पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः रामस्य पादयोः पतितः, रामश्च तम् उत्थाप्य परिष्वक्तवान्। अस्मिन् सर्गे तस्य एव आलिङ्गनात् दीर्घः कुशलप्रश्नः प्रसरति — यः सर्गः ‘कच्चित्सर्गः’ इति प्रसिद्धः, यत्र वाल्मीकिः प्रश्नरूपेण समग्रां राजनीतिम् उपदिशति। जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं भुवि पतितं भरतं रामः पश्यति — सः युगान्ते भास्करः इव दुर्दर्शः आसीत्। कथंचित् अभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशं भ्रातरं सः पाणिना परिजग्राह। ‘कथंचित्’ इति पदम् एव भरतस्य परिवर्तनस्य मापम् — मासमात्रेण सः अपरिचितः इव जातः। ततः रामः तस्य मूर्ध्नि आघ्राय, तं परिष्वज्य, अङ्के आरोप्य सादरं पर्यपृच्छत्। प्रथमाः प्रश्नाः सर्वे पितरम् एव स्पृशन्ति — ‘तात, कुत्र ते पिता आसीत् यत् त्वम् अरण्यम् आगतः? तस्य जीवतः त्वं वनम् आगन्तुं न अर्हसि।’ ‘चिरस्य बत दूरात् आगतं भरतं पश्यामि; अस्मिन् अरण्ये दुष्प्रतीकम् — किं तात वनम् आगतः?’ ‘कच्चित् राजा धरते यत् त्वम् इह आगतः? कच्चित् न दीनः सहसा राजा लोकान्तरं गतः?’ एवं रामः सत्यम् आसन्नं करोति, किन्तु स्वयं तत् न उच्चारयति; एषा एव सर्गस्य करुणा — प्रश्नकर्ता अद्यापि न जानाति यत् उत्तरं तस्य सर्वं जीवनं परिवर्तयिष्यति। ‘कच्चित्’ इति निपातः अस्मिन् सर्गे षष्ट्यधिकवारं प्रयुक्तः; सः च प्रश्ने इष्टम् उत्तरम् अपेक्षते — ‘आशा अस्ति यत् एवम् एव’ इति। अतः प्रत्येकः प्रश्नः वस्तुतः उपदेशः एव, यतः यत् पृच्छ्यते तत् एव कर्तव्यम् इति ध्वन्यते। एवं वाल्मीकिः शास्त्रम् अपि संवादरूपेण काव्ये निवेशयति।

अनन्तरं कुशलप्रश्नाः क्रमेण कुलं गृहं च व्याप्नुवन्ति। ‘सौम्य, बालस्य ते शाश्वतं राज्यं न भ्रष्टम्? हे सत्यपराक्रम, पितुः शुश्रूषां करोषि?’ ‘सत्यसंगरः धर्मनिश्चितः राजसूयाश्वमेधानाम् आहर्ता दशरथः राजा कुशली?’ ‘सः विद्वान् धर्मनित्यः महाद्युतिः इक्ष्वाकूणाम् उपाध्यायः ब्राह्मणः यथावत् पूज्यते?’ ‘कौसल्या सुखिनी, प्रजावती सुमित्रा, आर्या देवी कैकेयी च नन्दति?’ ‘विनयसम्पन्नः कुलपुत्रः बहुश्रुतः अनसूयुः अनुद्रष्टा च पुरोहितः त्वया सत्कृतः?’ ‘अग्निषु नियुक्तः विधिज्ञः मतिमान् ऋजुः च हुतं होष्यमाणं च काले सदा वेदयते?’ ‘देवान् पितॄन् भृत्यान् गुरून् पितृसमान् वृद्धान् वैद्यान् ब्राह्मणांश्च अभिमन्यसे?’ एषु श्लोकेषु क्रमः न यादृच्छिकः — प्रथमं राज्यम्, ततः पिता, ततः कुलगुरुः, ततः मातरः, ततः पुरोहितः, ततः अग्निहोत्रम्, अन्ते च सर्वे पूज्याः। एतेन कविः दर्शयति यत् राजधर्मस्य मूलं गृहधर्मः एव; यः स्वगृहे गुरून् न पूजयति, सः राष्ट्रे धर्मं न रक्षति। रामः च वने वसन् अपि एतत् सर्वं स्मरति — तस्य मनः अयोध्यायाः प्रत्येकं कोणं न विस्मरति। अत्र द्रष्टव्यं यत् रामः न एकम् अपि प्रश्नं स्वस्य राज्यविषये पृच्छति; सर्वे प्रश्नाः भरतस्य कर्तव्यविषये एव। एतेन कविः रामस्य निःस्पृहतां दर्शयति — यः राज्यं त्यक्तवान्, सः तस्य रक्षणविषये एव चिन्तयति, न तु पुनःप्राप्तौ। ‘पितृसमान्’ इति पदेन ये पितरः न, किन्तु पितृवत् पूज्याः — ज्येष्ठाः बन्धवः आचार्याश्च — ते अपि गृहीताः। ‘वैद्यान्’ इति च चिकित्सकाः, येषां सत्कारः राजधर्मे नित्यम् उक्तः। अग्निहोत्रविषये ‘काले वेदयते’ इति विशेषः — यज्ञस्य कालनियमः एव तस्य प्राणः, अतः यः पुरोहितः कालं न स्मारयति सः दोषी।

ततः प्रश्नाः मन्त्रिमण्डलं मन्त्रणां च प्रति गच्छन्ति। ‘इष्वस्त्रवरसम्पन्नम् अर्थशास्त्रविशारदं सुधन्वानम् उपाध्यायं मन्यसे?’ ‘आत्मसमाः शूराः श्रुतवन्तः जितेन्द्रियाः कुलीनाः इङ्गितज्ञाः च ते मन्त्रिणः कृताः?’ अनन्तरं रामः नियमम् एव उपदिशति — ‘राज्ञां विजयस्य मूलं मन्त्रः एव, यदि सः शास्त्रकोविदैः मन्त्रिधुरैः अमात्यैः सुसंवृतः भवति।’ एषः एकः श्लोकः प्रश्नरूपं त्यक्त्वा साक्षात् सिद्धान्तं वदति, तेन च अग्रिमाणां प्रश्नानां तात्पर्यं स्पष्टं भवति। ततः पुनः प्रश्नाः — ‘निद्रावशं न एषि? काले अवबुध्यसे? अपररात्रेषु अर्थनैपुणं चिन्तयसि?’ ‘एकः एव न मन्त्रयसे, बहुभिः सह च न? ते मन्त्रितः मन्त्रः राष्ट्रं न परिधावति?’ ‘लघुमूलं महोदयम् अर्थं विनिश्चित्य क्षिप्रम् आरभसे, न दीर्घयसि?’ ‘सुकृतानि कृतरूपाणि वा एव तव सर्वकार्याणि पार्थिवाः विदुः, न तु कर्तव्यानि?’ ‘तर्कैः युक्त्या वा अपरिकीर्तितम् अपि त्वया तव अमात्यैर्वा मन्त्रितं परैः न बुध्यते?’ एषु षट्सु प्रश्नेषु एकम् एव तत्त्वं पुनः पुनः आवर्तते — मन्त्रणायाः गोपनम्। राजा कदा जागर्ति, कैः सह मन्त्रयते, कदा आरभते, केन च ज्ञायते — सर्वम् एतत् गुप्तेः अधीनम्। सुधन्वा इति नाम अत्र एकवारम् एव आगच्छति; सः इक्ष्वाकुकुलस्य अस्त्राचार्यः इति गम्यते, तस्य च ‘इष्वस्त्रवरसम्पन्नः’ इति विशेषणेन धनुर्विद्या, ‘अर्थशास्त्रविशारदः’ इति च नीतिविद्या — उभे अपि सूचिते। ‘इङ्गितज्ञः’ इति मन्त्रिणः दुर्लभः गुणः — यः बाह्यचेष्टया एव परस्य अन्तःकरणं जानाति। ‘मन्त्रिधुराः’ इति ये मन्त्रणायाः भारं वहन्ति। अष्टादशे श्लोके त्रयः प्रश्नाः एकस्मिन् — न एकाकी मन्त्रयेत, न बहुभिः सह, न च मन्त्रः प्रकाशेत; मध्यमः एव मार्गः शस्यते, यः एकसप्ततितमे श्लोके ‘चतुर्भिः त्रिभिः एव वा’ इति स्पष्टीक्रियते। एकोनविंशे च ‘लघुमूलं महोदयम्’ इति अर्थशास्त्रस्य प्रसिद्धं लक्षणम् — अल्पव्ययेन महाफलम्।

अनन्तरः खण्डः सहायानां गुणम् एव गणनाम् अपेक्ष्य श्रेष्ठम् इति स्थापयति। ‘सहस्रेभ्यः मूर्खेभ्यः एकं पण्डितम् इच्छसि? पण्डितः हि अर्थकृच्छ्रेषु महत् निःश्रेयसं कुर्यात्।’ ‘यदि महीपतिः सहस्राणि अयुतानि वा मूर्खाणाम् उपास्ते, तेषु सहायता नास्ति।’ ‘एकः अपि मेधावी शूरः दक्षः विचक्षणः अमात्यः राजानं राजपुत्रं वा महतीं श्रियं प्रापयेत्।’ त्रयः एते श्लोकाः एकम् एव वाक्यं त्रिभिः रूपैः वदन्ति — प्रश्नेन, निषेधेन, विधिना च। ततः नियोगस्य क्रमः — ‘मुख्याः महत्सु, मध्यमाः मध्यमेषु, जघन्याः जघन्येषु भृत्याः योजिताः?’ ‘उपधातीतान् पितृपैतामहान् शुचीन् श्रेष्ठान् अमात्यान् श्रेष्ठेषु कर्मसु नियोजयसि?’ ‘उपधा’ इति परीक्षा राजनीतिशास्त्रे प्रसिद्धा — धर्मोपधा, अर्थोपधा, कामोपधा, भयोपधा च; ताः अतीतः एव अमात्यः विश्वास्यः। ‘उपधा’ इति शब्दः अत्र साक्षात् न, किन्तु ‘उपधातीतान्’ इति पदे निहितः; परीक्षया शुद्धाः एव अमात्याः श्रेष्ठेषु कर्मसु नियोज्याः। ‘पितृपैतामहान्’ इति कुलपरम्परया सेवमानाः, येषां निष्ठा परीक्षिता एव। एतैः पञ्चभिः श्लोकैः कविः एकम् एव सूत्रं स्थापयति — राजा स्वयं सर्वं न करोति, अपि तु योग्यान् योग्येषु स्थानेषु नियोजयति; तत्र एव तस्य कौशलम्।

ततः प्रश्नाः दण्डनीतिं सेनां च स्पृशन्ति। ‘हे कैकयीसुत, उग्रेण दण्डेन भृशम् उद्वेजिताः प्रजाः राष्ट्रे तव मन्त्रिणः न अवजानन्ति?’ ‘उग्रप्रतिग्रहीतारं त्वां याजकाः पतितम् इव, स्त्रियः कामयानम् इव, न अवजानन्ति?’ द्वे एते उपमे तीक्ष्णे — अतिकरग्राही राजा पतितयजमानः इव समाजात् बहिष्कृतः भवति। ततः एकः नीतिश्लोकः — ‘उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतं शूरम् ऐश्वर्यकामं च यः न हन्ति, सः एव हन्यते।’ अनन्तरं सेना — ‘धृष्टः शूरः धृतिमान् मतिमान् शुचिः कुलीनः अनुरक्तः दक्षः च सेनापतिः कृतः?’ ‘बलवन्तः युद्धविशारदाः दृष्टापदानाः विक्रान्ताः मुख्याः त्वया सत्कृत्य मानिताः?’ ‘बलस्य भक्तं वेतनं च यथोचितं सम्प्राप्तकालं ददासि, न विलम्बसे?’ ततः हेतुः — ‘कालातिक्रमणे भक्तवेतनयोः भृताः भर्तुः अपि अतिकुप्यन्ति; सः अनर्थः सुमहान् कृतः।’ अन्ते — ‘सर्वे कुलपुत्राः प्रधानतः त्वाम् अनुरक्ताः? तव अर्थेषु समाहिताः प्राणान् संत्यजन्ति?’ एवं दण्डस्य मृदुता, सेनापतेः गुणाः, वेतनस्य काले दानम्, भृत्यानां च अनुरागः — एते चत्वारः विषयाः एकत्र गुम्फिताः, यतः सर्वेषाम् एकम् एव फलम् — सैन्यस्य निष्ठा। ‘उग्रप्रतिग्रहीता’ इति यः बलात् करम् आदत्ते; तस्य च दृष्टान्तः ‘पतितः यजमानः’ — यस्य हविः ऋत्विजः न गृह्णन्ति। द्वितीया उपमा च ‘कामयानः’ — यः केवलं कामपरः, तं स्त्रियः अपि अवजानन्ति। एकोनत्रिंशे श्लोके ‘वैद्यम्’ इति पदं नीतिशास्त्रविदं सूचयति, न तु चिकित्सकम्; एतादृशः पुरुषः यदि भृत्यान् दूषयति ऐश्वर्यं च काङ्क्षति, तर्हि सः राज्ञः प्राणसंशयः। द्वात्रिंशत्रयस्त्रिंशयोः च भक्तवेतनयोः कालनिष्ठा — एषा प्राचीनराजनीतेः सूक्ष्मा दृष्टिः, यत् सैनिकानाम् असंतोषः शत्रोः अपेक्षया अधिकं भयङ्करः। चतुस्त्रिंशे च ‘समाहिताः’ इति एकाग्रचित्ताः; यः राजा भृत्यानां योगक्षेमं रक्षति, तस्य एव कृते ते प्राणान् त्यजन्ति — एवं पूर्वश्लोकयोः वेतनविचारः अत्र स्वाभाविकं फलं प्राप्नोति।

ततः दूतः चाराः शत्रवश्च। ‘हे भरत, जानपदः विद्वान् दक्षिणः प्रतिभानवान् यथोक्तवादी पण्डितः च ते दूतः कृतः?’ ‘अन्येषु अष्टादश, स्वपक्षे च पञ्चदश तीर्थानि त्रिभिः त्रिभिः अविज्ञातैः चारकैः वेत्सि?’ ‘तीर्थानि’ इति राज्यस्य अधिकारिपदानि; मुद्रणे गीताप्रेस-सम्पादकाः पादटिप्पण्यां तेषां द्वे गणने दत्तवन्तः। ‘हे रिपुसूदन, व्यपास्तान् प्रतियातांश्च अहितान् सर्वदा दुर्बलान् अनवज्ञाय वर्तसे?’ ततः बौद्धिकः अपायः — ‘तात, लोकायतिकान् ब्राह्मणान् न सेवसे? ते हि अनर्थकुशलाः, बालाः, पण्डितमानिनः।’ ‘मुख्येषु धर्मशास्त्रेषु विद्यमानेषु एव दुर्बुधाः ते आन्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति।’ अत्र वाल्मीकिः तर्कमात्रनिष्ठां निन्दति, न तु तर्कम् — यः धर्मशास्त्रं त्यक्त्वा केवलं तर्केण व्यवहरति, सः एव दुर्बुधः इति। ‘जानपदः’ इति स्वदेशीयः, यतः परदेशीयः दूतः गुप्तं वक्तुं न शक्यते। ‘यथोक्तवादी’ इति यः स्वबुद्ध्या न परिवर्तयति, अपि तु यथा आदिष्टं तथा एव वदति — एषः दूतस्य मुख्यः गुणः। चारकाः च ‘त्रिभिः त्रिभिः अविज्ञातैः’ — परस्परम् अज्ञाताः, येन एकस्य ग्रहणे अपि अन्यौ तिष्ठतः, त्रयाणां च वार्तासाम्यं सत्यस्य परीक्षा भवति। सप्तत्रिंशे ‘व्यपास्तान् प्रतियातान्’ इति निर्वासिताः पुनरागताः च शत्रवः, येषाम् उपेक्षा राज्ञः नाशहेतुः।

ततः प्रश्नः नगरं जनपदं च प्रति नीयते, सप्तभिः श्लोकैः एकम् एव दीर्घं वाक्यं रचयन्। ‘अस्माकं पूर्वकैः वीरैः पूर्वम् अध्युषिताम्, सत्यनामां दृढद्वारां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्, स्वकर्मनिरतैः जितेन्द्रियैः महोत्साहैः आर्यैः सहस्रशः ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैः वृताम्, विविधाकारैः प्रासादैः वृतां वैद्यजनाकुलां समुदितां स्फीताम् अयोध्यां परिरक्षसि?’ ‘अयोध्या’ इति नाम्नः व्याख्या एव ‘सत्यनामा’ इति पदेन दत्ता — या केनापि योद्धुं न शक्या, सा एव अयोध्या। ततः जनपदः — ‘चैत्यशतैः जुष्टः, सुनिविष्टजनाकुलः, देवस्थानैः प्रपाभिः तटाकैश्च उपशोभितः, प्रहृष्टनरनारीकः, समाजोत्सवशोभितः, सुकृष्टसीमा, पशुमान्, हिंसाभिः अभिवर्जितः, अदेवमातृकः, रम्यः, श्वापदैः परिवर्जितः, सर्वैः भयैः परित्यक्तः, खनिभिः उपशोभितः, पापैः नरैः विवर्जितः, मम पूर्वैः सुरक्षितः — कच्चित् जनपदः स्फीतः सुखं वसति, राघव?’ ‘अदेवमातृकः’ इति देशः यः वृष्टिम् अपेक्ष्य न तिष्ठति, अपि तु नदीजलेन सिच्यते — एषा कृषेः सुरक्षा। एवं नगरस्य जनपदस्य च वर्णने कविः राज्ञः कर्तव्यं न पृथक् वदति, अपि तु देशस्य समृद्धिम् एव राज्ञः परीक्षां करोति। सप्तभिः श्लोकैः एकं वाक्यम् — एषा वाल्मीकेः प्रसिद्धा कुलकरीतिः। ‘चैत्यानि’ इति यज्ञभूमयः देवायतनानि वा; ‘प्रपाः’ इति पानीयशालाः; ‘तटाकानि’ इति जलाशयाः — त्रीणि एतानि लोकोपकारस्य चिह्नानि। ‘खनयः’ इति आकराः, ये राज्ञः कोषस्य मूलम्। ‘सुकृष्टसीमा’ इति यस्य क्षेत्राणि सम्यक् कृष्टानि; ‘पशुमान्’ इति गवादिसमृद्धः। एवं नगरस्य वर्णनं जनपदस्य च वर्णनं परस्परं पूरयतः — दुर्गं जनैः, जनपदः च कृष्या।

ततः वैश्याः स्त्रियः गजवनं दुर्गाणि च। ‘कृषिगोरक्षजीविनः सर्वे ते दयिताः? वार्तायां संश्रितः अयं लोकः सुखम् एधते।’ ‘तेषां गुप्तिपरीहारैः तव भरणं कृतम्? राज्ञा हि सर्वे विषयवासिनः धर्मेण रक्ष्याः।’ ‘स्त्रियः सान्त्वयसे? ताः सुरक्षिताः? आसां न श्रद्दधासि, गुह्यं च न भाषसे?’ ‘नागवनं गुप्तम्? धेनुकाः सन्ति? गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च न तृप्यसि?’ ‘हे राजपुत्र, पूर्वाह्णे उत्थाय उत्थाय महापथे मानुषाणां नित्यं विभूषितं दर्शयसे?’ ‘सर्वे कर्मान्ताः अविशङ्कया ते प्रत्यक्षाः न, सर्वे वा पुनः उत्सृष्टाः न — अत्र मध्यमम् एव कारणम्।’ ‘सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः यन्त्रैः शिल्पिधनुर्धरैश्च प्रतिपूर्णानि?’ एषु प्रश्नेषु द्वौ विशेषौ — प्रथमं वार्ता (कृषिः गोरक्षा वाणिज्यं च) एव लोकस्य आधारः इति स्पष्टं कथ्यते; द्वितीयं च ‘मध्यमम् एव कारणम्’ इति मध्यमार्गस्य उपदेशः, यः सर्वेषु व्यवहारेषु उपयुज्यते। ‘वार्ता’ इति कृषिगोरक्षवाणिज्यात्मिका विद्या, या दण्डनीत्या त्रय्या च सह तिसृषु विद्यासु गण्यते; तस्याम् एव लोकस्य वृद्धिः इति अष्टचत्वारिंशे स्पष्टम्। ‘गुप्तिपरीहारौ’ इति इष्टस्य रक्षणम् अनिष्टस्य च निवारणम्। एकोनपञ्चाशे स्त्रीविषये चत्वारः प्रश्नाः — सान्त्वनम्, रक्षणम्, अतिविश्वासस्य निषेधः, गुह्यभाषणस्य च निषेधः; एषः उपदेशः तत्कालीनस्य राजगृहस्य व्यवहारं सूचयति। पञ्चाशे ‘नागवनम्’ इति गजानां प्रसवभूमिः, या राज्ञः बलस्य आधारः। एकपञ्चाशे च ‘दर्शयसे’ इति राज्ञः प्रजासु दर्शनदानं कर्तव्यम् — यः प्रजाभिः न दृश्यते, सः प्रजाभिः विस्मर्यते। द्विपञ्चाशे च ‘कर्मान्ताः’ इति कर्मशालाः तत्र नियुक्ताः पुरुषाश्च; तेषु अत्यन्तः प्रश्रयः अत्यन्तः उपेक्षा च — उभयम् अपि दोषाय, अतः ‘मध्यमम् एव कारणम्’ इति।

ततः कोषः दण्डः न्यायश्च। ‘आयः ते विपुलः, व्ययः च अल्पतरः? हे राघव, तव कोषः अपात्रेषु न गच्छति?’ ‘देवतार्थे पित्रर्थे ब्राह्मणाभ्यागतेषु योधेषु मित्रवर्गेषु च ते व्ययः गच्छति?’ ततः न्यायस्य त्रयः प्रश्नाः — ‘आर्यः शुद्धात्मा अपि अपकर्मणा क्षारितः शास्त्रकुशलैः अदृष्टः सन् लोभात् न बध्यते?’ ‘हे नरर्षभ, गृहीतः पृष्टः काले दृष्टः सकारणश्च चोरः धनलोभात् न मुच्यते?’ ‘हे राघव, आढ्यस्य दुर्बलस्य च व्यसने तव बहुश्रुताः अमात्याः विरागाः सन्तः अर्थं पश्यन्ति?’ अन्ते च भीषणं वचनम् — ‘मिथ्याभिशस्तानां यानि अश्रूणि पतन्ति, तानि प्रीत्यर्थम् अनुशासतः राज्ञः पुत्रपशून् घ्नन्ति।’ एषः एकः श्लोकः समग्रस्य न्यायविभागस्य सारः — पक्षपातेन कृतः दण्डः राज्ञः कुलम् एव नाशयति। ‘आयः विपुलः, व्ययः अल्पतरः’ इति कोषशास्त्रस्य सङ्ग्रहः। ‘अपात्रेषु न गच्छति’ इति च व्ययस्य दिशा। पञ्चपञ्चाशे षट् पात्राणि गणितानि — देवाः, पितरः, ब्राह्मणाः, अभ्यागताः, योधाः, मित्राणि। षट्पञ्चाशे ‘क्षारितः’ इति मिथ्यादोषेण दूषितः; ‘अदृष्टः शास्त्रकुशलैः’ इति च विचारं विना दण्डितः। सप्तपञ्चाशे चतस्रः प्रमाणपद्धतयः सूचिताः — ग्रहणम्, प्रश्नः, प्रत्यक्षदर्शनम्, कारणसद्भावश्च; एतैः सिद्धः चोरः धनलोभेन न मोच्यः। एकोनषष्टितमे च ‘प्रीत्यर्थम् अनुशासतः’ इति यः प्रीत्या पक्षपातेन वा शासति, तस्य एव दोषः — मिथ्याभिशस्तानाम् अश्रूणि तस्य सन्ततिं पशून् च नाशयन्ति।

