पूर्वस्मिन् सर्गे रामः पित्रे उदकं दत्त्वा निर्वापं च कृत्वा प्रजाभिः मिलितः। अस्मिन् सर्गे तस्य मातरः आगच्छन्ति। पुरोहितः वसिष्ठः दशरथस्य दारान् पुरतः कृत्वा रामदर्शनतर्षितः तं देशम् अभिचक्राम — आचार्यः स्वयं स्त्रीजनं पुरतः स्थापयति इति एव तस्य औचित्यज्ञानम्। राजपत्न्यः मन्दं मन्दं मन्दाकिनीं प्रति गच्छन्त्यः तत्र रामलक्ष्मणसेवितं तत् तीर्थं ददृशुः। तत् दृष्ट्वा एव कौसल्यायाः वेदना आरभते। बाष्पपूर्णेन परिशुष्यता मुखेन दीना सा सुमित्राम् अन्याश्च राजयोषितः अब्रवीत् — ‘इदं तेषाम् अनाथानाम् अक्लिष्टकर्मणां वने क्लिष्टं प्राक्कलनं तीर्थम्, ये ते निर्विषयीकृताः।’ अत्र ‘अनाथानाम्’ इति पदं मर्मस्पृक् — यावत् दशरथः आसीत्, तावत् ते सनाथाः आसन्; अधुना पिता नास्ति, राज्यं नास्ति, केवलं नदीतटम् एव अवशिष्टम्। ‘अक्लिष्टकर्मणाम्’ इति च विरोधं स्थापयति — येषां कर्म कदापि क्लिष्टं न आसीत्, तेषाम् एव अधुना सर्वं क्लिष्टम्। ‘प्राक्कलनम्’ इति पदं दुर्लभम्; गीताप्रेस-हिन्दीभाष्ये तत् ‘यत् एतैः प्रथमं स्वीकृतम्’ इति व्याख्यातम् — अर्थात् राज्यात् निःसृतानां प्रथमः आश्रयः इदम् एव तीर्थम्। समीक्षितसंस्करणे तु तत्र ‘प्राक् केवलं तीर्थम्’ इति पाठः।

ततः कौसल्या विशेषतः सुमित्राम् आमन्त्रयते — ‘इतः, सुमित्रे, ते पुत्रः अतन्द्रितः सदा स्वयम् एव मम पुत्रस्य कारणात् जलं हरति।’ एतत् वचनं न उपालम्भः, अपितु कृतज्ञता; ज्येष्ठाया देव्याः मुखेन कविः लक्ष्मणस्य सेवां प्रशंसति। ततः सा स्वयम् एव शङ्कां निराकरोति — ‘जघन्यम् अपि ते पुत्रः कृतवान्, न तु सः गर्हितः; यत् कर्म भ्रातुः अर्थरहितं, तत् एव गुणैः गर्हितम्।’ अर्थात् नीचम् अपि कर्म यदि ज्येष्ठस्य प्रयोजनाय क्रियते, तर्हि तत् न निन्द्यम्; निन्द्यं तु तत्, यत् भ्रातुः अर्थं विना क्रियते। एषा सेवाधर्मस्य सूक्ष्मा व्याख्या। अन्ते मातृहृदयं प्रकटीभवति — ‘अयम् अपि ते पुत्रः एतेषां क्लेशानाम् अतथोचितः; नीचानर्थसमाचारं सज्जं कर्म सः प्रमुञ्चतु।’ प्रशंसा कृता, किन्तु इच्छा तु एषा एव यत् पुत्रः एतत् कष्टं त्यजेत्। अत्र कविः कौसल्यायाः चरित्रं सूक्ष्मतया दर्शयति — सा न आत्मनः पुत्रस्य विषये प्रथमं वदति, अपितु सुमित्रायाः पुत्रस्य श्रमविषये; सपत्नीनां मध्ये या ज्येष्ठा, सा एव अन्यस्याः पुत्रस्य कृते प्रथमं चिन्तयति। एतेन च अयोध्याकाण्डस्य एकः स्थायी भावः पुनः प्रकाश्यते — कैकेय्याः एकायाः कारणात् दुःखम्, अन्यासां तु परस्परं स्नेहः एव।

अग्रे गत्वा आयतलोचना सा महीतले दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पितुः कृते न्यस्तम् इङ्गुदिपिण्याकं ददर्श। आर्तेन रामेण भूमौ न्यस्तं तत् वीक्ष्य देवी कौसल्या सर्वाः दशरथस्त्रियः उवाच — ‘इदम् इक्ष्वाकुनाथस्य महात्मनः राघवेण यथाविधि पितुः दत्तम्; पश्यत एतत्।’ ततः तस्याः विलापः चतुर्भिः श्लोकैः वर्धते। ‘देवसमानस्य भुक्तभोगस्य महात्मनः पार्थिवस्य एतत् भोजनम् औपयिकं न मन्ये।’ ‘चतुरन्तां महीं भुक्त्वा भुवि महेन्द्रसदृशः सः वसुधाधिपः इङ्गुदिपिण्याकं कथं भुङ्क्ते?’ ‘लोके अतः दुःखतरं मे किंचित् न प्रतिभाति, यत्र ऋद्धिमान् रामः पितुः इङ्गुदीक्षोदं दद्यात्।’ ‘रामेण पितुः दत्तम् इङ्गुदिपिण्याकं समीक्ष्य मम हृदयं दुःखेन सहस्रधा कथं न स्फोटति?’ अन्ते सा लौकिकीं श्रुतिम् एव प्रमाणयति — ‘यदन्नः पुरुषः भवति, तदन्नाः तस्य देवताः’ इति। एतत् एव वाक्यं पूर्वसर्गे रामेण उक्तम्; अत्र तु तत् मातुः मुखे विपरीतार्थं वहति — यत् पुत्रः खादति, तत् एव पित्रे दीयते इति समाधानम्, तथापि वेदना न शाम्यति। दक्षिणाग्राः दर्भाः पितृकर्मणः लक्षणम्; तान् दृष्ट्वा एव कौसल्या सर्वं वृत्तान्तम् अवगच्छति, न तया कस्यचित् कथनम् अपेक्षितम्। ‘इङ्गुदीक्षोद’ इति पदं च इङ्गुदीफलस्य तैलनिष्कासनानन्तरं शिष्टं कल्कम् एव वदति — यत् तपस्विनाम् आहारः, तत् एव चक्रवर्तिनः पिण्डः जातः।

एवम् आर्तां तां सपत्न्यः आश्वास्य अग्रे निन्युः; ततः ते आश्रमे स्वर्गात् च्युतम् अमरम् इव रामं ददृशुः। भोगैः सम्परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य शोककर्शिताः मातरः आर्ताः सस्वरम् अश्रूणि मुमुचुः — यः प्रासादे लालितः, सः वल्कलधारी वने दृष्टः। सत्यसंगरः मनुजव्याघ्रः रामः समुत्थाय तासां सर्वासां मातॄणां चरणाम्बुजानि जग्राह। ततः आयतलोचनाः ताः शुभैः सुखस्पर्शैः मृद्वङ्गुलितलैः पाणिभिः रामस्य पृष्ठात् रजः प्रममार्जुः — एतत् एव चित्रम् अस्मिन् सर्गे मार्मिकतमम्, यत्र मातृस्नेहः वचनं विना एव प्रकटीभवति। सौमित्रिः अपि ताः सर्वाः मातॄः सम्प्रेक्ष्य दुःखितः सन् रामात् अनन्तरं शनैः आसक्तम् अभ्यवादयत्। दशरथात् जाते शुभलक्षणे लक्ष्मणे सर्वाः स्त्रियः तां वृत्तिं ववृतिरे या रामे — सापत्न्यभावस्य लेशः अपि तत्र नासीत्। सीता अपि दुःखिता तासां चरणान् उपसंगृह्य अश्रुपूर्णाक्षी श्वश्रूणाम् अग्रतः स्थिता बभूव। ‘स्वर्गात् च्युतम् अमरम् इव’ इति उपमा अस्मिन् काण्डे पुनःपुनः प्रयुक्ता; देवः स्वभावेन एव तेजस्वी, किन्तु स्थानभ्रष्टः — रामः अपि तथा एव। ‘सस्वरम् अश्रूणि मुमुचुः’ इति पदेन कविः वदति यत् मातॄणां रोदनं मौनं न आसीत्, अपितु उच्चैः श्रुतम्। लक्ष्मणस्य प्रणामः तु ‘शनैः’ इति विशेषितः — ज्येष्ठस्य अनन्तरम् एव, अप्रकटम् एव।

दुःखार्तां तां माता दुहितरम् इव परिष्वज्य वनवासकृशां दीनां सीतां कौसल्या वाक्यम् अब्रवीत् — ‘वैदेहराजन्यसुता, दशरथस्य स्नुषा, रामस्य पत्नी — सा विजने वने कथं दुःखं सम्प्राप्ता?’ प्रश्नः न उत्तरम् अपेक्षते; तिसृभिः परिचयैः एव तस्याः अनुचिता दशा दर्शिता। ततः उपमाचतुष्टयेन तस्याः मुखं वर्ण्यते — आतपसंतप्तं पद्मम्, परिक्लिष्टम् उत्पलम्, रजसा ध्वस्तं काञ्चनम्, अम्बुदैः क्लिष्टः चन्द्रः इव। चत्वारि अपि उपमानानि स्वभावेन उज्ज्वलानि, किन्तु बाह्येन केनचित् मलिनीकृतानि — सीतायाः दशा अपि तादृशी एव। ततः कौसल्या स्वां वेदनाम् आह — ‘वैदेहि, ते मुखं प्रेक्ष्य व्यसनारणिसम्भवः शोकः मनसि मां भृशं दहति, यथा अग्निः स्वम् आश्रयम् एव दहति।’ अरणिरूपकम् अत्र सूक्ष्मम् — व्यसनम् एव अरणिः, तस्मात् जातः शोकाग्निः स्वोत्पत्तिस्थानं हृदयम् एव दहति। एवम् आर्तायां जनन्यां ब्रुवन्त्याम् एव भरताग्रजः राघवः वसिष्ठस्य पादौ आसाद्य जग्राह। ‘माता दुहितरं यथा’ इति उपमा अपि सार्थका — श्वश्रूः अत्र श्वश्रूत्वं त्यक्त्वा मातृत्वम् एव गृह्णाति, यतः जनकगृहं दूरे, माता च समीपे नास्ति। रामस्य पादग्रहणं च तस्मिन् एव क्षणे वर्णितम्, यत्र माता विलपति — पुत्रः मातुः वेदनां श्रुत्वा अपि उत्तरं न ददाति, अपितु गुरुं प्रति गच्छति; एषा एव तस्य प्रतिक्रिया।

