पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः रामाय पितुः स्वर्गगमनं न्यवेदयत्; अयं सर्गः तस्य वचनस्य परिणामेन आरभ्यते। पितुः मरणसंहितां तां करुणां वाचं भरतेन उक्तां श्रुत्वा राघवः गतचेतनः बभूव। कविः तत् वचनम् आहवे दानवारिणा उत्सृष्टं वज्रम् इव वर्णयति — भरतेन उक्तम् अमनोज्ञं वाग्वज्रम् एव तत्। ततः परंतपः रामः बाहू प्रगृह्य, वने परशुना कृत्तः पुष्पिताङ्गः द्रुमः इव, भुवि पपात। उपमा द्विगुणार्था — रामः पुष्पितः, यतः भरतदर्शनेन आह्लादितः आसीत्; सः एव कृत्तः, यतः पितृमरणवार्तया छिन्नः। जगत्यां पतितं तं जगतीपतिं कविः कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तं कुञ्जरम् इव पश्यति — गजोपमा अस्मिन् काण्डे पुनःपुनः दशरथकुलस्य दुःखं वहति। ततः भ्रातरः सर्वतः शोककर्शितं तं महेष्वासं वैदेह्या सह रुदन्तः सलिलेन सिषिचुः। जलेन सिक्तः सः संज्ञां पुनः लब्ध्वा नेत्राभ्याम् अश्रु उत्सृजन् कृपणं बहु भाषितुम् उपाक्रामत। एवम् अस्य सर्गस्य प्रथमः खण्डः मौनात् मूर्च्छां प्रति, मूर्च्छायाः च विलापं प्रति गच्छति; यत् भरतेन सूचितम्, तत् अधुना रामस्य वाचि प्रकटीभवति। द्वितीये श्लोके उपमा विस्तारिता — यथा इन्द्रः संग्रामे दानवशत्रून् प्रति वज्रम् उत्सृजति, तथा एव भरतस्य वचनं रामं प्रति पतितम्; बाह्यं शस्त्रं न, वाक्यम् एव तत्र वज्रम्। पञ्चमे श्लोके कविः न केवलं भ्रातॄन्, अपितु वैदेहीम् अपि तत्र स्थापयति — चत्वारः भ्रातरः सीता च, सर्वे रुदन्तः, मूर्च्छितं जलेन सिञ्चन्ति; एतत् एव चित्रम् अस्य काण्डस्य केन्द्रे वर्तते।

संज्ञां लब्ध्वा धर्मात्मा रामः पितरं पृथिवीपतिं स्वर्गतं श्रुत्वा भरतं धर्मसंहितं वाक्यम् उवाच। तस्य विलापे चत्वारः विषयाः — अयोध्यायाः शून्यता, आत्मनः वैफल्यम्, भरतस्य सौभाग्यम्, अनुशासकस्य च अभावः। ‘ताते दिष्टां गतिं गते अयोध्यायां किं करिष्यामि? राजवरात् हीनां तां पुरीं कः पालयिष्यति?’ इति प्रथमम्। ततः आत्मनिन्दा — ‘दुर्जातेन मया तस्य महात्मनः किं कार्यम्? यः मम शोकेन मृतः, सः मया न संस्कृतः’ — पुत्रस्य परमं दुःखम् एतत् एव यत् पितुः अन्त्यसंस्कारः तेन न कृतः। ततः सः भरतं प्रशंसति — ‘अहो भरत, सिद्धार्थः त्वम्, अनघ, येन त्वया शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु राजा सत्कृतः।’ अनन्तरं निवृत्तवनवासस्य अपि अयोध्यागमने अनुत्साहम् आह — निष्प्रधाना, अनेकाग्रा, नरेन्द्रेण विना कृता सा पुरी। अन्ते मर्मस्पृक् वचनम् — ‘समाप्तवनवासं माम् अयोध्यायां कः अनुशासिष्यति, ताते लोकान्तरं गते? पुरा सुवृत्तं मां प्रेक्ष्य पिता सान्त्वयन् यानि वाक्यानि आह, तानि कर्णसुखानि कुतः श्रोष्यामि?’ पितुः मरणं न केवलं वियोगः, अपितु अनुशासकस्य आश्रयस्य च लोपः इति रामस्य दृष्टिः। ‘दुर्जातेन’ इति पदं तीव्रम् — रामः आत्मानं दुर्जातम् एव मन्यते, यतः यस्य जन्म पितुः शोकाय अभवत्, तस्य जन्म सफलं कथं स्यात्। ‘निवृत्तवनवासोऽपि’ इति अपिशब्दः अपि अर्थवान् — चतुर्दशवर्षाणाम् अन्ते अपि तत्र गमनस्य प्रयोजनं न अवशिष्टम् इति।

भरतं तथा उक्त्वा शोकसंतप्तः राघवः भार्याम् अभ्येत्य पूर्णचन्द्रनिभाननां सीताम् उवाच — ‘सीते, ते श्वशुरः मृतः; लक्ष्मण, त्वं पितृहीनः असि; भरतः पृथिवीपतेः स्वर्गतिं दुःखम् आचष्टे।’ एकेन एव श्लोकेन द्वयोः निवेदनं कृतम्, यतः द्वौ अपि तस्य एव आश्रयेण वने स्थितौ। तथा ब्रुवति काकुत्स्थे तेषां यशस्विनां कुमाराणां नेत्रेषु बहुगुणं बाष्पम् अजायत। ततः सर्वे भ्रातरः तं दुःखितं भृशम् आश्वास्य ‘जगतीभर्तुः पितुः उदकं क्रियताम्’ इति अब्रुवन् — शोकात् कर्तव्यं प्रति गतिः इयम्। सा सीता तं महानृपं श्वशुरं स्वर्गतं श्रुत्वा अश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्यां प्रियं द्रष्टुं न शशाक; वधूजनस्य शोकः दृष्ट्या एव प्रकाशितः, न वचसा। रुदतीं जनकात्मजां सान्त्वयित्वा दुःखितः रामः दुःखितं लक्ष्मणं वचः उवाच। अत्र कविः ‘दुःखितो दुःखितम्’ इति पदद्वयेन दर्शयति — सान्त्वयिता स्वयम् अपि तादृशः एव आसीत्, अतः तत्र सान्त्वना न उपदेशः, अपितु सहवेदना। ‘बहुगुणं बाष्पम्’ इति पदेन कविः वदति — यत् अश्रु पूर्वम् एकवारम् उत्पन्नम्, तत् अधुना बहुगुणितं जातम्; शोकस्य वृद्धिः सङ्ख्यया एव मापिता। ‘भृशम् आश्वास्य’ इति च सूचयति — भ्रातरः प्रथमं समाश्वासनं कृत्वा एव कर्तव्यं स्मारितवन्तः, न तु शोकमध्ये एव विधिम् उक्तवन्तः। सीतायाः विषये कविः एकम् एव लक्षणं वदति — सा प्रियं द्रष्टुम् एव अशक्ता आसीत्।

रामस्य आज्ञा संक्षिप्ता कर्मप्रवणा च — ‘इङ्गुदिपिण्याकम् आनय, चीरम् उत्तरं च आहर; महात्मनः तातस्य जलक्रियार्थं गमिष्यामि।’ वनवासिनः पुत्रस्य हस्ते न सुवर्णं न घृतम्, केवलम् इङ्गुदीफलस्य पिष्टम् एव पितुः कृते अवशिष्टम् — एषा एव अस्य सर्गस्य करुणतमा रेखा। ततः सः गमनक्रमम् अपि निर्दिशति — ‘सीता पुरस्तात् व्रजतु, त्वम् एनाम् अभितः व्रज, अहं पश्चात् गमिष्यामि; एषा हि गतिः सुदारुणा।’ शोकयात्रायाः क्रमः अपि नियमबद्धः इति रामस्य स्वभावः। तदा तेषां नित्यानुगः, विदितात्मा, महामतिः, मृदुः, दान्तः, कान्तः, रामे च दृढभक्तिमान् सुमन्त्रः तैः नृपसुतैः सार्धं राघवम् आश्वास्य, आलम्ब्य च, शिवां मन्दाकिनीं नदीम् अवतारयत्। सारथेः बहुभिः विशेषणैः कविः तस्य योग्यताम् एव न, अपितु आश्रयत्वम् अपि सूचयति — यः रामं वनम् अनयत्, सः एव अधुना पुत्रं पितुः जलक्रियायै नयति। ‘चीरम् उत्तरं च’ इति पदाभ्यां तर्पणस्य वेषः अपि सूचितः — वल्कलम् एव तस्य वस्त्रम्, तत् एव उत्तरीयम्। ‘गतिर्ह्येषा सुदारुणा’ इति वचने रामः यात्रायाः क्रमं न केवलं व्यवस्थापयति, अपितु तस्याः स्वरूपम् अपि नामयति — एषा तीर्थयात्रा न, अपितु पितुः अन्त्यकर्मणः यात्रा। सुमन्त्रः च तं हस्ते गृहीत्वा एव नदीम् अवतारयति, यतः रामः स्वयं गन्तुम् अपि असमर्थः आसीत्। अस्मिन् खण्डे रामः प्रथमवारं पितुः मरणानन्तरं क्रियाशीलः दृश्यते; विलापः समाप्तः, विधिः आरब्धः।

ते यशस्विनः कृच्छ्रात् सुतीर्थां सदा पुष्पितकाननां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम् उपगम्य, शीघ्रस्रोतसम् अकर्दमं शिवं तीर्थम् आसाद्य, ‘ततः एतत् भवतु’ इति उक्त्वा राज्ञे उदकं सिषिचुः। ततः महीपालः जलापूरितम् अञ्जलिं प्रगृह्य याम्यां दिशम् अभिमुखः रुदन् अब्रवीत् — ‘एतत् ते, राजशार्दूल, विमलम् अक्षयं तोयम्; अद्य पितृलोकगतस्य ते मद्दत्तम् उपतिष्ठताम्।’ दक्षिणदिङ्मुखता तर्पणविधेः अङ्गम्, अश्रुभिः सह मिश्रिता च। अनन्तरं सः तेजस्वी मन्दाकिनीतीरं प्रत्युत्तीर्य भ्रातृभिः सह पितुः निर्वापं चकार। दर्भसंस्तरे बदरैः मिश्रम् ऐङ्गुदं पिण्याकं न्यस्य, सुदुःखार्तः रुदन् च सः अवदत् — ‘इदं भुङ्क्ष्व, महाराज, प्रीतः; येन वयम् अशनाः, तत् एव इदम्। यदन्नः पुरुषः भवति, तदन्नाः तस्य देवताः।’ अन्तिमम् एतत् वचनं शास्त्रवचनम् अपि, समाधानम् अपि — यत् पुत्रः भुङ्क्ते, तत् एव पित्रे योग्यम् इति। राजसूयाश्वमेधकर्तुः दशरथस्य निर्वापः वन्यफलपिष्टेन एव जातः इति विषमता कविना तूष्णीम् एव स्थापिता। ‘कृच्छ्रात् उपगम्य’ इति पदेन कविः वदति — तीर्थं दूरे न आसीत्, किन्तु शोकेन ते पदम् अपि दुःखेन एव अचालयन्। ‘तत एतद्भवत्विति’ इति वचनं विधिवाक्यम् — ‘हे राजन्, इदम् उदकं ततः तव भवतु’ इति सङ्कल्पः। पिण्डे बदराणि मिश्रितानि, संस्तरः च दर्भमयः — यथाविधि एव सर्वं कृतम्, केवलं द्रव्यम् एव वन्यम्। एवम् अस्मिन् खण्डे सर्वः अन्त्येष्टिविधिः संक्षेपेण दर्शितः — उदकदानम्, दक्षिणाभिमुखः सङ्कल्पः, दर्भसंस्तरे पिण्डन्यासः, अन्ते च पित्रे निवेदनवाक्यम्।

निर्वापानन्तरं ते तेन एव मार्गेण सरित्तटात् प्रत्युत्तीर्य, नरव्याघ्रः रम्यसानुं महीधरम् आरुरोह। पर्णकुटीद्वारम् आसाद्य जगतीपतिः पाणिभ्याम् उभौ भरतलक्ष्मणौ परिजग्राह — शोकस्य क्षणे भ्रातॄणां स्पर्शः एव वचनम्। तेषां वैदेह्या सह रुदतां शब्दात् गिरौ प्रतिशब्दः अभवत्, नर्दतां सिंहानाम् इव। पर्वतस्य प्रतिध्वनिः शोकम् एव विस्तारयति इति कविः सूचयति। पितुः उदकं कुर्वतां रुदतां तेषां महाबलानां तुमुलं शब्दं विज्ञाय भरतसैनिकाः त्रस्ताः अभवन्। ते परस्परम् अब्रुवन् — ‘रामेण भरतः ध्रुवं संगतः; तेषाम् एव अयं महान् शब्दः, ये मृतं पितरं शोचन्ति।’ अत्र कविः सेनायाः बुद्धिं दर्शयति — शब्दमात्रेण एव सा सर्वं वृत्तान्तम् अनुमिमीते, यतः तादृशः रोदनध्वनिः अन्यत्र न सम्भवति। इतः सर्गस्य दृष्टिः चतुर्णां भ्रातॄणां कुटीरात् सहस्राणां जनानां समागमं प्रति परिवर्तते। ‘कूलघातपरिश्रान्तम्’ इति पूर्वोक्ता गजोपमा अत्र प्रतिध्वनिम् अनुसरति — यत्र गजः श्रान्तः, तत्र सिंहाः नर्दन्ति। ‘महाबलानां रुदताम्’ इति विरोधः अपि सूचितः — ये महाबलाः, ते अपि अत्र केवलं रुदन्तः पुत्राः एव। सैनिकानां प्रथमा प्रतिक्रिया त्रासः, द्वितीया च अनुमानम्; एतेन कविः दर्शयति यत् शोकस्य शब्दः सैन्यम् अपि निःशस्त्रं करोति। ‘रम्यसानुं महीधरम्’ इति चित्रकूटस्य वर्णनं तत्र एव पुनः आगतम्, यत्र पूर्वं ते सुखेन न्यवसन्; अधुना सः एव गिरिः रोदनस्य प्रतिशब्देन पूर्णः। पर्णकुटीद्वारे उभौ भ्रातरौ पाणिभ्यां गृहीत्वा रामः स्थितः — गृहस्य द्वारं यत् स्वागताय भवति, तत् अधुना शोकस्य संगमस्थानम् अभवत्।

ततः सर्वे वाहान् परित्यज्य तं स्वनम् अभिमुखाः, एकमनसः, यथास्थानं प्रधाविताः जग्मुः। केचित् हयैः, केचित् गजैः, केचित् स्वलंकृतैः रथैः, सुकुमाराः च अन्ये पद्भिः एव ययुः। अचिरप्रोषितम् अपि रामं चिरविप्रोषितम् इव द्रष्टुकामः सर्वः जनः सहसा आश्रमं जगाम। भ्रातॄणां समागमं द्रष्टुकामाः ते त्वरिताः खुरनेमिसमाकुलैः बहुविधैः यानैः ययुः। बहुभिः यानैः रथनेमिभिः च समाहता सा भूमिः अभ्रसमागमे द्यौः इव तुमुलं शब्दं मुमोच। तेन शब्देन वित्रासिताः, करेणुपरिवारिताः नागाः गन्धेन दिशः आवासयन्तः अन्यत् वनं जग्मुः। वराहाः, वृकाः, सिंहाः, महिषाः, सृमराः, व्याघ्राः, गोकर्णाः, गवयाः च पृषतैः सह वित्रेसुः। रथाङ्गाह्वयाः, हंसाः, अत्यूहाः, प्लवाः, कारण्डवाः, पुंस्कोकिलाः, क्रौञ्चाः च विसंज्ञाः दिशः भेजिरे। एवं वित्रस्तैः पक्षिभिः आकाशम्, मनुष्यैः च भूमिः आवृता — उभयं तदा प्रबभौ। एषा दीर्घा वर्णना सूचयति — एकस्य कुलस्य शोकः वनस्य सर्वं जीवनं चालयति; मनुष्याः यत्र मिलन्ति, तत्र मृगपक्षिणः पलायन्ते। ‘यथास्थानं प्रधाविताः’ इति पदेन सूचितम् — न कोऽपि क्रमम् अपेक्षते, यः यत्र आसीत् सः ततः एव धावति। ‘अचिरप्रोषितं चिरविप्रोषितम् इव’ इति विरोधालङ्कारेण कविः प्रजायाः स्नेहं मापयति — कालः अल्पः, किन्तु विरहः दीर्घः इव अनुभूतः। पक्षिणां नामानि च बहूनि गणितानि — रथाङ्गाह्वयः चक्रवाकः, अत्यूहः जलकुक्कुटः, प्लवः वकविशेषः इति हिन्दीभाष्ये व्याख्यातम्।

