शततमे सर्गे रामः भरतं राजनीतिविषयकान् बहून् कच्चित्प्रश्नान् अपृच्छत्। अस्मिन् सर्गे भरतः तेषां प्रत्युत्तरं ददाति, किन्तु तत् प्रत्युत्तरं न राजनीतेः, अपितु वेदनायाः। ‘धर्माद्विहीनस्य मम राजधर्मः किं करिष्यति’ इति सः वदति — यत् राज्यं मम नास्ति, तस्य नीतिः मह्यं किम् उपकरोति। ततः सः शाश्वतं कुलधर्मं स्मारयति — ज्येष्ठे पुत्रे स्थिते कनीयान् नृपः न भवति इति। अतः ‘मया सार्धं समृद्धाम् अयोध्यां गच्छ, अस्य कुलस्य भवाय आत्मानम् अभिषेचय’ इति प्रार्थयते। चतुर्थे श्लोके सः राज्ञः स्वरूपं व्याचष्टे — लोकाः राजानं मानुषम् एव प्राहुः, किन्तु मम मते सः देवत्वे सम्मतः, यतः तस्य धर्मार्थसहितं वृत्तम् अमानुषम् इति कथ्यते। एतेन भरतः पितुः महत्त्वं स्थापयति, यतः अनन्तरं तस्य एव मरणं वक्तव्यम् अस्ति।

पञ्चमे श्लोके भरतः तं वृत्तान्तं पुनः वदति यं पूर्वसर्गे अपि उक्तवान् — ‘मयि केकयस्थे, त्वयि च अरण्यम् आश्रिते, धीमान् यायजूकः सतां मतः राजा स्वर्गं गतः’ इति। एकेन एव श्लोकेन पितुः मरणं निवेदितम्, तत्र च त्रयाणाम् अपि विप्रयोगः सूचितः — एकः पुत्रः दूरे मातुलगृहे, अपरः वने, पिता च दिवं गतः; न कोऽपि समीपे आसीत्। षष्ठे श्लोके कारणम् अपि उच्यते — सीतया लक्ष्मणेन च सह तव निष्क्रान्तमात्रे दुःखशोकाभिभूतः राजा त्रिदिवम् अभ्यगात्। मरणस्य हेतुः न व्याधिः, न वयः, अपितु वियोगः एव इति भरतः स्पष्टं वदति।

ततः भरतः व्यावहारिकं कर्तव्यं स्मारयति — ‘उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र, पितुः उदकं क्रियताम्; अहं शत्रुघ्नश्च पूर्वम् एव कृतोदकौ’ इति। प्रियेण पुत्रेण दत्तं पितृलोकेषु अक्षयं भवति इति आहुः, त्वं च पितुः प्रियः आसीः — अतः तव जलाञ्जलिः एव तस्य अक्षयः स्यात्। नवमे श्लोके उपजातिवृत्तेन पितुः अन्त्या दशा वर्ण्यते — त्वाम् एव शोचन्, तव दर्शनेप्सुः, त्वयि एव सक्तां बुद्धिम् अनिवर्त्य, त्वया विहीनः तव शोकरुग्णः, त्वाम् एव संस्मरन् सः गतः। ‘त्वाम्’ इति पदस्य पुनःपुनः प्रयोगेन कविः दर्शयति — दशरथस्य अन्तिमक्षणेषु एकम् एव नाम आसीत्। अयं सर्गः नववृत्तमात्रः, किन्तु सः एव रामस्य मूर्च्छायाः कारणं भवति, यत् अग्रिमे सर्गे वर्णितम्।