अन्तिमाः पञ्च श्लोकाः वंशस्थवृत्तेन रचिताः, तेन च सर्गस्य अन्ते गाम्भीर्यम् आगच्छति। अग्निसमस्य सुसमृद्धतेजसः तस्य पुरोहितस्य पादौ प्रगृह्य राघवः तेन सह एव उपविवेश — यथा अमराधिपः इन्द्रः बृहस्पतेः पादौ गृह्णाति। ततः जघन्यं स्वमन्त्रिभिः, पुरप्रधानैः, सैनिकैः, धर्मज्ञतमेन जनेन च सहितः धर्मवान् भरतः तदा अग्रजस्य समीपे उपोपविष्टः — ज्येष्ठस्य पश्चात् एव तस्य स्थानम् इति सः स्वयम् एव दर्शयति। उपोपविष्टः अतिवीर्यवान् सः तपस्विवेषेण श्रिया ज्वलन्तं राघवं समीक्ष्य कृताञ्जलिः अभवत्, यथा प्रयतः महेन्द्रः प्रजापतिं प्रति। ततः तस्य आर्यजनस्य तत्त्वतः उत्तमं कौतूहलम् अभवत् — ‘एषः भरतः अद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च किं वाक्यं साधु वक्ष्यति?’ इति। अनेन कविः अग्रिमस्य सर्गस्य भूमिकां रचयति। अन्ते चित्रं स्थाप्यते — सः सत्यधृतिः राघवः, महानुभावः लक्ष्मणः, धार्मिकः भरतश्च सुहृद्भिः वृताः अध्वरे सदस्यैः सहिताः त्रयः अग्नयः इव विरेजिरे। ‘जघन्यम्’ इति पदं क्रमवाचकम् — सर्वेषाम् अन्ते, पश्चात् इति; भरतः न अग्रे उपविशति, अपितु सर्वेषां पश्चात्। त्रयाणाम् अग्नीनाम् उपमा च अन्ते स्थापिता — गार्हपत्यः, आहवनीयः, दक्षिणाग्निः इति त्रयः यज्ञशालायां सदस्यैः परिवृताः यथा शोभन्ते, तथा एव त्रयः भ्रातरः सुहृद्भिः परिवृताः शोभन्ते स्म। शोकस्य मध्ये अपि यज्ञस्य उपमा — यतः यत् अग्रे भविष्यति, तत् धर्मनिर्णयः एव।

మునుపటి సర్గలో రాముడు తండ్రికి ఉదకం ఇచ్చి, పిండప్రదానం చేసి, ప్రజలను కలిశాడు. ఈ సర్గలో అతని తల్లులు వస్తారు. పురోహితుడు వసిష్ఠుడు దశరథుని భార్యలను ముందుంచుకొని, రాముని చూడాలనే తపనతో ఆ ప్రదేశానికి వచ్చాడు — ఆచార్యుడు తానే స్త్రీజనాన్ని ముందు నిలపడమే ఆయన ఔచిత్యజ్ఞానం. రాజపత్నులు మెల్లమెల్లగా మందాకిని వైపు వెళ్తూ, అక్కడ రామలక్ష్మణులు సేవించిన ఆ రేవును చూశారు. అది చూడగానే కౌసల్య వేదన మొదలవుతుంది. కన్నీటితో నిండి ఎండిపోతున్న ముఖంతో దీనురాలైన ఆమె సుమిత్రతోనూ ఇతర రాజస్త్రీలతోనూ ఇలా అన్నది — ‘రాజ్యం నుంచి బహిష్కరించబడిన, అనాథలైన, ఎన్నడూ కష్టపడని ఆ బిడ్డలు అడవిలో కష్టపడుతూ మొట్టమొదట ఆశ్రయించిన రేవు ఇదే.’ ఇక్కడ ‘అనాథానాం’ అనే పదం మర్మాన్ని తాకుతుంది — దశరథుడు ఉన్నంతవరకు వారు సనాథులు; ఇప్పుడు తండ్రి లేడు, రాజ్యం లేదు, నదీతీరం మాత్రమే మిగిలింది. ‘అక్లిష్టకర్మణాం’ అనే పదం వైరుధ్యాన్ని నిలుపుతుంది — ఎవరి పని ఎన్నడూ కష్టమైనది కాదో, వారికే ఇప్పుడు అంతా కష్టమైంది. ‘ప్రాక్కలనం’ అనే పదం అరుదైనది; గీతాప్రెస్ హిందీ వ్యాఖ్యానంలో దాన్ని ‘వీరు మొట్టమొదట స్వీకరించినది’ అని వివరించారు — అంటే రాజ్యం నుంచి బయటపడినవారికి మొదటి ఆశ్రయం ఈ రేవే. సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం అక్కడ ‘ప్రాక్ కేవలం తీర్థం’ అనే పాఠం ఉంది.

తరువాత కౌసల్య ప్రత్యేకంగా సుమిత్రను పిలిచి ఇలా అంటుంది — ‘సుమిత్రా, ఇక్కడినుంచే నీ కొడుకు అలసట లేకుండా ఎల్లప్పుడూ నా కొడుకు కోసం తానే స్వయంగా నీళ్ళు మోసుకువెళ్తాడు.’ ఈ మాట నిందారోపణ కాదు, కృతజ్ఞత; పెద్దరాణి నోటిద్వారా కవి లక్ష్మణుని సేవను ప్రశంసిస్తున్నాడు. తరువాత ఆమె తానే శంకను నివారిస్తుంది — ‘నీ కొడుకు చిన్న పని చేసినా, అతడు నిందార్హుడు కాడు; అన్నగారి ప్రయోజనం లేని పనే గుణాల దృష్ట్యా నిందార్హమైనది.’ అంటే, చిన్న పనైనా పెద్దవాని ప్రయోజనం కోసం చేస్తే అది నిందనీయం కాదు; అన్నగారి ప్రయోజనం లేకుండా చేసే పనే నిందనీయం. ఇది సేవాధర్మానికి సూక్ష్మమైన వ్యాఖ్య. చివరకు మాతృహృదయం బయటపడుతుంది — ‘నీ ఈ కొడుకు కూడా ఈ కష్టాలకు తగినవాడు కాడు; నీచమూ అనర్థకరమూ అయిన ఈ శ్రమకార్యాన్ని అతడు విడిచిపెట్టుగాక.’ ప్రశంస చేయబడింది, కాని కోరిక మాత్రం కొడుకు ఈ కష్టాన్ని విడిచిపెట్టాలనే. ఇక్కడ కవి కౌసల్య శీలాన్ని సూక్ష్మంగా చూపిస్తున్నాడు — ఆమె తన కొడుకు గురించి మొదట మాట్లాడదు, సుమిత్ర కొడుకు శ్రమ గురించి మాట్లాడుతుంది; సవతులలో పెద్దదైనామె ఇతరురాలి కొడుకు గురించి మొదట ఆలోచిస్తుంది. దీనితో అయోధ్యాకాండలోని ఒక స్థాయిభావం మళ్ళీ ప్రకాశిస్తుంది — దుఃఖం కైకేయి ఒక్కదాని వల్లనే; మిగిలినవారి మధ్య పరస్పర స్నేహమే ఉంది.

ముందుకు వెళ్ళి, విశాల నేత్రాలు గల ఆమె నేలమీద దక్షిణాగ్రంగా పరచిన దర్భలపై తండ్రి కోసం ఉంచిన ఇంగుదీ పిండిని చూసింది. ఆర్తుడైన రాముడు నేలపై ఉంచిన దాన్ని చూసి కౌసల్యాదేవి దశరథుని స్త్రీలందరితో ఇలా అన్నది — ‘ఇక్ష్వాకుల ప్రభువూ మహాత్ముడూ అయిన తండ్రికి రాఘవుడు యథావిధిగా ఇచ్చినది ఇది; దీన్ని చూడండి.’ తరువాత ఆమె విలాపం నాలుగు శ్లోకాలలో పెరుగుతుంది. ‘దేవతలతో సమానుడూ, భోగాలు అనుభవించినవాడూ, మహాత్ముడూ అయిన రాజుకు ఈ భోజనం తగినదని నేను భావించను.’ ‘నాలుగు సముద్రాల వరకు వ్యాపించిన భూమిని అనుభవించి, భూమిపై మహేంద్రునితో సమానుడైన ఆ భూపతి ఇంగుదీ పిండిని ఎలా ఆరగిస్తాడు?’ ‘సంపన్నుడైన రాముడు తండ్రికి ఇంగుదీ పిండిని ఇవ్వవలసి రావడం కంటే ఎక్కువ దుఃఖకరమైనది లోకంలో నాకు ఏదీ తోచడం లేదు.’ ‘రాముడు తండ్రికి ఇచ్చిన ఇంగుదీ పిండిని చూసి నా హృదయం దుఃఖంతో వేయి ముక్కలుగా ఎందుకు పగలడం లేదు?’ చివరకు ఆమె లోకంలోని శ్రుతినే ప్రమాణంగా చెబుతుంది — ‘మనిషి ఏ అన్నం తింటాడో, అతని దేవతలు కూడా అదే అన్నం తింటారు.’ ఇదే వాక్యం మునుపటి సర్గలో రాముడు పలికాడు; ఇక్కడ మాత్రం తల్లి నోట అది విపరీతార్థాన్ని మోస్తుంది — కొడుకు ఏది తింటాడో అదే తండ్రికి ఇవ్వబడుతుందనేది సమాధానమే, అయినా వేదన శాంతించదు. దక్షిణాగ్రంగా ఉన్న దర్భలు పితృకర్మకు లక్షణం; వాటిని చూడగానే కౌసల్య వృత్తాంతమంతా గ్రహిస్తుంది, ఆమెకు ఎవరూ చెప్పవలసిన అవసరం లేదు. ‘ఇంగుదీక్షోదం’ అనే పదం ఇంగుదీ పండ్ల నుంచి నూనె తీసిన తరువాత మిగిలిన పిప్పిని చెబుతుంది — తపస్వుల ఆహారమైనదే చక్రవర్తికి పిండమైంది.