ततः जनः सहसा उपगम्य तं पुरुषव्याघ्रं यशस्विनम् अकल्मषं स्थण्डिले आसीनं राममेव ददर्श — यः पूर्वम् अभिषेकयोग्यः आसीत्, सः अधुना केवलायां भूमौ उपविष्टः। तत् दृष्ट्वा मन्थरासहितां कैकेयीं विगर्हमाणः जनः रामम् अभिगम्य बाष्पपूर्णमुखः अभवत्। तान् बाष्पपूर्णाक्षान् सुदुःखितान् नरान् समीक्ष्य धर्मज्ञः सः पितृवत् मातृवत् च पर्यष्वजत — राजा प्रजाम् एवं गृह्णाति इति कविः दर्शयति। वंशस्थवृत्तेन अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ — सः कांश्चित् नरान् परिषस्वजे, केचित् च तम् अभ्यवादयन्; नृपात्मजः तदा सर्वान् सवयस्यबान्धवान् यथार्हम् आसाद्य सत्कृतवान्। अन्ते तेषां रुदतां महात्मनां स्वनः भुवं खं च अनुविनादयन्, गिरीणां गुहाः दिशश्च संततं व्याप्नुवन्, मृदङ्गघोषप्रतिमः विशुश्रुवे। मृदङ्गघोषस्य उपमया सर्गः समाप्यते — यः शब्दः उत्सवस्य लक्षणम्, सः एव अत्र शोकस्य; एषा एव विपर्यययोजना सर्गस्य मुख्यं सौन्दर्यम्। ‘अकल्मषम्’ इति विशेषणं महत्त्वपूर्णम् — यः निर्दोषः, सः एव स्थण्डिले उपविष्टः; येन दोषः कृतः, सा तु प्रासादे स्थिता। अतः जनस्य कोपः कैकेय्याः मन्थरायाश्च प्रति प्रवृत्तः। ‘सवयस्यबान्धवान् यथार्हम् आसाद्य’ इति पदैः कविः दर्शयति — रामः न समूहम् एकत्र सम्बोधयति, अपितु एकैकं प्रति गत्वा यथायोग्यं सत्करोति; एतत् एव तस्य लोकप्रियतायाः मूलम्। ‘स्थण्डिले आसीनम्’ इति पदे स्थण्डिलं नाम संस्कृता अनावृता भूमिः, यत्र तर्पणादि कर्म क्रियते; अशौचकाले तत्र एव उपवेशनं विहितम्। अतः जनः यत् पश्यति, तत् न केवलं वनवासिनः रूपम्, अपितु पुत्रस्य अशौचव्रतम् अपि।

మునుపటి సర్గలో భరతుడు రామునికి తండ్రి స్వర్గగమనాన్ని నివేదించాడు; ఈ సర్గ ఆ మాట పరిణామంతో మొదలవుతుంది. తండ్రి మరణంతో కూడిన ఆ కరుణవాక్యాన్ని భరతుడు చెప్పగా విని రాఘవుడు స్పృహ కోల్పోయాడు. కవి ఆ మాటను యుద్ధంలో దానవశత్రువు (ఇంద్రుడు) విసిరిన వజ్రాయుధంలా వర్ణిస్తాడు — భరతుడు పలికిన ఆ అప్రియమైన మాట వాగ్వజ్రమే. తరువాత పరంతపుడైన రాముడు చేతులు పైకెత్తి, అడవిలో గొడ్డలితో నరకబడిన పూలు నిండిన చెట్టులా నేలపై కూలిపోయాడు. ఈ ఉపమానానికి రెండు అర్థాలు — భరతుని చూసి ఆనందించినందున రాముడు పూలు నిండిన చెట్టు; తండ్రి మరణవార్తతో ఛిన్నుడైనందున అతడే నరకబడిన చెట్టు. నేలపై పడిన ఆ భూపతిని కవి గట్లను కుమ్మి అలసి నిద్రించిన ఏనుగులా చూస్తాడు — ఈ కాండంలో గజోపమానం మళ్ళీ మళ్ళీ దశరథ వంశపు దుఃఖాన్ని మోస్తుంది. తరువాత అన్నివైపులా శోకంతో కృశించిన ఆ మహాధనుర్ధారిని తమ్ముళ్ళు వైదేహితో కలిసి ఏడుస్తూ నీటితో తడిపారు. నీటితో తడుపబడి అతడు మళ్ళీ స్పృహ పొంది, కన్నులనుంచి కన్నీరు కారుస్తూ దీనంగా చాలా మాట్లాడడం మొదలుపెట్టాడు. ఇలా ఈ సర్గలోని మొదటి భాగం మౌనం నుంచి మూర్ఛకు, మూర్ఛ నుంచి విలాపానికి సాగుతుంది; భరతుడు సూచించినది ఇప్పుడు రాముని మాటలో ప్రకటమవుతుంది. రెండవ శ్లోకంలో ఉపమానం విస్తరించబడింది — ఇంద్రుడు యుద్ధంలో దానవశత్రువులపై వజ్రాన్ని విసిరినట్లే, భరతుని మాట రామునిపై పడింది; అక్కడ వజ్రం బయటి శస్త్రం కాదు, మాటే. ఐదవ శ్లోకంలో కవి తమ్ముళ్ళనే కాదు, వైదేహిని కూడా అక్కడ నిలుపుతాడు — నలుగురు అన్నదమ్ములూ సీతా, అందరూ ఏడుస్తూ, మూర్ఛితుని నీటితో తడుపుతున్నారు; ఈ చిత్రమే ఈ కాండపు కేంద్రంలో నిలుస్తుంది.

స్పృహ పొంది, భూపతి అయిన తండ్రి స్వర్గానికి వెళ్ళాడని విని, ధర్మాత్ముడైన రాముడు భరతునితో ధర్మయుక్తమైన మాట పలికాడు. అతని విలాపంలో నాలుగు విషయాలు — అయోధ్య శూన్యత, తన వైఫల్యం, భరతుని సౌభాగ్యం, అనుశాసకుని లేమి. మొదటిది — ‘తండ్రి దైవనిర్ణీత గతికి వెళ్ళిపోగా అయోధ్యలో నేను ఏమి చేయాలి? శ్రేష్ఠుడైన రాజు లేని ఆ నగరాన్ని ఎవరు పాలిస్తారు?’ తరువాత ఆత్మనింద — ‘దుర్జాతుడనైన నావల్ల ఆ మహాత్మునికి ఏమి ప్రయోజనం? నా శోకంతో మరణించిన ఆయనకు నేను దహనసంస్కారం చేయలేదు’ — తండ్రికి అంత్యసంస్కారం తాను చేయలేకపోవడమే కొడుకుకు పరమ దుఃఖం. తరువాత అతడు భరతుని ప్రశంసిస్తాడు — ‘అహో భరతా, అనఘా, నీవు కృతార్థుడవు, నీచేతా శత్రుఘ్నునిచేతా సమస్త ప్రేతకృత్యాలలో రాజు సత్కరించబడ్డాడు.’ తరువాత వనవాసం ముగిసిన తరువాత కూడా అయోధ్యకు వెళ్ళడానికి తనకు ఉత్సాహం లేదని చెబుతాడు — ఆ నగరం ప్రధానుడు లేనిదై, అనేక దిక్కులకు చెదిరిపోయి, రాజు లేనిదై ఉంది. చివరకు మర్మాన్ని తాకే మాట — ‘వనవాసం ముగించుకొని వచ్చిన నన్ను, తండ్రి లోకాంతరానికి వెళ్ళిపోగా, అయోధ్యలో ఎవరు అనుశాసిస్తారు? ఇదివరకు నన్ను సత్ప్రవర్తనుడనుగా చూసి తండ్రి ఊరడిస్తూ పలికిన చెవులకు ఇంపైన ఆ మాటలు ఇక ఎక్కడ వింటాను?’ తండ్రి మరణం వియోగం మాత్రమే కాదు, అనుశాసకుని, ఆశ్రయాన్ని కోల్పోవడం కూడా అనేది రాముని దృష్టి. ‘దుర్జాతేన’ అనే పదం తీవ్రమైనది — రాముడు తనను దుర్జాతునిగానే భావిస్తాడు, ఎందుకంటే ఎవని జన్మ తండ్రి శోకానికి కారణమైందో అతని జన్మ ఎలా సఫలమవుతుంది? ‘నివృత్తవనవాసోఽపి’ (వనవాసం ముగిసిన తరువాత కూడా) అనే మాటలోని ‘కూడా’ అర్థవంతమైనది — పద్నాలుగు సంవత్సరాల చివర కూడా అక్కడికి వెళ్ళడానికి ప్రయోజనం మిగలలేదని.

భరతునితో అలా పలికి, శోకంతో తపించిన రాఘవుడు భార్య దగ్గరకు వెళ్ళి, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గల సీతతో ఇలా అన్నాడు — ‘సీతా, నీ మామగారు మరణించారు; లక్ష్మణా, నీవు పితృహీనుడవయ్యావు; భరతుడు భూపతి స్వర్గగమనమనే దుఃఖాన్ని చెబుతున్నాడు.’ ఒకే శ్లోకంతో ఇద్దరికీ నివేదించబడింది, ఎందుకంటే ఇద్దరూ అతని ఆశ్రయంలోనే అడవిలో ఉన్నారు. కాకుత్స్థుడు అలా చెబుతుండగా యశస్వులైన ఆ కుమారుల కన్నులలో కన్నీరు రెట్టింపుగా ఉబికింది. తరువాత తమ్ముళ్ళందరూ దుఃఖంలో ఉన్న అతనిని బాగా ఊరడించి, ‘జగత్పతి అయిన తండ్రికి ఉదకక్రియ చేయాలి’ అని అన్నారు — శోకం నుంచి కర్తవ్యం వైపు నడక ఇది. ఆ సీత, మహారాజైన మామగారు స్వర్గస్థుడయ్యాడని విని, కన్నీటితో నిండిన కళ్ళతో ప్రియుని చూడలేకపోయింది; కోడలి శోకం చూపులోనే ప్రకటమైంది, మాటలో కాదు. ఏడుస్తున్న జనకుని కుమార్తెను ఊరడించి, దుఃఖితుడైన రాముడు దుఃఖితుడైన లక్ష్మణునితో మాట్లాడాడు. ఇక్కడ కవి ‘దుఃఖితో దుఃఖితం’ (దుఃఖితుడు దుఃఖితునితో) అనే రెండు పదాలతో చూపిస్తున్నాడు — ఊరడించేవాడు తాను కూడా అలాంటివాడే, కాబట్టి అక్కడ ఊరడింపు ఉపదేశం కాదు, సహవేదన. ‘బహుగుణం బాష్పం’ అనే పదంతో కవి చెబుతున్నాడు — ఇదివరకు ఒకసారి ఉబికిన కన్నీరు ఇప్పుడు అనేక రెట్లయింది; శోకపు పెరుగుదల సంఖ్యతోనే కొలవబడింది. ‘భృశమాశ్వాస్య’ (బాగా ఊరడించి) అనే మాట సూచిస్తుంది — తమ్ముళ్ళు మొదట ఊరడించిన తరువాతనే కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేశారు, శోకం మధ్యలోనే విధిని చెప్పలేదు. సీత విషయంలో కవి ఒక్క లక్షణాన్నే చెబుతాడు — ఆమె ప్రియుని చూడలేకపోయిందని.

రాముని ఆజ్ఞ సంక్షిప్తమైనది, కర్మోన్ముఖమైనది — ‘గారచెట్టు (ఇంగుదీ) పండ్ల పిండిని తీసుకురా, నారచీరనూ ఉత్తరీయాన్నీ తీసుకురా; మహాత్ముడైన తండ్రి జలక్రియ కోసం వెళ్తాను.’ వనవాసి అయిన కొడుకు చేతిలో బంగారమూ లేదు, నెయ్యీ లేదు, తండ్రి కోసం మిగిలింది కేవలం ఇంగుదీ పండ్ల పిండి మాత్రమే — ఈ సర్గలోని అత్యంత కరుణాభరితమైన గీత ఇదే. తరువాత అతడు నడిచే క్రమాన్ని కూడా నిర్దేశిస్తాడు — ‘సీత ముందు నడవాలి, నీవు ఆమె వెంట నడువు, నేను వెనుక వస్తాను; ఈ ప్రయాణం అత్యంత దారుణమైనది.’ శోకయాత్ర క్రమం కూడా నియమబద్ధంగా ఉండడం రాముని స్వభావం. అప్పుడు వారిని నిత్యమూ అనుసరించేవాడు, ఆత్మజ్ఞుడు, మహామతి, మృదుస్వభావుడు, దాంతుడు, కాంతిమంతుడు, రామునిపై దృఢభక్తి గలవాడు అయిన సుమంత్రుడు ఆ రాజకుమారులతో కలిసి రాఘవుని ఊరడించి, చేయి పట్టుకొని, మంగళకరమైన మందాకినీ నదిలోకి దింపాడు. సారథికి అనేక విశేషణాలు ఇచ్చి కవి అతని యోగ్యతనే కాదు, ఆశ్రయత్వాన్ని కూడా సూచిస్తున్నాడు — తండ్రి ఆజ్ఞతో కొడుకును అడవికి తీసుకువచ్చినవాడే ఇప్పుడు కొడుకును తండ్రి జలక్రియకు తీసుకువెళ్తున్నాడు. ‘చీరముత్తరం చ’ అనే మాటలతో తర్పణపు వేషం కూడా సూచించబడింది — నారచీరయే అతని వస్త్రం, అదే ఉత్తరీయం. ‘గతిర్హ్యేషా సుదారుణా’ అనే మాటలో రాముడు యాత్రాక్రమాన్ని ఏర్పాటు చేయడమే కాదు, దాని స్వరూపానికి పేరు కూడా పెడుతున్నాడు — ఇది తీర్థయాత్ర కాదు, తండ్రి అంత్యకర్మ కోసం చేసే యాత్ర. సుమంత్రుడు అతని చేయి పట్టుకొనే నదిలోకి దింపుతాడు, ఎందుకంటే రాముడు తానుగా నడవడానికి కూడా అశక్తుడై ఉన్నాడు. ఈ భాగంలో తండ్రి మరణం తరువాత మొదటిసారిగా రాముడు క్రియాశీలుడుగా కనిపిస్తాడు; విలాపం ముగిసింది, విధి మొదలైంది.

యశస్వులైన వారు కష్టం మీద మంచి రేవులు గల, ఎల్లప్పుడూ పూలు నిండిన తీరవనాలు గల, రమ్యమైన మందాకినీ నదిని చేరి, వేగమైన ప్రవాహం గల, బురద లేని, మంగళకరమైన రేవును చేరుకొని, ‘ఇది నీకు చెందుగాక’ అని పలికి రాజుకు ఉదకం విడిచారు. తరువాత భూపాలుడు (రాముడు) నీటితో నిండిన దోసిలిని పట్టుకొని, దక్షిణ దిక్కుకు తిరిగి, ఏడుస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘రాజశార్దూలా, నిర్మలమైన, అక్షయమైన ఈ జలం నీకు; ఈ రోజు పితృలోకానికి వెళ్ళిన నీకు నేను ఇచ్చిన ఇది చేరుగాక.’ దక్షిణాభిముఖంగా ఉండడం తర్పణవిధిలో అంగం, అది కన్నీళ్ళతో కలిసిపోయింది. తరువాత ఆ తేజస్వి మందాకినీ తీరానికి మళ్ళీ ఎక్కి తమ్ముళ్ళతో కలిసి తండ్రికి పిండప్రదానం చేశాడు. దర్భలు పరచిన చోట రేగుపండ్లతో కలిపిన ఇంగుదీ పిండిని ఉంచి, మిక్కిలి దుఃఖంతో ఏడుస్తూ అతడు ఇలా అన్నాడు — ‘మహారాజా, ప్రీతితో దీన్ని ఆరగించు; మేము దేన్ని తింటున్నామో అదే ఇది. మనిషి ఏ అన్నం తింటాడో, అతని దేవతలు కూడా అదే అన్నం తింటారు.’ ఈ చివరి మాట శాస్త్రవచనం కూడా, సమాధానం కూడా — కొడుకు ఏది తింటాడో అదే తండ్రికి తగినది అని. రాజసూయ అశ్వమేధాలు చేసిన దశరథునికి పిండప్రదానం అడవి పండ్ల పిండితోనే జరిగిందనే విషమతను కవి మౌనంగానే నిలిపాడు. ‘కృచ్ఛ్రాదుపగమ్య’ (కష్టం మీద చేరి) అనే మాటతో కవి చెబుతున్నాడు — రేవు దూరంలో లేదు, కాని శోకంతో వారు ప్రతి అడుగూ దుఃఖంతోనే వేశారు. ‘తత ఏతద్భవత్వితి’ అనే మాట విధివాక్యం — ‘రాజా, ఈ ఉదకం అక్కడ నీకు చెందుగాక’ అనే సంకల్పం. పిండంలో రేగుపండ్లు కలిపారు, ఆసనం దర్భలతో చేసినది — అంతా యథావిధిగానే జరిగింది, ద్రవ్యం మాత్రమే అడవిది. ఇలా ఈ భాగంలో అంత్యేష్టి విధి అంతా సంక్షేపంగా చూపబడింది — ఉదకదానం, దక్షిణాభిముఖ సంకల్పం, దర్భాసనంపై పిండన్యాసం, చివరకు తండ్రికి నివేదన వాక్యం.

