पूर्वस्मिन् सर्गे रामः भरतं कुशलप्रश्नैः राजधर्मम् उपदिष्टवान्। अस्मिन् सर्गे सः मूलं प्रश्नम् एव पृच्छति — किमर्थं भरतः वनम् आगतः इति। गुरुवत्सलं भ्रातरं समाज्ञाय रामः लक्ष्मणेन सह प्रष्टुं समुपचक्रमे। ‘एतत् किम्? त्वया प्रव्याहृतं श्रोतुम् अहम् इच्छेयम्। यस्मात् कारणात् त्वं चीरजटाजिनी सन् इमं देशम् आगतः, यन्निमित्तं च कृष्णाजिनजटाधरः सन् राज्यं हित्वा इमं देशं प्रविष्टः, तत् सर्वं वक्तुम् अर्हसि।’ अत्र रामः न किंचित् शङ्कते — तस्य प्रश्नः शान्तः, किन्तु भरतस्य वेषः एव उत्तरम् आवश्यकं करोति। महात्मना काकुत्स्थेन एवम् उक्तः कैकयीपुत्रः बलवत् शोकं प्रगृह्य पुनः प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत्। ततः सः प्रथमं तत् एव वदति यत् वक्तुं दुष्करम् — ‘आर्य, महाबाहुः तातः सुदुष्करं कर्म कृत्वा पुत्रशोकाभिपीडितः अस्मान् परित्यज्य स्वर्गं गतः।’ एतेन सर्गस्य आधारः स्थाप्यते। अनन्तरं सः मातुः दोषम् उद्घाटयति — ‘हे परंतप, स्त्रिया कैकेय्या मम मात्रा नियुक्तः सः; सा च इदम् आत्मयशोहरं महत् पापं कृतवती।’ भरतः पितुः मरणं मातुः च दोषम् एकत्र एव निवेदयति, यतः तयोः सम्बन्धः अच्छेद्यः। एतैः षड्भिः श्लोकैः सर्गस्य रङ्गमञ्चः सिद्धः — रामः प्रश्नकाले पितुः मरणं न जानाति स्म, भरतः च तत् एव प्रथमं निवेदयति। कविः प्रश्नम् उत्तरं च मध्ये एकं क्षणं स्थापयति, यत्र भरतः शोकवेगं निगृह्णाति। ‘प्रगृह्य बलवत्’ इति पदद्वयं तस्य आन्तरं युद्धं सूचयति। ‘चीरजटाजिनी’ इति एकेन पदेन रामः भरतस्य समग्रं वेषं वर्णयति — यः वेषः राजपुत्रस्य न, अपि तु वनवासिनः एव। अतः रामस्य प्रश्नः स्वाभाविकः — यदि पिता जीवति, तर्हि ज्येष्ठपुत्रस्य वनवासः पर्याप्तः; कनिष्ठस्य अपि किमर्थम्?

ततः भरतः मातुः भाविनं दण्डं वदति — ‘सा राज्यफलम् अप्राप्य विधवा शोककर्शिता च भूत्वा महाघोरे नरके पतिष्यति।’ एषा न शापः, अपि तु पुत्रस्य करुणा एव — यत् मातुः पापेन सा एव नष्टा इति सः पश्यति। अनन्तरं सः स्वस्य प्रार्थनाम् आरभते। ‘तस्य मम दासभूतस्य प्रसादं कर्तुम् अर्हसि; अद्य एव मघवान् इव राज्येन आत्मानम् अभिषिञ्चस्व।’ ‘एताः सर्वाः प्रकृतयः, याश्च विधवाः मातरः, ताः त्वत्सकाशम् अनुप्राप्ताः; तासु प्रसादं कर्तुम् अर्हसि।’ ‘हे मानद, त्वम् आनुपूर्व्या युक्तः, आत्मनि च युक्तः — धर्मेण राज्यं प्राप्नुहि, सुहृदः च सकामान् कुरु।’ ‘त्वया पतिना समग्रा भूमिः अविधवा भवतु, यथा विमलेन शशिना शारदी रजनी।’ ‘एभिः सचिवैः सार्धं शिरसा मया याचितः त्वं भ्रातुः शिष्यस्य दासस्य च प्रसादं कर्तुम् अर्हसि।’ अन्ते सः सचिवमण्डलम् एव प्रमाणं करोति — ‘तत् इदं शाश्वतं पित्र्यं सर्वं सचिवमण्डलं पूजितम्; हे पुरुषव्याघ्र, तत् अतिक्रमितुं न अर्हसि।’ एवं भरतः स्वस्य याचनां त्रिभिः बलैः दृढीकरोति — प्रजानां दुःखेन, मातॄणां वैधव्येन, कुलपरम्परागतानां सचिवानां प्रार्थनया च। भरतस्य याचनायां विशेषः एषः — सः राज्यं स्वस्य कृते न त्यजति, अपि तु रामाय एव अर्पयति; अतः तस्य वचनेषु ‘दासः’, ‘शिष्यः’, ‘भ्राता’ इति त्रीणि पदानि पुनः पुनः आवर्तन्ते। ‘मघवान् इव’ इति उपमा राज्याभिषेकस्य औचित्यं दर्शयति — यथा इन्द्रः देवराज्यस्य स्वाभाविकः स्वामी, तथा रामः अयोध्यायाः। ‘अविधवा भूमिः’ इति रूपकं च गम्भीरम् — राजहीना पृथ्वी विधवा इव, सा च पत्या राज्ञा एव सनाथा भवति। एवं भरतः व्यक्तिगतं शोकं राष्ट्रस्य आवश्यकतां च एकत्र योजयति।

एवम् उक्त्वा सबाष्पः महाबाहुः कैकयीसुतः भरतः पुनः शिरसा रामस्य पादौ जग्राह। रामः तं पुनः पुनः निःश्वसन्तं मत्तं मातङ्गम् इव भ्रातरं परिष्वज्य इदम् अब्रवीत्। तस्य उत्तरं न क्रोधेन, न च दीनतया — अपि तु धर्मस्य एकेन एव सूत्रेण गुम्फितम्। ‘कुलीनः सत्त्वसम्पन्नः तेजस्वी चरितव्रतः च मद्विधः जनः राज्यहेतोः पापं कथम् आचरेत्?’ प्रथमम् एव सः दर्शयति यत् पितुः आज्ञायाः उल्लङ्घनं तस्य कृते पापम् एव। ‘हे अरिसूदन, त्वयि सूक्ष्मम् अपि दोषं न पश्यामि; बाल्यात् जननीं विगर्हितुम् अपि त्वं न अर्हसि।’ एवं सः भरतं मातरं च उभौ मोचयति। ‘हे महाप्राज्ञ अनघ, उपपन्नेषु दारेषु पुत्रेषु च गुरूणां सर्वदा कामकारः विधीयते’ — अर्थात् पत्न्यां पुत्रे च पितुः इच्छा एव शासनम्। ‘यथा लोके साधुभिः वयम् अस्य भार्याः पुत्राः शिष्याश्च इति संख्याताः, तत् त्वम् अपि ज्ञातुम् अर्हसि।’ एतेन रामः कैकेय्याः वरम् अपि पितुः एव आज्ञारूपेण स्थापयति, न तु स्त्रीकपटरूपेण। रामस्य उत्तरे क्रमः सुनिश्चितः — प्रथमम् आत्मनः धर्मः, ततः भरतस्य निर्दोषता, ततः मातुः क्षमा, अन्ते च गुरूणाम् अधिकारः। एकम् अपि वचनं कैकेय्याः निन्दायां न व्ययितम्। ‘कुलीनः सत्त्वसम्पन्नः तेजस्वी चरितव्रतः’ इति चत्वारि विशेषणानि रामः स्वस्य कृते न श्लाघायै प्रयुङ्क्ते, अपि तु ‘एतादृशः जनः पापं न कुर्यात्’ इति नियमस्थापनाय। ‘बाल्यात्’ इति पदेन सः भरतस्य मातृनिन्दां क्षमते, न तु अनुमोदयति।