నూరవ సర్గలో రాముడు భరతుని రాజనీతికి సంబంధించిన అనేక ‘కచ్చిత్’ ప్రశ్నలు అడిగాడు. ఈ సర్గలో భరతుడు వాటికి ప్రత్యుత్తరం ఇస్తాడు, కాని ఆ ప్రత్యుత్తరం రాజనీతిది కాదు, వేదనది. ‘ధర్మం లేని నాకు రాజధర్మం ఏమి చేస్తుంది?’ అంటాడు అతడు — నాది కాని రాజ్యపు నీతి నాకు ఏమి ఉపకారం చేస్తుంది? తరువాత అతడు శాశ్వతమైన కులధర్మాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — పెద్ద కుమారుడు ఉండగా చిన్నవాడు రాజు కాడని. కాబట్టి ‘నాతో కలిసి సమృద్ధమైన అయోధ్యకు వెళ్ళు, ఈ కులపు అభ్యుదయం కోసం నిన్ను నీవు అభిషేకించుకో’ అని ప్రార్థిస్తాడు. నాల్గవ శ్లోకంలో అతడు రాజు స్వరూపాన్ని వివరిస్తాడు — లోకులు రాజును మనుష్యుడనే అంటారు, కాని నా మతంలో అతడు దేవత్వంలో పరిగణించదగినవాడు, ఎందుకంటే ధర్మార్థాలతో కూడిన అతని నడవడి అమానుషమైనదని చెప్పబడుతుంది. దీనితో భరతుడు తండ్రి గొప్పతనాన్ని నిలుపుతాడు, ఎందుకంటే తరువాత అతని మరణాన్నే చెప్పవలసి ఉంది.

ఐదవ శ్లోకంలో భరతుడు మునుపటి సర్గలో కూడా చెప్పిన వృత్తాంతాన్ని మళ్ళీ చెబుతాడు — ‘నేను కేకయదేశంలో ఉండగా, నీవు అడవిని ఆశ్రయించగా, ధీమంతుడూ, యజ్ఞశీలుడూ, సత్పురుషులకు సమ్మతుడూ అయిన రాజు స్వర్గానికి వెళ్ళాడు.’ ఒకే శ్లోకంతో తండ్రి మరణం నివేదించబడింది, అందులో ముగ్గురి వియోగమూ సూచించబడింది — ఒక కుమారుడు దూరంగా మేనమామ ఇంట్లో, మరొకడు అడవిలో, తండ్రి దివికి వెళ్ళాడు; దగ్గర ఎవ్వరూ లేరు. ఆరవ శ్లోకంలో కారణం కూడా చెప్పబడుతుంది — సీతతోనూ లక్ష్మణునితోనూ నీవు బయలుదేరగానే దుఃఖశోకాలకు లోనైన రాజు త్రిదివానికి (స్వర్గానికి) వెళ్ళాడు. మరణానికి కారణం వ్యాధి కాదు, వయస్సు కాదు, వియోగమే అని భరతుడు స్పష్టంగా చెబుతాడు.

తరువాత భరతుడు ఆచరించవలసిన కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రా, లే, తండ్రికి ఉదకక్రియ (జలతర్పణం) చేయి; నేనూ శత్రుఘ్నుడూ ఇదివరకే జలతర్పణం చేశాము.’ ప్రియమైన కుమారుడు ఇచ్చినది పితృలోకాలలో అక్షయమవుతుందని చెబుతారు, నీవు తండ్రికి ప్రియుడవు — కాబట్టి నీ జలాంజలియే ఆయనకు అక్షయమవుతుంది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ఉపజాతి వృత్తంలో తండ్రి అంత్యదశ వర్ణించబడుతుంది — నిన్నే తలచుకొని శోకిస్తూ, నిన్ను చూడాలని కోరుకుంటూ, నీయందే లగ్నమైన బుద్ధిని మరల్చుకోలేక, నీవు లేక నీ శోకంతో రోగియై, నిన్నే స్మరిస్తూ ఆయన వెళ్ళిపోయాడు. ‘నిన్ను’ అనే పదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించడం ద్వారా కవి చూపిస్తున్నాడు — దశరథుని చివరి క్షణాలలో ఒకే ఒక్క పేరు ఉండేదని. ఈ సర్గలో తొమ్మిది శ్లోకాలు మాత్రమే ఉన్నాయి, కాని ఇదే రాముని మూర్ఛకు కారణమవుతుంది, అది తరువాతి సర్గలో వర్ణించబడింది.