ఇలా ఆర్తురాలైన ఆమెను సవతులు ఊరడించి ముందుకు తీసుకువెళ్ళారు; అప్పుడు వారు ఆశ్రమంలో స్వర్గం నుంచి జారిపడిన దేవునిలా ఉన్న రాముని చూశారు. భోగాలన్నీ విడిచిన రాముని చూసి శోకంతో కృశించిన తల్లులు ఆర్తులై ఎలుగెత్తి కన్నీరు విడిచారు — ప్రాసాదంలో లాలించబడినవాడు అడవిలో నారచీరలతో కనిపించాడు. సత్యప్రతిజ్ఞుడూ, మనుజవ్యాఘ్రుడూ అయిన రాముడు లేచి ఆ తల్లులందరి పాదపద్మాలనూ పట్టుకున్నాడు. అప్పుడు విశాల నేత్రాలు గల ఆ తల్లులు శుభమైన, సుఖస్పర్శ గల, మెత్తని వేళ్ళూ అరచేతులూ గల చేతులతో రాముని వీపుమీది దుమ్మును తుడిచారు — ఈ సర్గలో అత్యంత మర్మస్పర్శి అయిన చిత్రం ఇదే, ఇక్కడ మాతృస్నేహం మాట లేకుండానే ప్రకటమవుతుంది. సౌమిత్రి కూడా ఆ తల్లులందరినీ చూసి దుఃఖితుడై, రాముని తరువాత మెల్లగా, అనురాగంతో నమస్కరించాడు. దశరథునికి పుట్టిన, శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణుని పట్ల స్త్రీలందరూ రాముని పట్ల చూపిన ఆదరాన్నే చూపారు — అక్కడ సవతి భావం లేశమైనా లేదు. సీత కూడా దుఃఖితురాలై వారి పాదాలను పట్టుకొని, కన్నీటితో నిండిన కళ్ళతో అత్తగారల ఎదుట నిలిచింది. ‘స్వర్గం నుంచి జారిన దేవునిలా’ అనే ఉపమానం ఈ కాండంలో మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించబడింది; దేవుడు స్వభావంతోనే తేజస్వి, కాని స్థానభ్రష్టుడు — రాముడు కూడా అలాగే. ‘సస్వరమశ్రూణి ముముచుః’ (ఎలుగెత్తి కన్నీరు విడిచారు) అనే మాటతో కవి తల్లుల రోదన మౌనంగా లేదని, బిగ్గరగా వినిపించిందని చెబుతున్నాడు. లక్ష్మణుని నమస్కారం మాత్రం ‘శనైః’ (మెల్లగా) అని విశేషించబడింది — అన్నగారి తరువాతనే, ప్రకటించుకోకుండానే.

దుఃఖార్తురాలై, వనవాసంతో కృశించి, దీనంగా ఉన్న సీతను తల్లి కూతురిని కౌగిలించుకున్నట్లు కౌగిలించుకొని కౌసల్య ఇలా అన్నది — ‘విదేహరాజు కుమార్తె, దశరథుని కోడలు, రాముని భార్య — ఆమె నిర్జనమైన అడవిలో ఎలా దుఃఖాన్ని పొందింది?’ ఈ ప్రశ్న సమాధానాన్ని ఆశించదు; మూడు పరిచయాలతోనే ఆమెకు తగని దశ చూపబడింది. తరువాత నాలుగు ఉపమానాలతో ఆమె ముఖం వర్ణించబడుతుంది — ఎండకు వాడిన పద్మంలా, నలిగిన కలువలా, దుమ్ముతో మసకబారిన బంగారంలా, మేఘాలతో కప్పబడిన చంద్రునిలా. నాలుగు ఉపమానాలూ స్వభావంతో ఉజ్జ్వలమైనవే, కాని బయటి దేనిచేతనో మలినమైనవి — సీత దశ కూడా అలాంటిదే. తరువాత కౌసల్య తన వేదనను చెబుతుంది — ‘వైదేహీ, నీ ముఖాన్ని చూసి, ఆపద అనే అరణి నుంచి పుట్టిన శోకం, అగ్ని తన ఆశ్రయాన్నే కాల్చినట్లు, నా మనస్సులో నన్ను తీవ్రంగా దహిస్తున్నది.’ ఇక్కడి అరణి రూపకం సూక్ష్మమైనది — ఆపదే అరణి (నిప్పు పుట్టించే కర్ర), దాని నుంచి పుట్టిన శోకాగ్ని తాను పుట్టిన చోటైన హృదయాన్నే దహిస్తుంది. ఆర్తురాలైన తల్లి ఇలా మాట్లాడుతుండగానే భరతుని అన్న రాఘవుడు వసిష్ఠుని దగ్గరకు వెళ్ళి ఆయన పాదాలను పట్టుకున్నాడు. ‘తల్లి కూతురిని వలె’ అనే ఉపమానం కూడా అర్థవంతమైనది — అత్తగారు ఇక్కడ అత్తగారితనాన్ని విడిచి తల్లితనాన్నే స్వీకరిస్తుంది, ఎందుకంటే జనకుని ఇల్లు దూరంగా ఉంది, తల్లి దగ్గర లేదు. రాముడు పాదాలు పట్టుకోవడం కూడా తల్లి విలపిస్తున్న ఆ క్షణంలోనే వర్ణించబడింది — తల్లి వేదన విని కూడా కొడుకు సమాధానం ఇవ్వడు, గురువు వైపు వెళ్తాడు; అదే అతని ప్రతిక్రియ.

చివరి ఐదు శ్లోకాలు వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడ్డాయి, దానితో సర్గాంతానికి గాంభీర్యం వస్తుంది. అగ్నితో సమానుడూ, మిక్కిలి సమృద్ధమైన తేజస్సు గలవాడూ అయిన ఆ పురోహితుని పాదాలను పట్టుకొని, దేవతల ప్రభువైన ఇంద్రుడు బృహస్పతి పాదాలను పట్టుకున్నట్లు, రాఘవుడు ఆయనతో కలిసి కూర్చున్నాడు. తరువాత తన మంత్రులతో, నగరప్రముఖులతో, సైనికులతో, మిక్కిలి ధర్మజ్ఞులైన జనులతో కలిసి ధర్మవంతుడైన భరతుడు అప్పుడు అన్నగారి దగ్గర అందరికంటే వెనుక కూర్చున్నాడు — పెద్దవాని వెనుకనే తన స్థానమని అతడు తానే చూపిస్తున్నాడు. అలా దగ్గర కూర్చున్న ఆ మహావీర్యవంతుడు తపస్వి వేషంలో శోభతో ప్రకాశిస్తున్న రాఘవుని చూసి, నియమవంతుడైన మహేంద్రుడు ప్రజాపతి ఎదుట చేతులు జోడించినట్లు చేతులు జోడించాడు. అప్పుడు అక్కడి ఆర్యజనులకు నిజంగా గొప్ప కుతూహలం కలిగింది — ‘ఈ భరతుడు ఈ రోజు రాఘవునికి నమస్కరించి, సత్కరించి, ఏ మంచి మాట చెబుతాడో?’ అని. దీనితో కవి తరువాతి సర్గకు భూమిక రచిస్తున్నాడు. చివరకు ఒక చిత్రం నిలుపబడుతుంది — సత్యధృతి గల ఆ రాఘవుడూ, మహానుభావుడైన లక్ష్మణుడూ, ధార్మికుడైన భరతుడూ సుహృత్తులతో చుట్టుముట్టబడి, యజ్ఞంలో సదస్యులతో కూడిన మూడు అగ్నులలా ప్రకాశించారు. ‘జఘన్యం’ అనే పదం క్రమాన్ని చెబుతుంది — అందరికంటే చివర, వెనుక అని; భరతుడు ముందు కూర్చోడు, అందరి వెనుక కూర్చుంటాడు. మూడు అగ్నుల ఉపమానం చివరలో నిలుపబడింది — గార్హపత్యం, ఆహవనీయం, దక్షిణాగ్ని అనే మూడు అగ్నులు యజ్ఞశాలలో సదస్యులతో చుట్టబడి ఎలా శోభిస్తాయో, అలాగే ముగ్గురు అన్నదమ్ములూ సుహృత్తులతో చుట్టబడి శోభించారు. శోకం మధ్యలో కూడా యజ్ఞపు ఉపమానం — ఎందుకంటే తరువాత జరగబోయేది ధర్మనిర్ణయమే.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் தந்தைக்கு நீர்க்கடனும் பிண்டமும் அளித்த பின் மக்களைச் சந்தித்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவனுடைய தாய்மார்கள் வருகிறார்கள். புரோகிதர் வசிஷ்டர் தசரதனின் மனைவியரை முன்னே செல்லவிட்டு, ராமனைக் காணும் தாகத்தோடு அந்த இடத்துக்கு வந்தார் — ஆசான் தாமே பெண்களை முன்னே நிறுத்துவது அவருடைய ஒழுங்கறிவே. அரசியர் மெல்ல மெல்ல மந்தாகினியை நோக்கிச் செல்லும்போது, ராம லக்ஷ்மணர்கள் பயன்படுத்திய அந்த நீர்த்துறையைக் கண்டனர். அதைக் கண்டவுடனேயே கௌசல்யையின் வேதனை தொடங்குகிறது. கண்ணீர் நிறைந்து வாடிய முகத்துடன் வருந்திய அவள் சுமித்திரையிடமும் மற்ற அரசியரிடமும் சொன்னாள்: ‘நாடுகடத்தப்பட்டவர்களும், ஒருபோதும் துன்பமான செயல் செய்யாதவர்களும், இப்போது திக்கற்றவர்களுமான அவர்கள் காட்டில் துன்பத்தோடு முதன்முதலில் ஏற்றுக்கொண்ட நீர்த்துறை இது.’ இங்கே ‘அநாதானாம்’ (திக்கற்றவர்களின்) என்ற சொல் நெஞ்சைத் தொடுகிறது — தசரதன் இருந்தவரை அவர்கள் காப்புடையவர்களாக இருந்தார்கள்; இப்போது தந்தை இல்லை, அரசு இல்லை, நதிக்கரை மட்டுமே எஞ்சியுள்ளது. ‘அக்லிஷ்டகர்மணாம்’ (துன்பமான செயல் செய்யாதவர்களின்) என்ற சொல்லும் ஒரு முரணை அமைக்கிறது — எவருடைய செயல் ஒருபோதும் துன்பமானதாக இருந்ததில்லையோ அவர்களுக்கே இப்போது எல்லாம் துன்பமாயிற்று. ‘ப்ராக்கலனம்’ என்ற சொல் அரிதானது; கீதா பிரஸ் இந்தி உரையில் அது ‘இவர்கள் முதன்முதலில் ஏற்றுக்கொண்டது’ என்று விளக்கப்பட்டுள்ளது — அதாவது அரசிலிருந்து வெளியேறியவர்களின் முதல் புகலிடம் இந்த நீர்த்துறையே. திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ அங்கே ‘ப்ராக் கேவலம் தீர்த்தம்’ என்ற பாடம் உள்ளது.