‘हे सौम्य, वने चीरवसनं कृष्णाजिनाम्बरं वा मां वासयितुं, राज्ये वा वासयितुं महाराजः ईश्वरः आसीत्।’ ‘हे धर्मज्ञ, लोकसत्कृते पितरि यावत् गौरवम्, हे धर्मकृतां श्रेष्ठ, तावत् एव जनन्याम् अपि गौरवम्।’ एषा एव रामस्य उत्तरस्य कुञ्जिका — माता पिता च समौ, अतः कैकेय्याः वचनम् अपि उल्लङ्घनीयं न। ‘एताभ्यां धर्मशीलाभ्यां मातापितृभ्यां ‘वनं गच्छ’ इति उक्तः अहं कथम् अन्यत् समाचरे?’ ‘त्वया अयोध्यायां लोकसत्कृतं राज्यं प्राप्तव्यम्, मया च वल्कलवाससा दण्डकारण्ये वस्तव्यम्।’ ‘एवं लोकसंनिधौ विभागं कृत्वा व्यादिश्य च महाराजः दशरथः दिवं गतः।’ ‘सः एव धर्मात्मा राजा तव लोकगुरुः प्रमाणम्; पित्रा दत्तं यथाभागं त्वम् उपभोक्तुम् अर्हसि।’ ‘हे सौम्य, चतुर्दश समाः दण्डकारण्यम् आश्रितः अहम् अपि महात्मना पित्रा दत्तं भागम् उपभोक्ष्ये।’ अन्ते सः निर्णयं वृत्तान्तरेण घोषयति — ‘नरलोकसत्कृतः विबुधाधिपोपमः महात्मा पिता यत् माम् अब्रवीत्, तत् एव परमात्मनः हितं मन्ये, न तु सर्वलोकेश्वरभावम् अव्ययम्।’ एतेन रामस्य निर्णयः अन्तिमं रूपं प्राप्नोति। अन्तिमे भागे रामः पितुः आज्ञायाः द्वैविध्यं स्पष्टीकरोति — एकस्मै राज्यम्, अपरस्मै वनम्; उभयम् एकस्मिन् एव विभागे निबद्धम्, अतः एकम् अपि त्यक्तुं न शक्यम्। ‘लोकसंनिधौ’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — विभागः गुप्तः न, अपि तु साक्षिसहितः। ‘चतुर्दश समाः’ इति कालावधिः अत्र प्रथमं भरतस्य पुरतः उच्चार्यते, सा च अग्रिमेषु काण्डेषु सर्वस्य कथानकस्य आधारः भवति। अन्तिमः श्लोकः वृत्तान्तरेण रचितः, यथा सर्गान्ते कवेः रीतिः; तत्र ‘सर्वलोकेश्वरभावम् अव्ययम्’ इति पदेन रामः ब्रह्मपदम् अपि तुच्छीकरोति पितृवचनस्य पुरतः। एतेन सर्गः समाप्यते, भरतस्य च प्रत्युत्तरम् अग्रिमे सर्गे आरभ्यते।

మునుపటి సర్గలో రాముడు కుశలప్రశ్నలతో భరతునికి రాజధర్మాన్ని ఉపదేశించాడు. ఈ సర్గలో అతడు అసలు ప్రశ్ననే అడుగుతాడు — భరతుడు ఎందుకు అడవికి వచ్చాడని. అన్నపై భక్తిగల తమ్ముని గుర్తించి, రాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి అడగడం మొదలుపెట్టాడు. ‘ఇది ఏమిటి? నీ నోటినుంచే వినాలని కోరుకుంటున్నాను. ఏ కారణంగా నీవు నారచీరలూ జడలూ జింకచర్మమూ ధరించి ఈ ప్రదేశానికి వచ్చావో, ఏ నిమిత్తంతో కృష్ణాజినమూ జడలూ ధరించి రాజ్యాన్ని విడిచి ఈ ప్రదేశంలోకి ప్రవేశించావో, అదంతా చెప్పాలి.’ ఇక్కడ రాముడు దేనినీ శంకించడు — అతని ప్రశ్న ప్రశాంతమైనది, కాని భరతుని వేషమే సమాధానాన్ని అవసరం చేస్తున్నది. మహాత్ముడైన కాకుత్స్థుడు ఇలా అనగా, కైకేయి కుమారుడు బలవంతంగా శోకాన్ని అణచుకొని, మళ్ళీ చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు. అప్పుడు అతడు మొదట చెప్పడానికి అత్యంత కష్టమైనదాన్నే చెబుతాడు — ‘ఆర్యా, మహాబాహువైన మన తండ్రి అత్యంత దుష్కరమైన కార్యం చేసి, పుత్రశోకంతో పీడితుడై, మనలను విడిచి స్వర్గానికి వెళ్ళిపోయాడు.’ దీనితో సర్గకు ఆధారం నిలుపబడుతుంది. తరువాత అతడు తల్లి దోషాన్ని బయటపెడతాడు — ‘పరంతపా, స్త్రీ అయిన కైకేయి, నా తల్లి, ఆయనను ఆ పనికి పురికొల్పింది; ఆమె తన యశస్సును హరించే ఈ మహాపాపం చేసింది.’ భరతుడు తండ్రి మరణాన్నీ తల్లి దోషాన్నీ ఒకేసారి నివేదిస్తాడు, ఎందుకంటే ఆ రెండింటి సంబంధం విడదీయరానిది. ఈ ఆరు శ్లోకాలతో సర్గకు రంగస్థలం సిద్ధమవుతుంది — ప్రశ్నించేటప్పుడు రామునికి తండ్రి మరణం తెలియదు, భరతుడు దాన్నే మొదట నివేదిస్తాడు. కవి ప్రశ్నకూ సమాధానానికీ మధ్య ఒక క్షణాన్ని నిలుపుతాడు, అందులో భరతుడు శోకవేగాన్ని అణచుకుంటాడు. ‘ప్రగృహ్య బలవత్’ (బలవంతంగా అణచుకొని) అనే రెండు మాటలు అతని అంతర్యుద్ధాన్ని సూచిస్తాయి. ‘చీరజటాజినీ’ అనే ఒక్క పదంతో రాముడు భరతుని వేషాన్నంతా వర్ణిస్తాడు — అది రాజకుమారుని వేషం కాదు, వనవాసి వేషమే. కాబట్టి రాముని ప్రశ్న సహజమైనది — తండ్రి బ్రతికి ఉంటే, పెద్ద కుమారుని వనవాసమే చాలు; చిన్నవాడికి కూడా ఎందుకు?

తరువాత భరతుడు తల్లికి రాబోయే దండనను చెబుతాడు — ‘ఆమె రాజ్యఫలాన్ని పొందకుండానే, విధవయై, శోకంతో కృశించి, మహాఘోరమైన నరకంలో పడుతుంది.’ ఇది శాపం కాదు, కొడుకు కరుణే — తల్లి పాపంతో ఆమెయే నశించిందని అతడు చూస్తున్నాడు. తరువాత అతడు తన ప్రార్థన మొదలుపెడతాడు. ‘దాసుడనైన నాపై అనుగ్రహం చూపాలి; ఈ రోజే ఇంద్రునిలా రాజ్యంతో నిన్ను నీవు అభిషేకించుకో.’ ‘ఈ ప్రజలందరూ, విధవలైన తల్లులూ నీ దగ్గరకు వచ్చారు; వారిపై అనుగ్రహం చూపాలి.’ ‘మానదా, నీవు వరుసక్రమం ప్రకారం అర్హుడవు, నీలోనూ యోగ్యత ఉంది — ధర్మంగా రాజ్యాన్ని పొందు, మిత్రుల కోరికలు నెరవేర్చు.’ ‘నిర్మలమైన చంద్రునితో శరదృతువు రాత్రిలా, నీవు భర్తగా ఉండగా భూమి సమస్తమూ విధవ కాకుండా ఉండాలి.’ ‘ఈ సచివులతో కలిసి తల వంచి నేను యాచిస్తున్నాను — తమ్ముడూ, శిష్యుడూ, దాసుడూ అయిన నాపై అనుగ్రహం చూపాలి.’ చివరకు అతడు సచివమండలినే ప్రమాణం చేస్తాడు — ‘శాశ్వతమైన, తండ్రి కాలం నుంచి వచ్చిన ఈ సచివమండలి అంతా పూజనీయమైనది; పురుషవ్యాఘ్రా, దాన్ని నీవు అతిక్రమించరాదు.’ ఇలా భరతుడు తన యాచనను మూడు బలాలతో దృఢపరుస్తాడు — ప్రజల దుఃఖంతో, తల్లుల వైధవ్యంతో, వంశపరంపరగా వచ్చిన సచివుల ప్రార్థనతో. భరతుని యాచనలో విశేషం ఇది — అతడు రాజ్యాన్ని తనకోసం విడిచిపెట్టడం లేదు, రామునికే అర్పిస్తున్నాడు; అందుకే అతని మాటలలో ‘దాసుడు’, ‘శిష్యుడు’, ‘తమ్ముడు’ అనే మూడు పదాలు మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తాయి. ‘ఇంద్రునిలా’ అనే ఉపమానం రాజ్యాభిషేకపు ఔచిత్యాన్ని చూపిస్తుంది — ఇంద్రుడు దేవరాజ్యానికి సహజ స్వామి అయినట్లు, రాముడు అయోధ్యకు. ‘విధవ కాని భూమి’ అనే రూపకం గంభీరమైనది — రాజు లేని భూమి విధవ వంటిది, భర్త అయిన రాజుతోనే అది సనాథ అవుతుంది. ఇలా భరతుడు వ్యక్తిగత శోకాన్నీ రాష్ట్రపు అవసరాన్నీ ఒకటిగా కలుపుతాడు.