நூறாம் சர்க்கத்தில் ராமன் பரதனிடம் அரசியல் நெறி பற்றிய பல ‘கச்சித்’ கேள்விகளைக் கேட்டான். இந்தச் சர்க்கத்தில் பரதன் அவற்றுக்கு மறுமொழி தருகிறான்; ஆனால் அந்த மறுமொழி அரசியல் நெறியைப் பற்றியதன்று, வேதனையைப் பற்றியது. ‘தர்மத்தை இழந்த எனக்கு ராஜதர்மம் என்ன செய்யும்?’ என்று அவன் சொல்கிறான் — எனக்கு உரியதல்லாத அரசின் நெறி எனக்கு என்ன பயன் தரும் என்பது கருத்து. பிறகு அவன் நிலையான குல தர்மத்தை நினைவூட்டுகிறான் — மூத்த மகன் இருக்கும்போது இளையவன் அரசனாக மாட்டான் என்று. ஆகவே ‘என்னோடு செழிப்பான அயோத்திக்குச் செல்; இந்தக் குலத்தின் நலனுக்காக உனக்கு நீயே முடிசூட்டிக்கொள்’ என்று வேண்டுகிறான். நான்காம் சுலோகத்தில் அவன் அரசனின் இயல்பை விளக்குகிறான் — மக்கள் அரசனை மனிதன் என்றே சொல்கிறார்கள்; ஆனால் என் கருத்தில் அவன் தெய்வநிலையில் வைத்து மதிக்கப்படுபவன், ஏனெனில் தர்மமும் பொருளும் கூடிய அவனுடைய நடத்தை மனிதருக்கு அப்பாற்பட்டது என்று சொல்லப்படுகிறது. இதனால் பரதன் தந்தையின் பெருமையை நிலைநாட்டுகிறான், ஏனெனில் அடுத்து அவருடைய மரணத்தையே சொல்ல வேண்டியிருக்கிறது.

ஐந்தாம் சுலோகத்தில் பரதன் முந்தைய சர்க்கத்திலும் சொன்ன அந்தச் செய்தியை மீண்டும் சொல்கிறான்: ‘நான் கேகய நாட்டில் இருந்தபோதும், நீ காட்டை அடைந்திருந்தபோதும், அறிவாளியும், வேள்விகளைத் தவறாது செய்பவரும், சான்றோரால் மதிக்கப்பட்டவருமான அரசர் விண்ணுலகம் சென்றார்.’ ஒரே சுலோகத்தில் தந்தையின் மரணம் தெரிவிக்கப்படுகிறது; அதில் மூவரின் பிரிவும் சுட்டப்படுகிறது — ஒரு மகன் தொலைவில் தாய்மாமன் வீட்டில், மற்றொருவன் காட்டில், தந்தை விண்ணுலகில்; அருகில் யாரும் இல்லை. ஆறாம் சுலோகத்தில் காரணமும் சொல்லப்படுகிறது — சீதையுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும் நீ புறப்பட்டவுடனேயே துன்பத்தாலும் துயரத்தாலும் வெல்லப்பட்ட அரசர் சுவர்க்கத்தை அடைந்தார். மரணத்துக்குக் காரணம் நோயும் அன்று, முதுமையும் அன்று, பிரிவே என்று பரதன் தெளிவாகச் சொல்கிறான்.