ततः प्रश्नाः पुनः राज्ञः व्यक्तिगतं धर्मं प्रति निवर्तन्ते। ‘हे राघव, वृद्धान् बालान् मुख्यान् वैद्यांश्च दानेन मनसा वाचा — एतैः त्रिभिः बुभूषसे?’ ‘गुरून् वृद्धान् तापसान् देवतातिथीन् सर्वान् चैत्यान् सिद्धार्थान् ब्राह्मणांश्च नमस्यसि?’ ‘अर्थेन धर्मम्, धर्मेण वा अर्थम्, प्रीतिलोभेन कामेन वा उभौ — न विबाधसे?’ ‘हे जयतां वर, कालज्ञ, वरद — कालं विभज्य अर्थं कामं धर्मं च सर्वान् सेवसे?’ ‘हे महाप्राज्ञ, सर्वशास्त्रार्थकोविदाः ब्राह्मणाः पौरजानपदैः सह ते शर्म आशंसन्ते?’ ततः दीर्घा सूची — ‘नास्तिक्यम्, अनृतम्, क्रोधम्, प्रमादम्, दीर्घसूत्रताम्, ज्ञानवताम् अदर्शनम्, आलस्यम्, पञ्चवृत्तिताम्, अर्थानाम् एकचिन्तनम्, अनर्थज्ञैः सह मन्त्रणम्, निश्चितानाम् अनारम्भम्, मन्त्रस्य अपरिरक्षणम्, मङ्गलाद्यप्रयोगम्, सर्वतः प्रत्युत्थानं च — एतान् चतुर्दश राजदोषान् वर्जयसि?’ त्रिभिः श्लोकैः एका सूची — एषा कवेः रीतिः, यया शास्त्रस्य सङ्ग्रहः काव्ये प्रविशति। ‘पञ्चवृत्तिता’ इति पञ्चेन्द्रियवशवर्तिता; ‘दीर्घसूत्रता’ इति कार्ये विलम्बः; ‘सर्वतः प्रत्युत्थानम्’ इति युगपत् सर्वैः शत्रुभिः सह विग्रहः। षष्टितमे ‘दानेन मनसा वाचा’ इति त्रिविधः सत्कारः — द्रव्येण, अन्तःकरणेन, वचसा च; त्रयाणाम् एकतमेन अपि हीनः सत्कारः अपूर्णः। एकषष्टितमे ‘सिद्धार्थान्’ इति पूर्णकामान्, ‘देवतातिथीन्’ इति च देवान् अतिथींश्च। द्विषष्टितमे त्रिवर्गस्य परस्परबाधा निषिद्धा — धर्मार्थकामाः त्रयः अपि परस्परम् अविरुद्धाः सेव्याः; त्रिषष्टितमे च तस्य उपायः — ‘कालं विभज्य’ इति, अर्थात् प्रत्येकस्य स्वः कालः। चतुःषष्टितमे ब्राह्मणानां पौराणां जानपदानां च शुभाशंसा राज्ञः धर्मस्य प्रत्यक्षं प्रमाणम्। चतुर्दशदोषाणां सूची च राजनीतिशास्त्रे प्रसिद्धा; तेषु प्रथमः ‘नास्तिक्यम्’ इति, अन्तिमश्च ‘सर्वतः प्रत्युत्थानम्’ — आदौ श्रद्धायाः अभावः, अन्ते च विवेकस्य। षट्षष्टितमे ‘अनर्थज्ञैः सह मन्त्रणम्’ इति प्रयोजनम् अजानद्भिः सह विचारः, यः निश्चयम् एव नाशयति; सप्तषष्टितमे च ‘मङ्गलाद्यप्रयोगः’ इति मङ्गलकर्मणाम् अकरणम्।

अन्तिमे भागे शास्त्रीयाणां वर्गाणां सङ्ग्रहः, ततः मन्त्रणायाः रीतिः, अन्ते च आत्मपरीक्षा। ‘हे राघव, दशवर्गं पञ्चवर्गं चतुर्वर्गं सप्तवर्गं तत्त्वतः, अष्टवर्गं त्रिवर्गं तिस्रः विद्याः च; बुद्ध्या इन्द्रियाणां जयम्, दैवमानुषं षाड्गुण्यम्, कृत्यं विंशतिवर्गं प्रकृतिमण्डलं च; यात्रादण्डविधानं द्वियोनी संधिविग्रहौ च — हे महाप्राज्ञ, एतान् यथावत् अनुमन्यसे?’ एतेषां व्याख्याः गीताप्रेस-मुद्रणे पादटिप्पणीषु दत्ताः। ‘हे बुध, यथोद्दिष्टं चतुर्भिः त्रिभिः एव वा मन्त्रिभिः समस्तैः व्यस्तैश्च मन्त्रं मन्त्रयसे?’ ‘ते वेदाः सफलाः? क्रियाः सफलाः? दाराः सफलाः? श्रुतं सफलम्?’ अत्र ‘सफल’ इति पदं चतुर्वारं आवर्तते, प्रत्येकं च अन्यम् अर्थं वहति — वेदानां फलं कर्म, क्रियाणां फलं सिद्धिः, दाराणां फलं सन्ततिः, श्रुतस्य फलं विनयः। ‘मया यथोक्ता एषा एव ते बुद्धिः, या आयुष्या यशस्या धर्मकामार्थसंहिता च?’ ‘यां वृत्तिं तातः वर्तते, यां च नः प्रपितामहः, या च सत्पथगा शुभा — तां वृत्तिं वर्तसे?’ ‘स्वादुकृतं भोज्यम् एकः न अश्नासि? आशंसमानेभ्यः मित्रेभ्यः सम्प्रयच्छसि?’ अन्ते वृत्तान्तरेण एकः श्लोकः फलं वदति — ‘दण्डधरः महीपतिः प्रजाः धर्मेण पालयित्वा कृत्स्नां वसुधां यथावत् अवाप्य, इतः च्युतः सन् विद्वान् स्वर्गम् उपैति।’ एतेन सर्गः समाप्यते; भरतस्य उत्तरं तु अग्रिमे सर्गे। एते त्रयः श्लोकाः (६८–७०) शास्त्रीयानां सङ्ख्यावाचिनां वर्गाणां केवलं नामसङ्ग्रहः; तेषाम् अर्थः काव्ये न विवृतः, अतः गीताप्रेस-सम्पादकैः दीर्घाः पादटिप्पण्यः दत्ताः, यासु दशवर्गः (कामजाः दश दोषाः), पञ्चवर्गः (पञ्च दुर्गाणि), चतुर्वर्गः (सामदानभेददण्डाः), सप्तवर्गः (राज्यस्य सप्त अङ्गानि), अष्टवर्गः (क्रोधजाः अष्ट दोषाः), त्रिवर्गः, तिस्रः विद्याः, षाड्गुण्यम्, विंशतिवर्गः, प्रकृतिमण्डलं च व्याख्यातानि। एतेन ज्ञायते यत् सर्गः अयं काव्यं सन् अपि शास्त्रस्य सङ्ग्रहः एव। द्विसप्ततितमे ‘सफल’ इति पदस्य चतुर्वारम् आवृत्तिः श्लेषवत् रमणीया। षट्सप्ततितमः श्लोकः वृत्तान्तरेण (उपजातिवृत्तेन) रचितः।

మునుపటి సర్గలో భరతుడు రాముని పాదాలపై పడ్డాడు, రాముడు అతనిని లేవనెత్తి కౌగిలించుకున్నాడు. ఈ సర్గలో ఆ ఆలింగనం నుంచే దీర్ఘమైన కుశలప్రశ్న విస్తరిస్తుంది — ఇది ‘కచ్చిత్ సర్గ’గా ప్రసిద్ధమైనది, ఇందులో వాల్మీకి ప్రశ్నల రూపంలో సమగ్రమైన రాజనీతిని ఉపదేశిస్తాడు. జడలు ధరించి, నారచీరలు కట్టుకొని, చేతులు జోడించి నేలపై పడి ఉన్న భరతుని రాముడు చూస్తాడు — యుగాంతంలోని సూర్యునిలా అతడు చూడశక్యం కానివాడుగా ఉన్నాడు. కాంతి తప్పిన ముఖంతో, చిక్కిపోయిన తమ్ముని ఎలాగో గుర్తుపట్టి రాముడు చేతితో పట్టుకున్నాడు. ‘కథంచిత్’ (ఎలాగో) అనే మాటే భరతునిలో వచ్చిన మార్పుకు కొలమానం — ఒక్క నెలలోనే అతడు అపరిచితుడిలా అయిపోయాడు. తరువాత రాముడు అతని తల మూర్కొని, కౌగిలించుకొని, ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకొని ఆదరంగా అడిగాడు. మొదటి ప్రశ్నలన్నీ తండ్రినే తాకుతాయి — ‘నాయనా, నీవు అడవికి వచ్చావంటే నీ తండ్రి ఎక్కడ ఉన్నాడు? ఆయన బ్రతికి ఉండగా నీవు అడవికి రాదగవు.’ ‘ఎంతోకాలానికి దూరం నుంచి వచ్చిన భరతుని చూస్తున్నాను; ఈ అడవిలో గుర్తుపట్టడమే కష్టంగా ఉంది — నాయనా, ఎందుకు అడవికి వచ్చావు?’ ‘నీవు ఇక్కడికి వచ్చావంటే రాజు జీవించే ఉన్నాడా? రాజు దీనుడై హఠాత్తుగా లోకాంతరానికి వెళ్ళిపోలేదు కదా?’ ఇలా రాముడు సత్యానికి దగ్గరగా వస్తాడు, కాని దాన్ని తాను ఉచ్చరించడు; ఇదే సర్గలోని కరుణ — ప్రశ్న అడుగుతున్నవానికి ఇంకా తెలియదు, సమాధానం తన జీవితాన్నంతా మార్చివేస్తుందని. ‘కచ్చిత్’ అనే నిపాతం ఈ సర్గలో అరవైకి పైగా సార్లు ప్రయోగించబడింది; అది ప్రశ్నలో కోరుకున్న సమాధానాన్నే ఆశిస్తుంది — ‘ఇలాగే ఉందని ఆశిస్తున్నాను’ అని. కాబట్టి ప్రతి ప్రశ్నా నిజానికి ఉపదేశమే, ఎందుకంటే అడిగినదే చేయవలసినది అని ధ్వనిస్తుంది. ఇలా వాల్మీకి శాస్త్రాన్ని కూడా సంభాషణ రూపంలో కావ్యంలో పొదుగుతాడు.

తరువాత కుశలప్రశ్నలు క్రమంగా కులాన్నీ ఇంటినీ వ్యాపిస్తాయి. ‘సౌమ్యా, బాలుడవైన నీ శాశ్వత రాజ్యం భ్రష్టం కాలేదు కదా? సత్యపరాక్రమా, తండ్రికి శుశ్రూష చేస్తున్నావా?’ ‘సత్యప్రతిజ్ఞుడు, ధర్మనిష్ఠుడు, రాజసూయాశ్వమేధాలను చేసినవాడు అయిన దశరథ మహారాజు కుశలమేనా?’ ‘విద్వాంసుడు, నిత్యధర్మపరుడు, మహాతేజస్వి, ఇక్ష్వాకుల ఉపాధ్యాయుడు అయిన ఆ బ్రాహ్మణుడు యథావిధిగా పూజించబడుతున్నాడా?’ ‘కౌసల్య సుఖంగా ఉందా, సంతానవతి సుమిత్ర, ఆర్యాదేవి కైకేయి ఆనందంగా ఉన్నారా?’ ‘వినయసంపన్నుడు, సత్కులంలో పుట్టినవాడు, బహుశ్రుతుడు, అసూయలేనివాడు, అన్నిటినీ పరిశీలించేవాడు అయిన పురోహితుడు నీచేత సత్కరించబడుతున్నాడా?’ ‘అగ్నుల కార్యానికి నియమించబడిన, విధి తెలిసిన, బుద్ధిమంతుడు, ఋజువర్తనుడు అయినవాడు హోమం చేసినదాన్నీ, చేయబోయేదాన్నీ ఎల్లప్పుడూ సకాలంలో నీకు తెలియజేస్తున్నాడా?’ ‘దేవతలను, పితరులను, సేవకులను, గురువులను, తండ్రితో సమానులైన వృద్ధులను, వైద్యులను, బ్రాహ్మణులను గౌరవిస్తున్నావా?’ ఈ శ్లోకాలలో క్రమం యాదృచ్ఛికం కాదు — మొదట రాజ్యం, తరువాత తండ్రి, తరువాత కులగురువు, తరువాత తల్లులు, తరువాత పురోహితుడు, తరువాత అగ్నిహోత్రం, చివరకు పూజ్యులందరూ. దీనితో కవి రాజధర్మానికి మూలం గృహధర్మమే అని చూపిస్తాడు; తన ఇంట్లో గురువులను పూజించనివాడు రాష్ట్రంలో ధర్మాన్ని రక్షించలేడు. రాముడు అడవిలో నివసిస్తూ కూడా ఇదంతా గుర్తుంచుకుంటాడు — అతని మనస్సు అయోధ్యలోని ఏ మూలనూ మరచిపోదు. ఇక్కడ గమనించవలసింది — రాముడు తన రాజ్యం గురించి ఒక్క ప్రశ్న కూడా అడగడు; ప్రశ్నలన్నీ భరతుని కర్తవ్యం గురించే. దీనితో కవి రాముని నిఃస్పృహను చూపిస్తాడు — రాజ్యాన్ని విడిచినవాడు దాని రక్షణ గురించే ఆలోచిస్తాడు, దాన్ని తిరిగి పొందడం గురించి కాదు. ‘పితృసమాన్’ (తండ్రితో సమానులు) అనే మాటతో తండ్రులు కాకపోయినా తండ్రిలా పూజించదగినవారు — పెద్ద బంధువులూ, ఆచార్యులూ — కూడా గ్రహించబడ్డారు. ‘వైద్యాన్’ అంటే చికిత్సకులు; వారి సత్కారం రాజధర్మంలో ఎల్లప్పుడూ చెప్పబడింది. అగ్నిహోత్ర విషయంలో ‘కాలే వేదయతే’ (సకాలంలో తెలియజేస్తాడు) అనేది విశేషం — యజ్ఞానికి కాలనియమమే ప్రాణం, కాబట్టి కాలాన్ని గుర్తుచేయని పురోహితుడు దోషి.

తరువాత ప్రశ్నలు మంత్రిమండలి వైపు, మంత్రాంగం వైపు సాగుతాయి. ‘శ్రేష్ఠమైన బాణాస్త్ర విద్యతో కూడినవాడు, అర్థశాస్త్ర విశారదుడు అయిన సుధన్వ అనే ఉపాధ్యాయుని గౌరవిస్తున్నావా?’ ‘నీతో సమానులు, శూరులు, శాస్త్రజ్ఞానులు, జితేంద్రియులు, సత్కులీనులు, ఇంగితం (సైగల భావం) తెలిసినవారు నీకు మంత్రులుగా నియమించబడ్డారా?’ తరువాత రాముడు నియమాన్నే ఉపదేశిస్తాడు — ‘రాజుల విజయానికి మూలం మంత్రమే (రహస్యమైన ఆలోచనే), అది శాస్త్రకోవిదులూ మంత్రభారం వహించేవారూ అయిన అమాత్యులచేత బాగా గోప్యంగా ఉంచబడినప్పుడు.’ ఈ ఒక్క శ్లోకం ప్రశ్నరూపాన్ని విడిచి నేరుగా సిద్ధాంతాన్ని చెబుతుంది, దానితో తరువాతి ప్రశ్నల తాత్పర్యం స్పష్టమవుతుంది. తరువాత మళ్ళీ ప్రశ్నలు — ‘నిద్రకు వశుడవు కావు కదా? సకాలంలో మేల్కొంటున్నావా? రాత్రి చివరి జాములలో అర్థసాధన నైపుణ్యం గురించి ఆలోచిస్తున్నావా?’ ‘ఒక్కడివే మంత్రాలోచన చేయడం లేదు కదా, అలాగే చాలామందితో కలిసి కూడా కాదు కదా? నీవు ఆలోచించిన మంత్రం రాష్ట్రమంతా వ్యాపించడం లేదు కదా?’ ‘తక్కువ పెట్టుబడితో గొప్ప ఫలం ఇచ్చే కార్యాన్ని నిశ్చయించి త్వరగా మొదలుపెడుతున్నావా, ఆలస్యం చేయడం లేదు కదా?’ ‘నీ కార్యాలన్నీ బాగా పూర్తయినవిగా గాని, పూర్తి కావస్తున్నవిగా గాని మాత్రమే ఇతర రాజులకు తెలుస్తున్నాయా, చేయవలసినవిగా కాదు కదా?’ ‘నీవు గాని నీ మంత్రులు గాని ఆలోచించినది, బయటికి ప్రకటించకపోయినా, తర్కంతో గాని యుక్తితో గాని ఇతరులు గ్రహించడం లేదు కదా?’ ఈ ఆరు ప్రశ్నలలో ఒకే తత్త్వం మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవర్తిస్తుంది — మంత్రాంగం యొక్క గోప్యత. రాజు ఎప్పుడు మేల్కొంటాడు, ఎవరితో ఆలోచిస్తాడు, ఎప్పుడు మొదలుపెడతాడు, ఎవరికి తెలుస్తుంది — ఇదంతా గోప్యతకు అధీనం. సుధన్వ అనే పేరు ఇక్కడ ఒక్కసారే వస్తుంది; అతడు ఇక్ష్వాకు కులానికి అస్త్రాచార్యుడని గ్రహించవచ్చు; అతనికి ‘ఇష్వస్త్రవరసంపన్నః’ అనే విశేషణంతో ధనుర్విద్యా, ‘అర్థశాస్త్రవిశారదః’ అనే విశేషణంతో నీతివిద్యా — రెండూ సూచించబడ్డాయి. ‘ఇంగితజ్ఞః’ అనేది మంత్రికి దుర్లభమైన గుణం — బయటి చేష్టలను బట్టే ఇతరుని అంతరంగాన్ని తెలుసుకొనేవాడు. ‘మంత్రిధురాః’ అంటే మంత్రాంగపు భారాన్ని మోసేవారు. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ఒకేదానిలో మూడు ప్రశ్నలు — ఒంటరిగా ఆలోచించకూడదు, చాలామందితో కలిసి ఆలోచించకూడదు, ఆలోచన బయటపడకూడదు; మధ్యమ మార్గమే ప్రశంసించబడుతుంది, అది డెబ్బై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘నలుగురితో గాని ముగ్గురితో గాని’ అని స్పష్టం చేయబడుతుంది. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘లఘుమూలం మహోదయం’ అనేది అర్థశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధమైన లక్షణం — తక్కువ వ్యయంతో గొప్ప ఫలం.

తరువాతి భాగం సహాయకుల సంఖ్య కంటే వారి గుణమే శ్రేష్ఠమైనదని నిలుపుతుంది. ‘వేలమంది మూర్ఖుల కంటే ఒక్క పండితుని కోరుకుంటున్నావా? ఎందుకంటే అర్థసంకటాలలో పండితుడు గొప్ప శ్రేయస్సును కలిగిస్తాడు.’ ‘రాజు వేలమంది గాని, పదివేలమంది గాని మూర్ఖులను పోషించినా, వారిలో సహాయం ఉండదు.’ ‘మేధావీ, శూరుడూ, దక్షుడూ, విచక్షణ గలవాడూ అయిన ఒక్క మంత్రి అయినా రాజును గాని రాజకుమారుని గాని గొప్ప సంపదకు చేర్చగలడు.’ ఈ మూడు శ్లోకాలు ఒకే వాక్యాన్ని మూడు రూపాలలో చెబుతాయి — ప్రశ్నతో, నిషేధంతో, విధితో. తరువాత నియామక క్రమం — ‘ఉత్తములైన సేవకులు ఉత్తమ కార్యాలలో, మధ్యములు మధ్యమ కార్యాలలో, అధములు అధమ కార్యాలలో నియమించబడ్డారా?’ ‘ఉపధాపరీక్షలను దాటినవారు, తండ్రి తాతల కాలం నుంచి సేవ చేస్తున్నవారు, శుచులు, శ్రేష్ఠులు అయిన మంత్రులను శ్రేష్ఠమైన కార్యాలలో నియమిస్తున్నావా?’ ‘ఉపధ’ అంటే రాజనీతిశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధమైన పరీక్ష — ధర్మోపధ, అర్థోపధ, కామోపధ, భయోపధ; వాటిని దాటినవాడే విశ్వసించదగిన మంత్రి. ‘ఉపధ’ అనే శబ్దం ఇక్కడ నేరుగా లేదు, ‘ఉపధాతీతాన్’ అనే పదంలో నిహితమై ఉంది; పరీక్షతో శుద్ధులని తేలిన మంత్రులనే శ్రేష్ఠమైన కార్యాలలో నియమించాలి. ‘పితృపైతామహాన్’ అంటే వంశపరంపరగా సేవ చేస్తున్నవారు, వారి నిష్ఠ ఇదివరకే పరీక్షించబడినది. ఈ ఐదు శ్లోకాలతో కవి ఒకే సూత్రాన్ని నిలుపుతాడు — రాజు అన్నీ తానే చేయడు, యోగ్యులను యోగ్యమైన స్థానాలలో నియమిస్తాడు; అందులోనే అతని నైపుణ్యం ఉంది.