ఇలా పలికి కన్నీళ్ళతో మహాబాహువైన కైకేయీ పుత్రుడు భరతుడు మళ్ళీ తల వంచి రాముని పాదాలను పట్టుకున్నాడు. మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూరుస్తున్న, మదించిన ఏనుగులా ఉన్న ఆ తమ్ముని కౌగిలించుకొని రాముడు ఇలా అన్నాడు. అతని సమాధానం కోపంతో కాదు, దీనత్వంతోనూ కాదు — ధర్మమనే ఒకే దారంతో గుదిగుచ్చబడినది. ‘సత్కులంలో పుట్టినవాడు, సత్త్వసంపన్నుడు, తేజస్వి, వ్రతాన్ని పాటించేవాడు అయిన నావంటివాడు రాజ్యం కోసం పాపం ఎలా చేస్తాడు?’ మొట్టమొదటే అతడు తండ్రి ఆజ్ఞను ఉల్లంఘించడం తనకు పాపమే అని చూపిస్తాడు. ‘అరిసూదనా, నీలో సూక్ష్మమైన దోషాన్ని కూడా నేను చూడడం లేదు; బాల్యం (అపరిపక్వత) వల్ల తల్లిని నిందించడం కూడా నీకు తగదు.’ ఇలా అతడు భరతునీ తల్లినీ ఇద్దరినీ దోషవిముక్తులను చేస్తాడు. ‘మహాప్రాజ్ఞా, అనఘా, తగిన భార్యల విషయంలోనూ పుత్రుల విషయంలోనూ గురువుల ఇచ్ఛానుసారమైన ఆజ్ఞ ఎల్లప్పుడూ విధించబడినది’ — అంటే భార్యపైనా పుత్రునిపైనా తండ్రి ఇచ్ఛయే శాసనం. ‘లోకంలో సత్పురుషులు మమ్మల్ని ఆయనకు భార్యలుగా, పుత్రులుగా, శిష్యులుగా పరిగణించినట్లే, దాన్ని నీవు కూడా తెలుసుకోవాలి.’ దీనితో రాముడు కైకేయి వరాన్ని కూడా తండ్రి ఆజ్ఞగానే నిలుపుతాడు, స్త్రీకపటంగా కాదు. రాముని సమాధానంలో క్రమం సునిశ్చితమైనది — మొదట తన ధర్మం, తరువాత భరతుని నిర్దోషత్వం, తరువాత తల్లికి క్షమ, చివరకు గురువుల అధికారం. ఒక్క మాట కూడా కైకేయిని నిందించడానికి వెచ్చించబడలేదు. ‘కులీనః సత్త్వసంపన్నః తేజస్వీ చరితవ్రతః’ అనే నాలుగు విశేషణాలను రాముడు తన గొప్పకోసం ప్రయోగించడం లేదు, ‘అలాంటివాడు పాపం చేయడు’ అనే నియమాన్ని నిలపడానికే. ‘బాల్యాత్’ అనే మాటతో అతడు భరతుని మాతృనిందను క్షమిస్తాడు, కాని ఆమోదించడు.

‘సౌమ్యా, నన్ను అడవిలో నారచీరలతో గాని కృష్ణాజినం ధరించి గాని నివసింపజేయడానికి, లేదా రాజ్యంలో నివసింపజేయడానికి మహారాజుకు అధికారం ఉంది.’ ‘ధర్మజ్ఞా, ధర్మాచరణులలో శ్రేష్ఠుడా, లోకపూజితుడైన తండ్రిపై ఎంత గౌరవం ఉండాలో, తల్లిపై కూడా అంతే గౌరవం ఉండాలి.’ ఇదే రాముని సమాధానానికి తాళంచెవి — తల్లీ తండ్రీ సమానులు, కాబట్టి కైకేయి మాట కూడా ఉల్లంఘించదగినది కాదు. ‘ధర్మశీలురైన ఈ తల్లిదండ్రులచేత ‘అడవికి వెళ్ళు’ అని ఆజ్ఞాపించబడిన నేను మరొకటి ఎలా చేయగలను?’ ‘నీవు అయోధ్యలో లోకపూజితమైన రాజ్యాన్ని పొందాలి, నేను నారచీరలు ధరించి దండకారణ్యంలో నివసించాలి.’ ‘ఇలా లోకుల సమక్షంలో విభజన చేసి, ఆదేశించి, మహారాజు దశరథుడు దివికి వెళ్ళాడు.’ ‘ధర్మాత్ముడూ లోకగురువూ అయిన ఆ రాజే నీకు ప్రమాణం; తండ్రి ఇచ్చిన భాగాన్ని యథావిధిగా నీవు అనుభవించాలి.’ ‘సౌమ్యా, పద్నాలుగు సంవత్సరాలు దండకారణ్యాన్ని ఆశ్రయించి, నేను కూడా మహాత్ముడైన తండ్రి ఇచ్చిన భాగాన్ని అనుభవిస్తాను.’ చివరకు అతడు మరొక వృత్తంలో నిర్ణయాన్ని ప్రకటిస్తాడు — ‘మనుష్యలోకంలో పూజితుడూ, దేవేంద్రునితో సమానుడూ అయిన మహాత్ముడైన తండ్రి నాకు ఏది చెప్పాడో, అదే నాకు పరమహితమని భావిస్తాను, అవ్యయమైన సర్వలోకేశ్వరత్వాన్ని కాదు.’ దీనితో రాముని నిర్ణయం తుదిరూపాన్ని పొందుతుంది. చివరి భాగంలో రాముడు తండ్రి ఆజ్ఞలోని ద్వైవిధ్యాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు — ఒకరికి రాజ్యం, మరొకరికి అడవి; రెండూ ఒకే విభజనలో బంధించబడ్డాయి, కాబట్టి ఏ ఒక్కదాన్నీ విడిచిపెట్టలేము. ‘లోకసంనిధౌ’ (లోకుల సమక్షంలో) అనే మాట ముఖ్యమైనది — విభజన రహస్యమైనది కాదు, సాక్షులతో కూడినది. ‘పద్నాలుగు సంవత్సరాలు’ అనే కాలపరిమితి ఇక్కడ మొదటిసారి భరతుని ఎదుట ఉచ్చరించబడుతుంది, అది తరువాతి కాండలలో కథానకమంతటికీ ఆధారమవుతుంది. చివరి శ్లోకం మరొక వృత్తంలో రచించబడింది, సర్గాంతంలో కవి పద్ధతి ప్రకారం; అక్కడ ‘సర్వలోకేశ్వరభావమవ్యయం’ అనే మాటతో రాముడు తండ్రి మాట ఎదుట బ్రహ్మపదాన్ని కూడా తుచ్ఛంగా భావిస్తాడు. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది, భరతుని ప్రత్యుత్తరం తరువాతి సర్గలో మొదలవుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் நலம் விசாரிக்கும் கேள்விகளால் பரதனுக்கு ராஜதர்மத்தை உபதேசித்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் அடிப்படைக் கேள்வியையே கேட்கிறான் — பரதன் எதற்காகக் காட்டுக்கு வந்தான் என்று. மூத்தோரிடம் அன்பு கொண்ட தம்பியை அறிந்துகொண்டு ராமன் லக்ஷ்மணனுடன் சேர்ந்து கேட்கத் தொடங்கினான்: ‘இது என்ன? நீ சொல்வதைக் கேட்க விரும்புகிறேன். எந்தக் காரணத்தால் நீ மரவுரியும் சடையும் மான்தோலும் தரித்து இந்த இடத்துக்கு வந்தாயோ, எதற்காகக் கருமான் தோலும் சடையும் தரித்து அரசைக் கைவிட்டு இந்த இடத்துக்குள் நுழைந்தாயோ, அனைத்தையும் நீ சொல்ல வேண்டும்.’ இங்கே ராமன் எதையும் ஐயுறவில்லை — அவனுடைய கேள்வி அமைதியானது; ஆனால் பரதனின் கோலமே விடையை அவசியமாக்குகிறது. மகாத்மாவான காகுத்ஸ்தன் இவ்வாறு கேட்டதும் கைகேயியின் மகன் தன் துயரை வலிந்து அடக்கிக்கொண்டு மீண்டும் கைகூப்பிப் பேசினான். அவன் முதலில் சொல்வதற்கே கடினமானதைச் சொல்கிறான்: ‘மதிப்புக்குரியவரே, நீண்ட கைகளை உடைய நம் தந்தை மிகக் கடினமான செயலைச் செய்துவிட்டு, மகனைப் பிரிந்த துயரால் வருந்தி, நம்மைக் கைவிட்டு விண்ணுலகம் சென்றுவிட்டார்.’ இதனால் சர்க்கத்தின் அடிப்படை நிறுவப்படுகிறது. பிறகு அவன் தாயின் குற்றத்தை வெளிப்படுத்துகிறான்: ‘பகைவரை வாட்டுபவரே, என் தாயான கைகேயி என்ற பெண்ணால் அவர் இதற்குத் தூண்டப்பட்டார்; அவளோ தன் புகழையே அழிக்கும் இந்தப் பெரும் பாவத்தைச் செய்தாள்.’ பரதன் தந்தையின் மரணத்தையும் தாயின் குற்றத்தையும் ஒன்றாகவே தெரிவிக்கிறான், ஏனெனில் அவற்றின் தொடர்பு பிரிக்க முடியாதது. இந்த ஆறு சுலோகங்களால் சர்க்கத்தின் அரங்கம் அமைகிறது — கேள்வி கேட்கும்போது ராமனுக்குத் தந்தையின் மரணம் தெரியாது, பரதனோ அதையே முதலில் தெரிவிக்கிறான். கேள்விக்கும் விடைக்கும் இடையே கவிஞர் ஒரு கணத்தை அமைக்கிறார்; அதில் பரதன் துயரத்தின் வேகத்தை அடக்குகிறான். ‘ப்ரக்ருஹ்ய பலவத்’ (வலிந்து அடக்கி) என்ற இரண்டு சொற்கள் அவனுடைய உள்ளப் போராட்டத்தைச் சுட்டுகின்றன. ‘சீரஜடாஜினீ’ (மரவுரி, சடை, மான்தோல் தரித்தவன்) என்ற ஒரே சொல்லால் ராமன் பரதனின் கோலம் முழுவதையும் வருணிக்கிறான் — அது அரசகுமாரனின் கோலம் அன்று, காட்டுவாசியின் கோலமே. ஆகவே ராமனின் கேள்வி இயல்பானது — தந்தை உயிரோடு இருந்தால் மூத்த மகனின் காட்டுவாசமே போதுமே; இளையவனுக்கும் எதற்கு?