பிறகு பரதன் நடைமுறைக் கடமையை நினைவூட்டுகிறான்: ‘ஆண்களில் புலி போன்றவனே, எழுந்திரு; தந்தைக்கு நீர்க்கடன் செய்யப்படட்டும்; நானும் சத்ருக்னனும் முன்பே நீர்க்கடன் செய்துவிட்டோம்.’ அன்புக்குரிய மகன் அளிப்பது பித்ரு லோகங்களில் அழியாததாகிறது என்று சொல்கிறார்கள்; நீ தந்தையின் அன்புக்குரியவனாக இருந்தாய் — ஆகவே உன் நீர்க்கடனே அவருக்கு அழியாததாக இருக்கும். ஒன்பதாம் சுலோகத்தில் உபஜாதி விருத்தத்தில் தந்தையின் இறுதி நிலை வருணிக்கப்படுகிறது — உன்னையே நினைத்து வருந்தி, உன்னைக் காண விரும்பி, உன்னிடமே பற்றிய மனத்தைத் திருப்ப இயலாமல், உன்னை இழந்து, உன்னைப் பற்றிய துயரத்தால் நோயுற்று, உன்னையே நினைத்தபடி அவர் போனார். ‘உன்னை’ என்ற சொல்லை மீண்டும் மீண்டும் பயன்படுத்துவதன் மூலம் கவிஞர் காட்டுகிறார் — தசரதனின் இறுதிக் கணங்களில் இருந்தது ஒரே பெயர்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் ஒன்பது சுலோகங்களே உள்ளன; ஆயினும் அதுவே ராமனின் மயக்கத்துக்குக் காரணமாகிறது; அது அடுத்த சர்க்கத்தில் வருணிக்கப்படுகிறது.

ನೂರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ರಾಜನೀತಿಯ ಕುರಿತಾದ ಅನೇಕ ‘ಕಚ್ಚಿತ್’ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಅವುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ರಾಜನೀತಿಯದಲ್ಲ, ವೇದನೆಯದು. ‘ಧರ್ಮದಿಂದ ವಂಚಿತನಾದ ನನಗೆ ರಾಜಧರ್ಮವು ಏನು ಮಾಡೀತು?’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನನ್ನದಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯದ ನೀತಿ ನನಗೇನು ಉಪಕಾರ ಮಾಡೀತು? ಅನಂತರ ಅವನು ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕುಲಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿರಿಯ ಮಗನಿರುವಾಗ ಕಿರಿಯವನು ರಾಜನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನನ್ನೊಡನೆ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಾ, ಈ ಕುಲದ ಏಳಿಗೆಗಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿಕೋ’ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಜನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜನರು ರಾಜನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನೆಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನನ್ನ ಮತದಲ್ಲಿ ಅವನು ದೇವತ್ವಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮತನು, ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನ ನಡತೆ ಅಮಾನುಷವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಭರತನು ತಂದೆಯ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅನಂತರ ಅವನದೇ ಮರಣವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿದೆ.

ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಹೇಳಿದ್ದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ಕೇಕಯದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ನೀನು ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಾಗ, ಬುದ್ಧಿವಂತರೂ ನಿರಂತರ ಯಜ್ಞಶೀಲರೂ ಸಜ್ಜನರಿಂದ ಮನ್ನಿತರೂ ಆದ ರಾಜರು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು.’ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಮರಣವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಮೂವರ ಅಗಲಿಕೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಒಬ್ಬ ಮಗ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ವನದಲ್ಲಿ, ತಂದೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ; ಯಾರೂ ಹತ್ತಿರವಿರಲಿಲ್ಲ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ನೀನು ಹೊರಟ ತಕ್ಷಣವೇ ದುಃಖ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜರು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಮರಣದ ಕಾರಣ ವ್ಯಾಧಿಯಲ್ಲ, ವಯಸ್ಸಲ್ಲ, ವಿಯೋಗವೇ ಎಂದು ಭರತನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಭರತನು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಏಳು, ತಂದೆಗೆ ಉದಕಕ್ರಿಯೆ (ಜಲತರ್ಪಣ) ನೆರವೇರಲಿ; ನಾನೂ ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಈಗಾಗಲೇ ಉದಕವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದೇವೆ.’ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನು ಕೊಟ್ಟದ್ದು ಪಿತೃಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ನೀನು ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಜಲಾಂಜಲಿಯೇ ಅವರಿಗೆ ಅಕ್ಷಯವಾದೀತು. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಅಂತಿಮ ದಶೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ನಿನ್ನನ್ನೇ ಕುರಿತು ಶೋಕಿಸುತ್ತಾ, ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಾ, ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಟ್ಟ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆಯದೆ, ನಿನ್ನಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿ, ನಿನ್ನ ಶೋಕದಿಂದ ರೋಗಗ್ರಸ್ತರಾಗಿ, ನಿನ್ನನ್ನೇ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಅವರು ತೆರಳಿದರು. ‘ನಿನ್ನನ್ನು’ ಎಂಬ ಪದದ ಪುನಃಪುನಃ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ದಶರಥನ ಅಂತಿಮ ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಹೆಸರಿತ್ತು. ಈ ಸರ್ಗವು ಕೇವಲ ಒಂಬತ್ತು ಪದ್ಯಗಳದ್ದು, ಆದರೆ ಅದೇ ರಾಮನ ಮೂರ್ಛೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