తరువాత ప్రశ్నలు దండనీతినీ సైన్యాన్నీ తాకుతాయి. ‘కైకేయీ పుత్రా, ఉగ్రమైన దండనతో తీవ్రంగా కలవరపడిన ప్రజలు నీ రాష్ట్రంలో నీ మంత్రులను అవమానించడం లేదు కదా?’ ‘ఉగ్రంగా పన్నులు గ్రహించే నిన్ను యాజకులు పతితుని వలె, స్త్రీలు కాముకుని వలె అవమానించడం లేదు కదా?’ ఈ రెండు ఉపమానాలూ పదునైనవి — అతిగా పన్నులు గ్రహించే రాజు పతితుడైన యజమానిలా సమాజం నుంచి బహిష్కరించబడతాడు. తరువాత ఒక నీతిశ్లోకం — ‘ఉపాయాలలో నేర్పరి అయిన నీతివేత్త, సేవకులను చెడగొట్టడంలో ఆసక్తుడై, శూరుడై, ఐశ్వర్యాన్ని కోరుకొనేవాడై ఉంటే, అలాంటివానిని చంపనివాడు తానే చంపబడతాడు.’ తరువాత సైన్యం — ‘ధైర్యవంతుడు, శూరుడు, ధృతిమంతుడు, బుద్ధిమంతుడు, శుచి, సత్కులీనుడు, అనురక్తుడు, దక్షుడు అయినవాడు సేనాపతిగా నియమించబడ్డాడా?’ ‘బలవంతులు, యుద్ధవిశారదులు, పరాక్రమం చూపినవారు, విక్రాంతులు అయిన ముఖ్యులు నీచేత సత్కరించబడి గౌరవించబడ్డారా?’ ‘సైన్యానికి భోజనమూ జీతమూ తగినంతగా, సకాలంలో ఇస్తున్నావా, ఆలస్యం చేయడం లేదు కదా?’ తరువాత కారణం — ‘భోజనానికీ జీతానికీ కాలం మీరితే సేవకులు యజమానిపై కూడా తీవ్రంగా కోపిస్తారు; అది మహా అనర్థానికి దారితీస్తుంది.’ చివరకు — ‘సత్కులాలలో పుట్టినవారందరూ ప్రధానంగా నీయందు అనురక్తులై ఉన్నారా? నీ ప్రయోజనాల కోసం ఏకాగ్రచిత్తులై ప్రాణాలను త్యజిస్తారా?’ ఇలా దండనలో మృదుత్వం, సేనాపతి గుణాలు, సకాలంలో జీతం ఇవ్వడం, సేవకుల అనురాగం — ఈ నాలుగు విషయాలూ ఒకేచోట గుదిగుచ్చబడ్డాయి, ఎందుకంటే వీటన్నిటికీ ఫలం ఒక్కటే — సైన్యపు నిష్ఠ. ‘ఉగ్రప్రతిగ్రహీతా’ అంటే బలవంతంగా పన్ను గ్రహించేవాడు; అతనికి దృష్టాంతం ‘పతితుడైన యజమాని’ — అతని హవిస్సును ఋత్విజులు స్వీకరించరు. రెండవ ఉపమానం ‘కామయానః’ — కేవలం కామపరుడైనవాడు, అతనిని స్త్రీలు కూడా అవమానిస్తారు. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘వైద్యం’ అనే పదం నీతిశాస్త్రవేత్తను సూచిస్తుంది, చికిత్సకుని కాదు; అలాంటి వ్యక్తి సేవకులను చెడగొడుతూ ఐశ్వర్యాన్ని కోరుకుంటే, అతడు రాజు ప్రాణానికే ప్రమాదం. ముప్పై రెండు, ముప్పై మూడు శ్లోకాలలో భోజనానికీ జీతానికీ కాలనిష్ఠ — సైనికుల అసంతృప్తి శత్రువు కంటే ఎక్కువ భయంకరమనేది ప్రాచీన రాజనీతిలోని సూక్ష్మదృష్టి. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘సమాహితాః’ అంటే ఏకాగ్రచిత్తులు; సేవకుల యోగక్షేమాలను రక్షించే రాజు కోసమే వారు ప్రాణాలు త్యజిస్తారు — ఇలా మునుపటి రెండు శ్లోకాలలోని జీతపు విచారం ఇక్కడ సహజమైన ఫలాన్ని పొందుతుంది.

తరువాత దూత, చారులు, శత్రువులు. ‘భరతా, స్వదేశీయుడు, విద్వాంసుడు, నేర్పరి, ప్రతిభావంతుడు, చెప్పినది చెప్పినట్లే చెప్పేవాడు, పండితుడు అయినవాడు నీకు దూతగా నియమించబడ్డాడా?’ ‘శత్రుపక్షంలోని పద్దెనిమిది, స్వపక్షంలోని పదిహేను తీర్థాలను ఒకరికొకరు తెలియని ముగ్గురు ముగ్గురు చారుల ద్వారా తెలుసుకుంటున్నావా?’ ‘తీర్థాలు’ అంటే రాజ్యంలోని అధికారపదవులు; ముద్రణలో గీతాప్రెస్ సంపాదకులు పాదటిప్పణిలో వాటికి రెండు గణనలు ఇచ్చారు. ‘రిపుసూదనా, తరిమివేయబడి మళ్ళీ తిరిగివచ్చిన శత్రువులను, వారు బలహీనులని భావించి ఉపేక్షించకుండా ఎల్లప్పుడూ జాగ్రత్తగా ఉంటున్నావా?’ తరువాత బౌద్ధికమైన ప్రమాదం — ‘నాయనా, లోకాయతికులైన (కేవల తర్కవాదులైన) బ్రాహ్మణులను సేవించడం లేదు కదా? వారు అనర్థం కలిగించడంలో నేర్పరులు, బాలిశులు, తమను పండితులని భావించుకొనేవారు.’ ‘ముఖ్యమైన ధర్మశాస్త్రాలు ఉండగానే ఆ దుర్బుద్ధులు ఆన్వీక్షికి (తర్కవిద్య)ని పట్టుకొని నిరర్థకంగా వాదిస్తారు.’ ఇక్కడ వాల్మీకి కేవల తర్కనిష్ఠను నిందిస్తున్నాడు, తర్కాన్ని కాదు — ధర్మశాస్త్రాన్ని విడిచి కేవలం తర్కంతో వ్యవహరించేవాడే దుర్బుద్ధి అని. ‘జానపదః’ అంటే స్వదేశీయుడు, ఎందుకంటే పరదేశీయుడైన దూతకు రహస్యాన్ని చెప్పలేము. ‘యథోక్తవాదీ’ అంటే తన బుద్ధితో మార్చకుండా, ఆదేశించినది ఆదేశించినట్లే చెప్పేవాడు — ఇది దూతకు ముఖ్యమైన గుణం. చారులు ‘ముగ్గురు ముగ్గురు, ఒకరికొకరు తెలియనివారు’ — ఒకడు పట్టుబడినా మిగిలిన ఇద్దరూ నిలుస్తారు, ముగ్గురి వార్తలు ఏకీభవించడం సత్యానికి పరీక్ష అవుతుంది. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో ‘వ్యపాస్తాన్ ప్రతియాతాన్’ అంటే బహిష్కరించబడి మళ్ళీ తిరిగివచ్చిన శత్రువులు; వారిని ఉపేక్షించడం రాజు వినాశనానికి కారణం.

తరువాత ప్రశ్న నగరం వైపు, జనపదం వైపు మళ్ళుతుంది; ఏడు శ్లోకాలలో ఒకే దీర్ఘవాక్యం రచించబడుతుంది. ‘మన పూర్వీకులైన వీరులు ఇదివరకు నివసించిన, సార్థకమైన పేరు గల, దృఢమైన ద్వారాలు గల, ఏనుగులతోనూ గుర్రాలతోనూ రథాలతోనూ నిండిన, తమ తమ కర్మలలో నిరతులూ జితేంద్రియులూ మహోత్సాహులూ ఆర్యులూ అయిన వేలాది బ్రాహ్మణ క్షత్రియ వైశ్యులతో నిండిన, వివిధాకారాల ప్రాసాదాలతో చుట్టబడిన, విద్వాంసులతో నిండిన, అభ్యుదయంతో వర్ధిల్లుతున్న సమృద్ధమైన అయోధ్యను రక్షిస్తున్నావా?’ ‘అయోధ్య’ అనే పేరుకు వ్యాఖ్యానమే ‘సత్యనామా’ (సార్థకనామం గలది) అనే పదంతో ఇవ్వబడింది — ఎవ్వరూ యుద్ధం చేసి జయించలేనిదే అయోధ్య. తరువాత జనపదం — ‘వందలాది చైత్యాలతో కూడినది, చక్కగా స్థిరపడిన జనులతో నిండినది, దేవాలయాలతోనూ చలివేంద్రాలతోనూ చెరువులతోనూ శోభిల్లేది, సంతోషంగా ఉన్న స్త్రీపురుషులు గలది, సామాజికోత్సవాలతో శోభిల్లేది, బాగా దున్నిన పొలాలు గలది, పశుసమృద్ధి గలది, హింసలు లేనిది, వర్షం మీదనే ఆధారపడనిది, రమ్యమైనది, క్రూరమృగాలు లేనిది, అన్ని భయాలూ తొలగినది, గనులతో శోభిల్లేది, పాపులైన మనుష్యులు లేనిది, మన పూర్వీకులచేత బాగా రక్షించబడినది — రాఘవా, జనపదం సమృద్ధంగా సుఖంగా ఉన్నదా?’ ‘అదేవమాతృకః’ అంటే వర్షంపై ఆధారపడకుండా నదీజలంతో తడుపబడే దేశం — ఇది వ్యవసాయానికి భద్రత. ఇలా నగర, జనపద వర్ణనలలో కవి రాజు కర్తవ్యాన్ని వేరుగా చెప్పడు, దేశపు సమృద్ధినే రాజుకు పరీక్షగా చేస్తాడు. ఏడు శ్లోకాలలో ఒకే వాక్యం — ఇది వాల్మీకికి ప్రసిద్ధమైన కులక రీతి. ‘చైత్యాలు’ అంటే యజ్ఞభూములు గాని దేవాలయాలు గాని; ‘ప్రపాః’ అంటే చలివేంద్రాలు; ‘తటాకాలు’ అంటే జలాశయాలు — ఈ మూడూ లోకోపకారానికి చిహ్నాలు. ‘ఖనయః’ అంటే గనులు, అవి రాజకోశానికి మూలం. ‘సుకృష్టసీమా’ అంటే పొలాలు చక్కగా దున్నబడినది; ‘పశుమాన్’ అంటే గోవులు మొదలైనవాటితో సమృద్ధమైనది. ఇలా నగరవర్ణనా జనపదవర్ణనా ఒకదాన్నొకటి పూరిస్తాయి — దుర్గం జనులతో, జనపదం వ్యవసాయంతో.

తరువాత వైశ్యులు, స్త్రీలు, గజవనం, దుర్గాలు. ‘వ్యవసాయంతోనూ గోరక్షణతోనూ జీవించే వారందరూ నీకు ప్రియులేనా? వార్తను ఆశ్రయించిన ఈ లోకం సుఖంగా వర్ధిల్లుతుంది.’ ‘వారికి కావలసినది సమకూర్చడం, అనిష్టాన్ని తొలగించడం ద్వారా వారి పోషణ చేస్తున్నావా? రాజు రాజ్యవాసులందరినీ ధర్మంగా రక్షించాలి కదా.’ ‘స్త్రీలను ఊరడిస్తున్నావా? వారు సురక్షితంగా ఉన్నారా? వారిని అతిగా నమ్మడం లేదు కదా, వారికి రహస్యం చెప్పడం లేదు కదా?’ ‘గజవనం రక్షించబడుతున్నదా? పాడి ఆవులు ఉన్నాయా? ఆడఏనుగులతోనూ గుర్రాలతోనూ ఏనుగులతోనూ తృప్తి చెంది ఊరుకోవడం లేదు కదా?’ ‘రాజకుమారా, ప్రతిరోజూ పూర్వాహ్ణంలో లేచి, అలంకరించుకొని, రాజమార్గంలో ప్రజలకు దర్శనమిస్తున్నావా?’ ‘పనివారలందరూ నిస్సంకోచంగా నీ ఎదుటికి వచ్చేవారూ కాదు కదా, అందరూ పూర్తిగా విడిచిపెట్టబడినవారూ కాదు కదా — ఇక్కడ మధ్యమమే సరైన మార్గం.’ ‘దుర్గాలన్నీ ధనంతో, ధాన్యంతో, ఆయుధాలతో, నీటితో, యంత్రాలతో, శిల్పులతో, విలుకాండ్రతో నిండి ఉన్నాయా?’ ఈ ప్రశ్నలలో రెండు విశేషాలు — మొదటిది, వార్త (వ్యవసాయం, గోరక్షణ, వాణిజ్యం) మాత్రమే లోకానికి ఆధారమని స్పష్టంగా చెప్పబడింది; రెండవది, ‘మధ్యమమే సరైన మార్గం’ అనే మధ్యమమార్గ ఉపదేశం, ఇది అన్ని వ్యవహారాలలోనూ వర్తిస్తుంది. ‘వార్త’ అంటే వ్యవసాయం, గోరక్షణ, వాణిజ్యం రూపమైన విద్య; దండనీతి, త్రయి (వేదవిద్య)లతో పాటు అది మూడు విద్యలలో లెక్కించబడుతుంది; దానిలోనే లోకవృద్ధి ఉందని నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో స్పష్టం. ‘గుప్తిపరీహారాలు’ అంటే ఇష్టమైనదాన్ని రక్షించడం, అనిష్టమైనదాన్ని నివారించడం. నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో స్త్రీల విషయంలో నాలుగు ప్రశ్నలు — ఊరడింపు, రక్షణ, అతివిశ్వాస నిషేధం, రహస్యం చెప్పడం నిషేధం; ఈ ఉపదేశం ఆనాటి రాజగృహపు వ్యవహారాన్ని సూచిస్తుంది. యాభైవ శ్లోకంలో ‘నాగవనం’ అంటే ఏనుగులు పుట్టి పెరిగే భూమి, అది రాజబలానికి ఆధారం. యాభై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘దర్శయసే’ (దర్శనమిస్తున్నావా) — రాజు ప్రజలకు దర్శనమివ్వడం కర్తవ్యం; ప్రజలకు కనిపించనివానిని ప్రజలు మరచిపోతారు. యాభై రెండవ శ్లోకంలో ‘కర్మాంతాః’ అంటే కర్మశాలలూ అక్కడ నియమించబడిన పురుషులూ; వారికి అతిగా చనువివ్వడమూ అతిగా ఉపేక్షించడమూ — రెండూ దోషమే, అందుకే ‘మధ్యమమే సరైన మార్గం’.

తరువాత కోశం, దండన, న్యాయం. ‘నీ ఆదాయం విస్తారంగా, వ్యయం తక్కువగా ఉన్నదా? రాఘవా, నీ కోశం అపాత్రులకు పోవడం లేదు కదా?’ ‘దేవతల కోసం, పితరుల కోసం, బ్రాహ్మణుల కోసం, అతిథుల కోసం, యోధుల కోసం, మిత్రవర్గాల కోసం నీ వ్యయం సాగుతున్నదా?’ తరువాత న్యాయానికి సంబంధించిన మూడు ప్రశ్నలు — ‘శుద్ధాత్ముడైన ఆర్యుడు కూడా అపకర్మ (నేరం) ఆరోపణతో మలినుడై, శాస్త్రకుశలులచేత విచారించబడకుండానే, లోభం వల్ల శిక్షించబడడం లేదు కదా?’ ‘నరశ్రేష్ఠా, పట్టుబడి, విచారించబడి, సకాలంలో చూడబడి, కారణంతో సహా రుజువైన దొంగ ధనలోభం వల్ల విడిచిపెట్టబడడం లేదు కదా?’ ‘రాఘవా, ధనికునికీ దుర్బలునికీ మధ్య వివాదం వచ్చినప్పుడు నీ బహుశ్రుతులైన మంత్రులు పక్షపాతం లేకుండా విషయాన్ని పరిశీలిస్తున్నారా?’ చివరకు భయంకరమైన మాట — ‘మిథ్యాభియోగానికి గురైనవారు కార్చే కన్నీళ్ళు, ఇష్టానుసారంగా శాసించే రాజు యొక్క పుత్రులనూ పశువులనూ నాశనం చేస్తాయి.’ ఈ ఒక్క శ్లోకమే సమగ్రమైన న్యాయవిభాగానికి సారం — పక్షపాతంతో చేసిన దండన రాజు కులాన్నే నాశనం చేస్తుంది. ‘ఆదాయం విస్తారం, వ్యయం తక్కువ’ అనేది కోశశాస్త్ర సంగ్రహం. ‘అపాత్రులకు పోవడం లేదు కదా’ అనేది వ్యయానికి దిశ. యాభై ఐదవ శ్లోకంలో ఆరు పాత్రాలు లెక్కించబడ్డాయి — దేవతలు, పితరులు, బ్రాహ్మణులు, అతిథులు, యోధులు, మిత్రులు. యాభై ఆరవ శ్లోకంలో ‘క్షారితః’ అంటే మిథ్యాదోషంతో దూషించబడినవాడు; ‘అదృష్టః శాస్త్రకుశలైః’ అంటే విచారణ లేకుండా శిక్షించబడినవాడు. యాభై ఏడవ శ్లోకంలో నాలుగు ప్రమాణపద్ధతులు సూచించబడ్డాయి — పట్టుకోవడం, ప్రశ్నించడం, ప్రత్యక్షంగా చూడడం, కారణం ఉండడం; వీటితో రుజువైన దొంగను ధనలోభంతో విడువకూడదు. యాభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘ప్రీత్యర్థం అనుశాసతః’ అంటే ప్రీతితో గాని పక్షపాతంతో గాని శాసించేవాడు, అతనిదే దోషం — మిథ్యాభియోగానికి గురైనవారి కన్నీళ్ళు అతని సంతతినీ పశువులనూ నాశనం చేస్తాయి.

తరువాత ప్రశ్నలు మళ్ళీ రాజు వ్యక్తిగత ధర్మం వైపు మళ్ళుతాయి. ‘రాఘవా, వృద్ధులనూ బాలులనూ ముఖ్యులనూ వైద్యులనూ దానంతో, మనస్సుతో, మాటతో — ఈ మూడింటితో ఆదరించాలని కోరుకుంటున్నావా?’ ‘గురువులకూ వృద్ధులకూ తాపసులకూ దేవతలకూ అతిథులకూ అన్ని చైత్యాలకూ సిద్ధార్థులైన బ్రాహ్మణులకూ నమస్కరిస్తున్నావా?’ ‘అర్థంతో ధర్మాన్ని గాని, ధర్మంతో అర్థాన్ని గాని, ప్రీతిలోభంతో కామంతో ఆ రెండింటినీ గాని బాధించడం లేదు కదా?’ ‘జయించేవారిలో శ్రేష్ఠుడా, కాలజ్ఞుడా, వరదా — కాలాన్ని విభజించి అర్థాన్నీ కామాన్నీ ధర్మాన్నీ అన్నిటినీ సేవిస్తున్నావా?’ ‘మహాప్రాజ్ఞా, అన్ని శాస్త్రాల అర్థం తెలిసిన బ్రాహ్మణులు పౌరులతోనూ జానపదులతోనూ కలిసి నీ క్షేమాన్ని కోరుకుంటున్నారా?’ తరువాత దీర్ఘమైన పట్టిక — ‘నాస్తికత్వం, అసత్యం, క్రోధం, ప్రమాదం (అజాగ్రత్త), దీర్ఘసూత్రత, జ్ఞానవంతులను దర్శించకపోవడం, ఆలస్యం, పంచవృత్తిత, అర్థాలను ఒంటరిగా ఆలోచించడం, అనర్థజ్ఞులతో మంత్రాలోచన, నిశ్చయించినవాటిని మొదలుపెట్టకపోవడం, మంత్రాన్ని రక్షించకపోవడం, మంగళాదులను ప్రయోగించకపోవడం, అన్ని వైపులా ఒకేసారి ఎదురుదాడి — ఈ పద్నాలుగు రాజదోషాలను విడిచిపెడుతున్నావా?’ మూడు శ్లోకాలలో ఒకే పట్టిక — ఇది కవి రీతి, దీనితో శాస్త్రసంగ్రహం కావ్యంలోకి ప్రవేశిస్తుంది. ‘పంచవృత్తిత’ అంటే పంచేంద్రియాలకు వశుడై ఉండడం; ‘దీర్ఘసూత్రత’ అంటే కార్యంలో జాప్యం; ‘సర్వతః ప్రత్యుత్థానం’ అంటే ఒకేసారి శత్రువులందరితో యుద్ధానికి దిగడం. అరవైవ శ్లోకంలో ‘దానేన మనసా వాచా’ అనేది మూడు విధాల సత్కారం — ద్రవ్యంతో, అంతఃకరణంతో, మాటతో; ఈ మూడింటిలో ఏ ఒక్కటి లోపించినా సత్కారం అసంపూర్ణం. అరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘సిద్ధార్థాన్’ అంటే కోరికలు నెరవేరినవారు, ‘దేవతాతిథీన్’ అంటే దేవతలూ అతిథులూ. అరవై రెండవ శ్లోకంలో త్రివర్గం ఒకదానినొకటి బాధించడం నిషేధించబడింది — ధర్మార్థకామాలు మూడూ పరస్పరం విరోధం లేకుండా సేవించబడాలి; అరవై మూడవ శ్లోకంలో దానికి ఉపాయం — ‘కాలాన్ని విభజించి’, అంటే ప్రతిదానికీ దాని కాలం. అరవై నాలుగవ శ్లోకంలో బ్రాహ్మణులూ పౌరులూ జానపదులూ చేసే శుభాకాంక్ష రాజధర్మానికి ప్రత్యక్ష ప్రమాణం. పద్నాలుగు దోషాల పట్టిక రాజనీతిశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధమైనది; వాటిలో మొదటిది ‘నాస్తికత్వం’, చివరిది ‘అన్ని వైపులా ఎదురుదాడి’ — మొదట శ్రద్ధ లోపం, చివర వివేక లోపం. అరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘అనర్థజ్ఞులతో మంత్రాలోచన’ అంటే ప్రయోజనం తెలియనివారితో విచారించడం, అది నిశ్చయాన్నే నాశనం చేస్తుంది; అరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘మంగళాదుల అప్రయోగం’ అంటే మంగళకర్మలు చేయకపోవడం.