పిండప్రదానం తరువాత వారు అదే దారిన నదీతీరం నుంచి తిరిగి ఎక్కారు; పురుషవ్యాఘ్రుడైన రాముడు రమ్యమైన చరియలు గల పర్వతాన్ని ఎక్కాడు. పర్ణకుటి ద్వారం చేరి, భూపతి అయిన రాముడు భరతలక్ష్మణులిద్దరినీ రెండు చేతులతో పట్టుకున్నాడు — శోకక్షణంలో సోదరుల స్పర్శే మాట. వైదేహితో కలిసి ఏడుస్తున్న వారి శబ్దానికి పర్వతంలో గర్జించే సింహాల ధ్వనిలా ప్రతిధ్వని కలిగింది. పర్వతపు ప్రతిధ్వని శోకాన్నే విస్తరింపజేస్తుందని కవి సూచిస్తున్నాడు. తండ్రికి ఉదకక్రియ చేస్తూ ఏడుస్తున్న ఆ మహాబలుల తుములమైన శబ్దాన్ని గుర్తించి భరతుని సైనికులు భయపడ్డారు. వారు ఒకరితో ఒకరు ఇలా అనుకున్నారు — ‘భరతుడు నిశ్చయంగా రామునితో కలిశాడు; మరణించిన తండ్రి గురించి శోకిస్తున్న వారిదే ఈ మహాశబ్దం.’ ఇక్కడ కవి సైన్యపు బుద్ధిని చూపిస్తున్నాడు — శబ్దం మాత్రంతోనే అది వృత్తాంతమంతా ఊహిస్తుంది, ఎందుకంటే అలాంటి రోదనధ్వని మరెక్కడా సంభవించదు. ఇక్కడినుంచి సర్గ దృష్టి నలుగురు అన్నదమ్ముల కుటీరం నుంచి వేలాది జనుల సమాగమం వైపు మారుతుంది. ‘కూలఘాతపరిశ్రాంతం’ అని ఇంతకుముందు చెప్పిన గజోపమానాన్ని ఇక్కడ ప్రతిధ్వని అనుసరిస్తుంది — ఎక్కడ ఏనుగు అలసిపోయిందో, అక్కడ సింహాలు గర్జిస్తున్నాయి. ‘మహాబలానాం రుదతాం’ (ఏడుస్తున్న మహాబలులు) అనే వైరుధ్యం కూడా సూచించబడింది — మహాబలులైనవారు కూడా ఇక్కడ కేవలం ఏడుస్తున్న కొడుకులే. సైనికుల మొదటి ప్రతిక్రియ భయం, రెండవది అనుమానం (ఊహ); దీనితో కవి శోకశబ్దం సైన్యాన్ని కూడా నిరాయుధం చేస్తుందని చూపిస్తున్నాడు. ‘రమ్యసానుం మహీధరం’ అనే చిత్రకూట వర్ణన, వారు ఇదివరకు సుఖంగా నివసించిన చోటనే మళ్ళీ వచ్చింది; ఇప్పుడు అదే పర్వతం రోదనపు ప్రతిధ్వనితో నిండిపోయింది. పర్ణకుటి ద్వారం వద్ద ఇద్దరు తమ్ముళ్ళనూ చేతులతో పట్టుకొని రాముడు నిలిచాడు — స్వాగతం కోసం ఉండే ఇంటి ద్వారం ఇప్పుడు శోకానికి సంగమస్థానమైంది.

తరువాత అందరూ వాహనాలను విడిచి, ఆ శబ్దం వైపు తిరిగి, ఏకమనస్కులై, ఎక్కడివారక్కడినుంచే పరుగెత్తి వెళ్ళారు. కొందరు గుర్రాలపై, కొందరు ఏనుగులపై, కొందరు చక్కగా అలంకరించిన రథాలపై, సుకుమారులైన మరికొందరు కాలినడకనే వెళ్ళారు. కొద్దికాలం క్రితమే వెళ్ళిపోయినా చాలాకాలంగా దూరమైనవానిలా రాముని చూడాలని కోరుకుంటూ జనులందరూ హఠాత్తుగా ఆశ్రమానికి వెళ్ళారు. అన్నదమ్ముల కలయికను చూడాలనే కోరికతో వారు గిట్టలతోనూ చక్రాలతోనూ కలకలలాడే రకరకాల వాహనాలలో త్వరత్వరగా వెళ్ళారు. అనేక వాహనాలతోనూ రథచక్రాలతోనూ కొట్టబడిన ఆ భూమి, మేఘాలు ఢీకొన్నప్పుడు ఆకాశంలా తుములమైన శబ్దాన్ని విడిచింది. ఆ శబ్దానికి బెదిరిపోయి, ఆడఏనుగులతో చుట్టుముట్టబడిన ఏనుగులు తమ మదగంధంతో దిక్కులను పరిమళింపజేస్తూ మరొక అడవికి వెళ్ళిపోయాయి. అడవిపందులు, తోడేళ్ళు, సింహాలు, దున్నలు, సృమరాలు (చమరీమృగాలు), పులులు, గోకర్ణాలు, గవయాలు (అడవి ఎద్దులు) చుక్కల జింకలతో పాటు బెదిరిపోయాయి. చక్రవాకాలు, హంసలు, నీటికోళ్ళు, ప్లవాలు, కారండవాలు, మగకోయిలలు, క్రౌంచపక్షులు స్పృహ తప్పినట్లై దిక్కులకు ఎగిరిపోయాయి. ఇలా బెదిరిన పక్షులతో ఆకాశమూ, మనుష్యులతో భూమీ కప్పబడి, రెండూ అప్పుడు ప్రకాశించాయి. ఈ దీర్ఘవర్ణన సూచిస్తుంది — ఒక కులపు శోకం అడవిలోని సమస్త జీవాన్నీ కదిలిస్తుంది; మనుష్యులు ఎక్కడ కలుస్తారో అక్కడినుంచి మృగపక్షులు పారిపోతాయి. ‘యథాస్థానం ప్రధావితాః’ (ఎక్కడివారక్కడినుంచే పరుగెత్తారు) అనే మాటతో సూచించబడింది — ఎవ్వరూ వరుసకోసం ఎదురుచూడలేదు, ఎవరు ఎక్కడ ఉన్నారో అక్కడినుంచే పరుగెత్తారు. ‘కొద్దికాలం క్రితమే వెళ్ళినవానిని చాలాకాలంగా దూరమైనవానిలా’ అనే విరోధాలంకారంతో కవి ప్రజల స్నేహాన్ని కొలుస్తున్నాడు — కాలం కొద్దిది, కాని విరహం దీర్ఘమైనదిగా అనుభవించబడింది. పక్షుల పేర్లు కూడా చాలా లెక్కించబడ్డాయి — హిందీ వ్యాఖ్యానం వివరించినట్లు ‘రథాంగాహ్వయం’ అంటే చక్రవాకం, ‘అత్యూహం’ అంటే నీటికోడి, ‘ప్లవం’ అంటే ఒక రకమైన కొంగ.

తరువాత జనులు హఠాత్తుగా దగ్గరకు వచ్చి, స్థండిలంపై (సంస్కరించిన నేలపై) కూర్చొని ఉన్న పురుషవ్యాఘ్రుడూ, యశస్వీ, కల్మషం లేనివాడూ అయిన రాముని చూశారు — ఇదివరకు అభిషేకానికి అర్హుడైనవాడు ఇప్పుడు వట్టి నేలపై కూర్చొని ఉన్నాడు. అది చూసి మంథరతో సహా కైకేయిని నిందిస్తూ జనులు రాముని దగ్గరకు వెళ్ళి కన్నీటితో నిండిన ముఖాలతో నిలిచారు. కన్నీటితో నిండిన కళ్ళతో, మిక్కిలి దుఃఖంలో ఉన్న ఆ మనుష్యులను చూసి ధర్మజ్ఞుడైన అతడు తండ్రిలా, తల్లిలా వారిని కౌగిలించుకున్నాడు — రాజు ప్రజలను ఇలా ఆదరిస్తాడని కవి చూపిస్తున్నాడు. వంశస్థ వృత్తంలో చివరి రెండు శ్లోకాలు — అతడు కొందరు మనుష్యులను కౌగిలించుకున్నాడు, కొందరు అతనికి నమస్కరించారు; అప్పుడు ఆ రాజకుమారుడు తోటివారితోనూ బంధువులతోనూ సహా అందరి దగ్గరకూ యథోచితంగా వెళ్ళి సత్కరించాడు. చివరకు ఏడుస్తున్న ఆ మహాత్ముల ధ్వని భూమినీ ఆకాశాన్నీ ప్రతిధ్వనింపజేస్తూ, పర్వతాల గుహలనూ దిక్కులనూ నిరంతరం వ్యాపిస్తూ, మృదంగఘోషంలా వినిపించింది. మృదంగఘోష ఉపమానంతో సర్గ ముగుస్తుంది — ఉత్సవానికి లక్షణమైన శబ్దమే ఇక్కడ శోకానికి లక్షణమైంది; ఈ విపర్యయ యోజనమే సర్గకు ముఖ్యమైన సౌందర్యం. ‘అకల్మషం’ అనే విశేషణం ముఖ్యమైనది — నిర్దోషి అయినవాడే స్థండిలంపై కూర్చున్నాడు; దోషం చేసినామె మాత్రం ప్రాసాదంలో ఉంది. అందుకే జనుల కోపం కైకేయి వైపు, మంథర వైపు మళ్ళింది. ‘సవయస్యబాంధవాన్ యథార్హమాసాద్య’ అనే మాటలతో కవి చూపిస్తున్నాడు — రాముడు సమూహాన్ని ఒకేసారి సంబోధించడు, ఒక్కొక్కరి దగ్గరకూ వెళ్ళి యథాయోగ్యంగా సత్కరిస్తాడు; అతని లోకప్రియతకు మూలం ఇదే. ‘స్థండిలే ఆసీనం’ అనే మాటలో స్థండిలం అంటే తర్పణాది కర్మలు చేసే, సంస్కరించిన, కప్పులేని నేల; అశౌచకాలంలో అక్కడే కూర్చోవడం విధించబడింది. కాబట్టి జనులు చూస్తున్నది వనవాసి రూపం మాత్రమే కాదు, కొడుకు పాటిస్తున్న అశౌచవ్రతం కూడా.

முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதன் ராமனிடம் தந்தை விண்ணுலகம் சென்றதைத் தெரிவித்தான்; இந்தச் சர்க்கம் அந்தச் சொல்லின் விளைவோடு தொடங்குகிறது. பரதன் சொன்ன, தந்தையின் மரணத்தைக் கொண்ட அந்த உருக்கமான சொல்லைக் கேட்டு ராகவன் நினைவிழந்தான். போரில் தானவர்களின் பகைவனான இந்திரன் எறிந்த வஜ்ராயுதத்தைப் போல அந்தச் சொல்லைக் கவிஞர் வருணிக்கிறார் — பரதன் சொன்ன விரும்பத்தகாத சொல் உண்மையில் சொல்லாலான வஜ்ரமே. பிறகு பகைவரை வாட்டும் ராமன் கைகளை உயர்த்தியபடி, காட்டில் கோடரியால் வெட்டப்பட்ட, மலர்கள் நிறைந்த மரத்தைப் போலத் தரையில் விழுந்தான். உவமை இருபொருள் உடையது — பரதனைக் கண்டு மகிழ்ந்திருந்ததால் ராமன் மலர்ந்த மரம்; தந்தையின் மரணச் செய்தியால் துண்டிக்கப்பட்டதால் அவனே வெட்டப்பட்ட மரம். தரையில் விழுந்த அந்தப் பூமியின் தலைவனைக் கவிஞர், கரையை முட்டி முட்டிக் களைத்து உறங்கும் யானையைப் போலக் காண்கிறார் — யானை உவமை இந்தக் காண்டத்தில் மீண்டும் மீண்டும் தசரத குலத்தின் துயரைச் சுமக்கிறது. பிறகு தம்பியர் வைதேகியுடன் சேர்ந்து அழுதபடி, எங்கும் துயரால் இளைத்த அந்தப் பெருவில்லாளியின் மேல் நீரைத் தெளித்தனர். நீர் தெளிக்கப்பட்டதும் அவன் மீண்டும் நினைவு பெற்று, கண்களிலிருந்து கண்ணீர் சொரிந்தபடி, பரிதாபமாகப் பலவாறு பேசத் தொடங்கினான். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கத்தின் முதல் பகுதி மௌனத்திலிருந்து மயக்கத்துக்கும், மயக்கத்திலிருந்து புலம்பலுக்கும் செல்கிறது; பரதன் சுட்டியது இப்போது ராமனின் சொற்களில் வெளிப்படுகிறது. இரண்டாம் சுலோகத்தில் உவமை விரிவாக்கப்படுகிறது — இந்திரன் போரில் தானவப் பகைவர்கள் மீது வஜ்ரத்தை எறிவதுபோல, பரதனின் சொல் ராமன் மீது விழுந்தது; அங்கே வஜ்ரம் புற ஆயுதம் அன்று, சொல்லே. ஐந்தாம் சுலோகத்தில் கவிஞர் தம்பியரை மட்டுமன்றி வைதேகியையும் அங்கே நிறுத்துகிறார் — நான்கு சகோதரர்களும் சீதையும், அனைவரும் அழுதபடி, மயங்கியவன் மேல் நீர் தெளிக்கிறார்கள்; இந்தச் சித்திரமே இந்தக் காண்டத்தின் மையத்தில் இருக்கிறது.

நினைவு பெற்ற தர்மாத்மாவான ராமன், பூமியின் தலைவனான தந்தை விண்ணுலகம் சென்றதைக் கேட்டு, தர்மம் நிறைந்த சொற்களைப் பரதனிடம் சொன்னான். அவனுடைய புலம்பலில் நான்கு பொருள்கள் — அயோத்தியின் வெறுமை, தன் வாழ்வின் பயனின்மை, பரதனின் பேறு, வழிகாட்டுபவர் இல்லாமை. முதலாவது: ‘தந்தை விதித்த கதியை அடைந்த பின் அயோத்தியில் நான் என்ன செய்வேன்? சிறந்த அரசரை இழந்த அந்த நகரத்தை யார் காப்பார்கள்?’ பிறகு தன்னைத் தானே பழித்தல்: ‘தீப்பிறவி எடுத்த என்னால் அந்த மகாத்மாவுக்கு என்ன பயன்? என்னைப் பிரிந்த துயரால் இறந்த அவருக்கு நான் இறுதிக் கடன்கூடச் செய்யவில்லை’ — தந்தைக்கு இறுதிச் சடங்கைத் தான் செய்யவில்லை என்பதே மகனுக்கு மிகப் பெரிய துயரம். பிறகு அவன் பரதனைப் புகழ்கிறான்: ‘ஆ, பரதா, குற்றமற்றவனே, நீ உன் நோக்கத்தை அடைந்தவன்; நீயும் சத்ருக்னனும் எல்லா ஈமக்கடன்களாலும் அரசரைப் போற்றினீர்கள்.’ பிறகு காட்டுவாசம் முடிந்த பின்னும் அயோத்திக்குச் செல்வதில் தனக்கு ஊக்கமில்லை என்கிறான் — தலைவன் இல்லாத, ஒருமுகப்படாத, அரசனை இழந்த நகரம் அது. இறுதியில் நெஞ்சைத் தொடும் சொல்: ‘காட்டுவாசம் முடிந்து நான் அயோத்திக்குச் சென்றாலும், தந்தை மறுவுலகம் சென்றுவிட்டதால் எனக்கு யார் வழிகாட்டுவார்கள்? முன்பு நான் நன்னடத்தையோடு இருப்பதைக் கண்டு தந்தை ஆறுதலாகச் சொன்ன, காதுக்கு இனிய சொற்களை இனி எங்கே கேட்பேன்?’ தந்தையின் மரணம் பிரிவு மட்டுமன்று, வழிகாட்டுபவரும் புகலிடமும் இல்லாமல் போனதுமாகும் என்பது ராமனின் பார்வை. ‘துர்ஜாதேன’ (தீப்பிறவி எடுத்தவனால்) என்ற சொல் கடுமையானது — ராமன் தன்னைத் தீப்பிறவியாகவே கருதுகிறான், ஏனெனில் எவனுடைய பிறப்பு தந்தையின் துயரத்துக்குக் காரணமானதோ அவனுடைய பிறப்பு எப்படிப் பயனுள்ளதாகும். ‘நிவ்ருத்தவனவாஸோ(அ)பி’ (காட்டுவாசம் முடிந்த பின்னும்) என்பதில் உள்ள ‘அபி’ (-உம்) என்ற சொல்லும் பொருளுள்ளது — பதினான்கு ஆண்டுகள் முடிந்த பின்னும் அங்கே செல்வதற்கான நோக்கம் எதுவும் எஞ்சவில்லை என்பது கருத்து.