பிறகு கௌசல்யை சிறப்பாகச் சுமித்திரையை விளிக்கிறாள்: ‘சுமித்திரையே, உன் மகன் சோர்வின்றி எப்போதும் என் மகனுக்காகத் தானே இங்கிருந்து நீர் எடுத்துச் செல்கிறான்.’ இந்தச் சொல் குறைகூறல் அன்று, நன்றியுணர்வே; மூத்த அரசியின் வாயால் கவிஞர் லக்ஷ்மணனின் பணிவிடையைப் புகழ்கிறார். பிறகு அவளே ஐயத்தை நீக்குகிறாள்: ‘உன் மகன் தாழ்ந்த பணியைச் செய்தாலும் அவன் பழிக்கப்படமாட்டான்; தமையனுக்குப் பயனில்லாத செயலே நற்பண்புகளால் பழிக்கப்படுவது.’ அதாவது தாழ்ந்த செயலும் மூத்தோனின் நோக்கத்துக்காகச் செய்யப்பட்டால் பழிக்கத் தக்கதன்று; தமையனின் நலனின்றிச் செய்யப்படுவதே பழிக்கத் தக்கது. இது பணிவிடை தர்மத்தின் நுட்பமான விளக்கம். இறுதியில் தாயுள்ளம் வெளிப்படுகிறது: ‘உன் இந்த மகனும் இத்தகைய துன்பங்களுக்கு உரியவன் அல்லன்; தாழ்ந்ததும் பயனற்றதுமான இந்தக் கடின வேலையை அவன் விட்டுவிடட்டும்.’ புகழ்ச்சி செய்யப்பட்டது, ஆனால் விருப்பமோ மகன் இந்தத் துன்பத்தை விட்டுவிட வேண்டும் என்பதே. இங்கே கவிஞர் கௌசல்யையின் இயல்பை நுட்பமாகக் காட்டுகிறார் — அவள் முதலில் தன் மகனைப் பற்றிப் பேசவில்லை, சுமித்திரையின் மகனின் உழைப்பைப் பற்றியே பேசுகிறாள்; சக்களத்திகளில் மூத்தவளே மற்றவளின் மகனுக்காக முதலில் சிந்திக்கிறாள். இதனால் அயோத்தியா காண்டத்தின் நிலையான உணர்வு ஒன்று மீண்டும் வெளிப்படுகிறது — கைகேயி ஒருத்தியால்தான் துன்பம்; மற்றவர்களிடையே ஒருவருக்கொருவர் அன்பே.

மேலும் சென்றபோது அகன்ற கண்களுடைய அவள், தரையில் தெற்கு நோக்கிய நுனிகளுடைய தர்ப்பைகளின் மேல் தந்தைக்காக வைக்கப்பட்ட இங்குதிப் பிண்ணாக்கைக் கண்டாள். வேதனையுற்ற ராமன் தரையில் வைத்த அதைக் கண்டு அரசி கௌசல்யை தசரதனின் மனைவியர் அனைவரிடமும் சொன்னாள்: ‘இக்ஷ்வாகுக்களின் தலைவரான மகாத்மாவாகிய தந்தைக்கு ராகவன் முறைப்படி அளித்தது இது; இதைப் பாருங்கள்.’ பிறகு அவளுடைய புலம்பல் நான்கு சுலோகங்களில் பெருகுகிறது. ‘தேவருக்கு நிகரானவரும், எல்லா இன்பங்களையும் அனுபவித்தவருமான அந்த மகாத்மாவான அரசருக்கு இந்த உணவு தகுந்தது என்று நான் எண்ணவில்லை.’ ‘நான்கு திசைகளிலும் கடலை எல்லையாகக் கொண்ட பூமியை அனுபவித்த, பூமியில் மகேந்திரனுக்கு நிகரான அந்தப் பூமியின் தலைவர் இங்குதிப் பிண்ணாக்கை எப்படி உண்பார்?’ ‘செல்வம் மிக்க ராமன் தந்தைக்கு இங்குதி மாவை அளிக்கும் இதைவிடத் துயரமானது உலகில் எதுவும் எனக்குத் தோன்றவில்லை.’ ‘ராமன் தந்தைக்கு அளித்த இங்குதிப் பிண்ணாக்கைக் கண்டும் என் இதயம் துயரத்தால் ஆயிரம் துண்டுகளாக ஏன் வெடிக்கவில்லை?’ இறுதியில் அவள் உலக வழக்கான ஒரு சொல்லையே சான்றாக்குகிறாள்: ‘மனிதன் எந்த உணவை உண்கிறானோ, அதுவே அவனுடைய தேவதைகளுக்கும் உணவு.’ இதே வாக்கியத்தை முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் சொன்னான்; இங்கேயோ தாயின் வாயில் அது மாறுபட்ட பொருளைச் சுமக்கிறது — மகன் உண்பதையே தந்தைக்கு அளிக்கிறான் என்பது ஆறுதல்தான், ஆயினும் வேதனை தணியவில்லை. தெற்கு நோக்கிய நுனிகளுடைய தர்ப்பைகள் பித்ருக் கடனின் அடையாளம்; அவற்றைக் கண்டவுடனேயே கௌசல்யை நடந்தது அனைத்தையும் புரிந்துகொள்கிறாள்; யாரும் சொல்ல வேண்டிய தேவை அவளுக்கு இல்லை. ‘இங்குதீக்ஷோதம்’ என்ற சொல் இங்குதிக் கனியிலிருந்து எண்ணெய் பிழிந்த பின் எஞ்சும் சக்கையையே குறிக்கிறது — தவசிகளின் உணவாக இருப்பதே சக்கரவர்த்திக்குப் பிண்டமாயிற்று.

இவ்வாறு வேதனையுற்ற அவளைச் சக்களத்திகள் தேற்றி முன்னே அழைத்துச் சென்றனர்; பிறகு அவர்கள் ஆசிரமத்தில், விண்ணுலகிலிருந்து நழுவி விழுந்த தேவனைப் போல ராமனைக் கண்டனர். இன்பங்கள் அனைத்தையும் துறந்த ராமனைக் கண்டு துயரால் இளைத்த தாய்மார் வேதனையோடு குரலெழுப்பிக் கண்ணீர் சொரிந்தனர் — மாளிகையில் செல்லமாக வளர்ந்தவன் காட்டில் மரவுரி தரித்தவனாகக் காணப்பட்டான். சத்தியத்தில் உறுதியான, மனிதர்களில் புலி போன்ற ராமன் எழுந்து அந்தத் தாய்மார் அனைவரின் தாமரைப் பாதங்களையும் பற்றினான். பிறகு அகன்ற கண்களுடைய அவர்கள் மங்கலமான, தொடுவதற்கு இனிய, மென்மையான விரல்களும் உள்ளங்கைகளும் கொண்ட கைகளால் ராமனின் முதுகிலிருந்து புழுதியைத் துடைத்தனர் — சொல்லின்றியே தாயன்பு வெளிப்படும் இந்தச் சித்திரமே இந்தச் சர்க்கத்தில் மிக நெஞ்சைத் தொடுவது. சௌமித்ரியும் அந்தத் தாய்மார் அனைவரையும் கண்டு துயருற்று, ராமனுக்குப் பின் மெல்ல அன்போடு வணங்கினான். தசரதனுக்குப் பிறந்த, மங்கல இலக்கணங்கள் உடைய லக்ஷ்மணனிடமும் அந்தப் பெண்கள் அனைவரும் ராமனிடம் நடந்துகொண்டபடியே நடந்துகொண்டனர் — சக்களத்தி மனப்பான்மையின் சுவடுகூட அங்கே இல்லை. சீதையும் துயருற்று அவர்களுடைய பாதங்களைப் பற்றி வணங்கி, கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன் மாமியார்களின் முன் நின்றாள். ‘விண்ணுலகிலிருந்து நழுவி விழுந்த தேவனைப் போல’ என்ற உவமை இந்தக் காண்டத்தில் மீண்டும் மீண்டும் பயன்படுத்தப்படுகிறது; தேவன் இயல்பாகவே ஒளிமிக்கவன், ஆனால் இடம் பெயர்ந்தவன் — ராமனும் அப்படியே. ‘ஸஸ்வரம் அச்ரூணி முமுசு:’ (குரலெழுப்பிக் கண்ணீர் சொரிந்தனர்) என்ற சொல்லால் கவிஞர், தாய்மார்களின் அழுகை மௌனமானதன்று, உரக்கக் கேட்டது என்கிறார். லக்ஷ்மணனின் வணக்கமோ ‘மெல்ல’ என்று சிறப்பிக்கப்படுகிறது — மூத்தோனுக்குப் பின்னரே, ஆரவாரமின்றியே.

துயரால் வேதனையுற்ற, காட்டுவாசத்தால் இளைத்து வாடிய சீதையைத் தாய் மகளைத் தழுவுவதுபோலத் தழுவிக்கொண்டு கௌசல்யை சொன்னாள்: ‘விதேக அரசனின் மகள், தசரதனின் மருமகள், ராமனின் மனைவி — அவள் ஆளரவமற்ற காட்டில் எப்படித் துன்பத்தை அடைந்தாள்?’ கேள்வி விடையை எதிர்பார்க்கவில்லை; மூன்று அடையாளங்களாலேயே அவளுக்குத் தகாத நிலை காட்டப்படுகிறது. பிறகு நான்கு உவமைகளால் அவள் முகம் வருணிக்கப்படுகிறது — வெயிலால் வாடிய தாமரை, கசங்கிய நீலோற்பலம், புழுதி படிந்த பொன், மேகங்களால் மறைக்கப்பட்ட சந்திரன் ஆகியவற்றைப் போல. நான்கு உவமானங்களும் இயல்பாகவே ஒளிமிக்கவை, ஆனால் வெளியிலிருந்து வந்த ஏதோ ஒன்றால் மாசுபடுத்தப்பட்டவை — சீதையின் நிலையும் அத்தகையதே. பிறகு கௌசல்யை தன் வேதனையைச் சொல்கிறாள்: ‘வைதேகி, உன் முகத்தைக் கண்டு, துன்பம் என்ற அரணிக்கட்டையிலிருந்து பிறந்த துயரம், நெருப்பு தான் பற்றியிருக்கும் பொருளையே எரிப்பதுபோல, என் மனத்தில் என்னைக் கடுமையாக எரிக்கிறது.’ அரணி உருவகம் இங்கே நுட்பமானது — துன்பமே அரணிக்கட்டை; அதிலிருந்து பிறந்த துயர நெருப்பு தான் பிறந்த இடமான இதயத்தையே எரிக்கிறது. வேதனையுற்ற தாய் இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருக்கும்போதே பரதனின் தமையனான ராகவன் வசிஷ்டரின் பாதங்களை அணுகிப் பற்றினான். ‘தாய் மகளைப் போல’ என்ற உவமையும் பொருள் நிறைந்தது — மாமியார் இங்கே மாமியார் நிலையைக் கைவிட்டுத் தாய்மையையே ஏற்கிறாள், ஏனெனில் ஜனகனின் வீடு தொலைவில் உள்ளது, தாயும் அருகில் இல்லை. ராமன் பாதங்களைப் பற்றியது தாய் புலம்பிக்கொண்டிருந்த அதே கணத்தில் வருணிக்கப்படுகிறது — தாயின் வேதனையைக் கேட்டும் மகன் மறுமொழி தரவில்லை, குருவை நோக்கிச் செல்கிறான்; இதுவே அவனுடைய எதிர்வினை.