చివరి భాగంలో శాస్త్రీయ వర్గాల సంగ్రహం, తరువాత మంత్రాలోచన రీతి, చివరకు ఆత్మపరీక్ష. ‘రాఘవా, దశవర్గాన్నీ పంచవర్గాన్నీ చతుర్వర్గాన్నీ సప్తవర్గాన్నీ తత్త్వంగా, అష్టవర్గాన్నీ త్రివర్గాన్నీ మూడు విద్యలనూ; బుద్ధితో ఇంద్రియజయాన్నీ, దైవమానుషమైన షాడ్గుణ్యాన్నీ, కృత్యాన్నీ, వింశతివర్గాన్నీ, ప్రకృతిమండలాన్నీ; యాత్రను, దండవిధానాన్ని, రెండు మూలాలు గల సంధివిగ్రహాలనూ — మహాప్రాజ్ఞా, వీటన్నిటినీ యథావిధిగా పాటిస్తున్నావా?’ వీటి వివరణలు గీతాప్రెస్ ముద్రణలో పాదటిప్పణులలో ఇవ్వబడ్డాయి. ‘బుధా, నిర్దేశించినట్లు నలుగురు గాని ముగ్గురు గాని మంత్రులతో — అందరితో కలిసీ, విడివిడిగానూ — మంత్రాలోచన చేస్తున్నావా?’ ‘నీ వేదాలు సఫలమవుతున్నాయా? క్రియలు సఫలమవుతున్నాయా? భార్యలు సఫలమవుతున్నారా? శ్రుతం (విద్య) సఫలమవుతున్నదా?’ ఇక్కడ ‘సఫల’ అనే పదం నాలుగుసార్లు ఆవర్తిస్తుంది, ప్రతిసారీ మరొక అర్థాన్ని మోస్తుంది — వేదాలకు ఫలం కర్మ, క్రియలకు ఫలం సిద్ధి, భార్యలకు ఫలం సంతానం, శ్రుతానికి ఫలం వినయం. ‘నేను చెప్పినట్లుగా, ఆయుష్షునూ యశస్సునూ ఇచ్చేదీ, ధర్మకామార్థాలతో కూడినదీ అయిన ఇదే నీ బుద్ధి కదా?’ ‘మన తండ్రి నడిచిన నడవడి, మన ప్రపితామహులు నడిచిన నడవడి, సన్మార్గగామి అయిన శుభమైన నడవడి — ఆ నడవడినే నీవు నడుస్తున్నావా?’ ‘రుచిగా వండిన భోజనాన్ని ఒంటరిగా తినడం లేదు కదా? ఆశించే మిత్రులకు పంచిపెడుతున్నావా?’ చివరలో మరొక వృత్తంలో ఒక శ్లోకం ఫలాన్ని చెబుతుంది — ‘దండధారి అయిన రాజు ప్రజలను ధర్మంగా పాలించి, సమస్త భూమినీ యథావిధిగా పొంది, ఇక్కడినుంచి నిష్క్రమించిన తరువాత విద్వాంసుడై స్వర్గాన్ని చేరుకుంటాడు.’ దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది; భరతుని సమాధానం మాత్రం తరువాతి సర్గలో. ఈ మూడు శ్లోకాలు (68–70) సంఖ్యలతో పిలువబడే శాస్త్రీయ వర్గాల పేర్ల సంగ్రహం మాత్రమే; వాటి అర్థం కావ్యంలో వివరించబడలేదు, అందుకే గీతాప్రెస్ సంపాదకులు దీర్ఘమైన పాదటిప్పణులు ఇచ్చారు; వాటిలో దశవర్గం (కామం నుంచి పుట్టే పది దోషాలు), పంచవర్గం (ఐదు రకాల దుర్గాలు), చతుర్వర్గం (సామ దాన భేద దండాలు), సప్తవర్గం (రాజ్యపు ఏడు అంగాలు), అష్టవర్గం (క్రోధం నుంచి పుట్టే ఎనిమిది దోషాలు), త్రివర్గం, మూడు విద్యలు, షాడ్గుణ్యం, వింశతివర్గం, ప్రకృతిమండలం వివరించబడ్డాయి. దీనివల్ల ఈ సర్గ కావ్యమైనా శాస్త్రసంగ్రహమే అని తెలుస్తుంది. డెబ్బై రెండవ శ్లోకంలో ‘సఫల’ అనే పదం నాలుగుసార్లు ఆవర్తించడం శ్లేషలా రమణీయంగా ఉంది. డెబ్బై ఆరవ శ్లోకం మరొక వృత్తంలో (ఉపజాతి వృత్తంలో) రచించబడింది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதன் ராமனின் பாதங்களில் விழுந்தான்; ராமன் அவனைத் தூக்கித் தழுவிக்கொண்டான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அந்தத் தழுவலிலிருந்தே நீண்ட நலம் விசாரிப்பு விரிகிறது — இது ‘கச்சித் சர்க்கம்’ என்று புகழ்பெற்றது; இதில் வால்மீகி கேள்விகளின் வடிவில் அரசியல் நெறி முழுவதையும் உபதேசிக்கிறார். சடைமுடியுடன், மரவுரி உடுத்து, கைகூப்பித் தரையில் விழுந்து கிடக்கும் பரதனை ராமன் காண்கிறான் — யுகமுடிவில் தோன்றும் சூரியனைப் போல அவனைப் பார்க்கவே இயலவில்லை. நிறம் மங்கிய முகத்துடன் இளைத்துப்போன தம்பியை எப்படியோ அடையாளம் கண்டுகொண்டு ராமன் அவனைக் கையால் பற்றினான். ‘கதஞ்சித்’ (எப்படியோ) என்ற சொல்லே பரதனிடம் ஏற்பட்ட மாற்றத்தின் அளவுகோல் — ஒரே மாதத்தில் அவன் அடையாளம் தெரியாதவனைப் போல ஆகிவிட்டான். பிறகு ராமன் அவன் தலையை முகர்ந்து, அவனைத் தழுவி, மடியில் அமர்த்தி, அன்போடு கேட்டான். முதல் கேள்விகள் எல்லாம் தந்தையையே தொடுகின்றன: ‘அப்பா, நீ காட்டுக்கு வந்திருக்கிறாயே, உன் தந்தை எங்கே இருந்தார்? அவர் உயிரோடு இருக்கும்போது நீ காட்டுக்கு வரலாகாதே.’ ‘நெடுநாளைக்குப் பின் தொலைவிலிருந்து வந்த பரதனைக் காண்கிறேன்; இந்தக் காட்டில் உன்னை அடையாளம் காண்பதே கடினமாக இருக்கிறது — அப்பா, ஏன் காட்டுக்கு வந்தாய்?’ ‘நீ இங்கே வந்திருப்பதால், அரசர் உயிரோடு இருக்கிறாரா? அந்த அரசர் துயருற்றுத் திடீரென்று மறுவுலகம் சென்றுவிடவில்லையே?’ இவ்வாறு ராமன் உண்மையை நெருங்குகிறான், ஆனால் அதைத் தானே வாய்விட்டுச் சொல்லவில்லை; இதுவே சர்க்கத்தின் சோகம் — கேள்வி கேட்பவனுக்கு, அதன் விடை தன் வாழ்வு முழுவதையும் மாற்றிவிடும் என்பது இன்னும் தெரியாது. ‘கச்சித்’ என்ற இடைச்சொல் இந்தச் சர்க்கத்தில் அறுபது முறைக்கு மேல் பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளது; அது கேள்வியில் விரும்பிய விடையை எதிர்பார்க்கிறது — ‘அப்படியே இருக்கும் என்று நம்புகிறேன்’ என்ற பொருளில். ஆகவே ஒவ்வொரு கேள்வியும் உண்மையில் உபதேசமே, ஏனெனில் எது கேட்கப்படுகிறதோ அதுவே செய்யப்பட வேண்டியது என்று குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது. இவ்வாறு வால்மீகி சாஸ்திரத்தையும் உரையாடல் வடிவில் காவியத்துக்குள் கொண்டுவருகிறார்.

பிறகு நலம் விசாரிக்கும் கேள்விகள் படிப்படியாகக் குலத்தையும் இல்லத்தையும் தழுவுகின்றன. ‘சௌம்யனே, இளையவனான உன்னிடமிருந்து நிலையான அரசு நழுவிவிடவில்லையே? சத்தியமான வீரம் உடையவனே, தந்தைக்குப் பணிவிடை செய்கிறாயா?’ ‘சத்தியத்தில் உறுதியானவரும், தர்மத்தில் நிலைத்தவரும், ராஜசூயம், அசுவமேதம் ஆகிய வேள்விகளைச் செய்தவருமான அரசர் தசரதன் நலமாக இருக்கிறாரா?’ ‘கல்விமானும், எப்போதும் தர்மத்தில் நிற்பவரும், பேரொளி கொண்டவருமான இக்ஷ்வாகுக்களின் ஆசானான அந்த அந்தணர் முறைப்படி போற்றப்படுகிறாரா?’ ‘கௌசல்யை இன்பமாக இருக்கிறாளா? நன்மக்களைப் பெற்ற சுமித்திரையும், மதிப்புக்குரிய அரசி கைகேயியும் மகிழ்ச்சியாக இருக்கிறார்களா?’ ‘பணிவு நிறைந்தவரும், நற்குடிப் பிறந்தவரும், பெருங்கல்வி உடையவரும், பொறாமையற்றவரும், நெறிகளைக் கண்காணிப்பவருமான புரோகிதர் உன்னால் மதிக்கப்படுகிறாரா?’ ‘அக்கினிகளைக் காக்க நியமிக்கப்பட்ட, விதிகளை அறிந்த, அறிவும் நேர்மையும் உடையவர், ஹோமம் செய்யப்பட்டதையும் செய்யப்பட இருப்பதையும் உரிய காலத்தில் எப்போதும் உனக்குத் தெரிவிக்கிறாரா?’ ‘தேவர்கள், பித்ருக்கள், பணியாளர்கள், பெரியோர்கள், தந்தைக்கு நிகரான முதியோர்கள், மருத்துவர்கள், அந்தணர்கள் ஆகியோரை மதிக்கிறாயா?’ இந்தச் சுலோகங்களில் வரிசை தற்செயலானது அன்று — முதலில் அரசு, பின் தந்தை, பின் குலகுரு, பின் தாய்மார், பின் புரோகிதர், பின் அக்கினிஹோத்திரம், இறுதியில் போற்றத்தக்கோர் அனைவரும். ராஜதர்மத்தின் வேர் இல்லற தர்மமே என்று இதனால் கவிஞர் காட்டுகிறார்; தன் வீட்டில் பெரியோரைப் போற்றாதவன் நாட்டில் தர்மத்தைக் காக்கமாட்டான். ராமனும் காட்டில் வாழ்ந்தபோதும் இவை அனைத்தையும் நினைவில் வைத்திருக்கிறான் — அவனுடைய மனம் அயோத்தியின் ஒவ்வொரு மூலையையும் மறக்கவில்லை. இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: ராமன் தன் அரசைப் பற்றி ஒரு கேள்வியும் கேட்கவில்லை; எல்லாக் கேள்விகளும் பரதனின் கடமையைப் பற்றியவையே. இதனால் கவிஞர் ராமனின் பற்றின்மையைக் காட்டுகிறார் — அரசைத் துறந்தவன் அதன் பாதுகாப்பைப் பற்றியே சிந்திக்கிறான், அதை மீண்டும் பெறுவதைப் பற்றி அல்ல. ‘பித்ருஸமான்’ (தந்தைக்கு நிகரானவர்கள்) என்ற சொல்லால் தந்தையர் அல்லாதவராயினும் தந்தையைப் போலப் போற்றத்தக்கவர்கள் — மூத்த உறவினர்களும் ஆசிரியர்களும் — உட்படுத்தப்படுகின்றனர். ‘வைத்யான்’ என்பது மருத்துவர்கள்; அவர்களைப் போற்றுவது ராஜதர்மத்தில் எப்போதும் சொல்லப்படுகிறது. அக்கினிஹோத்திரத்தைப் பற்றிய ‘காலே வேதயதே’ (உரிய காலத்தில் தெரிவிக்கிறார்) என்பதே சிறப்பு — வேள்வியின் கால நியமமே அதன் உயிர்; ஆகவே காலத்தை நினைவூட்டாத புரோகிதர் குற்றவாளி.

பிறகு கேள்விகள் அமைச்சரவையையும் ஆலோசனையையும் நோக்கிச் செல்கின்றன. ‘சிறந்த அம்புகளிலும் அஸ்திரங்களிலும் வல்லவரும், அர்த்தசாஸ்திரத்தில் தேர்ந்தவருமான சுதன்வா என்ற ஆசானை மதிக்கிறாயா?’ ‘உனக்கு நிகரானவர்களும், வீரர்களும், கல்வியறிவு உடையவர்களும், புலன்களை வென்றவர்களும், நற்குடிப் பிறந்தவர்களும், குறிப்பறிந்து உணர்பவர்களுமானவர்களை உன் அமைச்சர்களாக அமர்த்தியிருக்கிறாயா?’ பிறகு ராமன் ஒரு விதியையே உபதேசிக்கிறான்: ‘சாஸ்திரங்களில் தேர்ந்த, ஆலோசனையின் சுமையைத் தாங்கும் அமைச்சர்களால் நன்கு மறைத்துக் காக்கப்பட்ட ஆலோசனையே அரசர்களின் வெற்றிக்கு வேர்.’ இந்த ஒரு சுலோகம் கேள்வி வடிவைக் கைவிட்டு நேரடியாகக் கொள்கையைச் சொல்கிறது; அதனால் அடுத்து வரும் கேள்விகளின் கருத்து தெளிவாகிறது. பிறகு மீண்டும் கேள்விகள்: ‘தூக்கத்துக்கு அடிமையாகவில்லையே? உரிய நேரத்தில் விழித்துக்கொள்கிறாயா? இரவின் பிற்பகுதியில் பொருள் ஈட்டும் வழிகளைச் சிந்திக்கிறாயா?’ ‘நீ ஒருவனாகவே ஆலோசிப்பதில்லையே? பலரோடும் சேர்ந்து ஆலோசிப்பதில்லையே? நீ ஆலோசித்த முடிவு நாடெங்கும் பரவிவிடவில்லையே?’ ‘சிறிய முதலீட்டில் பெரும் பயன் தரும் செயலை முடிவுசெய்து விரைவில் தொடங்குகிறாயா? தாமதிப்பதில்லையே?’ ‘உன் செயல்கள் எல்லாம் நன்கு முடிந்த பின்போ, முடிந்ததுபோன்ற நிலையிலோ மட்டுமே பிற அரசர்களுக்குத் தெரிகின்றனவா? செய்யப்போகும்போதே தெரிவதில்லையே?’ ‘நீயோ உன் அமைச்சர்களோ வெளியிடாத ஆலோசனையை, ஊகத்தாலோ சூழ்ச்சியாலோ பிறர் அறிந்துகொள்வதில்லையே?’ இந்த ஆறு கேள்விகளிலும் ஒரே தத்துவம் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது — ஆலோசனையை மறைத்துக் காத்தல். அரசன் எப்போது விழிக்கிறான், யாரோடு ஆலோசிக்கிறான், எப்போது தொடங்குகிறான், யாரால் அறியப்படுகிறான் — இவை அனைத்தும் இரகசியத்தைச் சார்ந்தவை. சுதன்வா என்ற பெயர் இங்கே ஒருமுறையே வருகிறது; அவர் இக்ஷ்வாகு குலத்தின் அஸ்திர ஆசான் என்று புரிகிறது; ‘இஷ்வஸ்த்ரவரஸம்பன்ன:’ என்ற அடைமொழியால் வில்வித்தையும், ‘அர்த்தசாஸ்த்ரவிசாரத:’ என்பதால் அரசியல் நெறியும் — இரண்டும் சுட்டப்படுகின்றன. ‘இங்கிதஜ்ஞ:’ (குறிப்பறிபவன்) என்பது அமைச்சனுக்கு அரிய பண்பு — புறச்செயல்களைக் கொண்டே பிறருடைய உள்ளத்தை அறிபவன். ‘மந்த்ரிதுரா:’ என்போர் ஆலோசனையின் சுமையைத் தாங்குபவர்கள். பதினெட்டாம் சுலோகத்தில் மூன்று கேள்விகள் ஒன்றாக — தனியாக ஆலோசிக்கக் கூடாது, பலரோடும் கூடாது, ஆலோசனை வெளிப்படவும் கூடாது; நடுவழியே போற்றப்படுகிறது; அது எழுபத்தோராம் சுலோகத்தில் ‘நால்வரோடோ மூவரோடோ’ என்று தெளிவாக்கப்படுகிறது. பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் உள்ள ‘லகுமூலம் மஹோதயம்’ (சிறிய வேர், பெரிய விளைவு) என்பது அர்த்தசாஸ்திரத்தின் புகழ்பெற்ற இலக்கணம் — குறைந்த செலவில் பெரும் பயன்.

அடுத்த பகுதி, துணைவர்களின் எண்ணிக்கையைவிடத் தகுதியே மேலானது என்று நிறுவுகிறது. ‘ஆயிரம் மூடர்களைவிட ஒரு அறிஞனையே விரும்புகிறாயா? பொருள் நெருக்கடிகளில் அறிஞனே பெரும் நன்மை செய்வான்.’ ‘அரசன் ஆயிரக்கணக்கான, பத்தாயிரக்கணக்கான மூடர்களை உடன் வைத்திருந்தாலும் அவர்களால் எந்த உதவியும் இல்லை.’ ‘அறிவும் வீரமும் திறமையும் நுண்ணறிவும் கொண்ட ஒரே ஓர் அமைச்சனும் அரசனையோ அரசகுமாரனையோ பெரும் செல்வத்தை அடையச் செய்வான்.’ இந்த மூன்று சுலோகங்களும் ஒரே கருத்தை மூன்று வடிவங்களில் சொல்கின்றன — கேள்வியாக, மறுப்பாக, விதியாக. பிறகு பணியமர்த்தும் முறை: ‘சிறந்தவர்களைப் பெரிய பணிகளிலும், நடுத்தரமானவர்களை நடுத்தரப் பணிகளிலும், கீழானவர்களைக் கீழான பணிகளிலும் பணியாளர்களாக அமர்த்தியிருக்கிறாயா?’ ‘சோதனைகளைக் கடந்தவர்களும், தந்தை பாட்டன் காலம் முதல் பணிபுரிபவர்களும், தூய்மையானவர்களும், சிறந்தவர்களுமான அமைச்சர்களைச் சிறந்த பணிகளில் அமர்த்துகிறாயா?’ ‘உபதா’ என்ற சோதனை ராஜநீதி சாஸ்திரத்தில் புகழ்பெற்றது — தர்மத்தால் சோதித்தல், பொருளால் சோதித்தல், காமத்தால் சோதித்தல், அச்சத்தால் சோதித்தல்; இவற்றைக் கடந்த அமைச்சனே நம்பத் தக்கவன். ‘உபதா’ என்ற சொல் இங்கே நேரடியாக இல்லை, ‘உபதாதீதான்’ (சோதனைகளைக் கடந்தவர்கள்) என்ற சொல்லில் உள்ளடங்கியுள்ளது; சோதனையால் தூய்மை நிரூபிக்கப்பட்ட அமைச்சர்களையே சிறந்த பணிகளில் அமர்த்த வேண்டும். ‘பித்ருபைதாமஹான்’ என்போர் குலமரபாகப் பணிபுரிபவர்கள், அவர்களுடைய விசுவாசம் ஏற்கெனவே சோதிக்கப்பட்டது. இந்த ஐந்து சுலோகங்களால் கவிஞர் ஒரே சூத்திரத்தை நிறுவுகிறார் — அரசன் தானே எல்லாவற்றையும் செய்வதில்லை, தகுதியானவர்களைத் தகுந்த இடங்களில் அமர்த்துகிறான்; அதில்தான் அவனுடைய திறமை இருக்கிறது.

பிறகு கேள்விகள் தண்டநீதியையும் படையையும் தொடுகின்றன. ‘கைகேயியின் மகனே, கடுமையான தண்டனையால் மிகவும் அச்சுறுத்தப்பட்ட குடிமக்கள் உன் நாட்டில் உன் அமைச்சர்களை அவமதிப்பதில்லையே?’ ‘கடுமையாக வரி பிடுங்குபவனான உன்னை, வேள்வி செய்விப்போர் பதிதனான யஜமானனை அவமதிப்பதுபோலவும், பெண்கள் காமவெறியனை அவமதிப்பதுபோலவும் அவமதிப்பதில்லையே?’ இந்த இரண்டு உவமைகளும் கூர்மையானவை — அளவுக்கு மீறி வரி வாங்கும் அரசன் பதிதனான யஜமானனைப் போலச் சமூகத்திலிருந்து விலக்கப்படுகிறான். பிறகு ஒரு நீதிச் சுலோகம்: ‘சூழ்ச்சிகளில் வல்லவனும், நீதிநூல் அறிந்தவனும், பணியாளர்களைக் கெடுப்பதில் ஈடுபடுபவனும், வீரனும், ஆட்சியை விரும்புபவனுமானவனை எந்த அரசன் கொல்லவில்லையோ, அவனே கொல்லப்படுகிறான்.’ பிறகு படை: ‘துணிவும் வீரமும் மன உறுதியும் அறிவும் தூய்மையும் நற்குடிப் பிறப்பும் விசுவாசமும் திறமையும் உடையவனைச் சேனாபதியாக அமர்த்தியிருக்கிறாயா?’ ‘வலிமை மிக்க, போரில் தேர்ந்த, வீரச்செயல்களால் தம்மை நிரூபித்த, ஆற்றல் மிக்க முதன்மை வீரர்களை நீ சன்மானித்து மதிக்கிறாயா?’ ‘படைக்குரிய உணவுப்படியையும் ஊதியத்தையும் உரிய அளவில் உரிய காலத்தில் வழங்குகிறாயா? தாமதிப்பதில்லையே?’ பிறகு காரணம்: ‘உணவுப்படியும் ஊதியமும் காலம் கடந்தால் பணியாளர்கள் தலைவன்மீதும் கடுங்கோபம் கொள்கிறார்கள்; அது மிகப் பெரிய தீங்காக முடிகிறது.’ இறுதியில்: ‘நற்குடிப் பிறந்தவர்கள் அனைவரும், முதன்மையானவர்கள் தொடங்கி, உன்னிடம் அன்பு கொண்டிருக்கிறார்களா? உன் நலனுக்காக ஒருமுகப்பட்ட மனத்துடன் உயிரையும் கொடுக்கிறார்களா?’ இவ்வாறு தண்டனையின் மென்மை, சேனாபதியின் பண்புகள், உரிய காலத்தில் ஊதியம் வழங்குதல், பணியாளர்களின் அன்பு — இந்த நான்கு பொருள்களும் ஒன்றாகப் பின்னப்பட்டுள்ளன, ஏனெனில் அனைத்துக்கும் ஒரே விளைவு — படையின் விசுவாசம். ‘உக்ரப்ரதிக்ரஹீதா’ என்பவன் வலுக்கட்டாயமாக வரி பெறுபவன்; அவனுக்கான எடுத்துக்காட்டு ‘பதிதனான யஜமானன்’ — அவனுடைய ஹவிஸை ரித்விக்குகள் ஏற்பதில்லை. இரண்டாம் உவமை ‘காமயான:’ — காமத்தையே நாடுபவன்; அவனைப் பெண்களும் அவமதிக்கிறார்கள். இருபத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘வைத்யம்’ என்ற சொல் நீதிநூல் அறிந்தவனைக் குறிக்கிறது, மருத்துவனை அல்ல; அத்தகையவன் பணியாளர்களைக் கெடுத்து ஆட்சியை விரும்பினால் அவன் அரசனின் உயிருக்கே ஆபத்து. முப்பத்திரண்டு, முப்பத்துமூன்றாம் சுலோகங்களில் உணவுப்படி, ஊதியம் ஆகியவற்றின் கால ஒழுங்கு — பகைவனைவிடப் படைவீரர்களின் அதிருப்தியே அதிக அபாயமானது என்பது பண்டைய அரசியல் நெறியின் நுண்ணிய பார்வை. முப்பத்துநான்காம் சுலோகத்தில் ‘ஸமாஹிதா:’ என்பது ஒருமுகப்பட்ட மனம் உடையவர்கள்; பணியாளர்களின் நலனையும் பாதுகாப்பையும் காக்கும் அரசனுக்காகவே அவர்கள் உயிரைக் கொடுக்கிறார்கள் — இவ்வாறு முந்தைய இரண்டு சுலோகங்களின் ஊதியச் சிந்தனை இங்கே இயல்பான விளைவை அடைகிறது.