பரதனிடம் இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுத் துயரால் வெந்த ராகவன் மனைவியை அணுகி, முழுநிலவு போன்ற முகமுடைய சீதையிடம் சொன்னான்: ‘சீதையே, உன் மாமனார் இறந்துவிட்டார்; லக்ஷ்மணா, நீ தந்தையை இழந்தாய்; பூமியின் தலைவர் விண்ணுலகம் சென்ற துயரச் செய்தியைப் பரதன் சொல்கிறான்.’ ஒரே சுலோகத்தில் இருவருக்கும் செய்தி தெரிவிக்கப்படுகிறது, ஏனெனில் இருவருமே அவனைச் சார்ந்தே காட்டில் இருக்கிறார்கள். காகுத்ஸ்தன் இவ்வாறு சொன்னபோது புகழ்மிக்க அந்த அரசகுமாரர்களின் கண்களில் பன்மடங்கு கண்ணீர் பெருகியது. பிறகு சகோதரர்கள் அனைவரும் துயருற்ற அவனை மிகவும் தேற்றி, ‘பூமியின் தலைவரான தந்தைக்கு நீர்க்கடன் செய்யப்படட்டும்’ என்றனர் — துயரத்திலிருந்து கடமையை நோக்கிய நகர்வு இது. மாமனாரான அந்தப் பேரரசர் விண்ணுலகம் சென்றதைக் கேட்ட சீதை, கண்ணீர் நிறைந்த கண்களால் தன் அன்புக் கணவனைப் பார்க்கவும் இயலவில்லை; மருமகளின் துயரம் பார்வையாலேயே வெளிப்பட்டது, சொல்லால் அல்ல. அழுதுகொண்டிருந்த ஜனகனின் மகளைத் தேற்றிவிட்டுத் துயருற்ற ராமன் துயருற்ற லக்ஷ்மணனிடம் பேசினான். இங்கே ‘துக்கிதோ துக்கிதம்’ (துயருற்றவன் துயருற்றவனிடம்) என்ற இரண்டு சொற்களால் கவிஞர் காட்டுகிறார் — தேற்றுபவனும் அதே நிலையில்தான் இருந்தான்; ஆகவே அங்கே ஆறுதல் உபதேசம் அன்று, உடன் துயருறுதலே. ‘பஹுகுணம் பாஷ்பம்’ (பன்மடங்கு கண்ணீர்) என்ற சொல்லால் கவிஞர் சொல்கிறார் — முன்பு ஒருமுறை எழுந்த கண்ணீர் இப்போது பன்மடங்காகிவிட்டது; துயரத்தின் பெருக்கம் எண்ணிக்கையாலேயே அளக்கப்படுகிறது. ‘ப்ருசம் ஆச்வாஸ்ய’ (மிகவும் தேற்றி) என்பதும் சுட்டுவது — சகோதரர்கள் முதலில் ஆறுதல் சொல்லிவிட்டே கடமையை நினைவூட்டினார்கள், துயரத்தின் நடுவிலேயே விதியைச் சொல்லவில்லை. சீதையைப் பற்றிக் கவிஞர் ஓர் அடையாளத்தையே சொல்கிறார் — அவளால் தன் அன்புக்குரியவனைப் பார்க்கவே இயலவில்லை.

ராமனின் ஆணை சுருக்கமானது, செயலை நோக்கியது: ‘இங்குதிப் பிண்ணாக்கைக் கொண்டு வா; மரவுரியையும் மேலாடையையும் கொண்டு வா; மகாத்மாவான தந்தைக்கு நீர்க்கடன் செய்யச் செல்வேன்.’ காட்டில் வாழும் மகனின் கையில் பொன்னும் இல்லை, நெய்யும் இல்லை; இங்குதிக் கனியின் மாவு மட்டுமே தந்தைக்காக எஞ்சியுள்ளது — இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் மிக உருக்கமான கோடு. பிறகு செல்லும் வரிசையையும் அவன் வகுக்கிறான்: ‘சீதை முன்னே செல்லட்டும், நீ அவளுக்குப் பின்னால் செல், நான் கடைசியில் வருவேன்; இந்தப் பயணம் மிகக் கொடியதன்றோ.’ துயரப் பயணத்தின் வரிசையும் நியமத்துக்குக் கட்டுப்பட்டது என்பது ராமனின் இயல்பு. அப்போது அவர்களை எப்போதும் பின்தொடர்பவனும், தன்னை அறிந்தவனும், பேரறிவாளனும், மென்மையானவனும், அடக்கமுடையவனும், இனியவனும், ராமனிடம் உறுதியான பக்தி கொண்டவனுமான சுமந்திரன் அந்த அரசகுமாரர்களுடன் சேர்ந்து ராகவனைத் தேற்றி, கைத்தாங்கலாகப் பிடித்து, மங்கலமான மந்தாகினி நதியில் இறக்கினான். சாரதிக்குப் பல அடைமொழிகளைத் தருவதன் மூலம் கவிஞர் அவனுடைய தகுதியை மட்டுமன்றி அவன் புகலிடமாக இருப்பதையும் சுட்டுகிறார் — ராமனைக் காட்டுக்கு அழைத்துச் சென்றவனே இப்போது மகனைத் தந்தையின் நீர்க்கடனுக்கு அழைத்துச் செல்கிறான். ‘சீரம் உத்தரம் ச’ (மரவுரியும் மேலாடையும்) என்ற சொற்களால் தர்ப்பணத்துக்கான உடையும் சுட்டப்படுகிறது — மரவுரியே அவனுடைய ஆடை, அதுவே மேலாடையும். ‘கதிர்ஹ்யேஷா ஸுதாருணா’ (இந்தப் பயணம் மிகக் கொடியதன்றோ) என்ற சொல்லில் ராமன் பயணத்தின் வரிசையை அமைப்பதோடு அதன் இயல்பையும் பெயரிடுகிறான் — இது தீர்த்தயாத்திரை அன்று, தந்தையின் இறுதிக் கடனுக்கான பயணம். சுமந்திரன் அவனைக் கையால் பிடித்தே நதியில் இறக்குகிறான், ஏனெனில் ராமனால் தானாக நடக்கவும் இயலவில்லை. இந்தப் பகுதியில் தந்தையின் மரணத்துக்குப் பின் ராமன் முதன்முறையாகச் செயலில் இறங்குவது காணப்படுகிறது; புலம்பல் முடிந்தது, சடங்கு தொடங்கியது.

புகழ்மிக்க அவர்கள், நல்ல நீர்த்துறைகள் உடைய, எப்போதும் மலர்ந்த காடுகளைக் கொண்ட, இனிய மந்தாகினி நதியைச் சிரமத்துடன் அடைந்து, விரைந்தோடும் நீரோட்டமும் சேறின்மையும் கொண்ட மங்கலமான நீர்த்துறையை அடைந்து, ‘இது உமக்கு ஆகட்டும்’ என்று சொல்லி அரசருக்காக நீரைத் தெளித்தனர். பிறகு பூமியைக் காக்கும் ராமன் நீர் நிறைந்த கைகளை ஏந்தி, தெற்கு திசையை நோக்கி அழுதபடி சொன்னான்: ‘அரசர்களில் புலி போன்றவரே, இதோ உமக்குத் தூய, அழியாத நீர்; பித்ருலோகம் சென்ற உம்மை நான் அளிக்கும் இது இன்று சென்றடையட்டும்.’ தெற்கு நோக்கியிருப்பது தர்ப்பண விதியின் அங்கம்; அது கண்ணீரோடும் கலந்திருந்தது. பிறகு ஒளிமிக்க அவன் மந்தாகினிக் கரைக்குத் திரும்பி வந்து, தம்பியருடன் சேர்ந்து தந்தைக்குப் பிண்டதானம் செய்தான். தர்ப்பைப் படுக்கையில் இலந்தைப் பழங்கள் கலந்த இங்குதிப் பிண்ணாக்கை வைத்து, மிகுந்த துயரத்தால் வருந்தி அழுதபடி சொன்னான்: ‘மகாராஜரே, மகிழ்வுடன் இதை உண்ணுங்கள்; நாங்கள் உண்பது இதுவே. மனிதன் எந்த உணவை உண்கிறானோ, அதுவே அவனுடைய தேவதைகளுக்கும் உணவு.’ இந்த இறுதிச் சொல் சாஸ்திர வாக்கியமும் ஆகும், ஆறுதலும் ஆகும் — மகன் எதை உண்கிறானோ அதுவே தந்தைக்குத் தகுந்தது. ராஜசூயமும் அசுவமேதமும் செய்த தசரதனுக்குப் பிண்டதானம் காட்டுக் கனியின் மாவால் மட்டுமே நடந்தது என்ற முரணைக் கவிஞர் மௌனமாகவே வைக்கிறார். ‘க்ருச்ச்ராத் உபகம்ய’ (சிரமத்துடன் அடைந்து) என்ற சொல்லால் கவிஞர் சொல்கிறார் — நீர்த்துறை தொலைவில் இல்லை; ஆனால் துயரத்தால் அவர்கள் ஒவ்வோர் அடியையும் வேதனையோடே எடுத்து வைத்தனர். ‘தத ஏதத் பவத்விதி’ என்ற சொல் விதிவாக்கியம் — ‘அரசரே, இந்த நீர் இங்கிருந்து உமக்கு ஆகட்டும்’ என்ற சங்கல்பம். பிண்டத்தில் இலந்தைப் பழங்கள் கலந்துள்ளன, படுக்கை தர்ப்பையால் ஆனது — எல்லாம் விதிப்படியே செய்யப்பட்டது, பொருள் மட்டுமே காட்டில் கிடைப்பது. இவ்வாறு இந்தப் பகுதியில் இறுதிச் சடங்கு முறை முழுவதும் சுருக்கமாகக் காட்டப்படுகிறது — நீர்க்கடன் அளித்தல், தெற்கு நோக்கிய சங்கல்பம், தர்ப்பைப் படுக்கையில் பிண்டம் வைத்தல், இறுதியில் தந்தைக்கு அர்ப்பணச் சொல்.

பிண்டதானத்துக்குப் பின் அவர்கள் அதே வழியில் நதிக்கரையிலிருந்து திரும்பினார்கள்; ஆண்களில் புலி போன்ற ராமன் இனிய சாரல்களுடைய மலைமேல் ஏறினான். இலைக்குடிலின் வாயிலை அடைந்ததும் பூமியின் தலைவன் பரதனையும் லக்ஷ்மணனையும் இருவரையும் இரு கைகளாலும் பற்றிக்கொண்டான் — துயரத்தின் கணத்தில் சகோதரர்களின் தொடுதலே சொல்லாகிறது. வைதேகியுடன் சேர்ந்து அவர்கள் அழுத ஒலியால் மலையில், கர்ஜிக்கும் சிங்கங்களின் ஒலியைப் போல எதிரொலி எழுந்தது. மலையின் எதிரொலி துயரையே விரிவாக்குகிறது என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார். தந்தைக்கு நீர்க்கடன் செய்து அழுதுகொண்டிருந்த அந்தப் பெருவலிமையாளர்களின் பேரொலியை அறிந்து பரதனின் படைவீரர்கள் அஞ்சினர். அவர்கள் ஒருவருக்கொருவர் சொன்னார்கள்: ‘பரதன் ராமனைச் சந்தித்துவிட்டான் என்பது உறுதி; இறந்த தந்தைக்காக வருந்துகிற அவர்களுடைய பேரொலியே இது.’ இங்கே கவிஞர் படையின் அறிவைக் காட்டுகிறார் — ஒலியைக் கொண்டே அது நடந்தது அனைத்தையும் ஊகிக்கிறது, ஏனெனில் அத்தகைய அழுகை ஒலி வேறெங்கும் சாத்தியமில்லை. இங்கிருந்து சர்க்கத்தின் பார்வை நான்கு சகோதரர்களின் குடிலிலிருந்து ஆயிரக்கணக்கான மக்களின் சந்திப்பை நோக்கித் திரும்புகிறது. முன்பு சொன்ன ‘கரையை முட்டிக் களைத்த’ யானை உவமையை இங்கே எதிரொலி பின்தொடர்கிறது — யானை களைத்த இடத்தில் சிங்கங்கள் கர்ஜிக்கின்றன. ‘மஹாபலானாம் ருததாம்’ (அழுதுகொண்டிருந்த பெருவலிமையாளர்கள்) என்பதில் ஒரு முரணும் சுட்டப்படுகிறது — பெருவலிமையாளர்களும் இங்கே அழும் மகன்களே. படைவீரர்களின் முதல் எதிர்வினை அச்சம், இரண்டாவது ஊகம்; இதனால் துயரத்தின் ஒலி படையையும் ஆயுதமற்றதாக்குகிறது என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். ‘ரம்யஸானும் மஹீதரம்’ (இனிய சாரல்களுடைய மலை) என்ற சித்திரகூட வருணனை, முன்பு அவர்கள் இன்பமாக வாழ்ந்த அதே இடத்தில் மீண்டும் வருகிறது; இப்போது அதே மலை அழுகையின் எதிரொலியால் நிறைந்துள்ளது. இலைக்குடிலின் வாயிலில் இரண்டு சகோதரர்களையும் கைகளால் பற்றியபடி ராமன் நின்றான் — வரவேற்புக்கான வீட்டு வாயில் இப்போது துயரத்தின் சங்கமமாக ஆனது.

பிறகு அனைவரும் வாகனங்களை விட்டுவிட்டு அந்த ஒலியை நோக்கி, ஒரே மனத்துடன், இருந்த இடங்களிலிருந்தே ஓடிச் சென்றனர். சிலர் குதிரைகளில், சிலர் யானைகளில், சிலர் நன்கு அலங்கரிக்கப்பட்ட தேர்களில், மென்மையானவர்களான மற்றும் சிலர் கால்நடையாகவே சென்றனர். சிறிது காலமே பிரிந்திருந்தாலும் நெடுங்காலம் பிரிந்திருந்தவனைப் போல ராமனைக் காண விரும்பி மக்கள் அனைவரும் உடனே ஆசிரமத்துக்குச் சென்றனர். சகோதரர்களின் சந்திப்பைக் காண விரும்பி, குளம்புகளும் சக்கரங்களும் நிறைந்த பலவகை வாகனங்களில் அவர்கள் விரைந்து சென்றனர். பல வாகனங்களாலும் தேர்ச் சக்கரங்களாலும் அடிக்கப்பட்ட அந்த நிலம், மேகங்கள் கூடும்போது வானம் போலப் பேரொலி எழுப்பியது. அந்த ஒலியால் அஞ்சிய, பெண் யானைகள் சூழ்ந்த ஆண் யானைகள் தம் மணத்தால் திசைகளை நிரப்பியபடி வேறு காட்டுக்குச் சென்றன. பன்றிகள், ஓநாய்கள், சிங்கங்கள், எருமைகள், சமரி மான்கள், புலிகள், கோகர்ணங்கள், கவயங்கள் ஆகியவை புள்ளிமான்களுடன் சேர்ந்து அஞ்சின. சக்கரவாகங்கள், அன்னங்கள், நீர்க்கோழிகள், பிலவங்கள், காரண்டவங்கள், ஆண் குயில்கள், கிரௌஞ்சங்கள் ஆகியவை நினைவிழந்து திசைகளில் சிதறின. இவ்வாறு அஞ்சிய பறவைகளால் வானமும், மனிதர்களால் நிலமும் நிறைந்து — இரண்டும் அப்போது ஒளிர்ந்தன. இந்த நீண்ட வருணனை சுட்டுவது — ஒரு குலத்தின் துயரம் காட்டின் உயிர்கள் அனைத்தையும் அசைக்கிறது; மனிதர்கள் கூடும் இடத்திலிருந்து விலங்குகளும் பறவைகளும் ஓடுகின்றன. ‘யதாஸ்தானம் ப்ரதாவிதா:’ (இருந்த இடங்களிலிருந்தே ஓடினர்) என்ற சொல்லால் சுட்டப்படுவது — யாரும் வரிசையை எதிர்பார்க்கவில்லை; எவன் எங்கிருந்தானோ அங்கிருந்தே ஓடினான். ‘அசிரப்ரோஷிதம் சிரவிப்ரோஷிதம் இவ’ (சிறிது காலம் பிரிந்திருந்தவனை நெடுங்காலம் பிரிந்திருந்தவனைப் போல) என்ற முரண் அணியால் கவிஞர் மக்களின் அன்பை அளக்கிறார் — காலம் குறைவு, ஆனால் பிரிவு நீண்டதாக உணரப்பட்டது. பறவைகளின் பெயர்களும் பல எண்ணப்பட்டுள்ளன — ‘ரதாங்காஹ்வயம்’ என்பது சக்கரவாகம், ‘அத்யூஹம்’ என்பது நீர்க்கோழி, ‘பிலவம்’ என்பது ஒருவகைக் கொக்கு என்று இந்தி உரை விளக்குகிறது.