பிறகு பரதன் தாய்க்கு வரவிருக்கும் தண்டனையைச் சொல்கிறான்: ‘அவள் அரசின் பயனை அடையாமல், கைம்பெண்ணாகித் துயரால் இளைத்து, மிகக் கொடிய நரகத்தில் விழுவாள்.’ இது சாபம் அன்று, மகனின் இரக்கமே — தாய் தன் பாவத்தால் தானே அழிந்தாள் என்று அவன் காண்கிறான். பிறகு அவன் தன் வேண்டுகோளைத் தொடங்குகிறான். ‘உனக்கு அடிமையாகிவிட்ட எனக்கு அருள் செய்ய வேண்டும்; இன்றே இந்திரனைப் போல அரசுரிமையோடு உனக்கு நீயே முடிசூட்டிக்கொள்.’ ‘இந்தக் குடிமக்கள் அனைவரும், கைம்பெண்களான தாய்மார்களும் உன்னிடம் வந்துள்ளனர்; அவர்களுக்கு அருள் செய்ய வேண்டும்.’ ‘மதிப்பளிப்பவனே, நீ பிறப்பு வரிசைப்படியும் தகுதியானவன், உன் பண்பாலும் தகுதியானவன் — தர்மத்தின்படி அரசை ஏற்றுக்கொள்; நண்பர்களின் விருப்பங்களை நிறைவேற்று.’ ‘களங்கமற்ற சந்திரனால் சரத்கால இரவு போல, உன்னைக் கணவனாகக் கொண்டு பூமி முழுவதும் கைம்மை நீங்கட்டும்.’ ‘இந்த அமைச்சர்களோடு சேர்ந்து நான் தலைவணங்கி வேண்டுகிறேன்; உன் தம்பியும் சீடனும் அடிமையுமான எனக்கு அருள் செய்ய வேண்டும்.’ இறுதியில் அவன் அமைச்சர் குழுவையே சான்றாக்குகிறான்: ‘தந்தையின் காலம் முதல் நிலைத்திருக்கும், போற்றப்படும் இந்த அமைச்சர் குழு முழுவதும் இங்கே இருக்கிறது; ஆண்களில் புலி போன்றவனே, அதை நீ மீறலாகாது.’ இவ்வாறு பரதன் தன் வேண்டுகோளை மூன்று வலிமைகளால் உறுதிப்படுத்துகிறான் — மக்களின் துயரம், தாய்மார்களின் கைம்மை, குலமரபாக வந்த அமைச்சர்களின் வேண்டுகோள். பரதனின் வேண்டுகோளில் உள்ள சிறப்பு இதுவே — அவன் அரசைத் தனக்காகத் துறக்கவில்லை, ராமனுக்கே அர்ப்பணிக்கிறான்; ஆகவே அவன் சொற்களில் ‘அடிமை’, ‘சீடன்’, ‘தம்பி’ என்ற மூன்று சொற்கள் மீண்டும் மீண்டும் வருகின்றன. ‘இந்திரனைப் போல’ என்ற உவமை முடிசூட்டின் பொருத்தத்தைக் காட்டுகிறது — இந்திரன் தேவலோக அரசுக்கு இயல்பான தலைவன் போல, ராமன் அயோத்திக்கு. ‘கைம்மை நீங்கிய பூமி’ என்ற உருவகமும் ஆழமானது — அரசனற்ற பூமி கைம்பெண்ணைப் போன்றது; கணவனான அரசனால்தான் அது காப்பைப் பெறுகிறது. இவ்வாறு பரதன் தன் தனிப்பட்ட துயரத்தையும் நாட்டின் தேவையையும் ஒன்றாக இணைக்கிறான்.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுக் கண்ணீருடன் நீண்ட கைகளை உடைய கைகேயியின் மகன் பரதன் மீண்டும் தலையால் ராமனின் பாதங்களைப் பற்றினான். மதங்கொண்ட யானையைப் போல மீண்டும் மீண்டும் பெருமூச்சு விடும் அந்தத் தம்பியை ராமன் தழுவிக்கொண்டு இவ்வாறு சொன்னான். அவனுடைய மறுமொழி சினத்தாலோ தளர்வாலோ அன்று — தர்மம் என்ற ஒரே நூலால் பின்னப்பட்டது. ‘நற்குடிப் பிறந்தவனும், மனவலிமை உடையவனும், ஒளிமிக்கவனும், விரதங்களைக் கடைப்பிடிப்பவனுமான என்னைப் போன்ற ஒருவன் அரசுக்காக எப்படிப் பாவம் செய்வான்?’ தந்தையின் கட்டளையை மீறுவது தனக்குப் பாவமே என்று முதலிலேயே காட்டுகிறான். ‘பகைவரை அழிப்பவனே, உன்னிடம் நுண்ணிய குற்றத்தையும் நான் காணவில்லை; சிறுபிள்ளைத்தனத்தால் நீ உன் தாயைப் பழிப்பதும் தகாது.’ இவ்வாறு அவன் பரதனையும் தாயையும் இருவரையும் விடுவிக்கிறான். ‘பேரறிவாளனே, குற்றமற்றவனே, தகுதியான மனைவியர் மீதும் மக்கள் மீதும் பெரியோர்களின் விருப்பப்படி செயல்படுவது எப்போதும் விதிக்கப்பட்டுள்ளது’ — அதாவது மனைவியிடமும் மகனிடமும் தந்தையின் விருப்பமே ஆணை. ‘உலகில் சான்றோர்களால் நாம் அவருடைய மனைவியர், மக்கள், சீடர்கள் என்று எண்ணப்படுகிறோம் — அதை நீயும் அறிய வேண்டும்.’ இதனால் ராமன் கைகேயியின் வரத்தையும் தந்தையின் ஆணையாகவே நிறுவுகிறான், பெண்ணின் சூழ்ச்சியாக அல்ல. ராமனின் மறுமொழியில் வரிசை தெளிவாக அமைந்துள்ளது — முதலில் தன் தர்மம், பின் பரதனின் குற்றமின்மை, பின் தாயை மன்னித்தல், இறுதியில் பெரியோரின் அதிகாரம். ஒரு சொல்லும் கைகேயியைப் பழிப்பதில் செலவிடப்படவில்லை. ‘நற்குடிப் பிறந்தவன், மனவலிமை உடையவன், ஒளிமிக்கவன், விரதம் காப்பவன்’ என்ற நான்கு அடைமொழிகளை ராமன் தன்னைப் புகழ்வதற்காகப் பயன்படுத்தவில்லை; ‘அத்தகையவன் பாவம் செய்யமாட்டான்’ என்ற விதியை நிறுவுவதற்காகவே. ‘பால்யாத்’ (சிறுபிள்ளைத்தனத்தால்) என்ற சொல்லால் அவன் பரதன் தாயைப் பழிப்பதை மன்னிக்கிறான், ஆனால் ஏற்றுக்கொள்ளவில்லை.