பிறகு தூதன், ஒற்றர்கள், பகைவர்கள். ‘பரதா, உன் நாட்டைச் சேர்ந்தவனும், கல்விமானும், திறமையானவனும், சமயோசித அறிவுடையவனும், சொன்னதைச் சொன்னபடியே சொல்பவனும், அறிஞனுமானவனை உன் தூதனாக அமர்த்தியிருக்கிறாயா?’ ‘பகைவர்களின் பதினெட்டு, தன் பக்கத்துப் பதினைந்து தீர்த்தங்களையும், ஒருவரையொருவர் அறியாத மும்மூன்று ஒற்றர்களைக் கொண்டு அறிகிறாயா?’ ‘தீர்த்தங்கள்’ என்பவை அரசின் அதிகாரப் பதவிகள்; அச்சுப் பதிப்பில் கீதா பிரஸ் பதிப்பாசிரியர்கள் அடிக்குறிப்பில் அவற்றுக்கு இரண்டு கணக்கீடுகளைத் தந்துள்ளனர். ‘பகைவர்களை அழிப்பவனே, விரட்டப்பட்டுத் திரும்பி வந்த பகைவர்களை, அவர்கள் எப்போதும் வலுவற்றவர்கள் என்று அலட்சியம் செய்யாமல் நடந்துகொள்கிறாயா?’ பிறகு அறிவுசார்ந்த அபாயம்: ‘அப்பா, லோகாயதிகர்களான அந்தணர்களை நீ நாடுவதில்லையே? அவர்கள் தீங்கு செய்வதில் வல்லவர்கள், சிறுபிள்ளைத்தனமானவர்கள், தம்மை அறிஞர்களாக எண்ணிக்கொள்பவர்கள்.’ ‘முதன்மையான தர்மசாஸ்திரங்கள் இருந்தும், அந்தத் தீய அறிவுடையோர் தர்க்கவியலைப் பற்றிக்கொண்டு பொருளற்றதைப் பேசுகிறார்கள்.’ இங்கே வால்மீகி பழிப்பது தர்க்கத்தை அன்று, தர்க்கத்தை மட்டுமே பற்றிநிற்பதையே — தர்மசாஸ்திரத்தைக் கைவிட்டுத் தர்க்கத்தை மட்டுமே கொண்டு நடப்பவனே தீய அறிவுடையோன். ‘ஜானபத:’ என்பது தன் நாட்டைச் சேர்ந்தவன், ஏனெனில் அயல்நாட்டுத் தூதனிடம் இரகசியத்தைச் சொல்ல முடியாது. ‘யதோக்தவாதீ’ என்பவன் தன் அறிவால் மாற்றாமல், ஆணையிட்டபடியே சொல்பவன் — இதுவே தூதனின் முதன்மைப் பண்பு. ஒற்றர்களோ ‘மும்மூன்றாக, ஒருவரையொருவர் அறியாதவர்களாக’ — ஒருவன் பிடிபட்டாலும் மற்ற இருவர் நிலைத்திருப்பார்கள்; மூவரின் செய்திகள் ஒத்துப்போவதே உண்மைக்குச் சோதனை. முப்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘வ்யபாஸ்தான் ப்ரதியாதான்’ என்போர் நாடுகடத்தப்பட்டுத் திரும்பி வந்த பகைவர்கள்; அவர்களை அலட்சியம் செய்வது அரசனின் அழிவுக்குக் காரணம்.

பிறகு கேள்வி நகரத்தையும் நாட்டுப்புறத்தையும் நோக்கித் திரும்புகிறது; ஏழு சுலோகங்களில் ஒரே நீண்ட வாக்கியம் அமைகிறது. ‘நம் முன்னோர்களான வீரர்கள் முன்பு வாழ்ந்த, பெயருக்கு ஏற்றபடி உண்மையாகவே வெல்லப்படாத, உறுதியான வாயில்களை உடைய, யானைகளும் குதிரைகளும் தேர்களும் நிறைந்த, தம் தொழில்களில் ஈடுபட்ட, புலன்களை வென்ற, பேரூக்கம் கொண்ட ஆயிரக்கணக்கான மேன்மக்களான அந்தணர்களும் க்ஷத்திரியர்களும் வைசியர்களும் சூழ்ந்த, பலவடிவ மாளிகைகள் நிறைந்த, மருத்துவர்கள் நிறைந்த, செழித்துப் பெருகிய அயோத்தியை நீ நன்கு காக்கிறாயா?’ ‘அயோத்தி’ என்ற பெயருக்கான விளக்கமே ‘ஸத்யநாமா’ (உண்மையான பெயருடையது) என்ற சொல்லால் தரப்படுகிறது — யாராலும் போரிட்டு வெல்ல முடியாததே அயோத்தி. பிறகு நாட்டுப்புறம்: ‘நூற்றுக்கணக்கான சைத்தியங்கள் நிறைந்த, நன்கு குடியேறிய மக்கள் நிறைந்த, கோயில்களாலும் தண்ணீர்ப் பந்தல்களாலும் குளங்களாலும் அழகுபெற்ற, மகிழ்ச்சியான ஆண்களும் பெண்களும் கொண்ட, கூட்டங்களாலும் திருவிழாக்களாலும் சிறப்புற்ற, நன்கு உழுத நிலங்களை உடைய, கால்நடைகள் நிறைந்த, வன்முறையற்ற, மழையை மட்டுமே நம்பியிராத, இனிமையான, கொடிய விலங்குகள் அற்ற, எல்லா அச்சங்களும் நீங்கிய, சுரங்கங்களால் அழகுபெற்ற, பாவிகள் அற்ற, என் முன்னோர்களால் நன்கு காக்கப்பட்ட நாட்டுப்புறம் செழித்து இன்பமாக வாழ்கிறதா, ராகவா?’ ‘அதேவமாத்ருக:’ என்பது மழையை எதிர்பார்த்து நிற்காமல் நதிநீரால் பாசனம் பெறும் நாடு — இதுவே வேளாண்மைக்குப் பாதுகாப்பு. இவ்வாறு நகரத்தையும் நாட்டுப்புறத்தையும் வருணிப்பதில் கவிஞர் அரசனின் கடமையைத் தனியாகச் சொல்லவில்லை; நாட்டின் செழிப்பையே அரசனுக்கான சோதனையாக்குகிறார். ஏழு சுலோகங்களில் ஒரே வாக்கியம் — இது வால்மீகியின் புகழ்பெற்ற ‘குலகம்’ என்ற நடை. ‘சைத்யங்கள்’ என்பவை வேள்விக் களங்கள் அல்லது தேவாலயங்கள்; ‘ப்ரபா:’ என்பவை தண்ணீர்ப் பந்தல்கள்; ‘தடாகங்கள்’ என்பவை நீர்நிலைகள் — இந்த மூன்றும் பொதுநலத்தின் அடையாளங்கள். ‘கனய:’ என்பவை சுரங்கங்கள், அவை அரசனின் கருவூலத்துக்கு வேர். ‘ஸுக்ருஷ்டஸீமா’ என்பது நிலங்கள் நன்கு உழப்பட்ட நாடு; ‘பசுமான்’ என்பது பசு முதலிய கால்நடைகளால் செழித்தது. இவ்வாறு நகர வருணனையும் நாட்டுப்புற வருணனையும் ஒன்றையொன்று நிறைவுசெய்கின்றன — கோட்டை மக்களால், நாட்டுப்புறம் வேளாண்மையால்.

பிறகு வைசியர்கள், பெண்கள், யானைக் காடு, கோட்டைகள். ‘உழவாலும் பசுக் காப்பாலும் வாழ்பவர்கள் அனைவரும் உனக்கு அன்புக்குரியவர்களா? வார்த்தையைச் (உழவு, பசுக் காப்பு, வாணிகம்) சார்ந்தே இந்த உலகம் இன்பமாகச் செழிக்கிறது.’ ‘நன்மையைக் காத்தும் தீமையை விலக்கியும் அவர்களை நீ பேணுகிறாயா? நாட்டில் வாழும் அனைவரையும் அரசன் தர்மத்தின்படி காக்க வேண்டும்.’ ‘பெண்களை ஆறுதல்படுத்துகிறாயா? அவர்கள் நன்கு காக்கப்படுகிறார்களா? அவர்களை அளவுக்கு மீறி நம்புவதில்லையே? இரகசியத்தை அவர்களிடம் சொல்வதில்லையே?’ ‘யானைக் காடு காக்கப்படுகிறதா? பால் தரும் பசுக்கள் இருக்கின்றனவா? பெண் யானைகள், குதிரைகள், ஆண் யானைகள் ஆகியவற்றைச் சேர்ப்பதில் உனக்குத் திருப்தி வந்துவிடவில்லையே?’ ‘அரசகுமாரனே, காலைதோறும் எழுந்து அலங்கரித்துக்கொண்டு பெருவீதியில் மக்களுக்கு நாள்தோறும் காட்சி தருகிறாயா?’ ‘பணிக்களங்கள் எல்லாம் அச்சமின்றி உன் முன்னிலையில் வருவதில்லையே? அல்லது எல்லாம் முற்றிலும் கைவிடப்பட்டு விடவில்லையே? இங்கே நடுவழியே காரணம்.’ ‘கோட்டைகள் எல்லாம் செல்வம், தானியம், ஆயுதங்கள், நீர், பொறிகள், கைவினைஞர்கள், வில்லாளிகள் ஆகியவற்றால் நிறைந்துள்ளனவா?’ இந்தக் கேள்விகளில் இரண்டு சிறப்புகள் — முதலாவது, வார்த்தையே (உழவு, பசுக் காப்பு, வாணிகம்) உலகத்துக்கு அடிப்படை என்று தெளிவாகச் சொல்லப்படுகிறது; இரண்டாவது, ‘நடுவழியே காரணம்’ என்ற நடுவழி உபதேசம், அது எல்லா நடைமுறைகளுக்கும் பொருந்துகிறது. ‘வார்த்தா’ என்பது உழவு, பசுக் காப்பு, வாணிகம் ஆகியவற்றைக் கொண்ட வித்தை; அது தண்டநீதி, த்ரயீ (மூன்று வேதங்கள்) ஆகியவற்றுடன் சேர்த்து மூன்று வித்தைகளில் எண்ணப்படுகிறது; அதனாலேயே உலகம் வளர்கிறது என்பது நாற்பத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் தெளிவு. ‘குப்திபரீஹாரௌ’ என்பது விரும்பியதைக் காத்தலும் விரும்பாததை விலக்குதலும். நாற்பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் பெண்களைப் பற்றி நான்கு கேள்விகள் — ஆறுதல் சொல்லுதல், காத்தல், அளவுக்கு மீறி நம்புவதைத் தவிர்த்தல், இரகசியம் பேசுவதைத் தவிர்த்தல்; இந்த உபதேசம் அக்கால அரண்மனையின் நடைமுறையைச் சுட்டுகிறது. ஐம்பதாம் சுலோகத்தில் ‘நாகவனம்’ என்பது யானைகள் பிறந்து வளரும் இடம்; அதுவே அரசனின் படைவலிமைக்கு அடிப்படை. ஐம்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் ‘தர்சயஸே’ (காட்சி தருகிறாயா) என்பது, அரசன் மக்களுக்குக் காட்சி தர வேண்டும் என்ற கடமை — மக்கள் காணாத அரசன் மக்களால் மறக்கப்படுகிறான். ஐம்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘கர்மாந்தங்கள்’ என்பவை பணிக்களங்களும் அங்கே அமர்த்தப்பட்டவர்களும்; அவர்களுக்கு அளவுக்கு மீறிய இடம் கொடுத்தலும், முற்றிலும் புறக்கணித்தலும் — இரண்டுமே குற்றம்; ஆகவே ‘நடுவழியே காரணம்.’

பிறகு கருவூலம், தண்டனை, நீதி. ‘உன் வருவாய் பெரிதாகவும் செலவு அதைவிடக் குறைவாகவும் இருக்கிறதா? ராகவா, உன் கருவூலப் பொருள் தகுதியற்றவர்களிடம் போவதில்லையே?’ ‘தேவர்களுக்காகவும், பித்ருக்களுக்காகவும், அந்தணர்களுக்கும் விருந்தினர்களுக்கும், வீரர்களுக்கும், நண்பர் குழுக்களுக்கும் உன் செலவு செல்கிறதா?’ பிறகு நீதியைப் பற்றி மூன்று கேள்விகள்: ‘மேன்மையானவனும் தூய உள்ளம் உடையவனுமான ஒருவன், தீய செயல் செய்ததாகப் பொய்யாகப் பழிசுமத்தப்பட்டு, சாஸ்திரம் அறிந்தவர்களால் விசாரிக்கப்படாமலேயே பேராசையால் கொல்லப்படுவதில்லையே?’ ‘மனிதருள் காளையே, பிடிக்கப்பட்டு, விசாரிக்கப்பட்டு, குற்றம் செய்யும்போதே காணப்பட்டு, காரணமும் நிரூபிக்கப்பட்ட திருடன் பணத்தாசையால் விடுவிக்கப்படுவதில்லையே?’ ‘ராகவா, செல்வந்தனுக்கும் வலுவற்றவனுக்கும் இடையே வழக்கு எழும்போது, பெருங்கல்வி உடைய உன் அமைச்சர்கள் பற்றின்றி நின்று உண்மைப் பொருளைக் காண்கிறார்களா?’ இறுதியில் ஓர் அச்சமூட்டும் சொல்: ‘பொய்யாகப் பழிசுமத்தப்பட்டவர்கள் சிந்தும் கண்ணீர், விருப்பு வெறுப்பின்படி ஆட்சி செய்யும் அரசனின் மக்களையும் கால்நடைகளையும் அழித்துவிடுகிறது.’ இந்த ஒரு சுலோகமே நீதிப் பகுதி முழுவதின் சாரம் — பாரபட்சத்தால் விதிக்கப்படும் தண்டனை அரசனின் குலத்தையே அழிக்கிறது. ‘வருவாய் பெரிது, செலவு குறைவு’ என்பது கருவூல சாஸ்திரத்தின் சுருக்கம். ‘தகுதியற்றவர்களிடம் போவதில்லையே’ என்பது செலவின் திசை. ஐம்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ஆறு தகுதியான இடங்கள் எண்ணப்பட்டுள்ளன — தேவர்கள், பித்ருக்கள், அந்தணர்கள், விருந்தினர்கள், வீரர்கள், நண்பர்கள். ஐம்பத்தாறாம் சுலோகத்தில் ‘க்ஷாரித:’ என்பது பொய்க் குற்றச்சாட்டால் களங்கப்படுத்தப்பட்டவன்; ‘சாஸ்திரம் அறிந்தவர்களால் காணப்படாதவன்’ என்பது விசாரணையின்றித் தண்டிக்கப்பட்டவன். ஐம்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் நான்கு நிரூபண முறைகள் சுட்டப்படுகின்றன — பிடிக்கப்படுதல், விசாரணை, நேரில் காணப்படுதல், காரணம் இருத்தல்; இவற்றால் நிரூபிக்கப்பட்ட திருடனைப் பணத்தாசையால் விடுவிக்கக் கூடாது. ஐம்பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘ப்ரீத்யர்த்தம் அனுசாஸத:’ என்பது விருப்பத்தாலோ பாரபட்சத்தாலோ ஆள்பவன்; குற்றம் அவனுடையதே — பொய்யாகப் பழிசுமத்தப்பட்டவர்களின் கண்ணீர் அவனுடைய வழித்தோன்றல்களையும் கால்நடைகளையும் அழிக்கிறது.

பிறகு கேள்விகள் மீண்டும் அரசனின் தனிப்பட்ட தர்மத்தை நோக்கித் திரும்புகின்றன. ‘ராகவா, முதியோர், சிறுவர், முதன்மையானோர், மருத்துவர்கள் ஆகியோரைக் கொடையாலும் மனத்தாலும் சொல்லாலும் — இந்த மூன்றாலும் அரவணைக்க விரும்புகிறாயா?’ ‘பெரியோர்கள், முதியோர், தவசிகள், தேவர்கள், விருந்தினர்கள், சைத்தியங்கள் அனைத்தும், நோக்கத்தை நிறைவேற்றிய அந்தணர்கள் ஆகியோரை வணங்குகிறாயா?’ ‘பொருளால் தர்மத்தையோ, தர்மத்தால் பொருளையோ, இன்பத்தின் மீதான ஆசையாலும் காமத்தாலும் அவ்விரண்டையுமோ நீ தடைசெய்வதில்லையே?’ ‘வெல்வோரில் சிறந்தவனே, காலம் அறிந்தவனே, வரம் அளிப்பவனே — காலத்தைப் பகுத்துக்கொண்டு பொருள், இன்பம், தர்மம் ஆகிய அனைத்தையும் பேணுகிறாயா?’ ‘பேரறிவாளனே, எல்லாச் சாஸ்திரங்களின் பொருளையும் அறிந்த அந்தணர்கள் நகர மக்களோடும் நாட்டு மக்களோடும் சேர்ந்து உன் நலனை வாழ்த்துகிறார்களா?’ பிறகு ஒரு நீண்ட பட்டியல்: ‘நாஸ்திகம், பொய், சினம், கவனக்குறைவு, காலம் கடத்துதல், அறிவாளிகளைச் சந்திக்காமை, சோம்பல், ஐம்புலன்களுக்கு அடிமையாதல், பொருள்களைப் பற்றித் தனியாகவே சிந்தித்தல், பயனறியாதவர்களோடு ஆலோசித்தல், முடிவுசெய்தவற்றைத் தொடங்காமை, ஆலோசனையைக் காக்காமை, மங்கலச் செயல்கள் முதலியவற்றைச் செய்யாமை, எல்லாப் பக்கங்களிலும் ஒரே நேரத்தில் பகைவர்களை எதிர்த்தெழுதல் — அரசர்களுக்குரிய இந்தப் பதினான்கு குற்றங்களையும் தவிர்க்கிறாயா?’ மூன்று சுலோகங்களில் ஒரே பட்டியல் — சாஸ்திரத்தின் சுருக்கத்தைக் காவியத்துக்குள் கொண்டுவரும் கவிஞரின் நடை இது. ‘பஞ்சவ்ருத்திதா’ என்பது ஐம்புலன்களின் வசப்படுதல்; ‘தீர்க்கசூத்ரதா’ என்பது செயலில் தாமதம்; ‘ஸர்வத: ப்ரத்யுத்தானம்’ என்பது ஒரே நேரத்தில் எல்லாப் பகைவர்களோடும் போர் தொடுத்தல். அறுபதாம் சுலோகத்தில் ‘கொடையாலும் மனத்தாலும் சொல்லாலும்’ என்பது மூவகை உபசரிப்பு — பொருளால், உள்ளத்தால், வாக்கால்; இவற்றில் ஒன்று குறைந்தாலும் உபசரிப்பு நிறைவற்றது. அறுபத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் ‘ஸித்தார்த்தான்’ என்பது விருப்பங்கள் நிறைவேறியவர்கள்; ‘தேவதாதிதீன்’ என்பது தேவர்களும் விருந்தினர்களும். அறுபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் மூன்று புருஷார்த்தங்களும் ஒன்றையொன்று தடைசெய்வது தடுக்கப்படுகிறது — தர்மம், பொருள், இன்பம் மூன்றும் ஒன்றுக்கொன்று முரணின்றிப் பேணப்பட வேண்டும்; அறுபத்துமூன்றாம் சுலோகத்தில் அதற்கான வழி — ‘காலத்தைப் பகுத்து’, அதாவது ஒவ்வொன்றுக்கும் அதற்குரிய காலம். அறுபத்துநான்காம் சுலோகத்தில் அந்தணர்களும் நகர மக்களும் நாட்டு மக்களும் வாழ்த்துவதே அரசனின் தர்மத்துக்கு நேரடிச் சான்று. பதினான்கு குற்றங்களின் பட்டியல் ராஜநீதி சாஸ்திரத்தில் புகழ்பெற்றது; அவற்றில் முதலாவது ‘நாஸ்திகம்’, இறுதியானது ‘எல்லாப் பக்கமும் எதிர்த்தெழுதல்’ — தொடக்கத்தில் நம்பிக்கையின்மை, முடிவில் விவேகமின்மை. அறுபத்தாறாம் சுலோகத்தில் ‘பயனறியாதவர்களோடு ஆலோசித்தல்’ என்பது நோக்கத்தை அறியாதவர்களோடு கலந்தாலோசித்தல், அது முடிவையே அழித்துவிடும்; அறுபத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘மங்கலச் செயல்கள் முதலியவற்றைச் செய்யாமை’ என்பது மங்கலச் சடங்குகளைச் செய்யாது விடுதல்.