பிறகு மக்கள் விரைந்து அணுகி, ஆண்களில் புலி போன்றவனும், புகழ்மிக்கவனும், களங்கமற்றவனுமான ராமன் வெறுந்தரையில் அமர்ந்திருப்பதைக் கண்டனர் — முன்பு முடிசூட்டுக்குத் தகுந்தவனாக இருந்தவன் இப்போது வெறும் நிலத்தில் அமர்ந்திருக்கிறான். அதைக் கண்டு மந்தரையோடு சேர்த்துக் கைகேயியைப் பழித்தபடி மக்கள் ராமனை அணுகிக் கண்ணீர் நிறைந்த முகத்தினர் ஆனார்கள். கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன் மிகவும் துயருற்ற அந்த மக்களைக் கண்டு, தர்மம் அறிந்த அவன் தந்தையைப் போலவும் தாயைப் போலவும் அவர்களைத் தழுவிக்கொண்டான் — அரசன் மக்களை இவ்வாறுதான் அரவணைக்கிறான் என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். இறுதி இரண்டு சுலோகங்கள் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் — அவன் சிலரைத் தழுவிக்கொண்டான், சிலர் அவனை வணங்கினர்; அப்போது அந்த அரசகுமாரன் நண்பர்களையும் உறவினர்களையும் அனைவரையும் தகுதிக்கேற்ப அணுகிப் போற்றினான். இறுதியில் அழுதுகொண்டிருந்த அந்த மகாத்மாக்களின் ஒலி, பூமியையும் வானத்தையும் எதிரொலிக்கச் செய்து, மலைக் குகைகளிலும் திசைகளிலும் இடைவிடாமல் பரவி, மிருதங்க முழக்கம் போலக் கேட்டது. மிருதங்க முழக்க உவமையோடு சர்க்கம் நிறைவடைகிறது — திருவிழாவின் அடையாளமான ஒலியே இங்கே துயரத்தின் ஒலியாகிறது; இந்த எதிர்மாற்ற அமைப்பே சர்க்கத்தின் முதன்மையான அழகு. ‘அகல்மஷம்’ (களங்கமற்றவன்) என்ற அடைமொழி முக்கியமானது — குற்றமற்றவனே வெறுந்தரையில் அமர்ந்திருக்கிறான்; குற்றம் செய்தவளோ மாளிகையில் இருக்கிறாள். ஆகவே மக்களின் சினம் கைகேயியையும் மந்தரையையும் நோக்கித் திரும்பியது. ‘ஸவயஸ்யபாந்தவான் யதார்ஹம் ஆஸாத்ய’ (நண்பர்களையும் உறவினர்களையும் தகுதிக்கேற்ப அணுகி) என்ற சொற்களால் கவிஞர் காட்டுகிறார் — ராமன் கூட்டத்தை ஒட்டுமொத்தமாக விளிக்கவில்லை, ஒவ்வொருவரிடமும் சென்று தகுதிக்கேற்ப மதிக்கிறான்; இதுவே அவன் மக்களால் நேசிக்கப்படுவதற்கு வேர். ‘ஸ்தண்டிலே ஆஸீனம்’ என்ற சொல்லில் ‘ஸ்தண்டிலம்’ என்பது தர்ப்பணம் முதலிய சடங்குகள் செய்யப்படும், சீர்செய்யப்பட்ட வெறுந்தரை; தீட்டுக் காலத்தில் அங்கேயே அமர்வது விதிக்கப்பட்டுள்ளது. ஆகவே மக்கள் காண்பது காட்டுவாசியின் கோலம் மட்டுமன்று, மகனின் தீட்டுக்கால விரதமும் ஆகும்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಮನಿಗೆ ತಂದೆಯ ಸ್ವರ್ಗಗಮನವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದನು; ಈ ಸರ್ಗವು ಆ ಮಾತಿನ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಹೇಳಿದ, ತಂದೆಯ ಮರಣದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಆ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡನು. ಕವಿ ಆ ಮಾತನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದಾನವಶತ್ರುವಾದ ಇಂದ್ರನು ಎಸೆದ ವಜ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನು ಹೇಳಿದ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತೇ ವಾಗ್ವಜ್ರ. ಅನಂತರ ಪರಂತಪನಾದ ರಾಮನು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ, ವನದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಉಪಮೆಗೆ ಇಮ್ಮಡಿ ಅರ್ಥ — ರಾಮನು ಹೂಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಭರತನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಆಹ್ಲಾದಗೊಂಡಿದ್ದನು; ಅವನೇ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟನು, ಏಕೆಂದರೆ ತಂದೆಯ ಮರಣದ ವಾರ್ತೆಯಿಂದ ಛಿನ್ನನಾದನು. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಆ ಭೂಪತಿಯನ್ನು ಕವಿ ದಡವನ್ನು ಗುದ್ದಿ ದಣಿದು ಮಲಗಿರುವ ಆನೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಆನೆಯ ಉಪಮೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದಶರಥಕುಲದ ದುಃಖವನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶನಾದ ಆ ಮಹಾಧನುರ್ಧಾರಿಯನ್ನು ತಮ್ಮಂದಿರು ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಅಳುತ್ತಾ ಸುತ್ತಲೂ ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸಿದರು. ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ದೀನನಾಗಿ ಬಹಳವಾಗಿ ಮಾತನಾಡತೊಡಗಿದನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಮೌನದಿಂದ ಮೂರ್ಛೆಗೆ, ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ವಿಲಾಪಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಭರತನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದು ಈಗ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇಂದ್ರನು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ದಾನವಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ವಜ್ರವನ್ನು ಎಸೆಯುವಂತೆ, ಭರತನ ಮಾತು ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಬಿತ್ತು; ಅಲ್ಲಿ ವಜ್ರವಾದುದು ಹೊರಗಿನ ಶಸ್ತ್ರವಲ್ಲ, ಮಾತೇ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕವಿ ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ವೈದೇಹಿಯನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರು ಮತ್ತು ಸೀತೆ, ಎಲ್ಲರೂ ಅಳುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛಿತನನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ; ಈ ಚಿತ್ರವೇ ಈ ಕಾಂಡದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿದೆ.

ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಭೂಪತಿಯಾದ ತಂದೆ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದರೆಂದು ಕೇಳಿ ಭರತನಿಗೆ ಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಷಯಗಳಿವೆ — ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಶೂನ್ಯತೆ, ತನ್ನ ವೈಫಲ್ಯ, ಭರತನ ಸೌಭಾಗ್ಯ, ಮತ್ತು ಅನುಶಾಸಕನ ಅಭಾವ. ‘ತಂದೆ ವಿಧಿನಿಯಮಿತ ಗತಿಯನ್ನು ಸೇರಿದ ಮೇಲೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ? ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜನಿಲ್ಲದ ಆ ನಗರವನ್ನು ಯಾರು ಪಾಲಿಸುವರು?’ — ಇದು ಮೊದಲನೆಯದು. ಅನಂತರ ಆತ್ಮನಿಂದೆ — ‘ದುರ್ಜಾತನಾದ ನನ್ನಿಂದ ಆ ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ನನ್ನ ಶೋಕದಿಂದ ಮೃತರಾದ ಅವರಿಗೆ ನಾನು ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ’ — ತಂದೆಯ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ತಾನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಮಗನ ಪರಮದುಃಖ. ಅನಂತರ ಅವನು ಭರತನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಹೋ ಭರತ, ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನೀನು ಕೃತಾರ್ಥನು; ನೀನೂ ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ರಾಜರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದಿರಿ.’ ಅನಂತರ ವನವಾಸ ಮುಗಿದ ಮೇಲೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಆ ನಗರ ಪ್ರಧಾನನಿಲ್ಲದ್ದು, ಚಂಚಲವಾದುದು, ನರೇಂದ್ರನಿಂದ ವಂಚಿತವಾದುದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿಯಾದ ಮಾತು — ‘ವನವಾಸ ಮುಗಿಸಿದ ನನ್ನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರು ತಿದ್ದುವರು, ತಂದೆ ಲೋಕಾಂತರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ? ಹಿಂದೆ ನನ್ನ ಸನ್ನಡತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ತಂದೆ ಸಮಾಧಾನದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಕಿವಿಗೆ ಹಿತವಾದ ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಇನ್ನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಕೇಳಲಿ?’ ತಂದೆಯ ಮರಣ ಕೇವಲ ವಿಯೋಗವಲ್ಲ, ಅನುಶಾಸಕನ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯದ ಲೋಪವೂ ಹೌದು ಎಂಬುದು ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿ. ‘ದುರ್ಜಾತೇನ’ ಎಂಬ ಪದ ತೀವ್ರವಾದುದು — ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ದುರ್ಜಾತನೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರ ಜನ್ಮ ತಂದೆಯ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತೋ ಅವನ ಜನ್ಮ ಹೇಗೆ ಸಫಲವಾದೀತು? ‘ನಿವೃತ್ತವನವಾಸೋಽಪಿ’ (ವನವಾಸ ಮುಗಿದ ಮೇಲೂ) ಎಂಬಲ್ಲಿನ ‘ಅಪಿ’ ಶಬ್ದವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವ ಪ್ರಯೋಜನ ಉಳಿದಿಲ್ಲ ಎಂದು.

ಭರತನಿಗೆ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿ, ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾದ ರಾಘವನು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೀತೆ, ನಿನ್ನ ಮಾವ ಮೃತರಾದರು; ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೀನು ತಂದೆಯಿಲ್ಲದವನಾದೆ; ಭೂಪತಿಯ ಸ್ವರ್ಗಗಮನವೆಂಬ ದುಃಖವನ್ನು ಭರತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ನಿವೇದನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಬ್ಬರೂ ಅವನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲೇ ವನದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹಾಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಆ ಕುಮಾರರ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಪಟ್ಟು ಕಣ್ಣೀರು ಉಕ್ಕಿತು. ಅನಂತರ ತಮ್ಮಂದಿರೆಲ್ಲರೂ ದುಃಖಿತನಾದ ಅವನನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ‘ಜಗದೊಡೆಯರಾದ ತಂದೆಗೆ ಉದಕಕ್ರಿಯೆ ನೆರವೇರಲಿ’ ಎಂದರು — ಇದು ಶೋಕದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯದತ್ತ ಸಾಗುವ ಗತಿ. ಮಹಾರಾಜನಾದ ಮಾವನು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ ಆ ಸೀತೆ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಪ್ರಿಯನನ್ನು ನೋಡಲೂ ಆಗದಾದಳು; ಸೊಸೆಯ ಶೋಕವು ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ನೋಟದಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ದುಃಖಿತನಾದ ರಾಮನು ದುಃಖಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ‘ದುಃಖಿತೋ ದುಃಖಿತಮ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವವನೂ ಸ್ವತಃ ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿನ ಸಮಾಧಾನ ಉಪದೇಶವಲ್ಲ, ಸಹವೇದನೆ. ‘ಬಹುಗುಣಂ ಬಾಷ್ಪಮ್’ (ಹಲವು ಪಟ್ಟು ಕಣ್ಣೀರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಹೇಳುವುದೇನೆಂದರೆ — ಹಿಂದೆ ಒಮ್ಮೆ ಉಕ್ಕಿದ ಕಣ್ಣೀರು ಈಗ ಹಲವು ಪಟ್ಟಾಯಿತು; ಶೋಕದ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದಲೇ ಅಳೆಯಲಾಗಿದೆ. ‘ಭೃಶಮ್ ಆಶ್ವಾಸ್ಯ’ (ಬಹಳವಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ) ಎಂಬುದು ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ತಮ್ಮಂದಿರು ಮೊದಲು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದ ನಂತರವೇ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿದರು, ಶೋಕದ ನಡುವೆಯೇ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದೇ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಪ್ರಿಯನನ್ನು ನೋಡಲೂ ಅಸಮರ್ಥಳಾಗಿದ್ದಳು.

ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದುದು, ಕರ್ಮಪ್ರವಣವಾದುದು — ‘ಇಂಗುದೀ ಹಿಂಡಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಾ, ಚೀರವನ್ನೂ ಉತ್ತರೀಯವನ್ನೂ ತಾ; ಮಹಾತ್ಮರಾದ ತಂದೆಯ ಜಲಕ್ರಿಯೆಗಾಗಿ ಹೋಗುವೆನು.’ ವನವಾಸಿಯಾದ ಮಗನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನವೂ ಇಲ್ಲ, ತುಪ್ಪವೂ ಇಲ್ಲ; ತಂದೆಗಾಗಿ ಉಳಿದದ್ದು ಇಂಗುದೀಫಲದ ಹಿಟ್ಟು ಮಾತ್ರ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ ರೇಖೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ನಡೆಯುವ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸೀತೆ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿ, ನೀನು ಇವಳ ಹಿಂದೆ ನಡೆ, ನಾನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವೆನು; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಗಮನ ಅತಿ ದಾರುಣವಾದುದು.’ ಶೋಕಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮವೂ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾಗಿರುವುದು ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವ. ಆಗ ಅವರನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ, ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯಾದ, ಮೃದುವಾದ, ಸಂಯಮಿಯಾದ, ಕಾಂತಿಯುತನಾದ, ರಾಮನಲ್ಲಿ ದೃಢಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಸುಮಂತ್ರನು ಆ ರಾಜಕುಮಾರರೊಡನೆ ರಾಘವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಆಸರೆಯಾಗಿ ಹಿಡಿದು, ಮಂಗಳಕರವಾದ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಗೆ ಇಳಿಸಿದನು. ಸಾರಥಿಯ ಅನೇಕ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವನು ಆಸರೆಯಾದುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ವನಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದವನೇ ಈಗ ಮಗನನ್ನು ತಂದೆಯ ಜಲಕ್ರಿಯೆಗಾಗಿ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಚೀರಮ್ ಉತ್ತರಂ ಚ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ತರ್ಪಣದ ವೇಷವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವಲ್ಕಲವೇ ಅವನ ವಸ್ತ್ರ, ಅದೇ ಉತ್ತರೀಯ. ‘ಗತಿರ್ಹ್ಯೇಷಾ ಸುದಾರುಣಾ’ (ಈ ಗಮನ ಅತಿ ದಾರುಣ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅದರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೂ ಹೆಸರಿಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಅಂತ್ಯಕರ್ಮದ ಯಾತ್ರೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ಅವನನ್ನು ಕೈಹಿಡಿದೇ ನದಿಗೆ ಇಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ತಾನೇ ನಡೆಯಲೂ ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಮರಣದ ನಂತರ ರಾಮನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ವಿಲಾಪ ಮುಗಿಯಿತು, ವಿಧಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು.

ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಅವರು ಕಷ್ಟದಿಂದ, ಉತ್ತಮ ಘಟ್ಟಗಳುಳ್ಳ, ಸದಾ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕಾನನಗಳುಳ್ಳ, ರಮ್ಯವಾದ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ವೇಗವಾದ ಪ್ರವಾಹವುಳ್ಳ, ಕೆಸರಿಲ್ಲದ, ಮಂಗಳಕರವಾದ ತೀರ್ಥವನ್ನು ತಲುಪಿ, ‘ಇದು ನಿಮಗಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಾಜರಿಗೆ ಉದಕವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಭೂಪಾಲನು ನೀರು ತುಂಬಿದ ಬೊಗಸೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಮುಖಮಾಡಿ ಅಳುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜಶಾರ್ದೂಲರೇ, ಇದು ನಿಮಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಅಕ್ಷಯವಾದ ನೀರು; ಇಂದು ಪಿತೃಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನಾನು ಕೊಟ್ಟ ಈ ನೀರು ತಲುಪಲಿ.’ ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖತೆ ತರ್ಪಣವಿಧಿಯ ಅಂಗ, ಅದು ಕಣ್ಣೀರಿನೊಡನೆ ಬೆರೆತಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಆ ತೇಜಸ್ವಿಯು ಮಂದಾಕಿನಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಏರಿ, ತಮ್ಮಂದಿರೊಡನೆ ತಂದೆಗೆ ನಿರ್ವಾಪವನ್ನು (ಪಿಂಡದಾನವನ್ನು) ಮಾಡಿದನು. ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿನ ಮೇಲೆ ಬೋರೆಹಣ್ಣುಗಳೊಡನೆ ಬೆರೆಸಿದ ಇಂಗುದೀ ಹಿಂಡಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಅತಿ ದುಃಖಾರ್ತನಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾರಾಜರೇ, ಪ್ರೀತರಾಗಿ ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ; ನಾವು ಏನನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತೇವೋ ಅದೇ ಇದು. ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾನೋ ಅವನ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅದೇ ಅನ್ನ.’ ಈ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಶಾಸ್ತ್ರವಚನವೂ ಹೌದು, ಸಮಾಧಾನವೂ ಹೌದು — ಮಗನು ಏನನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ತಂದೆಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಎಂದು. ರಾಜಸೂಯ-ಅಶ್ವಮೇಧಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ದಶರಥನ ನಿರ್ವಾಪವು ಕಾಡುಹಣ್ಣಿನ ಹಿಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ನಡೆಯಿತು ಎಂಬ ವೈಷಮ್ಯವನ್ನು ಕವಿ ಮೌನವಾಗಿಯೇ ಇರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ ಉಪಗಮ್ಯ’ (ಕಷ್ಟದಿಂದ ಸಮೀಪಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಹೇಳುವುದೇನೆಂದರೆ — ತೀರ್ಥ ದೂರವಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಶೋಕದಿಂದ ಅವರು ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನೂ ದುಃಖದಿಂದಲೇ ಇಟ್ಟರು. ‘ತತ ಏತದ್ಭವತ್ವಿತಿ’ ಎಂಬುದು ವಿಧಿವಾಕ್ಯ — ‘ರಾಜರೇ, ಈ ಉದಕ ನಿಮಗಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಸಂಕಲ್ಪ. ಪಿಂಡದಲ್ಲಿ ಬೋರೆಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬೆರೆಸಲಾಗಿತ್ತು, ಹಾಸು ದರ್ಭೆಯದು — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಧಿಯಂತೆಯೇ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ದ್ರವ್ಯ ಮಾತ್ರ ಕಾಡಿನದು. ಹೀಗೆ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿವಿಧಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಉದಕದಾನ, ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖ ಸಂಕಲ್ಪ, ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿನ ಮೇಲೆ ಪಿಂಡವನ್ನಿಡುವುದು, ಕೊನೆಗೆ ತಂದೆಗೆ ನಿವೇದನವಾಕ್ಯ.