இறுதி ஐந்து சுலோகங்கள் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளன; அதனால் சர்க்கத்தின் முடிவில் கம்பீரம் உண்டாகிறது. நெருப்புக்கு நிகரான, மிகப் பெருகிய ஒளியுடைய அந்தப் புரோகிதரின் பாதங்களைப் பற்றி ராகவன் அவருடனேயே அமர்ந்தான் — தேவர்களின் தலைவனான இந்திரன் பிருகஸ்பதியின் பாதங்களைப் பற்றுவதுபோல. பிறகு தன் அமைச்சர்களுடனும், நகரத் தலைவர்களுடனும், படைவீரர்களுடனும், தர்மத்தை நன்கறிந்த மக்களுடனும் சேர்ந்து, தர்மநெறி கொண்ட பரதன் அப்போது அனைவருக்கும் பின்னால், தமையனின் அருகில் அமர்ந்தான் — மூத்தோனுக்குப் பின்னால்தான் தன் இடம் என்று அவனே காட்டுகிறான். அருகில் அமர்ந்த பெருவீரனான அவன், தவசிக் கோலத்திலும் பொலிவால் ஒளிரும் ராகவனைக் கண்டு, தூய மனத்துடன் மகேந்திரன் பிரஜாபதியின் முன் கைகூப்புவதுபோலக் கைகூப்பினான். அப்போது அங்கிருந்த மேன்மக்களுக்கு உண்மையிலேயே பெரும் ஆவல் எழுந்தது: ‘இந்தப் பரதன் இன்று ராகவனை வணங்கிப் போற்றிவிட்டு என்ன நல்ல சொல்லைச் சொல்லப்போகிறான்?’ இதனால் கவிஞர் அடுத்த சர்க்கத்துக்கு முன்னுரை அமைக்கிறார். இறுதியில் ஒரு சித்திரம் நிறுத்தப்படுகிறது — சத்தியத்தில் உறுதியான அந்த ராகவனும், பெருந்தன்மை மிக்க லக்ஷ்மணனும், தர்மநெறி கொண்ட பரதனும் நண்பர்கள் சூழ, வேள்வியில் சபையோருடன் கூடிய மூன்று அக்கினிகளைப் போல ஒளிர்ந்தனர். ‘ஜகன்யம்’ என்ற சொல் வரிசையைக் குறிக்கிறது — அனைவருக்கும் இறுதியில், பின்னால் என்று; பரதன் முன்னே அமரவில்லை, அனைவருக்கும் பின்னால் அமர்கிறான். மூன்று அக்கினிகளின் உவமை இறுதியில் வைக்கப்பட்டுள்ளது — கார்ஹபத்யம், ஆஹவனீயம், தக்ஷிணாக்கினி ஆகிய மூன்றும் வேள்விச்சாலையில் சபையோர் சூழ எப்படி ஒளிர்கின்றனவோ, அப்படியே மூன்று சகோதரர்களும் நண்பர்கள் சூழ ஒளிர்ந்தனர். துயரத்தின் நடுவிலும் வேள்வி உவமை — ஏனெனில் அடுத்து நிகழப்போவது தர்மத்தைப் பற்றிய தீர்ப்பே.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಂದೆಗೆ ಉದಕವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ನಿರ್ವಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ತಾಯಂದಿರು ಬರುತ್ತಾರೆ. ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರು ದಶರಥನ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವ ತವಕದಿಂದ ಆ ಪ್ರದೇಶದತ್ತ ಸಾಗಿದರು — ಆಚಾರ್ಯರು ತಾವೇ ಸ್ತ್ರೀಜನರನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸುವುದೇ ಅವರ ಔಚಿತ್ಯಜ್ಞಾನ. ರಾಜಪತ್ನಿಯರು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮಂದಾಕಿನಿಯತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ತೀರ್ಥವನ್ನು (ನದೀಘಟ್ಟವನ್ನು) ಕಂಡರು. ಅದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಲೇ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವೇದನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ, ಒಣಗುತ್ತಿದ್ದ ಮುಖದಿಂದ ದೀನಳಾದ ಅವಳು ಸುಮಿತ್ರೆಗೂ ಇತರ ರಾಜಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೂ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಕಷ್ಟವನ್ನೇ ಅರಿಯದಿದ್ದ, ಈಗ ದೇಶದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಅನಾಥರು ವನದಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ತೀರ್ಥವಿದು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನಾಥಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ದಶರಥನಿರುವವರೆಗೆ ಅವರು ಸನಾಥರಾಗಿದ್ದರು; ಈಗ ತಂದೆಯಿಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ನದೀತೀರವೇ ಉಳಿದಿದೆ. ‘ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಣಾಮ್’ (ಕಷ್ಟವನ್ನರಿಯದವರ) ಎಂಬುದು ವಿರೋಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ಯಾರ ಕೆಲಸ ಎಂದೂ ಕಷ್ಟದ್ದಾಗಿರಲಿಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗೇ ಈಗ ಎಲ್ಲವೂ ಕಷ್ಟ. ‘ಪ್ರಾಕ್ಕಲನಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಅಪರೂಪದ್ದು; ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್‌ನ ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ‘ಇವರು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಟವರ ಮೊದಲ ಆಶ್ರಯ ಇದೇ ತೀರ್ಥ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಅಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಕ್ ಕೇವಲಂ ತೀರ್ಥಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ.

ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಸುಮಿತ್ರೆ, ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ನಿನ್ನ ಮಗನು ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಸದಾ ತಾನೇ ನನ್ನ ಮಗನಿಗಾಗಿ ನೀರು ಹೊತ್ತು ತರುತ್ತಾನೆ.’ ಈ ಮಾತು ಆಕ್ಷೇಪವಲ್ಲ, ಕೃತಜ್ಞತೆ; ಹಿರಿಯ ರಾಣಿಯ ಬಾಯಿಂದ ಕವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ತಾನೇ ಶಂಕೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿನ್ನ ಮಗನು ಕೀಳುಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರೂ ಅವನು ನಿಂದ್ಯನಲ್ಲ; ಅಣ್ಣನ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಲ್ಲದ ಕೆಲಸವೇ ಗುಣವಂತರಿಂದ ನಿಂದ್ಯವಾದುದು.’ ಅಂದರೆ ಕೀಳುಕೆಲಸವಾದರೂ ಹಿರಿಯನ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ನಿಂದ್ಯವಲ್ಲ; ಅಣ್ಣನ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುವುದೇ ನಿಂದ್ಯ. ಇದು ಸೇವಾಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಹೃದಯ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ನಿನ್ನ ಈ ಮಗನೂ ಈ ಕ್ಲೇಶಗಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ; ಕೀಳಾದ, ಅನರ್ಥಕರವಾದ ಆಚರಣೆಯ ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ಅವನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಲಿ.’ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಬಯಕೆ ಇದೇ — ಮಗನು ಈ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಮಗನ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಮಗನ ಶ್ರಮದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಸವತಿಯರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯಳಾದವಳೇ ಇನ್ನೊಬ್ಬಳ ಮಗನ ಬಗ್ಗೆ ಮೊದಲು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಒಂದು ಸ್ಥಾಯೀಭಾವ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಾಶಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಕೈಕೇಯಿಯೊಬ್ಬಳ ಕಾರಣದಿಂದ ದುಃಖ, ಉಳಿದವರಲ್ಲಾದರೋ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ನೇಹವೇ.

ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ ಅವಳು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ತುದಿಮಾಡಿದ ದರ್ಭೆಗಳ ಮೇಲೆ ತಂದೆಗಾಗಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದ ಇಂಗುದೀ ಹಿಂಡಿಯನ್ನು ಕಂಡಳು. ಆರ್ತನಾದ ರಾಮನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟಿದ್ದ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ದಶರಥನ ಪತ್ನಿಯರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಾಥರಾದ ಮಹಾತ್ಮ ತಂದೆಗೆ ರಾಘವನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದು ಇದು; ಇದನ್ನು ನೋಡಿರಿ.’ ಅನಂತರ ಅವಳ ವಿಲಾಪ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ‘ದೇವಸಮಾನರಾದ, ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜರಿಗೆ ಈ ಆಹಾರ ಉಚಿತವೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ‘ನಾಲ್ಕು ಕಡಲುಗಳವರೆಗಿನ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಿದ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಹೇಂದ್ರನಂತಿದ್ದ ಆ ವಸುಧಾಧಿಪರು ಇಂಗುದೀ ಹಿಂಡಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿನ್ನುವರು?’ ‘ಐಶ್ವರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಮನು ತಂದೆಗೆ ಇಂಗುದೀ ಹಿಟ್ಟನ್ನು ಕೊಡಬೇಕಾಯಿತು ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಬೇರೊಂದು ತೋರುವುದಿಲ್ಲ.’ ‘ರಾಮನು ತಂದೆಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಇಂಗುದೀ ಹಿಂಡಿಯನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ನನ್ನ ಹೃದಯವು ದುಃಖದಿಂದ ಸಾವಿರ ಹೋಳಾಗಿ ಏಕೆ ಒಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶ್ರುತಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾನೋ ಅವನ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅದೇ ಅನ್ನ.’ ಇದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಾದರೋ ಅದು ತಾಯಿಯ ಬಾಯಲ್ಲಿ ವಿರುದ್ಧಾರ್ಥವನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ — ಮಗನು ತಿನ್ನುವುದನ್ನೇ ತಂದೆಗೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಮಾಧಾನ, ಆದರೂ ವೇದನೆ ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ತುದಿಮಾಡಿದ ದರ್ಭೆಗಳು ಪಿತೃಕರ್ಮದ ಲಕ್ಷಣ; ಅವುಗಳನ್ನು ಕಂಡೇ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಇಡೀ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾಳೆ, ಯಾರೂ ಹೇಳುವ ಅಗತ್ಯ ಅವಳಿಗಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ಇಂಗುದೀಕ್ಷೋದ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಂಗುದೀಫಲದಿಂದ ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆದ ನಂತರ ಉಳಿದ ಹಿಂಡಿಯನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಹಾರವಾದುದೇ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಪಿಂಡವಾಯಿತು.

ಹೀಗೆ ಆರ್ತಳಾದ ಅವಳನ್ನು ಸವತಿಯರು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದರು; ಅನಂತರ ಅವರು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಜಾರಿದ ದೇವತೆಯಂತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡರು. ಭೋಗಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ತೊರೆದ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶರಾದ ಆರ್ತ ತಾಯಂದಿರು ದನಿಯೆತ್ತಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದರು — ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮುದ್ದಿನಿಂದ ಬೆಳೆದವನು ವನದಲ್ಲಿ ವಲ್ಕಲಧಾರಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ಮನುಜವ್ಯಾಘ್ರ ರಾಮನು ಎದ್ದು ಆ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರ ಪಾದಕಮಲಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಅನಂತರ ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯರಾದ ಅವರು ಶುಭವಾದ, ಸುಖಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳ, ಮೃದುವಾದ ಬೆರಳು-ಅಂಗೈಗಳುಳ್ಳ ಕೈಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಬೆನ್ನಿನ ಧೂಳನ್ನು ಒರೆಸಿದರು — ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದ ಚಿತ್ರ ಇದೇ, ಇಲ್ಲಿ ಮಾತಿಲ್ಲದೆಯೇ ಮಾತೃಸ್ನೇಹ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೂ ಆ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರನ್ನು ನೋಡಿ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ರಾಮನ ನಂತರ ನಿಧಾನವಾಗಿ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ದಶರಥನಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಂಡರೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆದುಕೊಂಡರು — ಸವತಿಭಾವದ ಲೇಶವೂ ಅಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯೂ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಅವರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಅತ್ತೆಯರ ಮುಂದೆ ನಿಂತಳು. ‘ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಜಾರಿದ ದೇವತೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ; ದೇವತೆ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ತೇಜಸ್ವಿ, ಆದರೆ ಸ್ಥಾನಭ್ರಷ್ಟ — ರಾಮನೂ ಹಾಗೆಯೇ. ‘ಸಸ್ವರಮ್ ಅಶ್ರೂಣಿ ಮುಮುಚುಃ’ (ದನಿಯೆತ್ತಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಹೇಳುವುದೇನೆಂದರೆ, ತಾಯಂದಿರ ರೋದನ ಮೌನವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕೇಳಿಬಂತು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಮಸ್ಕಾರವಾದರೋ ‘ಶನೈಃ’ (ನಿಧಾನವಾಗಿ) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅಣ್ಣನ ನಂತರವೇ, ಎದ್ದುಕಾಣದಂತೆ.

ದುಃಖಾರ್ತಳಾದ, ವನವಾಸದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ, ದೀನಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಾಯಿ ಮಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ವಿದೇಹರಾಜನ ಮಗಳು, ದಶರಥನ ಸೊಸೆ, ರಾಮನ ಪತ್ನಿ — ಅವಳು ನಿರ್ಜನವಾದ ವನದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ದುಃಖವನ್ನು ಹೊಂದಿದಳು?’ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮೂರು ಪರಿಚಯಗಳಿಂದಲೇ ಅವಳ ಅನುಚಿತ ದಶೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ನಾಲ್ಕು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಅವಳ ಮುಖವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬಾಡಿದ ಕಮಲದಂತೆ, ಬಳಲಿದ ನೈದಿಲೆಯಂತೆ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಮಸುಕಾದ ಚಿನ್ನದಂತೆ, ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಸುಕಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ. ನಾಲ್ಕೂ ಉಪಮಾನಗಳು ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಉಜ್ಜ್ವಲವಾದವು, ಆದರೆ ಹೊರಗಿನ ಯಾವುದೋ ಒಂದರಿಂದ ಮಲಿನಗೊಂಡವು — ಸೀತೆಯ ದಶೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆ ತನ್ನ ವೇದನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ವೈದೇಹಿ, ನಿನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿ, ಆಪತ್ತೆಂಬ ಅರಣಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೋಕವು ನನ್ನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಸುಡುತ್ತದೆ, ಅಗ್ನಿಯು ತನ್ನ ಆಶ್ರಯವನ್ನೇ ಸುಡುವಂತೆ.’ ಇಲ್ಲಿನ ಅರಣಿಯ ರೂಪಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಆಪತ್ತೇ ಅರಣಿ (ಬೆಂಕಿ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಕಟ್ಟಿಗೆ), ಅದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೋಕಾಗ್ನಿ ತನ್ನ ಹುಟ್ಟಿನ ಸ್ಥಳವಾದ ಹೃದಯವನ್ನೇ ಸುಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಆರ್ತಳಾದ ತಾಯಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಭರತನ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಘವನು ವಸಿಷ್ಠರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ‘ತಾಯಿ ಮಗಳನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಅತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ತೆತನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಾಯ್ತನವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಜನಕನ ಮನೆ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ, ತಾಯಿ ಹತ್ತಿರವಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಪಾದಗ್ರಹಣವನ್ನು ತಾಯಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮಗನು ತಾಯಿಯ ವೇದನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಗುರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ.

ಕೊನೆಯ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಸಮಾನರಾದ, ಸಮೃದ್ಧ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಆ ಪುರೋಹಿತರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಘವನು ಅವರೊಡನೆಯೇ ಕುಳಿತನು — ದೇವಾಧಿಪನಾದ ಇಂದ್ರನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ. ಅನಂತರ ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ, ಪುರಪ್ರಮುಖರೊಡನೆ, ಸೈನಿಕರೊಡನೆ, ಧರ್ಮಜ್ಞಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಜನರೊಡನೆ ಧರ್ಮಿಷ್ಠನಾದ ಭರತನು ಆಗ ಎಲ್ಲರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು — ಹಿರಿಯನ ಹಿಂದೆಯೇ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನ ಎಂದು ಅವನು ತಾನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತಿರ ಕುಳಿತ ಅತಿವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ತಪಸ್ವಿವೇಷದಲ್ಲೂ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಘವನನ್ನು ನೋಡಿ, ಸಂಯಮಿಯಾದ ಮಹೇಂದ್ರನು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮುಂದೆ ಕೈಮುಗಿಯುವಂತೆ ಕೈಮುಗಿದನು. ಆಗ ಆ ಆರ್ಯಜನರಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಉತ್ಕಟವಾದ ಕುತೂಹಲ ಉಂಟಾಯಿತು — ‘ಈ ಭರತನು ಇಂದು ರಾಘವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಯಾವ ಸಮುಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವನು?’ ಎಂದು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸತ್ಯಧೃತಿಯಾದ ಆ ರಾಘವನೂ ಮಹಾನುಭಾವನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಭರತನೂ ಸುಹೃದರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯರೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ ವಿರಾಜಿಸಿದರು. ‘ಜಘನ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಕ್ರಮವಾಚಕ — ಎಲ್ಲರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಹಿಂದೆ ಎಂದು; ಭರತನು ಮುಂದೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಹಿಂದೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ, ಆಹವನೀಯ, ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ ಎಂಬ ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳು ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಹೇಗೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಮೂವರು ಸಹೋದರರು ಸುಹೃದರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಶೋಭಿಸಿದರು. ಶೋಕದ ನಡುವೆಯೂ ಯಜ್ಞದ ಉಪಮೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವುದು ಧರ್ಮನಿರ್ಣಯವೇ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ പിതാവിനു ജലതർപ്പണം ചെയ്ത്, നിർവാപവും നടത്തി, പ്രജകളെ കണ്ടുമുട്ടി. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അമ്മമാർ വരുന്നു. രാമനെ കാണാൻ ദാഹിച്ച പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠൻ ദശരഥന്റെ പത്നിമാരെ മുന്നിൽ നടത്തിക്കൊണ്ട് ആ സ്ഥലത്തേക്കു ചെന്നു — ആചാര്യൻ സ്വയം സ്ത്രീജനങ്ങളെ മുന്നിൽ നിർത്തുന്നു എന്നതുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഔചിത്യബോധമാണ്. മെല്ലെമെല്ലെ മന്ദാകിനിയിലേക്കു നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെ രാജപത്നിമാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന ആ കടവു കണ്ടു. അതു കണ്ട ഉടനെ കൗസല്യയുടെ വേദന ആരംഭിക്കുന്നു. കണ്ണീർനിറഞ്ഞ്, വരണ്ടുപോകുന്ന മുഖത്തോടെ, ദീനയായ അവൾ സുമിത്രയോടും മറ്റു രാജസ്ത്രീകളോടും പറഞ്ഞു: ‘ഒരിക്കലും ക്ലേശകരമായ കർമങ്ങൾ ചെയ്തിട്ടില്ലാത്ത, നാടുകടത്തപ്പെട്ട ആ അനാഥരുടെ, വനത്തിൽ ക്ലേശത്തോടെ ആദ്യമായി ആശ്രയിച്ച കടവാണിത്.’ ഇവിടെ ‘അനാഥാനാം’ (അനാഥരുടെ) എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ് — ദശരഥൻ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തോളം അവർ സനാഥരായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ പിതാവില്ല, രാജ്യമില്ല, ഒരു നദീതീരം മാത്രം ശേഷിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘അക്ലിഷ്ടകർമണാം’ (ക്ലേശകരമായ കർമങ്ങൾ ചെയ്തിട്ടില്ലാത്തവരുടെ) എന്നതും വൈരുധ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഒരിക്കലും കർമം ക്ലേശകരമല്ലാതിരുന്നവർക്കുതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ എല്ലാം ക്ലേശകരം. ‘പ്രാക്കലനം’ എന്ന പദം ദുർലഭമാണ്; ഗീതാപ്രസ്സിന്റെ ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം അതിനെ ‘ഇവർ ആദ്യമായി സ്വീകരിച്ചത്’ എന്നു വിശദീകരിക്കുന്നു — അതായത് രാജ്യത്തുനിന്നു പുറത്തുപോയവരുടെ ആദ്യത്തെ ആശ്രയം ഈ കടവുതന്നെ. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അവിടെ ‘പ്രാക് കേവലം തീർഥം’ എന്നാണ് പാഠം.