இறுதிப் பகுதியில் சாஸ்திரங்கள் கூறும் வர்க்கங்களின் தொகுப்பு, பிறகு ஆலோசனை முறை, இறுதியில் தன்னாய்வு. ‘ராகவா, தசவர்க்கம், பஞ்சவர்க்கம், சதுர்வர்க்கம், சப்தவர்க்கம் ஆகியவற்றை உள்ளபடி அறிந்து; அஷ்டவர்க்கம், த்ரிவர்க்கம், மூன்று வித்தைகள்; அறிவால் புலன்களை வெல்லுதல், தெய்வ, மானுட ஷாட்குண்யம் (ஆறு அரசியல் உத்திகள்), செய்ய வேண்டியவை, விம்சதிவர்க்கம் (இருபது வகையினர்), பிரகிருதி மண்டலம்; படையெடுப்பு, தண்டனை விதிப்பு, இரண்டு வேர்களை உடைய சமாதானமும் போரும் — பேரறிவாளனே, இவற்றை முறைப்படி ஏற்று நடக்கிறாயா?’ இவற்றுக்கான விளக்கங்கள் கீதா பிரஸ் அச்சுப் பதிப்பில் அடிக்குறிப்புகளில் தரப்பட்டுள்ளன. ‘அறிவாளியே, விதிக்கப்பட்டபடி நான்கு அல்லது மூன்று அமைச்சர்களோடு, அனைவரோடும் சேர்ந்தும் தனித்தனியாகவும் ஆலோசிக்கிறாயா?’ ‘உன் வேதங்கள் பயனுள்ளவையா? உன் சடங்குகள் பயனுள்ளவையா? உன் மனைவியர் பயனுள்ளவர்களா? உன் கல்வி பயனுள்ளதா?’ இங்கே ‘ஸபல’ (பயனுள்ள) என்ற சொல் நான்கு முறை வருகிறது; ஒவ்வொரு முறையும் வேறு பொருளைச் சுமக்கிறது — வேதங்களின் பயன் கர்மம், சடங்குகளின் பயன் சித்தி, மனைவியரின் பயன் மக்கட்பேறு, கல்வியின் பயன் பணிவு. ‘நான் சொன்னபடி, ஆயுளையும் புகழையும் தருவதும், தர்மம் காமம் பொருள் ஆகியவற்றோடு கூடியதுமான இந்த அறிவே உன்னுடையதா?’ ‘நம் தந்தை எந்த நடத்தையைப் பின்பற்றுகிறாரோ, நம் முப்பாட்டன் எதைப் பின்பற்றினாரோ, நல்வழியில் செல்லும் மங்கலமான அந்த நடத்தையையே நீ பின்பற்றுகிறாயா?’ ‘சுவையாகச் சமைத்த உணவைத் தனியாக உண்பதில்லையே? அதை எதிர்பார்க்கும் நண்பர்களுக்குப் பகிர்ந்தளிக்கிறாயா?’ இறுதியில் வேறு யாப்பில் அமைந்த ஒரு சுலோகம் விளைவைச் சொல்கிறது: ‘தண்டத்தை ஏந்திய அரசன் மக்களைத் தர்மத்தின்படி காத்து, பூமி முழுவதையும் முறைப்படி அடைந்து, இங்கிருந்து நீங்கிய பின், அறிவாளியான அவன் சுவர்க்கத்தை அடைகிறான்.’ இதோடு சர்க்கம் நிறைவடைகிறது; பரதனின் மறுமொழியோ அடுத்த சர்க்கத்தில். இந்த மூன்று சுலோகங்களும் (68–70) சாஸ்திரங்கள் எண்ணிக் கூறும் வர்க்கங்களின் பெயர்த் தொகுப்பு மட்டுமே; அவற்றின் பொருள் காவியத்தில் விளக்கப்படவில்லை; ஆகவே கீதா பிரஸ் பதிப்பாசிரியர்கள் நீண்ட அடிக்குறிப்புகளைத் தந்துள்ளனர்; அவற்றில் தசவர்க்கம் (காமத்தால் பிறக்கும் பத்துக் குற்றங்கள்), பஞ்சவர்க்கம் (ஐந்து வகைக் கோட்டைகள்), சதுர்வர்க்கம் (சாமம், தானம், பேதம், தண்டம்), சப்தவர்க்கம் (அரசின் ஏழு அங்கங்கள்), அஷ்டவர்க்கம் (சினத்தால் பிறக்கும் எட்டுக் குற்றங்கள்), த்ரிவர்க்கம், மூன்று வித்தைகள், ஷாட்குண்யம், விம்சதிவர்க்கம், பிரகிருதி மண்டலம் ஆகியவை விளக்கப்பட்டுள்ளன. இதனால் இந்தச் சர்க்கம் காவியமாக இருந்தும் சாஸ்திரத்தின் தொகுப்பே என்று அறியலாம். எழுபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘ஸபல’ என்ற சொல் நான்கு முறை வருவது சிலேடையைப் போல இனிமையானது. எழுபத்தாறாம் சுலோகம் வேறு யாப்பில் (உபஜாதி விருத்தத்தில்) அமைந்துள்ளது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಮನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದನು, ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಎತ್ತಿ ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆ ಆಲಿಂಗನದಿಂದಲೇ ದೀರ್ಘವಾದ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ ಹರಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಇದು ‘ಕಚ್ಚಿತ್ಸರ್ಗ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಸರ್ಗ; ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರ ರಾಜನೀತಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಟೆಧರಿಸಿದ, ಚೀರವಸ್ತ್ರ ಉಟ್ಟ, ಕೈಮುಗಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಭರತನನ್ನು ರಾಮನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಯುಗಾಂತ್ಯದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅವನನ್ನು ನೋಡುವುದೇ ಕಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಮುಖದ, ಬಡಕಲಾದ ತಮ್ಮನನ್ನು ಹೇಗೋ ಗುರುತಿಸಿ ಅವನು ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ‘ಕಥಂಚಿತ್’ (ಹೇಗೋ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಭರತನ ಬದಲಾವಣೆಯ ಅಳತೆ — ಕೇವಲ ಒಂದು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಪರಿಚಿತನಂತಾಗಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಅವನ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ, ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ಆದರದಿಂದ ಕೇಳಿದನು. ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ತಂದೆಯನ್ನೇ ಮುಟ್ಟುತ್ತವೆ — ‘ಮಗೂ, ನೀನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವಾಗ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ? ಅವರು ಬದುಕಿರುವಾಗ ನೀನು ವನಕ್ಕೆ ಬರಬಾರದಿತ್ತು.’ ‘ಬಹಳ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ, ದೂರದಿಂದ ಬಂದ ಭರತನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಈ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸುವುದೇ ಕಷ್ಟ — ಮಗೂ, ನೀನೇಕೆ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದೆ?’ ‘ನೀನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವಾಗ ರಾಜರು ಬದುಕಿದ್ದಾರೆ ತಾನೆ? ದೀನರಾದ ರಾಜರು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಲೋಕಾಂತರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ತರುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ತಾನೇ ಅದನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಕರುಣೆ — ಪ್ರಶ್ನಿಸುವವನಿಗೆ ಉತ್ತರವು ತನ್ನ ಇಡೀ ಜೀವನವನ್ನೇ ಬದಲಿಸಲಿದೆ ಎಂಬುದು ಇನ್ನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ‘ಕಚ್ಚಿತ್’ ಎಂಬ ನಿಪಾತವು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ; ಅದು ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಬಯಸಿದ ಉತ್ತರವನ್ನೇ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ ಎಂದು ಆಶಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬಂತೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಉಪದೇಶವೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಏನನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದೊಳಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕುಲವನ್ನೂ ಮನೆಯನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಬಾಲಕನಾದ ನಿನ್ನ ಶಾಶ್ವತವಾದ ರಾಜ್ಯವು ಕೈತಪ್ಪಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮನೇ, ತಂದೆಯ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನೂ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನೂ ರಾಜಸೂಯ-ಅಶ್ವಮೇಧಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದವನೂ ಆದ ದಶರಥರಾಜನು ಕುಶಲವಾಗಿದ್ದಾನೆ ತಾನೆ?’ ‘ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಧರ್ಮನಿತ್ಯರೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೂ ಆದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ತಾನೆ?’ ‘ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸುಖವಾಗಿದ್ದಾಳೆಯೆ, ಸತ್ಸಂತಾನವುಳ್ಳ ಸುಮಿತ್ರೆ ಹೇಗಿದ್ದಾಳೆ, ಆರ್ಯೆಯಾದ ದೇವಿ ಕೈಕೇಯಿಯೂ ಆನಂದದಿಂದಿದ್ದಾಳೆ ತಾನೆ?’ ‘ವಿನಯಸಂಪನ್ನನೂ ಸತ್ಕುಲಜನೂ ಬಹುಶ್ರುತನೂ ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದವನೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವವನೂ ಆದ ಪುರೋಹಿತನನ್ನು ನೀನು ಸತ್ಕರಿಸಿದ್ದೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಅಗ್ನಿಗಳಿಗೆ ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ವಿಧಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಋಜುವೂ ಆದವನು ಹೋಮ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನೂ ಮಾಡಬೇಕಾದ್ದನ್ನೂ ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸದಾ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ ತಾನೆ?’ ‘ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಪಿತೃಗಳನ್ನು, ಸೇವಕರನ್ನು, ಗುರುಗಳನ್ನು, ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನರನ್ನು, ವೃದ್ಧರನ್ನು, ವೈದ್ಯರನ್ನು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ ಕ್ರಮ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ — ಮೊದಲು ರಾಜ್ಯ, ನಂತರ ತಂದೆ, ನಂತರ ಕುಲಗುರು, ನಂತರ ತಾಯಂದಿರು, ನಂತರ ಪುರೋಹಿತ, ನಂತರ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಕೊನೆಗೆ ಪೂಜ್ಯರೆಲ್ಲರೂ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ರಾಜಧರ್ಮದ ಮೂಲ ಗೃಹಧರ್ಮವೇ; ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಗುರುಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸದವನು ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಾರನು. ರಾಮನು ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಯಾವ ಮೂಲೆಯನ್ನೂ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದೇನೆಂದರೆ, ರಾಮನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದೇ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೂ ಭರತನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಬಗ್ಗೆಯೇ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ನಿಃಸ್ಪೃಹತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದವನು ಅದರ ರಕ್ಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ. ‘ಪಿತೃಸಮಾನ್’ (ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಂದೆಯಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ತಂದೆಯಂತೆ ಪೂಜ್ಯರಾದವರನ್ನು — ಹಿರಿಯ ಬಂಧುಗಳನ್ನೂ ಆಚಾರ್ಯರನ್ನೂ — ಒಳಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ‘ವೈದ್ಯಾನ್’ ಎಂದರೆ ಚಿಕಿತ್ಸಕರು; ಅವರ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ರಾಜಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲೇ ವೇದಯತೇ’ (ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷ — ಯಜ್ಞದ ಕಾಲನಿಯಮವೇ ಅದರ ಪ್ರಾಣ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸದ ಪುರೋಹಿತನು ದೋಷಿ.

ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದತ್ತಲೂ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯತ್ತಲೂ ಸಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಬಾಣ-ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದನಾದ ಸುಧನ್ವ ಉಪಾಧ್ಯಾಯನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ನಿನಗೆ ಸಮಾನರಾದ, ಶೂರರಾದ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾದ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರಾದ, ಸತ್ಕುಲಜರಾದ, ಇಂಗಿತವನ್ನು ಅರಿಯಬಲ್ಲವರನ್ನು ನೀನು ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೀಯಲ್ಲವೆ?’ ಅನಂತರ ರಾಮನು ನಿಯಮವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಶಾಸ್ತ್ರಕೋವಿದರಾದ, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುವ ಅಮಾತ್ಯರಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗುಟ್ಟಾಗಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಮಂತ್ರವೇ ರಾಜರ ವಿಜಯದ ಮೂಲ.’ ಈ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವು ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೇರವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು — ‘ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ? ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯ ಜಾವಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಸಾಧನೆಯ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಒಬ್ಬನೇ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ, ಅನೇಕರೊಡನೆಯೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ನೀನು ಆಲೋಚಿಸಿದ ಮಂತ್ರವು ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಹರಡುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ‘ಮೂಲ ಸಣ್ಣದಾಗಿದ್ದು ಫಲ ದೊಡ್ಡದಾಗಿರುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಬೇಗನೆ ಆರಂಭಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ, ವಿಳಂಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ‘ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇತರ ರಾಜರು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಅಥವಾ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ರೂಪದಲ್ಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ತಾನೆ, ಮಾಡಬೇಕಾದವುಗಳಾಗಿ ಅಲ್ಲ?’ ‘ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಹೇಳದಿದ್ದರೂ, ನೀನಾಗಲಿ ನಿನ್ನ ಅಮಾತ್ಯರಾಗಲಿ ಆಲೋಚಿಸಿದ್ದನ್ನು ಇತರರು ತರ್ಕದಿಂದಾಗಲಿ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದಾಗಲಿ ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ಈ ಆರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ — ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಗೋಪ್ಯತೆ. ರಾಜನು ಯಾವಾಗ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಯಾರೊಡನೆ ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಯಾವಾಗ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಯಾರಿಗೆ ಅದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಇದೆಲ್ಲವೂ ಗೋಪ್ಯತೆಗೆ ಅಧೀನ. ಸುಧನ್ವ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಬರುತ್ತದೆ; ಅವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಅಸ್ತ್ರಾಚಾರ್ಯ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು; ‘ಇಷ್ವಸ್ತ್ರವರಸಂಪನ್ನ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯೂ ‘ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ನೀತಿವಿದ್ಯೆಯೂ — ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಇಂಗಿತಜ್ಞ’ ಎಂಬುದು ಮಂತ್ರಿಯ ಅಪರೂಪದ ಗುಣ — ಹೊರಗಿನ ಚೇಷ್ಟೆಯಿಂದಲೇ ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ಅರಿಯುವವನು. ‘ಮಂತ್ರಿಧುರಾಃ’ ಎಂದರೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುವವರು. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಒಂದರಲ್ಲೇ ಇವೆ — ಒಬ್ಬನೇ ಆಲೋಚಿಸಬಾರದು, ಅನೇಕರೊಡನೆಯೂ ಅಲ್ಲ, ಮಂತ್ರವು ಬಹಿರಂಗವಾಗಬಾರದು; ಮಧ್ಯಮಮಾರ್ಗವೇ ಪ್ರಶಸ್ತ, ಅದು ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಾಲ್ವರೊಡನೆ ಅಥವಾ ಮೂವರೊಡನೆ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಲಘುಮೂಲಂ ಮಹೋದಯಮ್’ ಎಂಬುದು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಲಕ್ಷಣ — ಅಲ್ಪವ್ಯಯದಿಂದ ಮಹಾಫಲ.

ಮುಂದಿನ ಭಾಗವು ಸಹಾಯಕರ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ ಅವರ ಗುಣವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಾವಿರ ಮೂರ್ಖರಿಗಿಂತ ಒಬ್ಬ ಪಂಡಿತನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ? ಪಂಡಿತನು ಅರ್ಥಸಂಕಟಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು.’ ‘ರಾಜನು ಸಾವಿರಾರು, ಹತ್ತುಸಾವಿರಾರು ಮೂರ್ಖರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಸಹಾಯವೆಂಬುದಿಲ್ಲ.’ ‘ಮೇಧಾವಿಯೂ ಶೂರನೂ ದಕ್ಷನೂ ವಿಚಕ್ಷಣನೂ ಆದ ಒಬ್ಬನೇ ಅಮಾತ್ಯನು ರಾಜನನ್ನಾಗಲಿ ರಾಜಪುತ್ರನನ್ನಾಗಲಿ ಮಹಾಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಏರಿಸಬಲ್ಲನು.’ ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ಮಾತನ್ನು ಮೂರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತವೆ — ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ, ನಿಷೇಧದಿಂದ, ವಿಧಿಯಿಂದ. ಅನಂತರ ನಿಯೋಗದ ಕ್ರಮ — ‘ಮುಖ್ಯರಾದ ಸೇವಕರನ್ನು ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯಮರನ್ನು ಮಧ್ಯಮ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಕನಿಷ್ಠರನ್ನು ಕನಿಷ್ಠ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿದ್ದೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಉಪಧೆಗಳನ್ನು ದಾಟಿದ, ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರ ಕಾಲದಿಂದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿರುವ, ಶುಚಿಗಳಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಉಪಧಾ’ ಎಂಬುದು ರಾಜನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಪರೀಕ್ಷೆ — ಧರ್ಮೋಪಧೆ, ಅರ್ಥೋಪಧೆ, ಕಾಮೋಪಧೆ ಮತ್ತು ಭಯೋಪಧೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ದಾಟಿದ ಅಮಾತ್ಯನೇ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ. ‘ಉಪಧಾ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಇಲ್ಲ, ‘ಉಪಧಾತೀತಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ; ಪರೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ಶುದ್ಧರಾದ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು. ‘ಪಿತೃಪೈತಾಮಹಾನ್’ ಎಂದರೆ ಕುಲಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವವರು, ಅವರ ನಿಷ್ಠೆ ಈಗಾಗಲೇ ಪರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಕವಿ ಒಂದೇ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಾನೇ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಯೋಗ್ಯರನ್ನು ಯೋಗ್ಯ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಲ್ಲೇ ಅವನ ಕೌಶಲ.

ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ದಂಡನೀತಿಯನ್ನೂ ಸೇನೆಯನ್ನೂ ಮುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ‘ಕೈಕೇಯೀಸುತನೇ, ಉಗ್ರವಾದ ದಂಡದಿಂದ ಅತಿಯಾಗಿ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾದ ಪ್ರಜೆಗಳು ನಿನ್ನ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ‘ಯಾಜಕರು ಪತಿತನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವಂತೆ, ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕಾಮುಕನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವಂತೆ, ಉಗ್ರವಾಗಿ ಕರ ವಸೂಲಿ ಮಾಡುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಅವರು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ಈ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದವು — ಅತಿಯಾಗಿ ಕರ ವಸೂಲಿ ಮಾಡುವ ರಾಜನು ಪತಿತ ಯಜಮಾನನಂತೆ ಸಮಾಜದಿಂದ ಬಹಿಷ್ಕೃತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಒಂದು ನೀತಿಶ್ಲೋಕ — ‘ಉಪಾಯಕುಶಲನಾದ, ನೀತಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಸೇವಕರನ್ನು ಕೆಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ, ಶೂರನಾದ, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವವನನ್ನು ಯಾರು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನೇ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.’ ಅನಂತರ ಸೇನೆ — ‘ದಿಟ್ಟನೂ ಶೂರನೂ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯೂ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಶುಚಿಯೂ ಸತ್ಕುಲಜನೂ ಅನುರಕ್ತನೂ ದಕ್ಷನೂ ಆದವನನ್ನು ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಯುದ್ಧವಿಶಾರದರೂ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದವರೂ ವಿಕ್ರಾಂತರೂ ಆದ ಮುಖ್ಯ ಯೋಧರನ್ನು ನೀನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ಗೌರವಿಸಿದ್ದೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಅನ್ನವನ್ನೂ ವೇತನವನ್ನೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ, ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ, ವಿಳಂಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ಅನಂತರ ಕಾರಣ — ‘ಅನ್ನ-ವೇತನಗಳ ಕಾಲ ಮೀರಿದರೆ ಸೇವಕರು ಒಡೆಯನ ಮೇಲೂ ಅತಿಯಾಗಿ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಅದರಿಂದ ಮಹಾ ಅನರ್ಥ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ — ‘ಕುಲಪುತ್ರರೆಲ್ಲರೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ತಾನೆ? ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ ತಾನೆ?’ ಹೀಗೆ ದಂಡದ ಮೃದುತ್ವ, ಸೇನಾಪತಿಯ ಗುಣಗಳು, ವೇತನವನ್ನು ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೊಡುವುದು, ಸೇವಕರ ಅನುರಾಗ — ಈ ನಾಲ್ಕು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲವುಗಳ ಫಲ ಒಂದೇ — ಸೈನ್ಯದ ನಿಷ್ಠೆ. ‘ಉಗ್ರಪ್ರತಿಗ್ರಹೀತಾ’ ಎಂದರೆ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಕರವನ್ನು ಪಡೆಯುವವನು; ಅವನಿಗೆ ದೃಷ್ಟಾಂತ ‘ಪತಿತ ಯಜಮಾನ’ — ಅವನ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಋತ್ವಿಜರು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯ ಉಪಮೆ ‘ಕಾಮಯಾನ’ — ಕೇವಲ ಕಾಮಪರನಾದವನನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವೈದ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಲ್ಲವನನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಚಿಕಿತ್ಸಕನನ್ನಲ್ಲ; ಅಂತಹವನು ಸೇವಕರನ್ನು ಕೆಡಿಸುತ್ತಾ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಬಯಸಿದರೆ ಅವನು ರಾಜನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೇ ಸಂಚಕಾರ. ಮೂವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ನ-ವೇತನಗಳ ಕಾಲನಿಷ್ಠೆ — ಸೈನಿಕರ ಅಸಂತೋಷವು ಶತ್ರುವಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಯಂಕರ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜನೀತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾಹಿತಾಃ’ ಎಂದರೆ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರು; ಸೇವಕರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ರಾಜನಿಗಾಗಿಯೇ ಅವರು ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ — ಹೀಗೆ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ವೇತನವಿಚಾರ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ದೂತ, ಚಾರರು ಮತ್ತು ಶತ್ರುಗಳು. ‘ಭರತನೇ, ನಿನ್ನ ದೇಶದವನೂ ವಿದ್ವಾಂಸನೂ ದಕ್ಷನೂ ಪ್ರತಿಭಾವಂತನೂ ಹೇಳಿದ್ದನ್ನೇ ಹೇಳುವವನೂ ಪಂಡಿತನೂ ಆದವನನ್ನು ನಿನ್ನ ದೂತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಹದಿನೆಂಟು ಮತ್ತು ಸ್ವಪಕ್ಷದ ಹದಿನೈದು ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಅಪರಿಚಿತರಾದ ಮೂವರು ಮೂವರು ಚಾರರ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ತೀರ್ಥಗಳು’ ಎಂದರೆ ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕಾರಿಪದಗಳು; ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಸಂಪಾದಕರು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಎರಡು ಎಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ‘ರಿಪುಸೂದನನೇ, ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟು ಮರಳಿಬಂದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸದಾ ದುರ್ಬಲರೆಂದು ಉಪೇಕ್ಷಿಸದೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ಅನಂತರ ಬೌದ್ಧಿಕವಾದ ಅಪಾಯ — ‘ಮಗೂ, ಲೋಕಾಯತಿಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ನೀನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ಅವರು ಅನರ್ಥದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು, ಬಾಲಿಶರು, ತಮ್ಮನ್ನು ಪಂಡಿತರೆಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರು.’ ‘ಮುಖ್ಯವಾದ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಇರುವಾಗಲೇ ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಗಳು ಆನ್ವೀಕ್ಷಿಕಿಯನ್ನು (ತರ್ಕವಿದ್ಯೆಯನ್ನು) ಹಿಡಿದು ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ತರ್ಕವನ್ನಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತರ್ಕವನ್ನೇ ನೆಚ್ಚುವುದನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೇವಲ ತರ್ಕದಿಂದ ವ್ಯವಹರಿಸುವವನೇ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ. ‘ಜಾನಪದಃ’ ಎಂದರೆ ಸ್ವದೇಶದವನು, ಏಕೆಂದರೆ ಪರದೇಶದ ದೂತನಿಗೆ ಗುಟ್ಟನ್ನು ಹೇಳಲಾಗದು. ‘ಯಥೋಕ್ತವಾದೀ’ ಎಂದರೆ ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಬದಲಿಸದೆ, ಆದೇಶಿಸಿದಂತೆಯೇ ಹೇಳುವವನು — ಇದು ದೂತನ ಮುಖ್ಯಗುಣ. ಚಾರರು ‘ಮೂವರು ಮೂವರು ಅಪರಿಚಿತರು’ — ಪರಸ್ಪರ ಅಪರಿಚಿತರು, ಹೀಗಾಗಿ ಒಬ್ಬನು ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದರೂ ಉಳಿದಿಬ್ಬರು ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಮೂವರ ವರದಿಗಳ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯೇ ಸತ್ಯದ ಪರೀಕ್ಷೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಪಾಸ್ತಾನ್ ಪ್ರತಿಯಾತಾನ್’ ಎಂದರೆ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಮರಳಿಬಂದ ಶತ್ರುಗಳು; ಅವರನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದು ರಾಜನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.

ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಗರದತ್ತಲೂ ಜನಪದದತ್ತಲೂ ಒಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ದೀರ್ಘವಾಕ್ಯ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಿಕರಾದ ವೀರರು ಹಿಂದೆ ವಾಸಿಸಿದ, ಹೆಸರಿಗೆ ತಕ್ಕಂತಿರುವ, ದೃಢವಾದ ದ್ವಾರಗಳುಳ್ಳ, ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರಾದ, ಮಹೋತ್ಸಾಹಿಗಳಾದ ಸಾವಿರಾರು ಆರ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಕ್ಷತ್ರಿಯ-ವೈಶ್ಯರಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಕಾರಗಳ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ವಿದ್ವಜ್ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಅಭ್ಯುದಯಶೀಲವಾದ, ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಅಯೋಧ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೇ ‘ಸತ್ಯನಾಮಾ’ (ಹೆಸರಿಗೆ ತಕ್ಕಂತಿರುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಯಾರಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲಲಾಗದ್ದೇ ಅಯೋಧ್ಯೆ. ಅನಂತರ ಜನಪದ — ‘ನೂರಾರು ಚೈತ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ದೇವಾಲಯಗಳು, ಅರವಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಗಂಡಸರು-ಹೆಂಗಸರು ಇರುವ, ಸಮಾಜೋತ್ಸವಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಉಳುಮೆಯಾದ ಹೊಲಗಳುಳ್ಳ, ಪಶುಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಹಿಂಸೆಯಿಲ್ಲದ, ಮಳೆಯನ್ನೇ ನೆಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳದ, ರಮ್ಯವಾದ, ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳಿಲ್ಲದ, ಎಲ್ಲ ಭಯಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ, ಗಣಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಪಾಪಿಗಳಿಲ್ಲದ, ನನ್ನ ಪೂರ್ವಿಕರಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಜನಪದವು ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಸುಖದಿಂದ ನೆಲೆಸಿದೆ ತಾನೆ, ರಾಘವನೇ?’ ‘ಅದೇವಮಾತೃಕ’ ಎಂದರೆ ಮಳೆಯನ್ನು ಕಾದು ನಿಲ್ಲದೆ ನದೀಜಲದಿಂದ ನೀರಾವರಿ ಪಡೆಯುವ ದೇಶ — ಇದು ಕೃಷಿಯ ಸುರಕ್ಷತೆ. ಹೀಗೆ ನಗರ ಮತ್ತು ಜನಪದಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ದೇಶದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೇ ರಾಜನ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯ — ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕುಲಕರೀತಿ. ‘ಚೈತ್ಯಗಳು’ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಗಳು ಅಥವಾ ದೇವಾಯತನಗಳು; ‘ಪ್ರಪಾಃ’ ಎಂದರೆ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಅರವಟ್ಟಿಗೆಗಳು; ‘ತಟಾಕಾನಿ’ ಎಂದರೆ ಜಲಾಶಯಗಳು — ಈ ಮೂರೂ ಲೋಕೋಪಕಾರದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ‘ಖನಯಃ’ ಎಂದರೆ ಗಣಿಗಳು, ಅವು ರಾಜನ ಕೋಶದ ಮೂಲ. ‘ಸುಕೃಷ್ಟಸೀಮಾ’ ಎಂದರೆ ಹೊಲಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಉಳುಮೆಯಾಗಿರುವ ದೇಶ; ‘ಪಶುಮಾನ್’ ಎಂದರೆ ಗೋವು ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದುದು. ಹೀಗೆ ನಗರದ ವರ್ಣನೆಯೂ ಜನಪದದ ವರ್ಣನೆಯೂ ಪರಸ್ಪರ ಪೂರಕವಾಗಿವೆ — ಕೋಟೆಯು ಜನರಿಂದ, ಜನಪದವು ಕೃಷಿಯಿಂದ.