‘சௌம்யனே, என்னை மரவுரியோ கருமான் தோலோ உடுத்திக் காட்டில் வாழச் செய்யவும், அரசில் வாழச் செய்யவும் மகாராஜருக்கு அதிகாரம் இருந்தது.’ ‘தர்மம் அறிந்தவனே, தர்மம் செய்வோரில் சிறந்தவனே, உலகம் போற்றும் தந்தையிடம் எவ்வளவு மதிப்போ, அவ்வளவு மதிப்பு தாயிடமும் உண்டு.’ இதுவே ராமனின் மறுமொழிக்குத் திறவுகோல் — தாயும் தந்தையும் சமம்; ஆகவே கைகேயியின் சொல்லையும் மீறலாகாது. ‘தர்மநெறி கொண்ட இந்தத் தாயாலும் தந்தையாலும் “காட்டுக்குப் போ” என்று சொல்லப்பட்ட நான் வேறு எப்படி நடப்பேன்?’ ‘நீ அயோத்தியில் உலகம் போற்றும் அரசை அடைய வேண்டும்; நானோ மரவுரி உடுத்தித் தண்டகாரண்யத்தில் வாழ வேண்டும்.’ ‘இவ்வாறு மக்கள் முன்னிலையில் பங்கிட்டு ஆணையிட்டுவிட்டு மகாராஜர் தசரதர் விண்ணுலகம் சென்றார்.’ ‘தர்மாத்மாவும் உலகத்துக்கே குருவுமான அந்த அரசரே உனக்குப் பிரமாணம்; தந்தை அளித்த பங்கை நீ முறைப்படி அனுபவிக்க வேண்டும்.’ ‘சௌம்யனே, பதினான்கு ஆண்டுகள் தண்டகாரண்யத்தில் தங்கி, மகாத்மாவான தந்தை அளித்த பங்கை நானும் அனுபவிப்பேன்.’ இறுதியில் அவன் தன் முடிவை வேறு யாப்பில் அறிவிக்கிறான்: ‘மனிதர் உலகால் போற்றப்படுபவரும் தேவர் தலைவனுக்கு நிகரானவருமான மகாத்மாவான தந்தை எனக்குச் சொன்னதையே எனக்கு மேலான நன்மையாகக் கருதுகிறேன்; அழியாத, எல்லா உலகங்களுக்கும் தலைவனாகும் நிலையைக்கூட அல்ல.’ இதனால் ராமனின் முடிவு இறுதி வடிவம் பெறுகிறது. இறுதிப் பகுதியில் ராமன் தந்தையின் ஆணையின் இருமையைத் தெளிவாக்குகிறான் — ஒருவனுக்கு அரசு, மற்றவனுக்குக் காடு; இரண்டும் ஒரே பங்கீட்டில் கட்டுண்டவை; ஆகவே ஒன்றையும் கைவிட முடியாது. ‘லோகஸந்நிதௌ’ (மக்கள் முன்னிலையில்) என்ற சொல் முக்கியமானது — பங்கீடு இரகசியமானது அன்று, சாட்சிகளோடு செய்யப்பட்டது. ‘பதினான்கு ஆண்டுகள்’ என்ற காலவரம்பு இங்கே முதன்முறையாகப் பரதனின் முன் சொல்லப்படுகிறது; அதுவே அடுத்து வரும் காண்டங்களில் கதை முழுவதற்கும் அடிப்படையாகிறது. இறுதிச் சுலோகம் வேறு யாப்பில் அமைந்துள்ளது — சர்க்கத்தின் முடிவில் இதுவே கவிஞரின் வழக்கம்; அதில் ‘ஸர்வலோகேச்வரபாவம் அவ்யயம்’ (அழியாத, எல்லா உலகங்களுக்கும் தலைவனாகும் நிலை) என்ற சொல்லால் ராமன் தந்தையின் சொல்லுக்கு முன் பிரம்ம பதவியையும் அற்பமாக்குகிறான். இதோடு சர்க்கம் நிறைவடைகிறது; பரதனின் மறுமொழி அடுத்த சர்க்கத்தில் தொடங்குகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಭರತನಿಗೆ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮೂಲಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಭರತನು ವನಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಬಂದನು ಎಂದು. ಗುರುವತ್ಸಲನಾದ ತಮ್ಮನನ್ನು ಅರಿತು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಕೇಳಲು ತೊಡಗಿದನು. ‘ಇದೇನು? ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಇದನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ನೀನು ಚೀರ, ಜಟೆ, ಅಜಿನಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವೆ, ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನ-ಜಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿರುವೆ, ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಯಾವ ಶಂಕೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಶಾಂತವಾದುದು, ಆದರೆ ಭರತನ ವೇಷವೇ ಉತ್ತರವನ್ನು ಅನಿವಾರ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಕೈಕೇಯೀಪುತ್ರನು ಶೋಕವನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ತಡೆಹಿಡಿದು ಮತ್ತೆ ಕೈಮುಗಿದು ಮಾತನಾಡಿದನು. ಮೊದಲು ಅವನು ಹೇಳಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟವಾದುದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಆರ್ಯ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ತಂದೆ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ನಮ್ಮನ್ನು ತೊರೆದು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು.’ ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಆಧಾರ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತಾಯಿಯ ದೋಷವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಪರಂತಪನೇ, ನನ್ನ ತಾಯಿಯಾದ ಸ್ತ್ರೀ ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಅವರು ಹಾಗೆ ಮಾಡಲು ನಿಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು; ಅವಳು ತನ್ನ ಯಶಸ್ಸನ್ನೇ ಹರಣಮಾಡುವ ಈ ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿದಳು.’ ಭರತನು ತಂದೆಯ ಮರಣವನ್ನೂ ತಾಯಿಯ ದೋಷವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವೆರಡರ ಸಂಬಂಧ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗದ್ದು. ಈ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಸರ್ಗದ ರಂಗಮಂಚ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ — ಪ್ರಶ್ನಿಸುವಾಗ ರಾಮನಿಗೆ ತಂದೆಯ ಮರಣ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ, ಭರತನು ಅದನ್ನೇ ಮೊದಲು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಗಳ ನಡುವೆ ಒಂದು ಕ್ಷಣವನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿ ಭರತನು ಶೋಕದ ಆವೇಗವನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಗೃಹ್ಯ ಬಲವತ್’ (ಬಲವಾಗಿ ತಡೆಹಿಡಿದು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಅವನ ಆಂತರಿಕ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಚೀರಜಟಾಜಿನೀ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಭರತನ ಸಮಗ್ರ ವೇಷವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆ ವೇಷ ರಾಜಪುತ್ರನದಲ್ಲ, ವನವಾಸಿಯದೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ತಂದೆ ಬದುಕಿದ್ದರೆ ಹಿರಿಯ ಮಗನ ವನವಾಸವೇ ಸಾಕು; ಕಿರಿಯವನದೂ ಏಕೆ?