നൂറാം സർഗത്തിൽ രാമൻ ഭരതനോടു രാജനീതിയെക്കുറിച്ച് അനേകം ‘കച്ചിത്’ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ അവയ്ക്കു മറുപടി നൽകുന്നു; എന്നാൽ ആ മറുപടി രാജനീതിയുടേതല്ല, വേദനയുടേതാണ്. ‘ധർമത്തിൽനിന്നു വിഹീനനായ എനിക്ക് രാജധർമംകൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം?’ എന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു — എന്റേതല്ലാത്ത രാജ്യത്തിന്റെ നീതി എനിക്ക് എന്ത് ഉപകാരം ചെയ്യും? പിന്നെ അദ്ദേഹം ശാശ്വതമായ കുലധർമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ നിലനിൽക്കെ ഇളയവൻ രാജാവാകുകയില്ല. അതുകൊണ്ട് ‘എന്നോടൊപ്പം സമൃദ്ധമായ അയോധ്യയിലേക്കു വരിക, ഈ കുലത്തിന്റെ അഭ്യുദയത്തിനായി സ്വയം അഭിഷേകം ചെയ്യുക’ എന്ന് അദ്ദേഹം പ്രാർഥിക്കുന്നു. നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ അദ്ദേഹം രാജാവിന്റെ സ്വരൂപം വിശദീകരിക്കുന്നു — ലോകർ രാജാവിനെ മനുഷ്യനെന്നുമാത്രം പറയുന്നു; എന്നാൽ എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ അദ്ദേഹം ദേവത്വത്തിൽ സമ്മതനാണ്, കാരണം ധർമാർഥങ്ങളോടുകൂടിയ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആചരണം അമാനുഷമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ഇതിലൂടെ ഭരതൻ പിതാവിന്റെ മഹത്ത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു, കാരണം തൊട്ടുപിന്നാലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണമാണ് പറയാനുള്ളത്.

അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലും പറഞ്ഞിരുന്ന ആ വൃത്താന്തം ഭരതൻ വീണ്ടും പറയുന്നു: ‘ഞാൻ കേകയദേശത്തായിരിക്കെ, അങ്ങ് വനത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കെ, ബുദ്ധിമാനും യജ്ഞശീലനും സജ്ജനസമ്മതനുമായ രാജാവ് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു.’ ഒരൊറ്റ ശ്ലോകംകൊണ്ട് പിതാവിന്റെ മരണം അറിയിക്കപ്പെടുന്നു; അതിൽ മൂവരുടെയും വേർപാടു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരു പുത്രൻ ദൂരെ മാതുലഗൃഹത്തിൽ, മറ്റൊരാൾ വനത്തിൽ, പിതാവ് സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി; ആരും അരികിലുണ്ടായിരുന്നില്ല. ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ കാരണവും പറയുന്നു — സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി അങ്ങ് പുറപ്പെട്ട ഉടനെ ദുഃഖശോകങ്ങളാൽ അഭിഭൂതനായ രാജാവ് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു. മരണത്തിന്റെ കാരണം രോഗമല്ല, വാർധക്യമല്ല, വിയോഗംതന്നെയാണ് എന്നു ഭരതൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു.