ಅನಂತರ ವೈಶ್ಯರು, ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಆನೆಗಳ ವನ ಮತ್ತು ದುರ್ಗಗಳು. ‘ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಗೋರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಜೀವಿಸುವವರೆಲ್ಲರೂ ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ ತಾನೆ? ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಯೇ ಈ ಲೋಕವು ಸುಖದಿಂದ ಏಳಿಗೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ.’ ‘ಅವರಿಗೆ ಬೇಕಾದ್ದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ, ಬೇಡವಾದ್ದನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಮೂಲಕ ನೀನು ಅವರ ಪೋಷಣೆ ಮಾಡಿದ್ದೀಯಲ್ಲವೆ? ರಾಜನು ತನ್ನ ದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಷ್ಟೆ.’ ‘ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ? ಅವರು ಸುರಕ್ಷಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ತಾನೆ? ಅವರನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ, ಅವರಿಗೆ ಗುಟ್ಟನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ‘ಆನೆಗಳ ವನವು ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ ತಾನೆ? ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳು ಇವೆಯಲ್ಲವೆ? ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ಆನೆಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ತೃಪ್ತಿಯೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ‘ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ಪ್ರತಿದಿನ ಪೂರ್ವಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು, ಅಲಂಕೃತನಾಗಿ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನರಿಗೆ ನಿತ್ಯವೂ ದರ್ಶನ ಕೊಡುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಕರ್ಮಶಾಲೆಗಳ ಕೆಲಸಗಾರರೆಲ್ಲರೂ ಅಳುಕಿಲ್ಲದೆ ನಿನ್ನ ಎದುರು ಬರುವಂತಿಲ್ಲ ತಾನೆ, ಅಥವಾ ಎಲ್ಲರೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದೂರವಿರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ಇಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮಮಾರ್ಗವೇ ಸೂಕ್ತ.’ ‘ಎಲ್ಲ ದುರ್ಗಗಳೂ ಧನ, ಧಾನ್ಯ, ಆಯುಧ, ನೀರು, ಯಂತ್ರಗಳು, ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಮತ್ತು ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ ತಾನೆ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಶೇಷಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು, ವಾರ್ತೆ (ಕೃಷಿ, ಗೋರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ) ಯೇ ಲೋಕದ ಆಧಾರ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಎರಡನೆಯದು, ‘ಮಧ್ಯಮವೇ ಕಾರಣ’ ಎಂಬ ಮಧ್ಯಮಮಾರ್ಗದ ಉಪದೇಶ, ಇದು ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಾರ್ತಾ’ ಎಂದರೆ ಕೃಷಿ-ಗೋರಕ್ಷಣೆ-ವಾಣಿಜ್ಯಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ವಿದ್ಯೆ; ಅದನ್ನು ದಂಡನೀತಿ ಮತ್ತು ತ್ರಯೀಗಳೊಡನೆ ಮೂರು ವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಲ್ಲೇ ಲೋಕದ ಏಳಿಗೆ ಎಂದು ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ‘ಗುಪ್ತಿಪರೀಹಾರೌ’ ಎಂದರೆ ಇಷ್ಟವಾದುದರ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಟದ ನಿವಾರಣೆ. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿವೆ — ಸಮಾಧಾನ, ರಕ್ಷಣೆ, ಅತಿವಿಶ್ವಾಸದ ನಿಷೇಧ, ಗುಟ್ಟು ಹೇಳುವುದರ ನಿಷೇಧ; ಈ ಉಪದೇಶವು ಆ ಕಾಲದ ರಾಜಗೃಹದ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಾಗವನ’ ಎಂದರೆ ಆನೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆಯುವ ಭೂಮಿ, ಅದು ರಾಜನ ಬಲದ ಆಧಾರ. ಐವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ದರ್ಶಯಸೇ’ ಎಂದರೆ ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ದರ್ಶನ ಕೊಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯ — ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಕಾಣಿಸದವನನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳು ಮರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಐವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಾಂತಾಃ’ ಎಂದರೆ ಕರ್ಮಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿತರಾದವರು; ಅವರಿಗೆ ಅತಿಯಾದ ಸಲುಗೆಯೂ ಅತಿಯಾದ ಉಪೇಕ್ಷೆಯೂ — ಎರಡೂ ದೋಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಮಧ್ಯಮವೇ ಕಾರಣ’.

ಅನಂತರ ಕೋಶ, ದಂಡ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯ. ‘ನಿನ್ನ ಆದಾಯ ವಿಪುಲವಾಗಿದ್ದು ವೆಚ್ಚ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ ತಾನೆ? ರಾಘವನೇ, ನಿನ್ನ ಕೋಶವು ಅಪಾತ್ರರಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ‘ನಿನ್ನ ವೆಚ್ಚವು ದೇವತೆಗಳಿಗಾಗಿ, ಪಿತೃಗಳಿಗಾಗಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ, ಅಭ್ಯಾಗತರಿಗೆ, ಯೋಧರಿಗೆ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ ತಾನೆ?’ ಅನಂತರ ನ್ಯಾಯದ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು — ‘ಶುದ್ಧಾತ್ಮನಾದ ಆರ್ಯನು ದುಷ್ಕರ್ಮದ ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಿ, ಶಾಸ್ತ್ರಕುಶಲರಿಂದ ವಿಚಾರಿಸಲ್ಪಡದೆ, ಲೋಭದಿಂದ ಶಿಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ವಿಚಾರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಕೃತ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಕಾಣಲ್ಪಟ್ಟು, ಕಾರಣಸಹಿತ ಸಿದ್ಧನಾದ ಕಳ್ಳನು ಧನಲೋಭದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ‘ರಾಘವನೇ, ಶ್ರೀಮಂತನ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲನ ವ್ಯಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬಹುಶ್ರುತರಾದ ಅಮಾತ್ಯರು ಪಕ್ಷಪಾತವಿಲ್ಲದೆ ವಿಷಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ ತಾನೆ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಷಣವಾದ ಮಾತು — ‘ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದವರ ಯಾವ ಕಣ್ಣೀರು ಬೀಳುತ್ತದೋ, ಅದು ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ (ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದ) ಶಾಸನ ಮಾಡುವ ರಾಜನ ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಪಶುಗಳನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ.’ ಈ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವು ಸಮಗ್ರ ನ್ಯಾಯವಿಭಾಗದ ಸಾರ — ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದ ಮಾಡಿದ ದಂಡವು ರಾಜನ ಕುಲವನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ಆದಾಯ ವಿಪುಲ, ವೆಚ್ಚ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ’ ಎಂಬುದು ಕೋಶಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಗ್ರಹ. ‘ಅಪಾತ್ರರಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ವೆಚ್ಚದ ದಿಕ್ಕು. ಐವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಆರು ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ದೇವತೆಗಳು, ಪಿತೃಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಅಭ್ಯಾಗತರು, ಯೋಧರು, ಮಿತ್ರರು. ಐವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷಾರಿತಃ’ ಎಂದರೆ ಸುಳ್ಳು ದೋಷಾರೋಪದಿಂದ ಕಳಂಕಿತನಾದವನು; ‘ಅದೃಷ್ಟಃ ಶಾಸ್ತ್ರಕುಶಲೈಃ’ ಎಂದರೆ ವಿಚಾರಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ಶಿಕ್ಷಿತನಾದವನು. ಐವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮಾಣಪದ್ಧತಿಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಹಿಡಿಯುವುದು, ವಿಚಾರಣೆ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಕಾರಣದ ಇರುವಿಕೆ; ಇವುಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಕಳ್ಳನನ್ನು ಧನಲೋಭದಿಂದ ಬಿಡಬಾರದು. ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥಮ್ ಅನುಶಾಸತಃ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದ ಶಾಸನ ಮಾಡುವವನು; ಅವನದೇ ದೋಷ — ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದವರ ಕಣ್ಣೀರು ಅವನ ಸಂತತಿಯನ್ನೂ ಪಶುಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮತ್ತೆ ರಾಜನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಧರ್ಮದತ್ತ ಮರಳುತ್ತವೆ. ‘ರಾಘವನೇ, ವೃದ್ಧರನ್ನೂ ಬಾಲಕರನ್ನೂ ಮುಖ್ಯರನ್ನೂ ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನೂ ದಾನದಿಂದ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಮಾತಿನಿಂದ — ಈ ಮೂರರಿಂದಲೂ ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಗುರುಗಳನ್ನು, ವೃದ್ಧರನ್ನು, ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು, ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು, ಎಲ್ಲ ಚೈತ್ಯಗಳನ್ನು, ಸಿದ್ಧಾರ್ಥರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಅರ್ಥದಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನಾಗಲಿ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಅರ್ಥವನ್ನಾಗಲಿ, ಪ್ರೀತಿ-ಲೋಭರೂಪವಾದ ಕಾಮದಿಂದ ಅವೆರಡನ್ನೂ ಆಗಲಿ ಬಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ‘ಜಯಶೀಲರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಕಾಲಜ್ಞನೇ, ವರದನೇ — ಕಾಲವನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸಿ ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಧರ್ಮ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೇವಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಕೋವಿದರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಪೌರ-ಜಾನಪದರೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತಾರೆ ತಾನೆ?’ ಅನಂತರ ದೀರ್ಘವಾದ ಪಟ್ಟಿ — ‘ನಾಸ್ತಿಕ್ಯ, ಅಸತ್ಯ, ಕ್ರೋಧ, ಪ್ರಮಾದ, ದೀರ್ಘಸೂತ್ರತೆ, ಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಕಾಣದಿರುವುದು, ಆಲಸ್ಯ, ಪಂಚವೃತ್ತಿತೆ, ಕಾರ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಒಬ್ಬನೇ ಚಿಂತಿಸುವುದು, ಪ್ರಯೋಜನವರಿಯದವರೊಡನೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ, ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದನ್ನು ಆರಂಭಿಸದಿರುವುದು, ಮಂತ್ರವನ್ನು ಗುಟ್ಟಾಗಿಡದಿರುವುದು, ಮಂಗಲಕರ್ಮಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಏಳುವುದು — ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಜದೋಷಗಳನ್ನು ವರ್ಜಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪಟ್ಟಿ — ಇದು ಕವಿಯ ರೀತಿ, ಇದರ ಮೂಲಕ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಗ್ರಹ ಕಾವ್ಯದೊಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪಂಚವೃತ್ತಿತಾ’ ಎಂದರೆ ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ವಶನಾಗಿರುವುದು; ‘ದೀರ್ಘಸೂತ್ರತಾ’ ಎಂದರೆ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬ; ‘ಸರ್ವತಃ ಪ್ರತ್ಯುತ್ಥಾನಮ್’ ಎಂದರೆ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳೊಡನೆ ಕಲಹ. ಅರವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ದಾನೇನ ಮನಸಾ ವಾಚಾ’ ಎಂಬುದು ಮೂರು ಬಗೆಯ ಸತ್ಕಾರ — ದ್ರವ್ಯದಿಂದ, ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ, ಮಾತಿನಿಂದ; ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ ಸತ್ಕಾರ ಅಪೂರ್ಣ. ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಾನ್’ ಎಂದರೆ ಪೂರ್ಣಕಾಮರು, ‘ದೇವತಾತಿಥೀನ್’ ಎಂದರೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಅತಿಥಿಗಳೂ. ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ತ್ರಿವರ್ಗಗಳು ಒಂದನ್ನೊಂದು ಬಾಧಿಸುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ — ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮಗಳು ಮೂರನ್ನೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧವಿಲ್ಲದಂತೆ ಸೇವಿಸಬೇಕು; ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅದರ ಉಪಾಯ — ‘ಕಾಲವನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸಿ’, ಅಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಅದರದೇ ಆದ ಕಾಲ. ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ, ಪೌರರ ಮತ್ತು ಜಾನಪದರ ಶುಭಹಾರೈಕೆ ರಾಜನ ಧರ್ಮದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ದೋಷಗಳ ಪಟ್ಟಿ ರಾಜನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ‘ನಾಸ್ತಿಕ್ಯ’, ಕೊನೆಯದು ‘ಸರ್ವತಃ ಪ್ರತ್ಯುತ್ಥಾನ’ — ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಅಭಾವ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಅಭಾವ. ಅರವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅನರ್ಥಜ್ಞರೊಡನೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಅರಿಯದವರೊಡನೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದು, ಅದು ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ಅರವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮಂಗಲಾದ್ಯಪ್ರಯೋಗ’ ಎಂದರೆ ಮಂಗಲಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು.

ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವರ್ಗಗಳ ಸಂಗ್ರಹ, ಅನಂತರ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ರೀತಿ, ಕೊನೆಗೆ ಆತ್ಮಪರೀಕ್ಷೆ. ‘ರಾಘವನೇ, ದಶವರ್ಗ, ಪಂಚವರ್ಗ, ಚತುರ್ವರ್ಗ, ಸಪ್ತವರ್ಗ — ಇವುಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವತಃ, ಅಷ್ಟವರ್ಗ, ತ್ರಿವರ್ಗ, ಮೂರು ವಿದ್ಯೆಗಳು; ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಜಯ, ದೈವ-ಮಾನುಷವಾದ ಷಾಡ್ಗುಣ್ಯ, ಕೃತ್ಯ, ವಿಂಶತಿವರ್ಗ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಮಂಡಲ; ಯಾತ್ರೆ, ದಂಡವಿಧಾನ, ಎರಡು ಮೂಲಗಳುಳ್ಳ ಸಂಧಿ-ವಿಗ್ರಹಗಳು — ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಇವುಗಳನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಮನ್ನಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ಇವುಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ‘ವಿದ್ವಾಂಸನೇ, ಹೇಳಿರುವಂತೆ ನಾಲ್ವರು ಅಥವಾ ಮೂವರು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ — ಒಟ್ಟಾಗಿಯೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿಯೂ — ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ನಿನ್ನ ವೇದಗಳು ಸಫಲವಾಗಿವೆ ತಾನೆ? ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸಫಲವಾಗಿವೆ ತಾನೆ? ಪತ್ನಿಯರು ಸಫಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ ತಾನೆ? ಶ್ರುತವು ಸಫಲವಾಗಿದೆ ತಾನೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಫಲ’ ಎಂಬ ಪದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ, ಪ್ರತಿ ಬಾರಿಯೂ ಬೇರೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ — ವೇದಗಳ ಫಲ ಕರ್ಮ, ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಫಲ ಸಿದ್ಧಿ, ಪತ್ನಿಯರ ಫಲ ಸಂತಾನ, ಶ್ರುತದ ಫಲ ವಿನಯ. ‘ನಾನು ಹೇಳಿದ ಈ ಬುದ್ಧಿಯೇ — ಆಯುಷ್ಯವನ್ನೂ ಯಶಸ್ಸನ್ನೂ ಕೊಡುವ, ಧರ್ಮ-ಕಾಮ-ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬುದ್ಧಿಯೇ — ನಿನ್ನದಾಗಿದೆ ತಾನೆ?’ ‘ನಮ್ಮ ತಂದೆ ಯಾವ ನಡೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಾರೋ, ನಮ್ಮ ಪ್ರಪಿತಾಮಹರು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ನಡೆದರೋ, ಸತ್ಪಥದಲ್ಲಿ ಸಾಗುವ ಶುಭವಾದ ಆ ನಡೆಯಲ್ಲೇ ನೀನು ನಡೆಯುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ರುಚಿಯಾಗಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಭೋಜನವನ್ನು ಒಬ್ಬನೇ ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ಅದನ್ನು ಬಯಸುವ ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಹಂಚುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ವೃತ್ತದ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವು ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ‘ದಂಡಧಾರಿಯಾದ ಮಹೀಪತಿಯು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಪಾಲಿಸಿ, ಇಡೀ ವಸುಧೆಯನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪಡೆದು, ಇಲ್ಲಿಂದ ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ ಆ ವಿದ್ವಾಂಸನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ.’ ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಭರತನ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು (68–70) ಸಂಖ್ಯಾವಾಚಕವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವರ್ಗಗಳ ಕೇವಲ ಹೆಸರುಗಳ ಸಂಗ್ರಹ; ಅವುಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಸಂಪಾದಕರು ದೀರ್ಘವಾದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ದಶವರ್ಗ (ಕಾಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಹತ್ತು ದೋಷಗಳು), ಪಂಚವರ್ಗ (ಐದು ಬಗೆಯ ದುರ್ಗಗಳು), ಚತುರ್ವರ್ಗ (ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ), ಸಪ್ತವರ್ಗ (ರಾಜ್ಯದ ಏಳು ಅಂಗಗಳು), ಅಷ್ಟವರ್ಗ (ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಎಂಟು ದೋಷಗಳು), ತ್ರಿವರ್ಗ, ಮೂರು ವಿದ್ಯೆಗಳು, ಷಾಡ್ಗುಣ್ಯ, ವಿಂಶತಿವರ್ಗ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಮಂಡಲ — ಇವುಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇನೆಂದರೆ, ಈ ಸರ್ಗವು ಕಾವ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಗ್ರಹವೇ ಆಗಿದೆ. ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸಫಲ’ ಎಂಬ ಪದದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿಯ ಆವೃತ್ತಿ ಶ್ಲೇಷದಂತೆ ರಮಣೀಯವಾಗಿದೆ. ಎಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಬೇರೆ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ (ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ) ರಚಿತವಾಗಿದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു; രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് ആലിംഗനം ചെയ്തു. ഈ സർഗത്തിൽ ആ ആലിംഗനത്തിൽനിന്നുതന്നെ ഒരു നീണ്ട കുശലപ്രശ്നം പടരുന്നു — ‘കച്ചിത്സർഗം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ഈ സർഗത്തിൽ വാല്മീകി ചോദ്യരൂപത്തിൽ രാജനീതി മുഴുവൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. ജടധരിച്ച്, ചീരമുടുത്ത്, കൈകൂപ്പി നിലത്തുവീണുകിടക്കുന്ന ഭരതനെ രാമൻ കാണുന്നു — യുഗാന്തത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ അദ്ദേഹത്തെ നോക്കാൻ പ്രയാസമായിരുന്നു. നിറംകെട്ട മുഖമുള്ള, ക്ഷീണിച്ച ആ സഹോദരനെ ഒരുവിധത്തിൽ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അദ്ദേഹം കൈകൊണ്ടു പിടിച്ചു. ‘കഥഞ്ചിത്’ (ഒരുവിധത്തിൽ) എന്ന പദംതന്നെയാണ് ഭരതനുണ്ടായ മാറ്റത്തിന്റെ അളവുകോൽ — ഒരു മാസംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം അപരിചിതനെപ്പോലെയായിത്തീർന്നിരുന്നു. പിന്നെ രാമൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിരസ്സിൽ മുകർന്ന്, ആലിംഗനം ചെയ്ത്, മടിയിലിരുത്തി ആദരവോടെ ചോദിച്ചു. ആദ്യചോദ്യങ്ങളെല്ലാം പിതാവിനെക്കുറിച്ചുതന്നെയാണ്: ‘കുഞ്ഞേ, നീ കാട്ടിലേക്കു വന്നപ്പോൾ നിന്റെ പിതാവ് എവിടെയായിരുന്നു? അദ്ദേഹം ജീവിച്ചിരിക്കെ നീ വനത്തിലേക്കു വരാൻ പാടില്ലല്ലോ.’ ‘ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം ദൂരെനിന്നു വന്ന ഭരതനെ ഞാൻ കാണുന്നു; ഈ കാട്ടിൽ നിന്നെ തിരിച്ചറിയാൻതന്നെ പ്രയാസം — കുഞ്ഞേ, നീ എന്തിനു വനത്തിലേക്കു വന്നു?’ ‘നീ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നതിനാൽ ചോദിക്കട്ടെ, രാജാവ് ജീവിച്ചിരിക്കുന്നില്ലേ? ദീനനായ രാജാവ് പെട്ടെന്ന് പരലോകം പ്രാപിച്ചിട്ടില്ലല്ലോ?’ ഇങ്ങനെ രാമൻ സത്യത്തെ അടുത്തെത്തിക്കുന്നു, എന്നാൽ സ്വയം അത് ഉച്ചരിക്കുന്നില്ല; ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ കരുണ — ചോദിക്കുന്നവൻ ഇപ്പോഴും അറിയുന്നില്ല, ഉത്തരം തന്റെ ജീവിതം മുഴുവൻ മാറ്റിമറിക്കുമെന്ന്. ‘കച്ചിത്’ എന്ന നിപാതം ഈ സർഗത്തിൽ അറുപതിലധികം തവണ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; ചോദ്യത്തിൽ ഇഷ്ടമായ ഉത്തരമാണ് അതു പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത് — ‘അങ്ങനെതന്നെയാണെന്നു പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു’ എന്ന്. അതുകൊണ്ട് ഓരോ ചോദ്യവും യഥാർഥത്തിൽ ഉപദേശംതന്നെയാണ്, കാരണം ചോദിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് ചെയ്യേണ്ടത് എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വാല്മീകി ശാസ്ത്രത്തെയും സംവാദരൂപത്തിൽ കാവ്യത്തിൽ ഉൾച്ചേർക്കുന്നു.