ಅನಂತರ ಭರತನು ತಾಯಿಗೆ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ದಂಡವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವಳು ರಾಜ್ಯದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ, ವಿಧವೆಯಾಗಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾಗಿ ಮಹಾಘೋರವಾದ ನರಕಕ್ಕೆ ಬೀಳುವಳು.’ ಇದು ಶಾಪವಲ್ಲ, ಮಗನ ಕರುಣೆಯೇ — ತಾಯಿಯ ಪಾಪದಿಂದ ಅವಳೇ ನಾಶವಾದಳು ಎಂದು ಅವನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿನ್ನ ದಾಸನಾದ ನನಗೆ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡಬೇಕು; ಇಂದೇ ಇಂದ್ರನಂತೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿಕೋ.’ ‘ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ವಿಧವೆಯರಾದ ತಾಯಂದಿರೂ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ; ಅವರಿಗೆ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡಬೇಕು.’ ‘ಮಾನದನೇ, ನೀನು ಜ್ಯೇಷ್ಠತೆಯ ಕ್ರಮದಿಂದಲೂ ಯೋಗ್ಯನು, ಸ್ವಂತ ಗುಣಗಳಿಂದಲೂ ಯೋಗ್ಯನು — ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆ, ಸುಹೃದರ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಈಡೇರಿಸು.’ ‘ನಿರ್ಮಲವಾದ ಚಂದ್ರನಿಂದ ಶರತ್ಕಾಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಪಡೆದು ಇಡೀ ಭೂಮಿಯು ಅವಿಧವೆಯಾಗಲಿ.’ ‘ಈ ಸಚಿವರೊಡನೆ ನಾನು ತಲೆಬಾಗಿ ಯಾಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ತಮ್ಮನಾದ, ಶಿಷ್ಯನಾದ, ದಾಸನಾದ ನನಗೆ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡಬೇಕು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಚಿವಮಂಡಲವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಶಾಶ್ವತವಾದ, ತಂದೆಯ ಕಾಲದಿಂದ ಬಂದ, ಪೂಜಿತವಾದ ಈ ಸಮಗ್ರ ಸಚಿವಮಂಡಲ ಇಲ್ಲಿದೆ; ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ನೀನು ಇದನ್ನು ಮೀರಬಾರದು.’ ಹೀಗೆ ಭರತನು ತನ್ನ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ಮೂರು ಬಲಗಳಿಂದ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಜೆಗಳ ದುಃಖದಿಂದ, ತಾಯಂದಿರ ವೈಧವ್ಯದಿಂದ, ಕುಲಪರಂಪರೆಯ ಸಚಿವರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ. ಭರತನ ಯಾಚನೆಯಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷವಿದು — ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತನಗಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನಿಗೇ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ‘ದಾಸ’, ‘ಶಿಷ್ಯ’, ‘ತಮ್ಮ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಇಂದ್ರನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರನು ದೇವರಾಜ್ಯದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿರುವಂತೆ, ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸ್ವಾಮಿ. ‘ಅವಿಧವೆಯಾದ ಭೂಮಿ’ ಎಂಬ ರೂಪಕವೂ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ರಾಜನಿಲ್ಲದ ಭೂಮಿ ವಿಧವೆಯಂತೆ, ಪತಿಯಾದ ರಾಜನಿಂದಲೇ ಅವಳು ಸನಾಥಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಭರತನು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಶೋಕವನ್ನೂ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಅಗತ್ಯವನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಣ್ಣೀರುಗೂಡಿದ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಕೈಕೇಯೀಸುತ ಭರತನು ಮತ್ತೆ ತಲೆಯಿಂದ ರಾಮನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ತಮ್ಮನನ್ನು ರಾಮನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ಉತ್ತರ ಕೋಪದಿಂದಲ್ಲ, ದೈನ್ಯದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ — ಧರ್ಮದ ಒಂದೇ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಹೆಣೆದದ್ದು. ‘ಸತ್ಕುಲಜನೂ ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನೂ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ವ್ರತವನ್ನಾಚರಿಸುವವನೂ ಆದ ನನ್ನಂತಹವನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪಾಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ಆಚರಿಸಿಯಾನು?’ ಮೊದಲಿಗೇ ಅವನು ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ತನ್ನ ಪಾಲಿಗೆ ಪಾಪವೇ. ‘ಅರಿಸೂದನನೇ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ದೋಷವನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಬಾಲಿಶತನದಿಂದ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದೂ ನಿನಗೆ ತರವಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಭರತನನ್ನೂ ತಾಯಿಯನ್ನೂ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ದೋಷಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಪಾಪರಹಿತನೇ, ತಮ್ಮದಾದ ಪತ್ನಿಯರ ಮೇಲೂ ಪುತ್ರರ ಮೇಲೂ ಗುರುಜನರ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಸದಾ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ’ — ಅಂದರೆ ಪತ್ನಿಯ ಮೇಲೂ ಪುತ್ರನ ಮೇಲೂ ತಂದೆಯ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಶಾಸನ. ‘ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜನರು ನಮ್ಮನ್ನು ಅವನ ಪತ್ನಿಯರು, ಪುತ್ರರು, ಶಿಷ್ಯರು ಎಂದು ಎಣಿಸಿರುವುದನ್ನು ನೀನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು.’ ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯ ವರವನ್ನೂ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸ್ತ್ರೀಕಪಟದ ರೂಪದಲ್ಲಲ್ಲ. ರಾಮನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ ಸುನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ತನ್ನ ಧರ್ಮ, ನಂತರ ಭರತನ ನಿರ್ದೋಷತೆ, ನಂತರ ತಾಯಿಗೆ ಕ್ಷಮೆ, ಕೊನೆಗೆ ಗುರುಜನರ ಅಧಿಕಾರ. ಒಂದು ಮಾತನ್ನೂ ಕೈಕೇಯಿಯ ನಿಂದೆಗೆ ವ್ಯಯಿಸಿಲ್ಲ. ‘ಕುಲೀನ, ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನ, ತೇಜಸ್ವಿ, ಚರಿತವ್ರತ’ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ರಾಮನು ತನ್ನ ಹೊಗಳಿಕೆಗಾಗಿ ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಇಂತಹವನು ಪಾಪ ಮಾಡಲಾರನು’ ಎಂಬ ನಿಯಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಾಲ್ಯಾತ್’ (ಬಾಲಿಶತನದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಭರತನ ಮಾತೃನಿಂದೆಯನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅನುಮೋದಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ನನ್ನನ್ನು ವನದಲ್ಲಿ ಚೀರವಸ್ತ್ರ ಅಥವಾ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನುಡಿಸಿ ವಾಸಮಾಡಿಸಲೂ, ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿಸಲೂ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿತ್ತು.’ ‘ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಧರ್ಮವನ್ನಾಚರಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಲೋಕಪೂಜಿತನಾದ ತಂದೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಗೌರವವೋ ತಾಯಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಅಷ್ಟೇ ಗೌರವ.’ ಇದೇ ರಾಮನ ಉತ್ತರದ ಬೀಗದಕೈ — ತಾಯಿ ತಂದೆ ಇಬ್ಬರೂ ಸಮಾನರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತನ್ನೂ ಮೀರಲಾಗದು. ‘ಧರ್ಮಶೀಲರಾದ ಈ ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರಿಂದ ‘ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗು’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ನಾನು ಬೇರೆ ರೀತಿ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಿ?’ ‘ನೀನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಲೋಕಪೂಜಿತವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು, ನಾನು ವಲ್ಕಲವನ್ನುಟ್ಟು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕು.’ ‘ಹೀಗೆ ಜನರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗ ಮಾಡಿ, ಆದೇಶಿಸಿ, ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥರು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು.’ ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ಆ ರಾಜರೇ, ಲೋಕಗುರುವೇ, ನಿನಗೆ ಪ್ರಮಾಣ; ತಂದೆ ಕೊಟ್ಟ ಪಾಲನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ನೀನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕು.’ ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ತಂದೆ ಕೊಟ್ಟ ಪಾಲನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವೆನು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಬೇರೆ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಿಂದ ಪೂಜಿತರಾದ, ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ತಂದೆ ನನಗೆ ಏನು ಹೇಳಿದರೋ, ಅದನ್ನೇ ನಾನು ನನ್ನ ಪರಮಹಿತವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅವ್ಯಯವಾದ ಸರ್ವಲೋಕೇಶ್ವರತ್ವವನ್ನಲ್ಲ.’ ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ನಿರ್ಣಯ ಅಂತಿಮ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ದ್ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ವನ; ಎರಡೂ ಒಂದೇ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದನ್ನೂ ಬಿಡಲಾಗದು. ‘ಲೋಕಸಂನಿಧೌ’ (ಜನರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ವಿಭಾಗವು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ನಡೆದುದಲ್ಲ, ಸಾಕ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ನಡೆದುದು. ‘ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು’ ಎಂಬ ಕಾಲಾವಧಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಭರತನ ಮುಂದೆ ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಕಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಕಥಾನಕದ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಬೇರೆ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ರೀತಿಯಂತೆ; ಅಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಲೋಕೇಶ್ವರಭಾವಮ್ ಅವ್ಯಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತಂದೆಯ ವಚನದ ಮುಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮಪದವನ್ನೂ ತುಚ್ಛವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಭರತನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ കുശലപ്രശ്നങ്ങളിലൂടെ ഭരതനു രാജധർമം ഉപദേശിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം മൗലികമായ ചോദ്യംതന്നെ ചോദിക്കുന്നു — ഭരതൻ എന്തിനു വനത്തിലേക്കു വന്നു? ഗുരുവത്സലനായ സഹോദരനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി: ‘ഇതെന്താണ്? നീ പറഞ്ഞു കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഏതു കാരണത്താലാണ് നീ ചീരവും ജടയും മാൻതോലും ധരിച്ച് ഈ ദേശത്തേക്കു വന്നത്, എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് കൃഷ്ണാജിനവും ജടയും ധരിച്ച് രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച് ഇവിടെ പ്രവേശിച്ചത് — അതെല്ലാം നീ പറയണം.’ ഇവിടെ രാമൻ ഒന്നും ശങ്കിക്കുന്നില്ല — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചോദ്യം ശാന്തമാണ്; എന്നാൽ ഭരതന്റെ വേഷംതന്നെ ഒരുത്തരം അനിവാര്യമാക്കുന്നു. മഹാത്മാവായ കാകുത്സ്ഥൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ കൈകേയീപുത്രൻ ശോകത്തെ ബലമായി അടക്കിപ്പിടിച്ച് വീണ്ടും കൈകൂപ്പി സംസാരിച്ചു. അദ്ദേഹം ആദ്യം പറയുന്നത് പറയാൻ ഏറ്റവും പ്രയാസമുള്ളതുതന്നെയാണ്: ‘ആര്യാ, മഹാബാഹുവായ അച്ഛൻ അതിദുഷ്കരമായ കർമം ചെയ്ത്, പുത്രശോകത്താൽ പീഡിതനായി, നമ്മെ ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു.’ ഇതോടെ സർഗത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം അമ്മയുടെ ദോഷം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ‘ശത്രുതാപനാ, സ്ത്രീയായ കൈകേയി — എന്റെ അമ്മ — അദ്ദേഹത്തെ നിർബന്ധിച്ചു; സ്വന്തം യശസ്സു നശിപ്പിക്കുന്ന ഈ മഹാപാപം അവൾ ചെയ്തു.’ ഭരതൻ പിതാവിന്റെ മരണവും അമ്മയുടെ ദോഷവും ഒന്നിച്ചുതന്നെ അറിയിക്കുന്നു, കാരണം അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വേർപെടുത്താനാവാത്തതാണ്. ഈ ആറു ശ്ലോകങ്ങളാൽ സർഗത്തിന്റെ രംഗം ഒരുങ്ങുന്നു — ചോദിക്കുമ്പോൾ രാമൻ പിതാവിന്റെ മരണം അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല; ഭരതൻ അതുതന്നെ ആദ്യം അറിയിക്കുന്നു. ചോദ്യത്തിനും ഉത്തരത്തിനും ഇടയിൽ കവി ഒരു നിമിഷം വയ്ക്കുന്നു; അതിൽ ഭരതൻ ശോകവേഗം അടക്കുന്നു. ‘പ്രഗൃഹ്യ ബലവത്’ (ബലമായി അടക്കിപ്പിടിച്ച്) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആന്തരയുദ്ധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ചീരജടാജിനീ’ എന്ന ഒരൊറ്റ പദംകൊണ്ട് രാമൻ ഭരതന്റെ വേഷം മുഴുവൻ വർണിക്കുന്നു — രാജപുത്രന്റേതല്ല, വനവാസിയുടേതുതന്നെയായ വേഷം. അതുകൊണ്ട് രാമന്റെ ചോദ്യം സ്വാഭാവികമാണ് — പിതാവ് ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ജ്യേഷ്ഠപുത്രന്റെ വനവാസം മതിയല്ലോ; ഇളയവനും എന്തിന്?