പിന്നെ കൗസല്യ സുമിത്രയെ പ്രത്യേകം വിളിച്ചു പറയുന്നു: ‘സുമിത്രേ, ഇവിടെനിന്നാണ് നിന്റെ പുത്രൻ മടിയില്ലാതെ എപ്പോഴും എന്റെ പുത്രനുവേണ്ടി സ്വയം വെള്ളം കോരിക്കൊണ്ടുപോകുന്നത്.’ ഈ വാക്ക് ആക്ഷേപമല്ല, കൃതജ്ഞതയാണ്; ജ്യേഷ്ഠയായ ദേവിയുടെ വായിലൂടെ കവി ലക്ഷ്മണന്റെ സേവനത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൾ സ്വയംതന്നെ ശങ്ക നീക്കുന്നു: ‘നിന്റെ പുത്രൻ താണ ജോലി ചെയ്തെങ്കിലും അവൻ നിന്ദ്യനല്ല; സഹോദരന്റെ പ്രയോജനത്തിനല്ലാത്ത കർമമാണ് ഗുണങ്ങളാൽ നിന്ദിക്കപ്പെടുന്നത്.’ അതായത്, താണ കർമമായാലും ജ്യേഷ്ഠന്റെ പ്രയോജനത്തിനായി ചെയ്യുന്നതാണെങ്കിൽ അതു നിന്ദ്യമല്ല; സഹോദരന്റെ പ്രയോജനമില്ലാതെ ചെയ്യുന്നതാണ് നിന്ദ്യം. ഇതു സേവാധർമത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ വ്യാഖ്യാനമാണ്. ഒടുവിൽ മാതൃഹൃദയം വെളിപ്പെടുന്നു: ‘നിന്റെ ഈ പുത്രനും ഈ ക്ലേശങ്ങൾക്ക് അർഹനല്ല; താണതും അനർഥകരവുമായ ഈ കർമം, ഇപ്പോൾ ചെയ്തുവരുന്നത്, അവൻ ഉപേക്ഷിക്കട്ടെ.’ പ്രശംസ ചെയ്തു, എന്നാൽ ആഗ്രഹം ഇതുമാത്രമാണ് — പുത്രൻ ഈ കഷ്ടപ്പാട് ഉപേക്ഷിക്കണം. ഇവിടെ കവി കൗസല്യയുടെ സ്വഭാവം സൂക്ഷ്മമായി കാണിക്കുന്നു — അവൾ ആദ്യം സംസാരിക്കുന്നത് സ്വന്തം പുത്രനെക്കുറിച്ചല്ല, സുമിത്രയുടെ പുത്രന്റെ അധ്വാനത്തെക്കുറിച്ചാണ്; സപത്നിമാരിൽ ജ്യേഷ്ഠയായവൾതന്നെ മറ്റൊരുവളുടെ പുത്രനെക്കുറിച്ച് ആദ്യം ചിന്തിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ഒരു സ്ഥായീഭാവം വീണ്ടും വെളിപ്പെടുന്നു — കൈകേയി ഒരുവൾ കാരണം ദുഃഖം, മറ്റുള്ളവർക്കിടയിലോ പരസ്പരസ്നേഹം മാത്രം.

മുന്നോട്ടു നടന്നപ്പോൾ വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ള അവൾ, നിലത്ത് അഗ്രം തെക്കോട്ടായി വിരിച്ച ദർഭകളിൽ പിതാവിനായി വച്ചിരുന്ന ഇംഗുദീപിണ്ണാക്ക് കണ്ടു. ആർത്തനായ രാമൻ നിലത്തുവച്ച അതു കണ്ട് കൗസല്യാദേവി ദശരഥന്റെ എല്ലാ പത്നിമാരോടും പറഞ്ഞു: ‘ഇക്ഷ്വാകുനാഥനായ മഹാത്മാവായ പിതാവിനു രാഘവൻ യഥാവിധി നൽകിയതാണിത്; ഇതു നോക്കൂ.’ പിന്നെ അവളുടെ വിലാപം നാലു ശ്ലോകങ്ങളിലായി വളരുന്നു. ‘ദേവതുല്യനും ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ചവനുമായ മഹാത്മാവായ രാജാവിന് ഈ ഭക്ഷണം യോജിച്ചതാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നില്ല.’ ‘നാലു സമുദ്രങ്ങൾ അതിരിടുന്ന ഭൂമി അനുഭവിച്ച, ഭൂമിയിൽ മഹേന്ദ്രനു തുല്യനായ ആ വസുധാധിപൻ ഇംഗുദീപിണ്ണാക്ക് എങ്ങനെ ഭക്ഷിക്കും?’ ‘ഐശ്വര്യവാനായ രാമൻ പിതാവിന് ഇംഗുദീക്ഷോദം (ഇംഗുദിപ്പിണ്ണാക്ക്) നൽകേണ്ടിവരുന്നതിനെക്കാൾ ദുഃഖകരമായി ലോകത്തിൽ മറ്റൊന്നും എനിക്കു തോന്നുന്നില്ല.’ ‘രാമൻ പിതാവിനു നൽകിയ ഇംഗുദീപിണ്ണാക്ക് കണ്ടിട്ടും എന്റെ ഹൃദയം ദുഃഖത്താൽ ആയിരം കഷണങ്ങളായി പൊട്ടിത്തെറിക്കാത്തതെന്ത്?’ ഒടുവിൽ അവൾ ലൗകികമായ ഒരു ചൊല്ലുതന്നെ പ്രമാണമാക്കുന്നു — ‘മനുഷ്യൻ എന്തു ഭക്ഷിക്കുന്നുവോ, അതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ദേവതകളുടെയും ആഹാരം.’ ഇതേ വാക്യം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ പറഞ്ഞിരുന്നു; ഇവിടെ അമ്മയുടെ വായിൽ അതു വിപരീതാർഥം വഹിക്കുന്നു — പുത്രൻ ഭക്ഷിക്കുന്നതുതന്നെ പിതാവിനു നൽകുന്നു എന്നതു സമാധാനമാണ്, എങ്കിലും വേദന ശമിക്കുന്നില്ല. അഗ്രം തെക്കോട്ടുള്ള ദർഭകൾ പിതൃകർമത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്; അവ കണ്ടമാത്രയിൽ കൗസല്യ വൃത്താന്തം മുഴുവൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു, ആരും പറഞ്ഞുകൊടുക്കേണ്ടിവന്നില്ല. ‘ഇംഗുദീക്ഷോദം’ എന്ന പദം ഇംഗുദീഫലത്തിൽനിന്ന് എണ്ണയെടുത്തശേഷം ശേഷിക്കുന്ന പിണ്ണാക്കിനെയാണ് കുറിക്കുന്നത് — തപസ്വികളുടെ ആഹാരമായതുതന്നെ ചക്രവർത്തിയുടെ പിണ്ഡമായിത്തീർന്നു.

ഇങ്ങനെ ആർത്തയായ അവളെ സപത്നിമാർ ആശ്വസിപ്പിച്ച് മുന്നോട്ടു കൊണ്ടുപോയി; പിന്നെ അവർ ആശ്രമത്തിൽ, സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വീണ ദേവനെപ്പോലെ, രാമനെ കണ്ടു. ഭോഗങ്ങളെല്ലാം നഷ്ടപ്പെട്ട രാമനെ കണ്ട് ശോകത്താൽ ക്ഷീണിച്ച അമ്മമാർ ആർത്തരായി ഉറക്കെ കരഞ്ഞു കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു — കൊട്ടാരത്തിൽ ലാളിക്കപ്പെട്ടവനെ വല്കലധാരിയായി വനത്തിൽ കണ്ടു. സത്യപ്രതിജ്ഞനും മനുജവ്യാഘ്രനുമായ രാമൻ എഴുന്നേറ്റ് ആ അമ്മമാരുടെയെല്ലാം താമരപ്പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു. പിന്നെ വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ള അവർ, മൃദുവായ വിരലുകളും ഉള്ളംകൈകളുമുള്ള, ശുഭവും സുഖസ്പർശവുമായ കൈകളാൽ രാമന്റെ മുതുകിൽനിന്നു പൊടി തുടച്ചുനീക്കി — വാക്കില്ലാതെതന്നെ മാതൃസ്നേഹം പ്രകടമാകുന്ന ഈ ചിത്രമാണ് ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും മർമസ്പർശിയായത്. സൗമിത്രിയും ആ അമ്മമാരെയെല്ലാം കണ്ട് ദുഃഖിതനായി, രാമനു പിന്നാലെ മെല്ലെ ഭക്തിയോടെ നമസ്കരിച്ചു. ദശരഥനിൽനിന്നു ജനിച്ച ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണനോട് എല്ലാ സ്ത്രീകളും രാമനോടെന്നപോലെതന്നെ പെരുമാറി — സപത്നീഭാവത്തിന്റെ ലേശംപോലും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ദുഃഖിതയായ സീതയും അവരുടെ പാദങ്ങൾ തൊട്ടുവന്ദിച്ച്, കണ്ണീർനിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ ഭർതൃമാതാക്കളുടെ മുന്നിൽ നിന്നു. ‘സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വീണ ദേവനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ഈ കാണ്ഡത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; ദേവൻ സ്വഭാവേന തേജസ്വിയാണ്, എന്നാൽ സ്ഥാനഭ്രഷ്ടനാണ് — രാമനും അങ്ങനെതന്നെ. ‘സസ്വരം അശ്രൂണി മുമുചുഃ’ (ഉറക്കെ കരഞ്ഞു കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി പറയുന്നത്, അമ്മമാരുടെ കരച്ചിൽ നിശ്ശബ്ദമായിരുന്നില്ല, ഉറക്കെ കേൾക്കാവുന്നതായിരുന്നു എന്നാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ നമസ്കാരമോ ‘മെല്ലെ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ജ്യേഷ്ഠനു പിന്നാലെമാത്രം, ശ്രദ്ധയാകർഷിക്കാതെ.

ദുഃഖാർത്തയും വനവാസത്താൽ ക്ഷീണിച്ചവളും ദീനയുമായ സീതയെ, അമ്മ മകളെയെന്നപോലെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് കൗസല്യ പറഞ്ഞു: ‘വിദേഹരാജന്റെ പുത്രി, ദശരഥന്റെ മരുമകൾ, രാമന്റെ പത്നി — അവൾ ആളൊഴിഞ്ഞ വനത്തിൽ എങ്ങനെ ദുഃഖം പ്രാപിച്ചു?’ ചോദ്യം ഉത്തരം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നില്ല; മൂന്നു പരിചയങ്ങളാൽത്തന്നെ അവളുടെ അനുചിതമായ അവസ്ഥ കാണിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ നാല് ഉപമകളാൽ അവളുടെ മുഖം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — വെയിലേറ്റു വാടിയ താമര, ഞെരിഞ്ഞ ആമ്പൽ, പൊടിപുരണ്ട സ്വർണം, മേഘങ്ങളാൽ മങ്ങിയ ചന്ദ്രൻ. നാല് ഉപമാനങ്ങളും സ്വഭാവേന ഉജ്ജ്വലമാണ്, എന്നാൽ ബാഹ്യമായ എന്തോ ഒന്നിനാൽ മലിനമാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — സീതയുടെ അവസ്ഥയും അങ്ങനെതന്നെ. പിന്നെ കൗസല്യ തന്റെ വേദന പറയുന്നു: ‘വൈദേഹീ, നിന്റെ മുഖം കണ്ടിട്ട്, വിപത്താകുന്ന അരണിയിൽനിന്നു ജനിച്ച ശോകം — അഗ്നി സ്വന്തം ആശ്രയത്തെത്തന്നെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ — എന്റെ മനസ്സിനെ കഠിനമായി ദഹിപ്പിക്കുന്നു.’ അരണിയുടെ രൂപകം ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമാണ് — വിപത്തുതന്നെ അരണി; അതിൽനിന്നു ജനിച്ച ശോകാഗ്നി അതിന്റെ ഉത്പത്തിസ്ഥാനമായ ഹൃദയത്തെത്തന്നെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു. ആർത്തയായ അമ്മ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ ഭരതന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ രാഘവൻ വസിഷ്ഠന്റെ അടുത്തുചെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു. ‘അമ്മ മകളെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയും അർഥവത്താണ് — ഇവിടെ ഭർതൃമാതാവ് ഭർതൃമാതൃത്വം വെടിഞ്ഞ് മാതൃത്വംതന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നു, കാരണം ജനകഗൃഹം ദൂരെയാണ്, അമ്മ അരികിലില്ല. അമ്മ വിലപിക്കുന്ന അതേ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെയാണ് രാമന്റെ പാദഗ്രഹണം വർണിക്കപ്പെടുന്നത് — അമ്മയുടെ വേദന കേട്ടിട്ടും പുത്രൻ മറുപടി നൽകുന്നില്ല, ഗുരുവിന്റെ അടുത്തേക്കു പോകുന്നു; ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രതികരണം.