ನಿರ್ವಾಪದ ನಂತರ ಅವರು ಅದೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನದೀತೀರದಿಂದ ಮರಳಿ ಏರಿದರು; ನರವ್ಯಾಘ್ರನು ರಮ್ಯವಾದ ತಪ್ಪಲುಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತವನ್ನು ಏರಿದನು. ಪರ್ಣಕುಟಿಯ ಬಾಗಿಲನ್ನು ತಲುಪಿ ಆ ಭೂಪತಿಯು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಭರತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು — ಶೋಕದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮಂದಿರ ಸ್ಪರ್ಶವೇ ಮಾತು. ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಅವರು ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಶಬ್ದದಿಂದ, ಘರ್ಜಿಸುವ ಸಿಂಹಗಳದೋ ಎಂಬಂತೆ, ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಪರ್ವತದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಶೋಕವನ್ನೇ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಗೆ ಉದಕಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಬಲರ ತುಮುಲ ಶಬ್ದವನ್ನು ಅರಿತು ಭರತನ ಸೈನಿಕರು ಭಯಗೊಂಡರು. ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು — ‘ಭರತನು ರಾಮನನ್ನು ಖಂಡಿತ ಕೂಡಿದ್ದಾನೆ; ಮೃತರಾದ ತಂದೆಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವ ಅವರದೇ ಈ ಮಹಾಶಬ್ದ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೇನೆಯ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶಬ್ದಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಅದು ಇಡೀ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಂತಹ ರೋದನಧ್ವನಿ ಬೇರೆಲ್ಲೂ ಸಂಭವಿಸದು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಸರ್ಗದ ದೃಷ್ಟಿ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರ ಕುಟೀರದಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಜನರ ಸಮಾಗಮದತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ‘ಕೂಲಘಾತಪರಿಶ್ರಾಂತಮ್’ ಎಂದು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಆನೆಯ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲಿ ಆನೆ ದಣಿದಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಗಳು ಘರ್ಜಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಮಹಾಬಲರು ಅಳುತ್ತಿದ್ದರು’ ಎಂಬ ವಿರೋಧವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮಹಾಬಲರಾದವರೂ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಮಕ್ಕಳು. ಸೈನಿಕರ ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಭಯ, ಎರಡನೆಯದು ಊಹೆ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಶೋಕದ ಶಬ್ದವು ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ನಿಃಶಸ್ತ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಮ್ಯಸಾನುಂ ಮಹೀಧರಮ್’ (ರಮ್ಯ ತಪ್ಪಲುಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತ) ಎಂಬ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ವರ್ಣನೆ ಅಲ್ಲೇ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದೆ, ಎಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಅವರು ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೋ; ಈಗ ಅದೇ ಬೆಟ್ಟ ರೋದನದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಪರ್ಣಕುಟಿಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ರಾಮನು ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ — ಸ್ವಾಗತಕ್ಕಾಗಿರುವ ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲು ಈಗ ಶೋಕದ ಸಂಗಮಸ್ಥಾನವಾಯಿತು.

ಅನಂತರ ಎಲ್ಲರೂ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಆ ಶಬ್ದದತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ, ಏಕಮನಸ್ಕರಾಗಿ, ಇದ್ದಲ್ಲಿಂದಲೇ ಓಡಿಹೋದರು. ಕೆಲವರು ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಕೆಲವರು ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಕೆಲವರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ ರಥಗಳಲ್ಲಿ, ಸುಕುಮಾರರಾದ ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಹೋದರು. ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ಹಿಂದಷ್ಟೇ ಅಗಲಿದ್ದರೂ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಅಗಲಿದ್ದವನೋ ಎಂಬಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಬಯಸಿ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಸಹೋದರರ ಸಮಾಗಮವನ್ನು ಕಾಣಬಯಸಿ ಅವರು ಗೊರಸು-ಚಕ್ರಗಳ ಸದ್ದಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಗೆಬಗೆಯ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೋದರು. ಅನೇಕ ವಾಹನಗಳಿಂದಲೂ ರಥಚಕ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಅಪ್ಪಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಭೂಮಿಯು ಮೋಡಗಳು ಸೇರುವಾಗಿನ ಆಕಾಶದಂತೆ ತುಮುಲ ಶಬ್ದವನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿತು. ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ಬೆದರಿದ, ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಆನೆಗಳು ತಮ್ಮ ಮದಗಂಧದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಸುವಾಸನೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಬೇರೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದವು. ಕಾಡುಹಂದಿಗಳು, ತೋಳಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಕಾಡೆಮ್ಮೆಗಳು, ಸೃಮರಗಳು, ಹುಲಿಗಳು, ಗೋಕರ್ಣಗಳು, ಗವಯಗಳು ಚುಕ್ಕೆಜಿಂಕೆಗಳೊಡನೆ ಬೆದರಿದವು. ಚಕ್ರವಾಕಗಳು, ಹಂಸಗಳು, ಜಲಕುಕ್ಕುಟಗಳು, ಪ್ಲವಗಳು, ಕಾರಂಡವಗಳು, ಗಂಡುಕೋಗಿಲೆಗಳು, ಕ್ರೌಂಚಗಳು ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟು ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹಾರಿದವು. ಹೀಗೆ ಬೆದರಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವೂ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಭೂಮಿಯೂ ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಆಗ ಎರಡೂ ಶೋಭಿಸಿದವು. ಈ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಒಂದು ಕುಲದ ಶೋಕವು ವನದ ಸಮಸ್ತ ಜೀವನವನ್ನೇ ಅಲುಗಾಡಿಸುತ್ತದೆ; ಮನುಷ್ಯರು ಎಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಾರೋ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತವೆ. ‘ಯಥಾಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಧಾವಿತಾಃ’ (ಇದ್ದಲ್ಲಿಂದಲೇ ಓಡಿದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ — ಯಾರೂ ಕ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾರು ಎಲ್ಲಿದ್ದರೋ ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಓಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ಹಿಂದೆ ಅಗಲಿದ್ದರೂ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಅಗಲಿದ್ದವನಂತೆ’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಕವಿ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತಾನೆ — ಕಾಲ ಸ್ವಲ್ಪ, ಆದರೆ ವಿರಹ ದೀರ್ಘವಾದಂತೆ ಅನುಭವವಾಯಿತು. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಅನೇಕ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ‘ರಥಾಂಗಾಹ್ವಯ’ ಎಂದರೆ ಚಕ್ರವಾಕ, ‘ಅತ್ಯೂಹ’ ಎಂದರೆ ಜಲಕುಕ್ಕುಟ, ‘ಪ್ಲವ’ ಎಂದರೆ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಕೊಕ್ಕರೆ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಜನರು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೂ ಯಶಸ್ವಿಯೂ ನಿಷ್ಕಲ್ಮಷನೂ ಆದ ರಾಮನು ಬರಿನೆಲದ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡರು — ಹಿಂದೆ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ಬರಿಯ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಮಂಥರೆಯೊಡನೆ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಜನರು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದವರಾದರು. ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಅತಿ ದುಃಖಿತರಾದ ಆ ಜನರನ್ನು ನೋಡಿ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಅವನು ತಂದೆಯಂತೆ, ತಾಯಿಯಂತೆ ಅವರನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು — ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು — ಅವನು ಕೆಲವರನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು, ಕೆಲವರು ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದರು; ಆಗ ರಾಜಪುತ್ರನು ಸಮವಯಸ್ಕರನ್ನೂ ಬಂಧುಗಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸಮೀಪಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ಶಬ್ದವು ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಮೊಳಗಿಸುತ್ತಾ, ಬೆಟ್ಟಗಳ ಗುಹೆಗಳನ್ನೂ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತಾ, ಮೃದಂಗಘೋಷದಂತೆ ಕೇಳಿಬಂತು. ಮೃದಂಗಘೋಷದ ಉಪಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಯಾವ ಶಬ್ದವು ಉತ್ಸವದ ಲಕ್ಷಣವೋ ಅದೇ ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕದ ಲಕ್ಷಣ; ಈ ವಿಪರ್ಯಯಯೋಜನೆಯೇ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯ. ‘ಅಕಲ್ಮಷಮ್’ (ನಿಷ್ಕಲ್ಮಷ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮಹತ್ವದ್ದು — ನಿರ್ದೋಷಿಯಾದವನೇ ಬರಿನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ; ದೋಷ ಮಾಡಿದವಳಾದರೋ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜನರ ಕೋಪ ಕೈಕೇಯಿಯತ್ತಲೂ ಮಂಥರೆಯತ್ತಲೂ ತಿರುಗಿತು. ‘ಸವಯಸ್ಯಬಾಂಧವಾನ್ ಯಥಾರ್ಹಮ್ ಆಸಾದ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ರಾಮನು ಸಮೂಹವನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಬಳಿಗೂ ಹೋಗಿ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯ ಮೂಲ. ‘ಸ್ಥಂಡಿಲೇ ಆಸೀನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಂಡಿಲ ಎಂದರೆ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ, ಹೊದಿಕೆಯಿಲ್ಲದ ನೆಲ, ಅಲ್ಲಿ ತರ್ಪಣಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅಶೌಚಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲೇ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ವಿಹಿತ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜನರು ಕಾಣುವುದು ಕೇವಲ ವನವಾಸಿಯ ರೂಪವಲ್ಲ, ಮಗನ ಅಶೌಚವ್ರತವೂ ಹೌದು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ രാമനോടു പിതാവിന്റെ സ്വർഗഗമനം അറിയിച്ചു; ആ വാക്കിന്റെ ഫലത്തോടെയാണ് ഈ സർഗം ആരംഭിക്കുന്നത്. പിതാവിന്റെ മരണം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന, ഭരതൻ പറഞ്ഞ ആ കരുണമായ വാക്കു കേട്ട് രാഘവൻ ബോധമറ്റവനായി. കവി ആ വാക്കിനെ യുദ്ധത്തിൽ ദാനവശത്രുവായ ഇന്ദ്രൻ പ്രയോഗിച്ച വജ്രത്തോട് ഉപമിക്കുന്നു — ഭരതൻ പറഞ്ഞ അപ്രിയമായ ആ വാക്ക് ഒരു വാഗ്വജ്രംതന്നെയായിരുന്നു. പിന്നെ ശത്രുതാപനായ രാമൻ കൈകൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, വനത്തിൽ മഴുകൊണ്ടു വെട്ടിവീഴ്ത്തിയ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന മരമെന്നപോലെ, നിലത്തുവീണു. ഉപമയ്ക്ക് ഇരട്ട അർഥമുണ്ട് — രാമൻ പൂത്തുനിന്നിരുന്നു, കാരണം ഭരതനെ കണ്ട് ആഹ്ലാദിച്ചിരുന്നു; അവൻതന്നെ വെട്ടിവീഴ്ത്തപ്പെട്ടു, കാരണം പിതൃമരണവാർത്ത അവനെ മുറിച്ചു. നിലത്തുവീണ ആ ഭൂപതിയെ കവി, കരയിടിച്ചു തളർന്നുറങ്ങുന്ന ആനയെപ്പോലെ കാണുന്നു — ഈ കാണ്ഡത്തിൽ ആനയുടെ ഉപമ വീണ്ടും വീണ്ടും ദശരഥകുലത്തിന്റെ ദുഃഖം വഹിക്കുന്നു. പിന്നെ സഹോദരന്മാർ വൈദേഹിയോടൊപ്പം കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ശോകത്താൽ ക്ഷീണിച്ച ആ മഹാധനുർധരനെ എല്ലാ വശത്തുനിന്നും ജലംകൊണ്ടു നനച്ചു. ജലംകൊണ്ടു നനയ്ക്കപ്പെട്ട അദ്ദേഹം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്, കണ്ണുകളിൽനിന്നു കണ്ണീർ പൊഴിച്ചുകൊണ്ട്, ദീനമായി ഏറെ പറയാൻ തുടങ്ങി. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം മൗനത്തിൽനിന്നു മൂർച്ഛയിലേക്കും മൂർച്ഛയിൽനിന്നു വിലാപത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്നു; ഭരതൻ സൂചിപ്പിച്ചത് ഇപ്പോൾ രാമന്റെ വാക്കുകളിൽ പ്രകടമാകുന്നു. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ഉപമ വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു — ഇന്ദ്രൻ യുദ്ധത്തിൽ ദാനവശത്രുക്കൾക്കെതിരെ വജ്രം പ്രയോഗിക്കുന്നതുപോലെ ഭരതന്റെ വാക്ക് രാമന്റെമേൽ പതിച്ചു; ബാഹ്യമായ ശസ്ത്രമല്ല, വാക്കുതന്നെയാണ് അവിടെ വജ്രം. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ കവി സഹോദരന്മാരെ മാത്രമല്ല, വൈദേഹിയെയും അവിടെ നിർത്തുന്നു — നാലു സഹോദരന്മാരും സീതയും, എല്ലാവരും കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, മൂർച്ഛിച്ചവനെ ജലംകൊണ്ടു നനയ്ക്കുന്നു; ഈ ചിത്രംതന്നെയാണ് ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നത്.

ബോധം വീണ്ടെടുത്ത ധർമാത്മാവായ രാമൻ, ഭൂപതിയായ പിതാവ് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചുവെന്നു കേട്ട്, ഭരതനോടു ധർമയുക്തമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിലാപത്തിൽ നാലു വിഷയങ്ങളുണ്ട് — അയോധ്യയുടെ ശൂന്യത, തന്റെ വൈഫല്യം, ഭരതന്റെ സൗഭാഗ്യം, അനുശാസകന്റെ അഭാവം. ‘പിതാവ് വിധിനിശ്ചിതമായ ഗതി പ്രാപിച്ചിരിക്കെ ഞാൻ അയോധ്യയിൽ എന്തു ചെയ്യും? രാജശ്രേഷ്ഠനില്ലാത്ത ആ പുരിയെ ആരു പാലിക്കും?’ എന്നത് ഒന്നാമത്. പിന്നെ ആത്മനിന്ദ: ‘ദുർജാതനായ എന്നെക്കൊണ്ട് ആ മഹാത്മാവിന് എന്തു പ്രയോജനം? എന്നെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകത്താൽ മരിച്ച അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംസ്കാരം ഞാൻ ചെയ്തില്ല’ — പിതാവിന്റെ അന്ത്യസംസ്കാരം തനിക്കു ചെയ്യാനായില്ല എന്നതുതന്നെയാണ് പുത്രന്റെ പരമദുഃഖം. പിന്നെ അദ്ദേഹം ഭരതനെ പ്രശംസിക്കുന്നു: ‘അഹോ ഭരതാ, പാപമില്ലാത്തവനേ, നീ കൃതാർഥനാണ്; നീയും ശത്രുഘ്നനും എല്ലാ പ്രേതകൃത്യങ്ങളാലും രാജാവിനെ സത്കരിച്ചുവല്ലോ.’ തുടർന്ന് വനവാസം കഴിഞ്ഞാലും അയോധ്യയിലേക്കു പോകുന്നതിൽ ഉത്സാഹമില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു — നായകനില്ലാത്ത, ഏകാഗ്രതയറ്റ, നരേന്ദ്രനില്ലാത്ത നഗരമാണത്. ഒടുവിൽ മർമസ്പർശിയായ വാക്ക്: ‘പിതാവ് പരലോകം പ്രാപിച്ചിരിക്കെ, വനവാസം കഴിഞ്ഞ എന്നെ അയോധ്യയിൽ ആര് അനുശാസിക്കും? മുമ്പ് ഞാൻ സദാചാരിയായി പെരുമാറുന്നതു കണ്ട് സാന്ത്വനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പിതാവു പറഞ്ഞിരുന്ന ചെവിക്കിമ്പമുള്ള ആ വാക്കുകൾ ഇനി എവിടെനിന്നു കേൾക്കും?’ പിതാവിന്റെ മരണം വിയോഗം മാത്രമല്ല, അനുശാസകന്റെയും ആശ്രയത്തിന്റെയും നഷ്ടംകൂടിയാണ് എന്നതാണ് രാമന്റെ കാഴ്ചപ്പാട്. ‘ദുർജാതേന’ എന്ന പദം തീവ്രമാണ് — രാമൻ തന്നെത്തന്നെ ദുർജാതനായിട്ടാണ് കരുതുന്നത്, കാരണം പിതാവിന്റെ ശോകത്തിനു കാരണമായ ജന്മം എങ്ങനെ സഫലമാകും? ‘നിവൃത്തവനവാസോഽപി’ (വനവാസം കഴിഞ്ഞാലും) എന്നതിലെ ‘അപി’ എന്ന വാക്കും അർഥവത്താണ് — പതിനാലു വർഷത്തിന്റെ അവസാനത്തിലും അവിടെ പോകാൻ ഒരു പ്രയോജനവും ബാക്കിയില്ല എന്ന്.