പിന്നെ ഭരതൻ അമ്മയ്ക്കു വരാനിരിക്കുന്ന ശിക്ഷ പറയുന്നു: ‘രാജ്യഫലം ലഭിക്കാതെ, വിധവയായി, ശോകത്താൽ ക്ഷീണിച്ച് അവൾ അതിഘോരമായ നരകത്തിൽ വീഴും.’ ഇതു ശാപമല്ല, പുത്രന്റെ കരുണതന്നെയാണ് — അമ്മയുടെ പാപത്താൽ അവൾതന്നെ നശിച്ചുവെന്ന് അദ്ദേഹം കാണുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം തന്റെ അപേക്ഷ ആരംഭിക്കുന്നു. ‘ദാസനായ എന്നോടു കനിവു കാട്ടണം; ഇന്നുതന്നെ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ രാജ്യാഭിഷേകം സ്വീകരിക്കണം.’ ‘ഈ പ്രജകളെല്ലാവരും, വിധവകളായ അമ്മമാരും അങ്ങയുടെ സന്നിധിയിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു; അവരോടു കനിവു കാട്ടണം.’ ‘മാനം നൽകുന്നവനേ, അങ്ങ് ക്രമപ്രകാരം അർഹനും സ്വയം യോഗ്യനുമാണ് — ധർമപ്രകാരം രാജ്യം സ്വീകരിക്കുക, സുഹൃത്തുക്കളുടെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റുക.’ ‘നിർമലനായ ചന്ദ്രനാൽ ശരത്കാലരാത്രി എന്നപോലെ, അങ്ങ് ഭർത്താവായിരിക്കുന്നതിനാൽ ഭൂമി മുഴുവൻ വിധവയല്ലാതാകട്ടെ.’ ‘ഈ സചിവന്മാരോടൊപ്പം ശിരസ്സു നമിച്ച് ഞാൻ യാചിക്കുന്നു; അങ്ങയുടെ സഹോദരനും ശിഷ്യനും ദാസനുമായ എന്നോടു കനിവു കാട്ടണം.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം സചിവമണ്ഡലത്തെത്തന്നെ പ്രമാണമാക്കുന്നു: ‘ശാശ്വതവും പിതൃപരമ്പരയായി ലഭിച്ചതും ആദരണീയവുമാണ് ഈ സചിവമണ്ഡലം മുഴുവൻ; പുരുഷവ്യാഘ്രാ, അതിനെ ലംഘിക്കരുത്.’ ഇങ്ങനെ ഭരതൻ തന്റെ യാചനയെ മൂന്നു ബലങ്ങളാൽ ദൃഢമാക്കുന്നു — പ്രജകളുടെ ദുഃഖം, അമ്മമാരുടെ വൈധവ്യം, കുലപരമ്പരയായി വന്ന സചിവന്മാരുടെ പ്രാർഥന. ഭരതന്റെ യാചനയിലെ വിശേഷം ഇതാണ് — അദ്ദേഹം രാജ്യം തനിക്കുവേണ്ടി ഉപേക്ഷിക്കുകയല്ല, രാമനുതന്നെ അർപ്പിക്കുകയാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകളിൽ ‘ദാസൻ’, ‘ശിഷ്യൻ’, ‘സഹോദരൻ’ എന്നീ മൂന്നു പദങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നത്. ‘ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ രാജ്യാഭിഷേകത്തിന്റെ ഔചിത്യം കാണിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രൻ ദേവരാജ്യത്തിന്റെ സ്വാഭാവികസ്വാമിയെന്നപോലെ രാമൻ അയോധ്യയുടേതും. ‘വിധവയല്ലാത്ത ഭൂമി’ എന്ന രൂപകവും ഗംഭീരമാണ് — രാജാവില്ലാത്ത ഭൂമി വിധവയെപ്പോലെയാണ്; ഭർത്താവായ രാജാവിനാൽ മാത്രമാണ് അവൾ സനാഥയാകുന്നത്. ഇങ്ങനെ ഭരതൻ വ്യക്തിപരമായ ശോകത്തെയും രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ആവശ്യത്തെയും ഒന്നിച്ചു ചേർക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, കണ്ണീരോടെ, മഹാബാഹുവായ കൈകേയീപുത്രൻ ഭരതൻ വീണ്ടും ശിരസ്സുകൊണ്ടു രാമന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു. മദിച്ച ആനയെപ്പോലെ വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിടുന്ന സഹോദരനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറുപടി കോപത്തോടെയല്ല, ദീനതയോടെയുമല്ല — ധർമമെന്ന ഒരേ നൂലിൽ കോർത്തതാണ്. ‘കുലീനനും സത്ത്വസമ്പന്നനും തേജസ്വിയും വ്രതം ആചരിക്കുന്നവനുമായ എന്നെപ്പോലൊരാൾ രാജ്യത്തിനുവേണ്ടി എങ്ങനെ പാപം ചെയ്യും?’ ആദ്യംതന്നെ അദ്ദേഹം കാണിക്കുന്നത്, പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ ലംഘിക്കുന്നത് തന്നെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം പാപംതന്നെയാണ് എന്നാണ്. ‘ശത്രുസൂദനാ, നിന്നിൽ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ദോഷംപോലും ഞാൻ കാണുന്നില്ല; ബാലിശതയാൽ അമ്മയെ നിന്ദിക്കുന്നതും നിനക്കു ചേർന്നതല്ല.’ ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം ഭരതനെയും അമ്മയെയും ഒരുപോലെ കുറ്റവിമുക്തരാക്കുന്നു. ‘മഹാപ്രാജ്ഞാ, പാപമില്ലാത്തവനേ, യോഗ്യരായ ഭാര്യമാരിലും പുത്രന്മാരിലും ഗുരുക്കന്മാരുടെ ഇഷ്ടം എപ്പോഴും നടപ്പാക്കപ്പെടണമെന്നാണ് വിധി’ — അതായത് ഭാര്യയിലും പുത്രനിലും പിതാവിന്റെ ഇച്ഛതന്നെയാണ് ശാസനം. ‘ലോകത്തിൽ സജ്ജനങ്ങൾ നമ്മെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാര്യമാരും പുത്രന്മാരും ശിഷ്യന്മാരുമായി എണ്ണുന്നതുപോലെ, അതു നീയും അറിയണം.’ ഇതിലൂടെ രാമൻ കൈകേയിയുടെ വരത്തെയും പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയായിത്തന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു, സ്ത്രീയുടെ കപടമായിട്ടല്ല. രാമന്റെ മറുപടിയിലെ ക്രമം സുനിശ്ചിതമാണ് — ആദ്യം തന്റെ ധർമം, പിന്നെ ഭരതന്റെ നിർദോഷത, പിന്നെ അമ്മയോടുള്ള ക്ഷമ, ഒടുവിൽ ഗുരുക്കന്മാരുടെ അധികാരം. ഒരു വാക്കുപോലും കൈകേയിയെ നിന്ദിക്കാൻ ചെലവിടുന്നില്ല. ‘കുലീനൻ, സത്ത്വസമ്പന്നൻ, തേജസ്വി, വ്രതം ആചരിക്കുന്നവൻ’ എന്നീ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ രാമൻ സ്വയം പ്രശംസിക്കാനല്ല പ്രയോഗിക്കുന്നത്, ‘ഇത്തരമൊരാൾ പാപം ചെയ്യുകയില്ല’ എന്ന നിയമം സ്ഥാപിക്കാനാണ്. ‘ബാല്യാത്’ (ബാലിശതയാൽ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഭരതന്റെ മാതൃനിന്ദയെ അദ്ദേഹം ക്ഷമിക്കുന്നു, എന്നാൽ അനുമോദിക്കുന്നില്ല.