അവസാനത്തെ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങൾ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ സർഗാന്തത്തിൽ ഗാംഭീര്യം വരുന്നു. അഗ്നിക്കു തുല്യനും അതിസമൃദ്ധമായ തേജസ്സുള്ളവനുമായ ആ പുരോഹിതന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ച് — ദേവാധിപനായ ഇന്ദ്രൻ ബൃഹസ്പതിയുടെ പാദങ്ങൾ പിടിക്കുന്നതുപോലെ — രാഘവൻ അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പംതന്നെ ഇരുന്നു. പിന്നെ സ്വന്തം മന്ത്രിമാരോടും നഗരപ്രമുഖരോടും സൈനികരോടും ഏറ്റവും ധർമജ്ഞരായ ജനങ്ങളോടുംകൂടി ധർമവാനായ ഭരതൻ ഏറ്റവും പിന്നിലായി ജ്യേഷ്ഠന്റെ അരികിൽ ഇരുന്നു — ജ്യേഷ്ഠനു പിന്നിലാണ് തന്റെ സ്ഥാനം എന്ന് അദ്ദേഹം സ്വയംതന്നെ കാണിക്കുന്നു. അരികിലിരുന്ന അതിവീര്യവാനായ അദ്ദേഹം, തപസ്വിവേഷത്തിൽ ശ്രീയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന രാഘവനെ നോക്കി, പ്രജാപതിയുടെ മുന്നിൽ വിനീതനായ മഹേന്ദ്രനെന്നപോലെ, കൈകൂപ്പി. അപ്പോൾ ആ ആര്യജനങ്ങൾക്കു വാസ്തവത്തിൽ ഉത്തമമായ ഒരു കൗതുകമുണ്ടായി — ‘ഈ ഭരതൻ ഇന്ന് രാഘവനെ നമസ്കരിച്ച്, സത്കരിച്ച്, എന്തു നല്ല വാക്കായിരിക്കും പറയുക?’ ഇതിലൂടെ കവി അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ഭൂമിക രചിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ഒരു ചിത്രം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — സത്യധൃതിയായ ആ രാഘവനും മഹാനുഭാവനായ ലക്ഷ്മണനും ധാർമികനായ ഭരതനും സുഹൃത്തുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, യാഗത്തിൽ സദസ്യരോടുകൂടിയ മൂന്ന് അഗ്നികളെപ്പോലെ വിളങ്ങി. ‘ജഘന്യം’ എന്ന പദം ക്രമം കുറിക്കുന്നതാണ് — എല്ലാവർക്കും ഒടുവിൽ, പിന്നിൽ എന്നർഥം; ഭരതൻ മുന്നിലല്ല ഇരിക്കുന്നത്, എല്ലാവർക്കും പിന്നിലാണ്. മൂന്ന് അഗ്നികളുടെ ഉപമ ഒടുവിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഗാർഹപത്യം, ആഹവനീയം, ദക്ഷിണാഗ്നി എന്നീ മൂന്നും യജ്ഞശാലയിൽ സദസ്യരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ മൂന്നു സഹോദരന്മാരും സുഹൃത്തുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ശോഭിച്ചു. ശോകത്തിനു നടുവിലും യജ്ഞത്തിന്റെ ഉപമ — കാരണം വരാനിരിക്കുന്നത് ധർമനിർണയംതന്നെയാണ്.

In the previous sarga Rāma had made the water-offering and funeral offering for his father and had met his people. In this sarga his mothers arrive. The family priest Vasiṣṭha, longing to see Rāma, made his way towards the place with Daśaratha's wives walking in front of him; that the preceptor himself set the women before him shows his sense of what was fitting. Walking slowly towards the Mandākinī, the queens saw the landing-place that Rāma and Lakṣmaṇa used. At the sight Kausalyā's anguish began. Her face wet with tears and wasted with grief, she said to the forlorn Sumitrā and the other royal women: "This is the hard landing-place in the forest that those helpless men first took to, men whose deeds were never hard, and who have been stripped of their land." "Helpless" cuts deep: while Daśaratha lived they had a protector; now there is no father, no kingdom, only a riverbank. And "whose deeds were never hard" sets up a contrast: those who never did a harsh thing now find everything harsh. This landing-place was their first refuge after leaving the kingdom.

Then Kausalyā turned particularly to Sumitrā: "From here, Sumitrā, your son tirelessly fetches water himself every day, for my son's sake." These words were not a reproach but gratitude; through the eldest queen the poet praises Lakṣmaṇa's service. Then she herself set aside any doubt: "Your son has done even the lowliest work, yet he is not disgraced by it; what is disgraced, for all its merits, is work done without purpose for one's brother." Even a lowly task done for an elder brother's sake is no shame; what deserves blame is work that serves no purpose of his. This is a fine account of the ethics of service. At the end a mother's heart shows through: "But today your son too, who never deserved such hardships, should let go of this work that waits for him, lowly and profitless as it is." She has praised him, but her real wish is that he be spared this toil. The poet draws Kausalyā's character delicately: she speaks first not of her own son but of Sumitrā's son's labours; the senior among the co-wives thinks first of another's son. So one of the lasting themes of this kāṇḍa shines out again: grief came through Kaikeyī alone, while among the other queens there is only affection.

Going further, the wide-eyed queen saw on the ground, on darbha blades laid with their tips to the south, the iṅgudī cake set out for the father. Seeing it placed there by the grieving Rāma, Queen Kausalyā said to all Daśaratha's wives: "Look at this, given by Rāghava to his father, the great-souled lord of the Ikṣvākus, exactly as the rule prescribes." Then her lament swelled through four verses. "For that great-souled king, equal of a god, who enjoyed every pleasure, I do not think this fit food. He enjoyed the earth to its four ends and was the equal of great Indra; how is that lord of the earth to eat a cake of crushed iṅgudī? Nothing in the world seems more bitter to me than this: that Rāma, who once lacked nothing, should give his father ground iṅgudī. Seeing the iṅgudī cake Rāma has given his father, how does my heart not burst into a thousand pieces with grief?" At last she fell back on a common saying: "Truly the saying seems right to me now — whatever a man lives on, his gods live on too." Rāma had said just these words in the last sarga; in his mother's mouth they carry the opposite feeling. What the son eats is given to the father — that is the consolation, yet her pain does not ease. The darbha with tips to the south is the mark of a rite for the dead; seeing it, Kausalyā understood everything without anyone telling her. And the crushed iṅgudī is the pulp left after the oil is pressed from the fruit: the food of ascetics had become an emperor's funeral offering.

Her co-wives comforted her in her distress and led her on, and at the hermitage they saw Rāma, like an immortal fallen from heaven — radiant by nature, but fallen from his place, as the poet's recurring image in this kāṇḍa suggests. Seeing Rāma stripped of every comfort, the mothers, stricken and worn down by grief, let their tears fall and wept aloud; the son who had been pampered in the palace stood before them in bark in the forest. That tiger among men, true to his word, rose and clasped the lotus feet of all his mothers. And those wide-eyed women, with their lovely hands, soft to the touch, with tender fingers and palms, wiped the dust from Rāma's back — the most touching picture in the sarga, where a mother's love shows itself without a word. Sumitrā's son too, grieving, looked on all his mothers and, straight after Rāma, quietly and attentively saluted them, keeping himself behind his elder. All the women treated Lakṣmaṇa, Daśaratha's son of auspicious marks, exactly as they treated Rāma; there was not a trace of rivalry among the co-wives. And Sītā too, in her grief, clasped their feet and stood before her mothers-in-law with eyes brimming with tears.

Kausalyā embraced her as a mother embraces a daughter — Sītā, stricken, forlorn and thin from her life in the forest — and said: "Daughter of the king of Videha, daughter-in-law of Daśaratha, wife of Rāma: how has she come to such suffering in this empty forest?" The question expects no answer; the three ways of naming her show how unfit her state is. Then her face was described through four images: like a lotus scorched by the sun, a water-lily bruised, gold dulled by dust, the moon dimmed by clouds. All four are bright by nature and dimmed by something from outside, as Sītā was. Then Kausalyā spoke of her own pain: "Seeing your face, Vaidehī, the grief kindled from the fire-stick of calamity burns me fiercely in my heart, as fire burns the very wood it springs from." The image is subtle: calamity is the fire-stick, and the fire of grief born from it burns the heart that gave it birth. The comparison with a mother and daughter is apt as well: the mother-in-law lays aside that role and becomes a mother, for Janaka's house is far away and Sītā's own mother is not near. While his mother was lamenting like this, Rāghava, Bharata's elder brother, went to Vasiṣṭha and took hold of his feet. Hearing his mother's grief, the son did not answer it but went to his teacher; that was his response.

The last five verses, in a longer metre, lend the end of the sarga its solemnity. As Indra, lord of the immortals, clasps the feet of Bṛhaspati, so Rāghava clasped the feet of the family priest, who was like fire and full of splendour, and sat down with him. Then righteous Bharata, with his own counsellors, the chief men of the city, the soldiers and the company most learned in the law, sat down behind his elder brother; he took his place last of all, showing of himself that his place was after his elder. Seated close by, the mighty Bharata looked at Rāghava, blazing with splendour in an ascetic's dress, and folded his hands, as great Indra reverently folds his hands before Prajāpati. Then a keen and genuine curiosity arose in those noble men: "What fitting words will Bharata say to Rāghava today, when he has bowed to him and honoured him?" With this the poet prepares the next sarga. At the end he sets a picture: Rāghava, firm in truth, great-souled Lakṣmaṇa and righteous Bharata, surrounded by their friends, shone like the three fires at a sacrifice attended by the priests. As the three sacred fires of the sacrificial hall shine with the officiants around them, so the three brothers shone among their friends. Even in the midst of grief the image is of a sacrifice, for what is about to take place is a judgement of righteousness.