ഭരതനോട് അങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് ശോകസന്തപ്തനായ രാഘവൻ, പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ള ഭാര്യ സീതയുടെ അടുത്തുചെന്നു പറഞ്ഞു: ‘സീതേ, നിന്റെ ഭർതൃപിതാവ് മരിച്ചു; ലക്ഷ്മണാ, നീ പിതാവില്ലാത്തവനായി; ഭൂപതിയുടെ സ്വർഗഗമനം എന്ന ദുഃഖവാർത്തയാണ് ഭരതൻ പറയുന്നത്.’ ഒരൊറ്റ ശ്ലോകംകൊണ്ട് രണ്ടുപേരെയും അറിയിക്കുന്നു, കാരണം രണ്ടുപേരും അദ്ദേഹത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് വനത്തിൽ കഴിയുന്നത്. കാകുത്സ്ഥൻ അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ യശസ്വികളായ ആ കുമാരന്മാരുടെ കണ്ണുകളിൽ ഏറെ മടങ്ങു കണ്ണീർ നിറഞ്ഞു. പിന്നെ സഹോദരന്മാരെല്ലാം ദുഃഖിതനായ അദ്ദേഹത്തെ ഏറെ ആശ്വസിപ്പിച്ചിട്ട് ‘ഭൂപതിയായ പിതാവിനു ജലതർപ്പണം ചെയ്യണം’ എന്നു പറഞ്ഞു — ശോകത്തിൽനിന്നു കർത്തവ്യത്തിലേക്കുള്ള നീക്കമാണിത്. മഹാരാജാവായ ഭർതൃപിതാവ് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചുവെന്നു കേട്ട ആ സീതയ്ക്ക് കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളാൽ പ്രിയനെ കാണാൻപോലും കഴിഞ്ഞില്ല; മരുമകളുടെ ശോകം ദൃഷ്ടിയിലൂടെ മാത്രം പ്രകടമായി, വാക്കിലൂടെയല്ല. കരയുന്ന ജനകപുത്രിയെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചിട്ട് ദുഃഖിതനായ രാമൻ ദുഃഖിതനായ ലക്ഷ്മണനോടു സംസാരിച്ചു. ഇവിടെ ‘ദുഃഖിതോ ദുഃഖിതം’ (ദുഃഖിതൻ ദുഃഖിതനോട്) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ കവി കാണിക്കുന്നു — സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നവനും അതേ അവസ്ഥയിലായിരുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവിടെ സാന്ത്വനം ഉപദേശമല്ല, സഹവേദനയാണ്. ‘ബഹുഗുണം ബാഷ്പം’ (ഏറെ മടങ്ങു കണ്ണീർ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി പറയുന്നു — മുമ്പ് ഒരിക്കൽ ഉണ്ടായ കണ്ണീർ ഇപ്പോൾ പലമടങ്ങായിരിക്കുന്നു; ശോകത്തിന്റെ വളർച്ച എണ്ണംകൊണ്ടുതന്നെ അളക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഭൃശം ആശ്വാസ്യ’ (ഏറെ ആശ്വസിപ്പിച്ചിട്ട്) എന്നത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, സഹോദരന്മാർ ആദ്യം സമാശ്വസിപ്പിച്ചിട്ടാണ് കർത്തവ്യം ഓർമിപ്പിച്ചത്, ശോകത്തിനു നടുവിൽത്തന്നെ വിധി പറയുകയല്ല ചെയ്തത് എന്നാണ്. സീതയെക്കുറിച്ച് കവി ഒരൊറ്റ ലക്ഷണമേ പറയുന്നുള്ളൂ — പ്രിയനെ കാണാൻപോലും അവൾക്കു കഴിഞ്ഞില്ല.

രാമന്റെ ആജ്ഞ സംക്ഷിപ്തവും കർമോന്മുഖവുമാണ്: ‘ഇംഗുദീപിണ്ണാക്ക് കൊണ്ടുവരൂ, ചീരവും ഉത്തരീയവും കൊണ്ടുവരൂ; മഹാത്മാവായ പിതാവിന്റെ ജലക്രിയയ്ക്കായി ഞാൻ പോകും.’ വനവാസിയായ പുത്രന്റെ കൈയിൽ സ്വർണമില്ല, നെയ്യില്ല; ഇംഗുദീഫലം പൊടിച്ചത് മാത്രമാണ് പിതാവിനുവേണ്ടി ശേഷിച്ചിരിക്കുന്നത് — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും കരുണമായ രേഖ. പിന്നെ അദ്ദേഹം പോകേണ്ട ക്രമവും നിർദേശിക്കുന്നു: ‘സീത മുന്നിൽ പോകട്ടെ, നീ അവളുടെ തൊട്ടുപിന്നാലെ പോകൂ, ഞാൻ പിന്നിൽ വരാം; ഇത് അതിദാരുണമായ യാത്രയാണല്ലോ.’ ശോകയാത്രയുടെ ക്രമംപോലും നിയമബദ്ധമാണ് എന്നതാണ് രാമന്റെ സ്വഭാവം. അപ്പോൾ അവരുടെ നിത്യാനുചരനും ആത്മജ്ഞാനിയും മഹാബുദ്ധിമാനും മൃദുവും ദാന്തനും കാന്തനും രാമനിൽ ദൃഢഭക്തിയുള്ളവനുമായ സുമന്ത്രൻ ആ രാജപുത്രന്മാരോടൊപ്പം രാഘവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, താങ്ങിപ്പിടിച്ച്, മംഗളകരമായ മന്ദാകിനീനദിയിലേക്ക് ഇറക്കി. സാരഥിയുടെ അനേകം വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ കവി അദ്ദേഹത്തിന്റെ യോഗ്യത മാത്രമല്ല, ആശ്രയത്വവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമനെ വനത്തിലേക്കു നയിച്ചവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ പുത്രനെ പിതാവിന്റെ ജലക്രിയയ്ക്കായി നയിക്കുന്നു. ‘ചീരം ഉത്തരം ച’ (ചീരവും ഉത്തരീയവും) എന്ന പദങ്ങളാൽ തർപ്പണത്തിന്റെ വേഷവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വല്കലംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വസ്ത്രം, അതുതന്നെ ഉത്തരീയവും. ‘ഗതിർഹ്യേഷാ സുദാരുണാ’ (ഇത് അതിദാരുണമായ യാത്രയാണല്ലോ) എന്ന വാക്കിൽ രാമൻ യാത്രയുടെ ക്രമം വ്യവസ്ഥപ്പെടുത്തുക മാത്രമല്ല, അതിന്റെ സ്വരൂപത്തിനു പേരിടുകയും ചെയ്യുന്നു — ഇതു തീർഥയാത്രയല്ല, പിതാവിന്റെ അന്ത്യകർമത്തിനുള്ള യാത്രയാണ്. രാമനു സ്വയം നടക്കാൻപോലും കഴിയാതിരുന്നതിനാൽ സുമന്ത്രൻ അദ്ദേഹത്തെ കൈപിടിച്ചുതന്നെയാണ് നദിയിലേക്ക് ഇറക്കുന്നത്. ഈ ഭാഗത്തിൽ പിതാവിന്റെ മരണത്തിനുശേഷം ആദ്യമായി രാമൻ കർമനിരതനായി കാണപ്പെടുന്നു; വിലാപം അവസാനിച്ചു, വിധി ആരംഭിച്ചു.

യശസ്വികളായ അവർ ഏറെ പ്രയാസപ്പെട്ട്, നല്ല കടവുകളുള്ളതും എപ്പോഴും പൂത്തുനിൽക്കുന്ന കാടുകളുള്ളതുമായ രമ്യമായ മന്ദാകിനീനദിയിലെത്തി, വേഗമേറിയ ഒഴുക്കുള്ളതും ചെളിയില്ലാത്തതുമായ മംഗളകരമായ ഒരു കടവിലിറങ്ങി, ‘ഇതു നിനക്കായിരിക്കട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് രാജാവിനു ജലം തർപ്പണം ചെയ്തു. പിന്നെ ഭൂപാലനായ രാമൻ ജലം നിറഞ്ഞ അഞ്ജലി ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, തെക്കുദിക്കിലേക്കു തിരിഞ്ഞ്, കരഞ്ഞുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘രാജശാർദൂലാ, നിർമലവും അക്ഷയവുമായ ഈ ജലം അങ്ങേയ്ക്കുള്ളതാണ്; ഇന്നു പിതൃലോകം പ്രാപിച്ച അങ്ങയുടെ അടുത്ത് ഞാൻ നൽകുന്ന ഇത് എത്തിച്ചേരട്ടെ.’ തെക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നത് തർപ്പണവിധിയുടെ അംഗമാണ്, അതു കണ്ണീരുമായി കലർന്നിരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആ തേജസ്വി മന്ദാകിനീതീരത്തേക്കു കയറിവന്ന് സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം പിതാവിനു നിർവാപം ചെയ്തു. ദർഭവിരിപ്പിൽ ഇലന്തപ്പഴങ്ങൾ കലർത്തിയ ഇംഗുദീപിണ്ണാക്ക് വച്ച്, അതിദുഃഖാർത്തനായി കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘മഹാരാജാ, പ്രീതനായി ഇതു ഭക്ഷിച്ചാലും; ഞങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്നതുതന്നെയാണിത്. മനുഷ്യൻ എന്തു ഭക്ഷിക്കുന്നുവോ, അതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ദേവതകളുടെയും ആഹാരം.’ ഈ അവസാനവാക്ക് ശാസ്ത്രവചനവുമാണ്, സമാധാനവുമാണ് — പുത്രൻ ഭക്ഷിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് പിതാവിനു യോഗ്യം. രാജസൂയവും അശ്വമേധവും അനുഷ്ഠിച്ച ദശരഥന്റെ നിർവാപം കാട്ടുപഴത്തിന്റെ പിണ്ണാക്കുകൊണ്ടുമാത്രമായി എന്ന വൈരുധ്യം കവി നിശ്ശബ്ദമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘കൃച്ഛ്രാത് ഉപഗമ്യ’ (ഏറെ പ്രയാസപ്പെട്ട് എത്തി) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി പറയുന്നു — കടവ് ദൂരെയായിരുന്നില്ല, എന്നാൽ ശോകത്താൽ അവർ ഓരോ ചുവടും ദുഃഖത്തോടെയാണ് വച്ചത്. ‘തത ഏതദ്ഭവത്വിതി’ എന്ന വാക്ക് വിധിവാക്യമാണ് — ‘രാജാവേ, ഈ ജലം അങ്ങേയ്ക്കായിരിക്കട്ടെ’ എന്ന സങ്കല്പം. പിണ്ഡത്തിൽ ഇലന്തപ്പഴങ്ങൾ കലർത്തിയിരുന്നു, വിരിപ്പ് ദർഭകൊണ്ടുള്ളതായിരുന്നു — എല്ലാം യഥാവിധിതന്നെ ചെയ്തു, ദ്രവ്യം മാത്രം കാട്ടിലേതായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ ഭാഗത്തിൽ അന്ത്യേഷ്ടിവിധി മുഴുവൻ സംക്ഷേപത്തിൽ കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ജലദാനം, തെക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞുള്ള സങ്കല്പം, ദർഭവിരിപ്പിൽ പിണ്ഡം വയ്ക്കൽ, ഒടുവിൽ പിതാവിനുള്ള നിവേദനവാക്യം.

നിർവാപത്തിനുശേഷം അവർ അതേ വഴിയിലൂടെ നദീതീരത്തുനിന്നു കയറി; നരവ്യാഘ്രനായ രാമൻ രമ്യമായ ചെരിവുകളുള്ള പർവതത്തിലേക്കു കയറി. പർണകുടീരത്തിന്റെ വാതിൽക്കലെത്തിയ ഭൂപതി ഭരതനെയും ലക്ഷ്മണനെയും ഇരുകൈകളാലും ചേർത്തുപിടിച്ചു — ശോകത്തിന്റെ നിമിഷത്തിൽ സഹോദരന്മാരുടെ സ്പർശംതന്നെയാണ് വാക്ക്. വൈദേഹിയോടൊപ്പം കരയുന്ന അവരുടെ ശബ്ദത്താൽ, ഗർജിക്കുന്ന സിംഹങ്ങളുടേതെന്നപോലെ, പർവതത്തിൽ പ്രതിധ്വനി ഉയർന്നു. പർവതത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനി ശോകത്തെത്തന്നെ വിസ്തരിക്കുന്നുവെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിതാവിനു ജലതർപ്പണം ചെയ്തു കരയുന്ന ആ മഹാബലരുടെ തുമുലമായ ശബ്ദം കേട്ട് ഭരതന്റെ സൈനികർ ഭയന്നു. അവർ പരസ്പരം പറഞ്ഞു: ‘ഭരതൻ തീർച്ചയായും രാമനെ കണ്ടുമുട്ടിയിരിക്കുന്നു; മരിച്ച പിതാവിനെക്കുറിച്ചു ദുഃഖിക്കുന്ന അവരുടേതാണ് ഈ മഹാശബ്ദം.’ ഇവിടെ കവി സേനയുടെ ബുദ്ധി കാണിക്കുന്നു — ശബ്ദംകൊണ്ടുമാത്രം അതു വൃത്താന്തം മുഴുവൻ ഊഹിക്കുന്നു, കാരണം അത്തരമൊരു കരച്ചിൽ മറ്റൊരിടത്തും സംഭവിക്കുകയില്ല. ഇവിടെനിന്ന് സർഗത്തിന്റെ ദൃഷ്ടി നാലു സഹോദരന്മാരുടെ കുടീരത്തിൽനിന്ന് ആയിരക്കണക്കിനു ജനങ്ങളുടെ സമാഗമത്തിലേക്കു തിരിയുന്നു. ‘കൂലഘാതപരിശ്രാന്തം’ (കരയിടിച്ചു തളർന്ന) എന്ന് മുമ്പു പറഞ്ഞ ആനയുടെ ഉപമയെ ഇവിടെ പ്രതിധ്വനി പിന്തുടരുന്നു — ആന തളർന്നിടത്ത് സിംഹങ്ങൾ ഗർജിക്കുന്നു. ‘മഹാബലാനാം രുദതാം’ (കരയുന്ന മഹാബലർ) എന്ന വൈരുധ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മഹാബലരായവരും ഇവിടെ കരയുന്ന പുത്രന്മാർ മാത്രമാണ്. സൈനികരുടെ ആദ്യപ്രതികരണം ഭയമാണ്, രണ്ടാമത്തേത് അനുമാനം; ഇതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നത് ശോകത്തിന്റെ ശബ്ദം സൈന്യത്തെപ്പോലും നിരായുധമാക്കുന്നു എന്നാണ്. ‘രമ്യസാനും മഹീധരം’ (രമ്യമായ ചെരിവുകളുള്ള പർവതം) എന്ന ചിത്രകൂടവർണന അവർ മുമ്പു സുഖമായി വസിച്ചിരുന്ന അതേ സ്ഥലത്തുതന്നെ വീണ്ടും വരുന്നു; ഇപ്പോൾ അതേ പർവതം കരച്ചിലിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പർണകുടീരത്തിന്റെ വാതിൽക്കൽ ഇരുസഹോദരന്മാരെയും കൈകളാൽ പിടിച്ച് രാമൻ നിന്നു — സ്വാഗതത്തിനുള്ളതായ വീടിന്റെ വാതിൽ ഇപ്പോൾ ശോകത്തിന്റെ സംഗമസ്ഥാനമായി.