‘സൗമ്യാ, ചീരമുടുപ്പിച്ചോ കൃഷ്ണാജിനം ധരിപ്പിച്ചോ എന്നെ വനത്തിൽ വസിപ്പിക്കാനും രാജ്യത്തിൽ വസിപ്പിക്കാനും മഹാരാജാവിന് അധികാരമുണ്ടായിരുന്നു.’ ‘ധർമജ്ഞാ, ധർമം ചെയ്യുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, ലോകം ആദരിക്കുന്ന പിതാവിൽ എത്ര ഗൗരവമുണ്ടോ, അത്രതന്നെ ഗൗരവം അമ്മയിലുമുണ്ട്.’ ഇതാണ് രാമന്റെ മറുപടിയുടെ താക്കോൽ — അമ്മയും അച്ഛനും തുല്യരാണ്; അതുകൊണ്ട് കൈകേയിയുടെ വാക്കും ലംഘിക്കാവുന്നതല്ല. ‘ധർമശീലരായ ഈ അമ്മയും അച്ഛനും ‘വനത്തിലേക്കു പോകൂ’ എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കെ ഞാൻ എങ്ങനെ മറിച്ചു പ്രവർത്തിക്കും?’ ‘നീ അയോധ്യയിൽ ലോകം ആദരിക്കുന്ന രാജ്യം സ്വീകരിക്കണം; ഞാൻ വല്കലമുടുത്ത് ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വസിക്കണം.’ ‘ഇങ്ങനെ ലോകരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ വിഭജനം നടത്തി ആജ്ഞാപിച്ചിട്ടാണ് മഹാരാജാവായ ദശരഥൻ സ്വർഗം പ്രാപിച്ചത്.’ ‘ലോകഗുരുവായ ആ ധർമാത്മാവായ രാജാവുതന്നെയാണ് നിനക്കു പ്രമാണം; പിതാവു നൽകിയ ഭാഗം യഥാവിധി നീ അനുഭവിക്കണം.’ ‘സൗമ്യാ, പതിനാലു വർഷം ദണ്ഡകാരണ്യത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഞാനും മഹാത്മാവായ പിതാവു നൽകിയ ഭാഗം അനുഭവിക്കും.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം തീർപ്പ് മറ്റൊരു വൃത്തത്തിൽ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു: ‘മനുഷ്യലോകം ആദരിക്കുന്ന, ദേവേന്ദ്രനു സമനായ മഹാത്മാവായ പിതാവ് എന്നോടു പറഞ്ഞതുതന്നെയാണ് എനിക്കു പരമഹിതമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നത്, അക്ഷയമായ സർവലോകേശ്വരത്വമല്ല.’ ഇതോടെ രാമന്റെ തീരുമാനം അന്തിമരൂപം പ്രാപിക്കുന്നു. അവസാനഭാഗത്ത് രാമൻ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയുടെ ദ്വൈവിധ്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു — ഒരാൾക്കു രാജ്യം, മറ്റേയാൾക്കു വനം; രണ്ടും ഒരേ വിഭജനത്തിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഒന്നിനെയും ഉപേക്ഷിക്കാനാവില്ല. ‘ലോകസംനിധൗ’ (ലോകരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — വിഭജനം രഹസ്യമല്ല, സാക്ഷികളോടുകൂടിയതാണ്. ‘പതിനാലു വർഷം’ എന്ന കാലാവധി ഇവിടെ ആദ്യമായി ഭരതന്റെ മുന്നിൽ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു; വരുന്ന കാണ്ഡങ്ങളിൽ അതു കഥ മുഴുവനുമുള്ള ആധാരമാകുന്നു. അവസാനശ്ലോകം, സർഗാന്തത്തിലെ കവിയുടെ രീതിയനുസരിച്ച്, മറ്റൊരു വൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിലെ ‘സർവലോകേശ്വരഭാവം അവ്യയം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ പിതൃവചനത്തിനു മുന്നിൽ ബ്രഹ്മപദംപോലും രാമൻ നിസ്സാരമാക്കുന്നു. ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; ഭരതന്റെ പ്രതിവചനം അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നു.

In the previous sarga Rāma had taught Bharata the duties of a king through his questions about his welfare. In this sarga he asks the question that matters most: why has Bharata come to the forest? Understanding how devoted his brother was to his elders, Rāma, with Lakṣmaṇa beside him, began to question him. "What is this? I want to hear it from your own lips. Why have you come to this place in bark, matted hair and deerskin? For what reason have you put on the black antelope skin and matted locks, left the kingdom and come here? You must tell me everything." Rāma suspected nothing; his question was calm, but Bharata's very dress demanded an answer. With the words "bark, matted hair and deerskin" Rāma describes the whole of Bharata's appearance — the dress not of a prince but of a forest-dweller. So his question is natural: if their father is alive, the exile of the eldest son is enough; why should the younger one live like this too? Addressed so by great-souled Kākutstha, Kaikeyī's son forcibly mastered his grief, folded his hands once more and spoke. The poet leaves a moment between question and answer in which Bharata holds back the tide of sorrow, and "forcibly mastered" hints at the struggle within him. Then he said first the thing hardest to say: "Noble brother, our mighty-armed father did a deed most hard to do, and then, crushed by grief for his son, left us and went to heaven." On this the whole sarga rests. Then he laid bare his mother's fault: "He was driven to it by a woman, scorcher of foes, by my mother Kaikeyī; and she has done this great wrong, which has robbed her of her good name." Bharata tells of his father's death and his mother's fault together, because the two cannot be separated. With these verses the stage is set: when Rāma asked, he did not know of his father's death, and it is the first thing Bharata tells him.

Then Bharata spoke of the punishment awaiting his mother: "Cheated of the kingdom she wanted, widowed and wasted with grief, she will fall into a most dreadful hell." This is not a curse but a son's pity; he sees that his mother's own sin has destroyed her. Then he began his plea. "Be gracious to me, who am your servant, and have yourself consecrated to the kingdom this very day, like Indra. All these subjects, and all your mothers, now widows, have come to you; be gracious to them. Giver of honour, you are first in the line of succession and worthy in yourself; take the kingdom as righteousness allows and fulfil your friends' wishes. With you as her husband, let the whole earth be a widow no longer, as an autumn night is not bereft when the spotless moon is there. With these ministers beside me I bow my head and beg you: be gracious to your brother, your pupil, your servant." Finally he set the council itself before Rāma as authority: "This whole council of ministers is our father's, long established and honoured; tiger among men, you must not override it." So Bharata strengthened his plea with three supports: the grief of the people, the widowhood of the mothers, and the request of the family's hereditary ministers. What is special in his plea is that he does not simply give up the kingdom; he offers it to Rāma, and so the words "servant", "pupil" and "brother" come again and again. The comparison with Indra shows how fitting the consecration is: as Indra is the natural lord of the gods' realm, so Rāma is of Ayodhyā. The image of the widowed earth is deep: a land without a king is like a widow, and only with a king for her husband does she have a protector. Thus Bharata joins his private grief to the need of the realm.

Having said this, mighty Bharata, Kaikeyī's son, in tears laid his head once more at Rāma's feet. Rāma embraced his brother, who was sighing again and again like an elephant in rut, and answered him — not in anger, not in dejection, but with every word strung on one thread of righteousness. "How could a man like me, born of a noble line, strong, full of splendour and steadfast in his vows, commit a sin for the sake of a kingdom?" First he shows that to break his father's command would, for him, be sin. "I see no fault in you, not the smallest, slayer of foes; and you must not in a boy's haste speak ill of your mother." So he frees both Bharata and his mother from blame. "Wise and blameless brother, over lawful wives and over sons, elders always have the right to command as they please" — that is, a father's wish rules his wife and his son. "Understand this too: the good in this world count us as his wives, his sons and his pupils." With this Rāma treats even Kaikeyī's boon as their father's own command, not as a woman's trickery. The order of his reply is deliberate: first his own duty, then Bharata's innocence, then forgiveness for the mother, and last the authority of elders; not one word is spent condemning Kaikeyī. The four qualities he names — noble birth, strength, splendour and steadfast vows — are not self-praise but the statement of a rule: such a man does not sin. And "in a boy's haste" pardons Bharata's reproach of his mother without approving it.

"The great king had the right, gentle brother, to settle me in the forest in bark and black deerskin, or in the kingdom. Whatever honour is due to a father whom the world reveres, knower of righteousness, the same is due to a mother. When both of them, righteous as they are, my mother and my father, have told me 'Go to the forest', how can I do otherwise? You are to receive the kingdom in Ayodhyā that the world honours; I am to live in the Daṇḍaka forest in bark. Having made that division before the eyes of the world and given his commands, the great king Daśaratha went to heaven. That righteous king, teacher of the world and yours, is the authority here; you should enjoy the portion your father gave you. And I, gentle brother, dwelling for fourteen years in the Daṇḍaka forest, shall enjoy the portion my great-souled father gave me." The key to Rāma's answer is that mother and father are equal, so Kaikeyī's word too may not be set aside. He also makes plain that the command had two halves — the kingdom for one, the forest for the other — bound up in a single division, so that neither can be abandoned. "Before the eyes of the world" matters: the division was not secret but witnessed. Here for the first time the term of fourteen years is spoken before Bharata, and it becomes the framework of the whole story in the books to come. Finally, in a longer metre as the poet likes at a sarga's close, Rāma declared his decision: "What my great-souled father, honoured among men and equal to the lord of the gods, said to me — that alone I hold my highest good, not the imperishable lordship of all the worlds." With "the lordship of all the worlds" Rāma sets even the highest station below his father's word. So Rāma's decision takes its final shape, and the sarga ends; Bharata's reply begins in the next.