now Rāma described time's one-way course. "The night that passes never returns. The Yamunā goes on only to the sea, that full ocean of waters, and never turns back" — the river is a mirror of time itself. "Days and nights pass on and on and swiftly waste the lives of all creatures, as the sun's rays dry up water in the hot season." Here he addressed Bharata directly: "Grieve for yourself — why grieve for another? Whether you stay or go, your own life is ebbing away." The teaching sounds harsh, but its aim is compassion: the mourner himself is walking the same road. "Death walks with a man, sits with him, travels the longest road with him and comes back with him." The image is fearful yet calm, for death is no outside enemy but a constant companion. Then the picture of old age: "Wrinkles have settled on the limbs, the hair has turned white; what can a man worn out by age do, what means can he find, to save himself?" Finally, the heedlessness of men: "People rejoice when the sun rises and rejoice when the day ends, and never notice that their own life is running out. They delight at the turn of each season as though it came new, yet it is by the turning of the seasons that creatures' lives are used up." What people take for a festival is really the mark of decay. The river, the sun's rays, the long road, old age, the wheel of the seasons — the poet sets these images one after another, and each shows the same truth: time does not turn back, and it moves unseen.

Then came the famous image of the logs. "Two logs may come together on the great ocean and, after a time, drift apart. So wives, sons, kinsmen and wealth come together and then run apart; their parting is certain." Meeting is chance, parting is sure — that is the heart of the image, and it is no one's fault, only the nature of the current. "No creature here can pass beyond its appointed state; so the man who grieves for the dead has no power over it at all." Grief does not bring back the departed, and the mourner himself follows the same path. The next image is more moving still: "It is as if a man standing by the road were to call to a passing caravan, 'I too will come along behind you.' So this road is fixed, the one our fathers and forefathers took before us. How should a man grieve who has come to what cannot be escaped?" We all stand by the road, and our forebears are the caravan passing; our going too is certain. In conclusion he gave a rule: "Since our years fall away like a current that never turns back, a man should set himself to what is good; creatures are said to be meant for happiness." The two images differ: the logs show that all bonds are passing, the caravan that death comes to all; but both lead to one end, that grief is futile. Rāma did not make light of Bharata's sorrow; he showed it a different place to stand.

Next Rāma removed the very root of grief: their father was not lost but had reached the highest state. This passage says the same thing in several verses, again and again, so that it would take firm hold in Bharata's mind; the repetition is no fault but the way of consolation. "Our righteous father, cleansed of sin by all his auspicious sacrifices and their ample fees, has gone to heaven. By supporting his dependants rightly, protecting his people and taking wealth according to righteousness, he has gone to heaven" — the three chief duties of a king, all fulfilled by him. "By good and desired deeds and by sacrifices with rich fees, Daśaratha has reached heaven. Having worshipped with sacrifices of many kinds, enjoyed abundant pleasures and reached a full span of life, that lord of the earth has gone to heaven. Having had the best of lifespans and its pleasures, our father is not to be mourned, dear brother; honoured by the good, he has gone to heaven." Here Rāma says plainly that there is nothing to grieve for. "Casting off his worn-out human body, our father has won a divine glory that roams the world of Brahmā" — leaving the body is no loss but like throwing off an old garment. Then he reminded Bharata: "No wise man like you or me, learned and of good understanding, should grieve for him." Learning is meant to be used to overcome grief. And finally a general precept: "All these griefs of many kinds, and lamenting and weeping, should be set aside in every circumstance by a man who is steady and wise." Sacrifices, fees, protection of the people, long life, enjoyments and honour are counted over and over, and all lead to one conclusion: Daśaratha's life was complete, so his death is no sign of incompleteness. The hint is that grief springs not from the suffering of the departed but from the incompleteness of the one who mourns.

To close, Rāma reminded Bharata of his own duty. "So be steady; no more grief. Go and live in that city, best of speakers, for so our self-controlled father directed you. And where that doer of holy deeds directed me, there I shall carry out the command of our noble father." With this he showed that both their charges have one root: both are obeying their father's command, one in the city and one in the forest. Bharata's taking up the kingdom is not a different deed from Rāma's exile but its other half, and this is the centre of all Rāma's reply. "It is not right for me to abandon his command, subduer of foes. You too must always honour him; he is our kinsman, he is our father." No fault of their father's is discussed; only the authority of his command is affirmed. "That word of our father, approved by those who live righteously, I shall keep by my deeds — by living in the forest," not by words alone. Then a general rule of righteousness: "A man who seeks to win the world beyond must be righteous, free of cruelty and obedient to his elders. Keeping in view the good conduct of our father Daśaratha, follow your own nature, bull among men" — Bharata's nature was righteous, and he had only to follow it. Having spoken these meaningful words to his younger brother to uphold their father's command, the mighty Rāma fell silent for a while. The sarga ends in silence, and the next begins from that silence. At the start Bharata offered the kingdom to Rāma; at the end Rāma hands it back to Bharata; yet for both the reason is the same — their father's word. So this dispute is not one of self-interest but of righteousness, and it is not settled in this sarga; it only deepens in those that follow.