പിന്നെ എല്ലാവരും വാഹനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ആ ശബ്ദത്തിനു നേരെ, ഏകമനസ്സോടെ, നിന്നിടത്തുനിന്നുതന്നെ ഓടിച്ചെന്നു. ചിലർ കുതിരകളിൽ, ചിലർ ആനകളിൽ, ചിലർ നന്നായി അലങ്കരിച്ച രഥങ്ങളിൽ, സുകുമാരരായ മറ്റുചിലർ കാൽനടയായിത്തന്നെ പോയി. അല്പകാലം മുമ്പുമാത്രം പോയ രാമനെ, ഏറെക്കാലം മുമ്പു പോയവനെയെന്നപോലെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, ജനമെല്ലാം പെട്ടെന്ന് ആശ്രമത്തിലേക്കു പോയി. സഹോദരന്മാരുടെ സമാഗമം കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അവർ കുളമ്പുകളുടെയും ചക്രങ്ങളുടെയും ശബ്ദം നിറഞ്ഞ വിവിധതരം വാഹനങ്ങളിൽ ത്വരിതരായി പോയി. അനേകം വാഹനങ്ങളാലും രഥചക്രങ്ങളാലും ഉലയ്ക്കപ്പെട്ട ആ ഭൂമി, മേഘങ്ങൾ കൂട്ടിമുട്ടുമ്പോൾ ആകാശമെന്നപോലെ, തുമുലമായ ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിച്ചു. ആ ശബ്ദത്താൽ ഭയന്ന ആനകൾ, പിടിയാനകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ഗന്ധംകൊണ്ടു ദിക്കുകളെ സുഗന്ധമാക്കിക്കൊണ്ട് മറ്റൊരു വനത്തിലേക്കു പോയി. പന്നികളും ചെന്നായ്ക്കളും സിംഹങ്ങളും പോത്തുകളും സൃമരങ്ങളും പുലികളും ഗോകർണങ്ങളും ഗവയങ്ങളും പുള്ളിമാനുകളോടൊപ്പം ഭയന്നോടി. ചക്രവാകങ്ങളും അരയന്നങ്ങളും നീർക്കോഴികളും പ്ലവങ്ങളും കാരണ്ഡവങ്ങളും ആൺകുയിലുകളും ക്രൗഞ്ചങ്ങളും ബോധമറ്റ് ദിക്കുകളിലേക്കു പറന്നു. ഇങ്ങനെ ഭയന്ന പക്ഷികളാൽ ആകാശവും മനുഷ്യരാൽ ഭൂമിയും നിറഞ്ഞു — രണ്ടും അപ്പോൾ ശോഭിച്ചു. ഈ നീണ്ട വർണന സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ഒരു കുലത്തിന്റെ ശോകം വനത്തിലെ ജീവിതം മുഴുവൻ ഇളക്കിമറിക്കുന്നു; മനുഷ്യർ ഒത്തുചേരുന്നിടത്തുനിന്ന് മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ഓടിയകലുന്നു. ‘യഥാസ്ഥാനം പ്രധാവിതാഃ’ (നിന്നിടത്തുനിന്നുതന്നെ ഓടിച്ചെന്നു) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ആരും ക്രമം കാത്തുനിൽക്കുന്നില്ല, ഓരോരുത്തരും എവിടെയായിരുന്നോ അവിടെനിന്നുതന്നെ ഓടുന്നു. ‘അൽപകാലം മുമ്പു പോയവനെ ഏറെക്കാലം മുമ്പു പോയവനെയെന്നപോലെ’ എന്ന വിരോധാലങ്കാരത്തിലൂടെ കവി പ്രജകളുടെ സ്നേഹം അളക്കുന്നു — കാലം കുറവാണ്, എന്നാൽ വിരഹം ദീർഘമെന്നപോലെ അനുഭവപ്പെട്ടു. പക്ഷികളുടെ പേരുകളും അനേകം എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ‘രഥാംഗാഹ്വയം’ ചക്രവാകം, ‘അത്യൂഹം’ നീർക്കോഴി, ‘പ്ലവം’ ഒരുതരം കൊക്ക് എന്നിങ്ങനെ ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

പിന്നെ ജനങ്ങൾ പെട്ടെന്നു സമീപിച്ച്, യശസ്വിയും കളങ്കമില്ലാത്തവനുമായ ആ പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാമനെ വേദിത്തറയിൽ ഇരിക്കുന്നതായി കണ്ടു — മുമ്പ് അഭിഷേകത്തിനു യോഗ്യനായിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ വെറും നിലത്തിരിക്കുന്നു. അതു കണ്ട് മന്ഥരയോടൊപ്പം കൈകേയിയെ നിന്ദിച്ചുകൊണ്ട് ജനം രാമന്റെ അടുത്തുചെന്ന് കണ്ണീർനിറഞ്ഞ മുഖങ്ങളോടെ നിന്നു. കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളുള്ള, അതിദുഃഖിതരായ ആ ജനങ്ങളെ കണ്ട് ധർമജ്ഞനായ അദ്ദേഹം അവരെ പിതാവിനെപ്പോലെയും അമ്മയെപ്പോലെയും ആലിംഗനം ചെയ്തു — രാജാവ് പ്രജകളെ ഇങ്ങനെയാണ് സ്വീകരിക്കുന്നതെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ — അദ്ദേഹം ചിലരെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, ചിലർ അദ്ദേഹത്തെ നമസ്കരിച്ചു; രാജപുത്രൻ അപ്പോൾ സമപ്രായക്കാരും ബന്ധുക്കളുമായ എല്ലാവരെയും യഥായോഗ്യം സമീപിച്ച് സത്കരിച്ചു. ഒടുവിൽ കരയുന്ന ആ മഹാത്മാക്കളുടെ ശബ്ദം ഭൂമിയെയും ആകാശത്തെയും മുഴക്കിക്കൊണ്ട്, പർവതഗുഹകളിലും ദിക്കുകളിലും ഇടതടവില്ലാതെ വ്യാപിച്ചുകൊണ്ട്, മൃദംഗഘോഷംപോലെ കേൾക്കപ്പെട്ടു. മൃദംഗഘോഷത്തിന്റെ ഉപമയോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു — ഉത്സവത്തിന്റെ ലക്ഷണമായ ശബ്ദംതന്നെ ഇവിടെ ശോകത്തിന്റേതാകുന്നു; ഈ വിപര്യയയോജനയാണ് സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യസൗന്ദര്യം. ‘അകല്മഷം’ (കളങ്കമില്ലാത്തവൻ) എന്ന വിശേഷണം പ്രധാനമാണ് — നിർദോഷനായവൻ വേദിത്തറയിൽ ഇരിക്കുന്നു; ദോഷം ചെയ്തവളോ കൊട്ടാരത്തിൽ കഴിയുന്നു. അതുകൊണ്ട് ജനങ്ങളുടെ കോപം കൈകേയിക്കും മന്ഥരയ്ക്കും നേരെ തിരിയുന്നു. ‘സവയസ്യബാന്ധവാൻ യഥാർഹം ആസാദ്യ’ (സമപ്രായക്കാരെയും ബന്ധുക്കളെയും യഥായോഗ്യം സമീപിച്ച്) എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — രാമൻ കൂട്ടത്തെ ഒന്നിച്ചു സംബോധന ചെയ്യുകയല്ല, ഓരോരുത്തരുടെയും അടുത്തുചെന്ന് യഥായോഗ്യം സത്കരിക്കുകയാണ്; ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജനപ്രിയതയുടെ മൂലം. ‘സ്ഥണ്ഡിലേ ആസീനം’ എന്ന പദത്തിലെ സ്ഥണ്ഡിലം എന്നാൽ തർപ്പണാദികർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന, സംസ്കരിച്ച, മറയില്ലാത്ത നിലം; അശൗചകാലത്ത് അവിടെത്തന്നെ ഇരിക്കണമെന്നാണ് വിധി. അതുകൊണ്ട് ജനം കാണുന്നത് വനവാസിയുടെ രൂപം മാത്രമല്ല, പുത്രന്റെ അശൗചവ്രതംകൂടിയാണ്.

In the previous sarga Bharata had told Rāma that their father had gone to heaven, and this sarga begins with what those words did. Hearing Bharata's piteous speech, with their father's death bound up in it, Rāma lost consciousness. The poet likens that speech to the thunderbolt that Indra, enemy of the demons, hurls in battle: no outward weapon, but Bharata's harsh words were the thunderbolt here. When he had heard it, Rāma, scorcher of foes, flung up his arms and fell to the ground like a tree in full flower felled in the forest by an axe. The image works twice over: Rāma was in flower, gladdened by the sight of Bharata, and he was cut down, severed by the news of his father's death. Lying on the earth, the lord of the earth looked like a sleeping elephant worn out from battering a riverbank; in this kāṇḍa the image of the elephant again and again carries the grief of Daśaratha's house. His brothers, weeping, and Vaidehī with them, sprinkled water on the great archer, wasted all over by grief — the four brothers and Sītā, all in tears, reviving him with water, a picture at the very centre of this kāṇḍa. When he came to himself, tears pouring from his eyes, Kākutstha began to lament at length and piteously. So the first part of the sarga moves from silence to swoon and from swoon to lament, and what Bharata had announced now finds voice in Rāma's words.

Having come to himself and heard that his father, lord of the earth, had gone to heaven, righteous Rāma spoke to Bharata words in keeping with the law. His lament has four themes: the emptiness of Ayodhyā, his own uselessness, Bharata's good fortune, and the loss of the one who guided him. "Now that our father has gone the way appointed for him, what shall I do in Ayodhyā? Who will protect that city, bereft of the best of kings?" Then he reproached himself: "What use am I, born to no purpose, to that great soul? He died of grief for me, and I did not even perform his last rites." The deepest grief for a son is not to have given his father his final rites, and "born to no purpose" is harsh: how can a birth be worthwhile if it caused a father's grief? Then he praised Bharata: "Ah, Bharata, blameless one, you have fulfilled your purpose, for you and Śatrughna honoured the king with all the rites owed to the dead." And he said he would have no heart to go to Ayodhyā even when his exile was over, for the city was leaderless and distracted without its king; even after fourteen years, there would be no reason left to go. Last came words that pierce the heart: "When my exile is done and I am in Ayodhyā, who will guide me now that our father has gone to the other world? In the old days, seeing me behave well, he would speak comforting words to me; where shall I hear such words, so sweet to the ear, now?" To Rāma his father's death was not only a parting but the loss of his guide and his support.

Having spoken so to Bharata, Rāma, burning with grief, went to his wife, whose face was like the full moon, and said: "Sītā, your father-in-law is dead. Lakṣmaṇa, you are fatherless. Bharata brings the bitter news that the lord of the earth has gone to heaven." He told both of them in one verse, for both lived in the forest under his care. As he said this, the tears in the eyes of those illustrious princes welled up many times over; the growth of grief is measured by the very number. Then the brothers comforted him again and again and said, "Let the water-offering now be made for our father, sustainer of the earth" — a turn from grief to duty, made only after they had first consoled him. When Sītā heard that her father-in-law, the great king, had gone to heaven, her eyes brimmed with tears and she could not look at her beloved; the poet gives her grief a single mark, shown by her eyes and not in words. Having consoled Janaka's weeping daughter, Rāma, himself in pain, spoke to Lakṣmaṇa, who was in pain as well. The comforter was suffering just as much, so his comfort was not instruction but shared feeling.

Rāma's instructions were brief and practical: "Bring the iṅgudī paste, and fetch a bark garment and an upper cloth; I shall go to make the water-offering for our great-souled father." A son living in the forest had no gold and no ghee in his hands; all that was left to offer his father was the crushed fruit of the iṅgudī — the most moving touch in the sarga. Even the offering-dress is bark: bark his garment, bark his upper cloth. Then he set the order of going: "Let Sītā walk in front, you walk beside her, and I shall come last; this is a very harsh road to travel." Even a procession of mourning kept its proper order, as was Rāma's way, and in naming the road "harsh" he says what this journey is: not a pilgrimage but the way to a father's last rites. Then Sumantra, their constant attendant — self-aware, wise, gentle, self-controlled, gracious and firm in devotion to Rāma — together with the princes comforted Rāghava, took him by the hand and led him down to the auspicious Mandākinī. The poet's many epithets for the charioteer point not only to his worth but to his being a support: the man who drove the father's son to the forest now leads that son to make his father's water-offering, holding his hand because Rāma could hardly walk. Here, for the first time since hearing of his father's death, Rāma acts: the lament is over and the rite begins.

With difficulty those illustrious men reached the lovely Mandākinī with its fine landing-places and ever-flowering woods; the ford was not far, but grief made every step hard. Coming to a clean, auspicious ford in the swift, unmuddied current, they poured out water for the king with the words, "Let this be yours." Then the guardian of the earth took up a handful of water and, facing south, said weeping: "Here, tiger among kings, is pure, imperishable water; may this that I give reach you today in the world of the fathers." Facing south is part of the rite for the dead, and here it was mixed with tears. Then Rāma climbed back up the bank and with his brothers made the funeral offering for his father. Laying a cake of iṅgudī mixed with jujube on a spread of darbha grass, he said in bitter distress, weeping: "Eat this, great king, and be pleased; it is what we ourselves live on. Whatever a man eats, that his gods eat too." These last words are both a scriptural rule and a consolation: what the son eats is fit for the father. The poet silently lets the contrast stand: Daśaratha, who performed the royal consecration and the horse sacrifice, received his funeral offering in crushed forest fruit. Yet everything was done as the rite requires — the jujube mixed in the cake, the bed of darbha grass; only the materials were of the forest. So the whole funeral rite is shown in brief: the water-offering, the vow made facing south, the cake laid on darbha grass, and the words spoken to the father.

After the offering they climbed back from the river by the same path, and the tiger among men went up the mountain with its lovely slopes — the same Citrakūṭa where they had lived so happily, now filled with the echo of weeping. Reaching the door of the leaf hut, the lord of the earth took hold of Bharata and Lakṣmaṇa with both his hands; in that moment of grief a brother's touch was speech enough, and the door that is meant for welcome became a meeting-place of sorrow. The sound of the brothers and Vaidehī weeping echoed on the mountain like lions roaring; where earlier the elephant lay exhausted, now lions roar, and the mountain's echo spreads the grief. Hearing the uproar of those mighty men weeping as they made the offering for their father, Bharata's soldiers were alarmed, and they said to one another: "Bharata has surely met Rāma; this great sound is theirs, mourning their dead father." The poet shows the army's shrewdness: from the sound alone they guessed everything, for such weeping could come from no one else. Mighty men though the brothers were, here they were only weeping sons, and the soldiers' first response was fear, their second understanding; the sound of grief disarms even an army. From here the sarga's gaze shifts from the four brothers at the hut to the gathering of thousands.

Leaving their mounts, all of them turned towards that sound and ran with one mind, each from wherever he stood. Some went on horses, some on elephants, some on richly adorned chariots, and others, delicate as they were, on foot. Rāma had been away only a short time, yet everyone longed to see him as though he had been gone for years, and they made straight for the hermitage — the time was short, but the separation felt long, which is the measure of the people's love. Eager to see the brothers' reunion, they hurried in vehicles of every kind, a press of hooves and wheel-rims. Struck by so many vehicles and chariot wheels, the earth gave out a thunderous roar like the sky when clouds collide. Terrified by it, the bull elephants with their cows around them went off to another forest, filling the quarters with their scent. Boars, wolves, lions, buffaloes, sṛmara deer, tigers, gokarṇas and gavayas took fright, and the spotted deer with them. Cakravākas, geese, waterfowl, herons, kāraṇḍavas, male cuckoos and curlews lost their wits and fled in every direction. So the sky was covered with frightened birds and the ground with men, and both shone. This long description shows that one family's grief stirs the whole life of the forest: where men gather, beasts and birds flee.

Then the people, arriving all at once, saw that illustrious and spotless tiger among men seated on the bare consecrated ground — he who had been fit for consecration now sat on the plain earth. That ground is the cleared, open space where offerings to the dead are made, and sitting there is prescribed during the period of mourning; so what the people saw was not only a forest-dweller but a son keeping the observances of mourning. "Spotless" matters: the blameless one sat on bare ground while the one who had done the wrong sat in a palace, so the people's anger turned on Kaikeyī and Mantharā. Reproaching them both, they came up to Rāma with faces streaming with tears. Seeing those men so distressed, their eyes full of tears, Rāma, who knew what was right, embraced them as a father would and as a mother would — this, the poet shows, is how a king receives his people. In the two closing verses, in a longer metre, he embraced some, and some saluted him; and the prince went up to them all, friends and kinsmen alike, and honoured each as was due. He did not address the crowd as a mass but went to each person in turn, and that was the root of his hold on the people's love. At last the sound of those great-souled men weeping, making earth and sky resound, filling the mountain caves and all the quarters without pause, was heard like the beating of drums. The sarga ends with that image: the sound of drums, which belongs to festivals, here belongs to grief, and this reversal is the sarga's chief beauty.