പിന്നെ ഭരതൻ പ്രായോഗികമായ ഒരു കർത്തവ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: ‘പുരുഷവ്യാഘ്രാ, എഴുന്നേൽക്കൂ, പിതാവിനു ജലതർപ്പണം ചെയ്യൂ; ഞാനും ശത്രുഘ്നനും നേരത്തേതന്നെ ജലതർപ്പണം ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു.’ പ്രിയപുത്രൻ നൽകുന്നത് പിതൃലോകങ്ങളിൽ അക്ഷയമാകുമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; അങ്ങ് പിതാവിനു പ്രിയനായിരുന്നു — അതുകൊണ്ട് അങ്ങയുടെ ജലാഞ്ജലിതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന് അക്ഷയമാകുക. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ പിതാവിന്റെ അന്ത്യദശ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അങ്ങയെക്കുറിച്ചുമാത്രം ദുഃഖിച്ച്, അങ്ങയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, അങ്ങയിൽമാത്രം പറ്റിപ്പിടിച്ച ബുദ്ധിയെ പിൻവലിക്കാതെ, അങ്ങയില്ലാതെ, അങ്ങയെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകത്താൽ രോഗിയായി, അങ്ങയെമാത്രം ഓർത്തുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പോയി. ‘അങ്ങയെ’ എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തിച്ചുള്ള പ്രയോഗത്തിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — ദശരഥന്റെ അന്ത്യനിമിഷങ്ങളിൽ ഒരേയൊരു പേരേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. ഈ സർഗം ഒമ്പതു ശ്ലോകങ്ങൾ മാത്രമുള്ളതാണ്; എങ്കിലും അടുത്ത സർഗത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്ന രാമന്റെ മൂർച്ഛയ്ക്ക് ഇതുതന്നെയാണ് കാരണമാകുന്നത്.

In the previous sargas Rāma had put to Bharata his many questions about the duties of a king. In this sarga Bharata answers, but his answer is one not of statecraft but of pain. "What will the duty of a king do for me," he said, "cut off as I am from the right to it?" — what use to him is the policy of a kingdom that is not his? Then he recalled the eternal law of their house: while the eldest son lives, the younger does not become king. "So come with me to prosperous Ayodhyā, Rāghava, and have yourself consecrated for the good of our house." Then he explained what a king is: "People call a king a mortal, but to my mind he stands among the gods, for his conduct, joined with righteousness and profit, is said to be more than human." With this Bharata establishes their father's greatness, because next he must speak of his death.

Now Bharata told again what he had already said in the previous sarga: "While I was away in Kekaya and you had gone to the forest, the wise king, ever offering sacrifice and honoured by the good, went to heaven." In a single verse he reports their father's death, and in it the separation of all three: one son far off at his uncle's house, the other in the forest, and the father gone to heaven — none was near him. The next verse gives the cause: "The very moment you left with Sītā and Lakṣmaṇa, the king, overwhelmed by pain and grief, passed on to heaven." Bharata says plainly that he died not of illness or old age but of separation.

Then Bharata reminded Rāma of the rite that must be done: "Rise, tiger among men, and let the water-offering be made to our father; Śatrughna and I have already made ours. They say that what is given by a beloved son becomes imperishable in the world of the ancestors, and you were our father's beloved" — so it is Rāma's handful of water that would last for ever for him. In the last verse, in a longer metre, he described his father's final state: "Grieving for you alone, longing to see you, unable to turn back the mind that clung to you, bereft of you, sick with grief for you, remembering only you — so your father went." By repeating "you" again and again, the poet shows that in Daśaratha's last moments there was only one name. The sarga has just nine verses, yet it is what causes Rāma to collapse, as the next sarga tells.