തുടർന്ന് കുശലപ്രശ്നങ്ങൾ ക്രമേണ കുലത്തിലേക്കും ഗൃഹത്തിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. ‘സൗമ്യാ, ബാലനായ നിന്റെ ശാശ്വതമായ രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടില്ലല്ലോ? സത്യപരാക്രമാ, നീ പിതാവിനെ ശുശ്രൂഷിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘സത്യപ്രതിജ്ഞനും ധർമനിഷ്ഠനും രാജസൂയവും അശ്വമേധവും അനുഷ്ഠിച്ചവനുമായ ദശരഥരാജാവ് കുശലിയാണോ?’ ‘വിദ്വാനും ധർമനിത്യനും മഹാതേജസ്വിയുമായ, ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ ഉപാധ്യായനായ ബ്രാഹ്മണൻ യഥാവിധി പൂജിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ?’ ‘കൗസല്യ സുഖമായിരിക്കുന്നുണ്ടോ? സന്താനവതിയായ സുമിത്രയും ആര്യയായ കൈകേയീദേവിയും സന്തോഷിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘വിനയസമ്പന്നനും കുലീനനും ബഹുശ്രുതനും അസൂയയില്ലാത്തവനും കാര്യങ്ങൾ മേൽനോട്ടം ചെയ്യുന്നവനുമായ പുരോഹിതൻ നിന്നാൽ സത്കരിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ?’ ‘അഗ്നികാര്യങ്ങൾക്കായി നിയോഗിക്കപ്പെട്ട, വിധിയറിയുന്ന, ബുദ്ധിമാനും ഋജുവുമായവൻ ഹോമം കഴിഞ്ഞതും ചെയ്യാനിരിക്കുന്നതും യഥാകാലം എപ്പോഴും അറിയിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘ദേവന്മാരെയും പിതൃക്കളെയും ആശ്രിതരെയും ഗുരുക്കന്മാരെയും പിതൃതുല്യരായ വൃദ്ധന്മാരെയും വൈദ്യന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണരെയും നീ ആദരിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ഈ ശ്ലോകങ്ങളിലെ ക്രമം യാദൃച്ഛികമല്ല — ആദ്യം രാജ്യം, പിന്നെ പിതാവ്, പിന്നെ കുലഗുരു, പിന്നെ അമ്മമാർ, പിന്നെ പുരോഹിതൻ, പിന്നെ അഗ്നിഹോത്രം, ഒടുവിൽ പൂജ്യരായ എല്ലാവരും. ഇതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നത് രാജധർമത്തിന്റെ വേര് ഗൃഹധർമംതന്നെയാണ് എന്നാണ്; സ്വഗൃഹത്തിൽ ഗുരുക്കന്മാരെ പൂജിക്കാത്തവൻ രാഷ്ട്രത്തിൽ ധർമം രക്ഷിക്കുകയില്ല. വനത്തിൽ വസിക്കുമ്പോഴും രാമൻ ഇതെല്ലാം ഓർക്കുന്നു — അയോധ്യയുടെ ഒരു കോണും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് മറക്കുന്നില്ല. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, രാമൻ തന്റെ രാജ്യത്തെക്കുറിച്ച് ഒരൊറ്റ ചോദ്യംപോലും ചോദിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ്; എല്ലാ ചോദ്യങ്ങളും ഭരതന്റെ കർത്തവ്യത്തെക്കുറിച്ചുമാത്രം. ഇതിലൂടെ കവി രാമന്റെ നിഃസ്പൃഹത കാണിക്കുന്നു — രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചവൻ അതിന്റെ സംരക്ഷണത്തെക്കുറിച്ചുമാത്രമാണ് ചിന്തിക്കുന്നത്, അതു വീണ്ടും നേടുന്നതിനെക്കുറിച്ചല്ല. ‘പിതൃസമാൻ’ (പിതൃതുല്യരെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് പിതാക്കന്മാരല്ലെങ്കിലും പിതാവിനെപ്പോലെ പൂജ്യരായവർ — ജ്യേഷ്ഠബന്ധുക്കളും ആചാര്യന്മാരും — ഉൾപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു. ‘വൈദ്യാൻ’ എന്നത് ചികിത്സകരെ കുറിക്കുന്നു; അവരുടെ സത്കാരം രാജധർമത്തിൽ എപ്പോഴും പറയപ്പെട്ടിട്ടുള്ളതാണ്. അഗ്നിഹോത്രത്തെക്കുറിച്ച് ‘കാലേ വേദയതേ’ (യഥാകാലം അറിയിക്കുന്നു) എന്നതാണ് വിശേഷം — യജ്ഞത്തിന്റെ കാലനിയമമാണ് അതിന്റെ പ്രാണൻ; അതുകൊണ്ട് സമയം ഓർമിപ്പിക്കാത്ത പുരോഹിതൻ ദോഷിയാണ്.

പിന്നെ ചോദ്യങ്ങൾ മന്ത്രിമണ്ഡലത്തിലേക്കും മന്ത്രണത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്നു. ‘ശരാസ്ത്രവിദ്യയിൽ ശ്രേഷ്ഠനും അർഥശാസ്ത്രവിശാരദനുമായ സുധന്വാവ് എന്ന ഉപാധ്യായനെ നീ ആദരിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘നിനക്കു തുല്യരും ശൂരരും ശ്രുതവാന്മാരും ജിതേന്ദ്രിയരും കുലീനരും ഇംഗിതമറിയുന്നവരുമായവരെയാണോ നീ മന്ത്രിമാരാക്കിയിരിക്കുന്നത്?’ തുടർന്ന് രാമൻ ഒരു നിയമംതന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നു: ‘രാജാക്കന്മാരുടെ വിജയത്തിന്റെ മൂലം മന്ത്രംതന്നെയാണ് — ശാസ്ത്രകോവിദരായ, മന്ത്രഭാരം വഹിക്കുന്ന അമാത്യന്മാരാൽ അതു നന്നായി ഗോപ്യമായി സൂക്ഷിക്കപ്പെടുമെങ്കിൽ.’ ഈ ഒരൊറ്റ ശ്ലോകം ചോദ്യരൂപം വെടിഞ്ഞ് നേരിട്ടു സിദ്ധാന്തം പറയുന്നു; അതിലൂടെ തുടർന്നുള്ള ചോദ്യങ്ങളുടെ താത്പര്യം വ്യക്തമാകുന്നു. പിന്നെ വീണ്ടും ചോദ്യങ്ങൾ: ‘നീ ഉറക്കത്തിന് അടിമപ്പെടുന്നില്ലല്ലോ? യഥാകാലം ഉണരുന്നുണ്ടോ? രാത്രിയുടെ അന്ത്യയാമങ്ങളിൽ അർഥനൈപുണ്യത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘നീ തനിച്ചു മന്ത്രാലോചന നടത്തുന്നില്ലല്ലോ, അനേകരോടൊത്തും നടത്തുന്നില്ലല്ലോ? നീ ആലോചിച്ചുറച്ച മന്ത്രം രാഷ്ട്രത്തിലെങ്ങും പരക്കുന്നില്ലല്ലോ?’ ‘ചെറിയ മൂലധനവും വലിയ ഫലവുമുള്ള കാര്യം നിശ്ചയിച്ചാൽ നീ വേഗം ആരംഭിക്കുന്നുണ്ടോ, നീട്ടിക്കൊണ്ടുപോകുന്നില്ലല്ലോ?’ ‘നിന്റെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ചെയ്തുകഴിഞ്ഞതോ ഏതാണ്ടു ചെയ്തുകഴിഞ്ഞതോ ആയ നിലയിൽ മാത്രമാണോ മറ്റു രാജാക്കന്മാർ അറിയുന്നത്, ചെയ്യാനിരിക്കുന്നവയായി അല്ലല്ലോ?’ ‘നീയോ നിന്റെ അമാത്യന്മാരോ ആലോചിച്ചത്, പുറത്തു പറയാത്തപക്ഷം, തർക്കംകൊണ്ടോ യുക്തികൊണ്ടോ മറ്റുള്ളവർ അറിയുന്നില്ലല്ലോ?’ ഈ ആറു ചോദ്യങ്ങളിലും ഒരേ തത്ത്വം വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — മന്ത്രണത്തിന്റെ ഗോപനം. രാജാവ് എപ്പോൾ ഉണരുന്നു, ആരോടൊത്ത് ആലോചിക്കുന്നു, എപ്പോൾ ആരംഭിക്കുന്നു, ആരാൽ അറിയപ്പെടുന്നു — ഇതെല്ലാം രഹസ്യസൂക്ഷിപ്പിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. സുധന്വാവ് എന്ന പേര് ഇവിടെ ഒരിക്കൽമാത്രമേ വരുന്നുള്ളൂ; അദ്ദേഹം ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ അസ്ത്രാചാര്യനാണെന്നു മനസ്സിലാക്കാം. ‘ഇഷ്വസ്ത്രവരസമ്പന്നഃ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ ധനുർവിദ്യയും ‘അർഥശാസ്ത്രവിശാരദഃ’ എന്നതിനാൽ നീതിവിദ്യയും — രണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഇംഗിതജ്ഞൻ’ എന്നത് മന്ത്രിയുടെ ദുർലഭമായ ഗുണമാണ് — ബാഹ്യചേഷ്ടകൊണ്ടുതന്നെ മറ്റൊരാളുടെ ഉള്ളറിയുന്നവൻ. ‘മന്ത്രിധുരാഃ’ എന്നാൽ മന്ത്രണത്തിന്റെ ഭാരം വഹിക്കുന്നവർ. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ഒന്നിൽ മൂന്നു ചോദ്യങ്ങൾ — തനിച്ചു മന്ത്രാലോചന അരുത്, അനേകരോടൊത്തും അരുത്, മന്ത്രം പുറത്തറിയുകയും അരുത്; മധ്യമമാർഗമാണ് പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നത്; അത് എഴുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘നാലുപേരോടോ മൂന്നുപേരോടോ’ എന്നു വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ലഘുമൂലം മഹോദയം’ അർഥശാസ്ത്രത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ ലക്ഷണമാണ് — കുറഞ്ഞ ചെലവിൽ വലിയ ഫലം.

തുടർന്നുള്ള ഭാഗം സഹായികളുടെ എണ്ണത്തെക്കാൾ ഗുണമാണ് ശ്രേഷ്ഠം എന്നു സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘ആയിരം മൂഢന്മാരെക്കാൾ ഒരു പണ്ഡിതനെയാണോ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്? പണ്ഡിതൻ അർഥസങ്കടങ്ങളിൽ വലിയ ശ്രേയസ്സു ചെയ്യുമല്ലോ.’ ‘രാജാവ് ആയിരമോ പതിനായിരമോ മൂഢന്മാരെ ആശ്രയിച്ചാലും അവരിൽനിന്ന് ഒരു സഹായവും ലഭിക്കുകയില്ല.’ ‘മേധാവിയും ശൂരനും ദക്ഷനും വിചക്ഷണനുമായ ഒരൊറ്റ അമാത്യൻപോലും രാജാവിനെയോ രാജപുത്രനെയോ മഹത്തായ ഐശ്വര്യത്തിലെത്തിക്കും.’ ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരേ വാക്യംതന്നെ മൂന്നു രൂപങ്ങളിൽ പറയുന്നു — ചോദ്യമായും നിഷേധമായും വിധിയായും. പിന്നെ നിയോഗക്രമം: ‘ഉത്തമരായ ഭൃത്യന്മാരെ ഉത്തമകാര്യങ്ങളിലും മധ്യമരെ മധ്യമകാര്യങ്ങളിലും അധമരെ അധമകാര്യങ്ങളിലുമാണോ നിയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്?’ ‘ഉപധാപരീക്ഷകൾ കടന്ന, പിതൃപിതാമഹന്മാരുടെ കാലംമുതൽ സേവിക്കുന്ന, ശുചികളും ശ്രേഷ്ഠരുമായ അമാത്യന്മാരെയാണോ ശ്രേഷ്ഠകർമങ്ങളിൽ നിയോഗിക്കുന്നത്?’ ‘ഉപധ’ എന്ന പരീക്ഷ രാജനീതിശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ് — ധർമോപധ, അർഥോപധ, കാമോപധ, ഭയോപധ; അവ കടന്ന അമാത്യൻ മാത്രമേ വിശ്വാസയോഗ്യനാകൂ. ‘ഉപധ’ എന്ന വാക്ക് ഇവിടെ നേരിട്ടില്ല, ‘ഉപധാതീതാൻ’ എന്ന പദത്തിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു; പരീക്ഷയാൽ ശുദ്ധരായ അമാത്യന്മാരെ മാത്രമേ ശ്രേഷ്ഠകർമങ്ങളിൽ നിയോഗിക്കാവൂ. ‘പിതൃപൈതാമഹാൻ’ എന്നാൽ കുലപരമ്പരയായി സേവിച്ചുവരുന്നവർ, അവരുടെ നിഷ്ഠ പരീക്ഷിക്കപ്പെട്ടതാണ്. ഈ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ കവി ഒരേ സൂത്രം സ്ഥാപിക്കുന്നു — രാജാവ് എല്ലാം സ്വയം ചെയ്യുന്നില്ല, യോഗ്യരെ യോഗ്യസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിയോഗിക്കുന്നു; അതിലാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൗശലം.

പിന്നെ ചോദ്യങ്ങൾ ദണ്ഡനീതിയെയും സേനയെയും സ്പർശിക്കുന്നു. ‘കൈകേയീപുത്രാ, ഉഗ്രമായ ദണ്ഡനത്താൽ ഏറെ പേടിപ്പിക്കപ്പെട്ട പ്രജകൾ നിന്റെ രാഷ്ട്രത്തിൽ നിന്റെ മന്ത്രിമാരെ അവഗണിക്കുന്നില്ലല്ലോ?’ ‘ഉഗ്രമായി കരം പിരിക്കുന്നവനായ നിന്നെ, പതിതനായ യജമാനനെ യാജകരെന്നപോലെയും കാമുകനെ സ്ത്രീകളെന്നപോലെയും, അവർ അവഗണിക്കുന്നില്ലല്ലോ?’ ഈ രണ്ട് ഉപമകൾ മൂർച്ചയുള്ളവയാണ് — അമിതമായി കരം പിരിക്കുന്ന രാജാവ് പതിതനായ യജമാനനെപ്പോലെ സമൂഹത്തിൽനിന്നു ബഹിഷ്കൃതനാകുന്നു. പിന്നെ ഒരു നീതിശ്ലോകം: ‘ഉപായങ്ങളിൽ കുശലനും നീതിശാസ്ത്രജ്ഞനും ഭൃത്യരെ ദുഷിപ്പിക്കുന്നതിൽ തത്പരനും ശൂരനും ഐശ്വര്യം കാംക്ഷിക്കുന്നവനുമായവനെ കൊല്ലാത്തവൻ അവനാൽത്തന്നെ കൊല്ലപ്പെടുന്നു.’ തുടർന്ന് സേന: ‘ധൃഷ്ടനും ശൂരനും ധൃതിമാനും ബുദ്ധിമാനും ശുചിയും കുലീനനും അനുരക്തനും ദക്ഷനുമായവനെയാണോ സേനാപതിയാക്കിയിരിക്കുന്നത്?’ ‘ബലവാന്മാരും യുദ്ധവിശാരദരും പരാക്രമം തെളിയിച്ചവരും വിക്രാന്തരുമായ പ്രമുഖരെ നീ സത്കരിച്ചു മാനിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘സൈന്യത്തിന് അർഹമായ ഭക്ഷണവും ശമ്പളവും യഥാകാലം നൽകുന്നുണ്ടോ, താമസിപ്പിക്കുന്നില്ലല്ലോ?’ പിന്നെ കാരണം: ‘ഭക്ഷണത്തിന്റെയും ശമ്പളത്തിന്റെയും കാലം തെറ്റിയാൽ ഭൃത്യന്മാർ യജമാനനോടുപോലും കഠിനമായി കോപിക്കുന്നു; അതു വലിയൊരു അനർഥമായിത്തീരും.’ ഒടുവിൽ: ‘കുലപുത്രന്മാരെല്ലാം, വിശേഷിച്ചും പ്രമുഖർ, നിന്നോട് അനുരക്തരാണോ? നിന്റെ കാര്യങ്ങളിൽ ഏകാഗ്രരായി അവർ പ്രാണൻ ത്യജിക്കാൻ തയ്യാറാണോ?’ ഇങ്ങനെ ദണ്ഡത്തിന്റെ മൃദുത്വം, സേനാപതിയുടെ ഗുണങ്ങൾ, ശമ്പളം യഥാകാലം നൽകൽ, ഭൃത്യരുടെ അനുരാഗം — ഈ നാലു വിഷയങ്ങൾ ഒന്നിച്ചു കോർക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, കാരണം എല്ലാറ്റിന്റെയും ഫലം ഒന്നുതന്നെ — സൈന്യത്തിന്റെ നിഷ്ഠ. ‘ഉഗ്രപ്രതിഗ്രഹീതാ’ എന്നാൽ ബലാൽ കരം പിരിക്കുന്നവൻ; അതിനുള്ള ദൃഷ്ടാന്തം ‘പതിതനായ യജമാനൻ’ — ഋത്വിക്കുകൾ അവന്റെ ഹവിസ്സു സ്വീകരിക്കുകയില്ല. രണ്ടാമത്തെ ഉപമ ‘കാമയാനൻ’ — കാമപരൻ മാത്രമായവൻ, അവനെ സ്ത്രീകൾപോലും അവഗണിക്കുന്നു. ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വൈദ്യം’ എന്ന പദം ചികിത്സകനെയല്ല, നീതിശാസ്ത്രജ്ഞനെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്; അത്തരമൊരാൾ ഭൃത്യരെ ദുഷിപ്പിക്കുകയും ഐശ്വര്യം കാംക്ഷിക്കുകയും ചെയ്താൽ അവൻ രാജാവിന്റെ പ്രാണന് അപകടമാണ്. മുപ്പത്തിരണ്ടും മുപ്പത്തിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഭക്ഷണത്തിന്റെയും ശമ്പളത്തിന്റെയും കാലനിഷ്ഠ — സൈനികരുടെ അസംതൃപ്തി ശത്രുവിനെക്കാൾ ഭയങ്കരമാണ് എന്ന പ്രാചീനരാജനീതിയുടെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടിയാണിത്. മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സമാഹിതാഃ’ എന്നാൽ ഏകാഗ്രചിത്തർ; ഭൃത്യരുടെ യോഗക്ഷേമം സംരക്ഷിക്കുന്ന രാജാവിനുവേണ്ടിയാണ് അവർ പ്രാണൻ ത്യജിക്കുന്നത് — ഇങ്ങനെ മുൻശ്ലോകങ്ങളിലെ ശമ്പളവിചാരം ഇവിടെ സ്വാഭാവികഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.

പിന്നെ ദൂതനും ചാരന്മാരും ശത്രുക്കളും. ‘ഭരതാ, സ്വദേശീയനും വിദ്വാനും സമർഥനും പ്രതിഭാശാലിയും പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ പറയുന്നവനും പണ്ഡിതനുമായവനെയാണോ നീ ദൂതനാക്കിയിരിക്കുന്നത്?’ ‘ശത്രുപക്ഷത്തിലെ പതിനെട്ടും സ്വപക്ഷത്തിലെ പതിനഞ്ചും തീർഥങ്ങളെ, പരസ്പരം അറിയാത്ത മൂന്നുമൂന്നു ചാരന്മാരെക്കൊണ്ട് നീ അറിയുന്നുണ്ടോ?’ ‘തീർഥങ്ങൾ’ എന്നാൽ രാജ്യത്തിലെ അധികാരിസ്ഥാനങ്ങൾ; അച്ചടിയിൽ ഗീതാപ്രസ്സിലെ സമ്പാദകർ അടിക്കുറിപ്പിൽ അവയുടെ രണ്ടു പട്ടികകൾ നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ‘ശത്രുസൂദനാ, പുറത്താക്കപ്പെട്ടിട്ടും മടങ്ങിവന്ന ശത്രുക്കളെ, അവർ ദുർബലരാണെന്നു കരുതി അവഗണിക്കാതെയാണോ നീ വർത്തിക്കുന്നത്?’ പിന്നെ ബൗദ്ധികമായ ഒരു അപകടം: ‘കുഞ്ഞേ, ലോകായതികരായ ബ്രാഹ്മണരെ നീ സേവിക്കുന്നില്ലല്ലോ? അവർ അനർഥത്തിൽ കുശലരും ബാലിശരും പണ്ഡിതരാണെന്നു സ്വയം ഭാവിക്കുന്നവരുമാണ്.’ ‘മുഖ്യങ്ങളായ ധർമശാസ്ത്രങ്ങൾ നിലനിൽക്കെത്തന്നെ ആ ദുർബുദ്ധികൾ ആന്വീക്ഷികി (തർക്കവിദ്യ) പഠിച്ച് നിരർഥകമായി സംസാരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ വാല്മീകി നിന്ദിക്കുന്നത് തർക്കത്തെയല്ല, തർക്കത്തിൽമാത്രമുള്ള നിഷ്ഠയെയാണ് — ധർമശാസ്ത്രം ഉപേക്ഷിച്ച് തർക്കംകൊണ്ടുമാത്രം വ്യവഹരിക്കുന്നവനാണ് ദുർബുദ്ധി. ‘ജാനപദൻ’ എന്നാൽ സ്വദേശീയൻ, കാരണം പരദേശീയനായ ദൂതനെ രഹസ്യം ഏൽപ്പിക്കാനാവില്ല. ‘യഥോക്തവാദി’ എന്നാൽ സ്വബുദ്ധികൊണ്ടു മാറ്റാതെ ആജ്ഞാപിച്ചതുപോലെതന്നെ പറയുന്നവൻ — ഇതാണ് ദൂതന്റെ മുഖ്യഗുണം. ചാരന്മാർ ‘മൂന്നുമൂന്നുപേർ, പരസ്പരം അറിയാത്തവർ’ — അതുകൊണ്ട് ഒരാൾ പിടിക്കപ്പെട്ടാലും മറ്റു രണ്ടുപേർ നിലനിൽക്കും; മൂവരുടെയും വാർത്തകളുടെ സാമ്യമാണ് സത്യത്തിന്റെ പരീക്ഷ. മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വ്യപാസ്താൻ പ്രതിയാതാൻ’ എന്നാൽ നാടുകടത്തപ്പെട്ടിട്ടും മടങ്ങിവന്ന ശത്രുക്കൾ; അവരെ അവഗണിക്കുന്നത് രാജാവിന്റെ നാശത്തിനു കാരണമാകും.

പിന്നെ ചോദ്യം നഗരത്തിലേക്കും ജനപദത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്നു; ഏഴു ശ്ലോകങ്ങൾകൊണ്ട് ഒരൊറ്റ നീണ്ട വാക്യം രചിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നമ്മുടെ വീരരായ പൂർവികർ മുമ്പു വസിച്ചിരുന്ന, പേരിനൊത്ത സത്യമുള്ള, ദൃഢമായ കവാടങ്ങളുള്ള, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ, സ്വകർമങ്ങളിൽ നിരതരും ജിതേന്ദ്രിയരും മഹോത്സാഹികളുമായ ആയിരക്കണക്കിന് ആര്യന്മാരായ ബ്രാഹ്മണക്ഷത്രിയവൈശ്യരാൽ നിറഞ്ഞ, വിവിധാകൃതികളിലുള്ള മാളികകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, വിദ്വജ്ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, അഭിവൃദ്ധിപ്പെട്ട, സമൃദ്ധമായ അയോധ്യയെ നീ സംരക്ഷിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘അയോധ്യ’ എന്ന പേരിന്റെ വ്യാഖ്യാനംതന്നെയാണ് ‘സത്യനാമാ’ (പേരിനൊത്ത സത്യമുള്ളവൾ) എന്ന പദത്തിലൂടെ നൽകപ്പെടുന്നത് — ആർക്കും യുദ്ധംചെയ്തു ജയിക്കാനാവാത്തവളാണ് അയോധ്യ. പിന്നെ ജനപദം: ‘നൂറുകണക്കിനു ചൈത്യങ്ങളാൽ സേവിതവും നന്നായി പാർപ്പുറപ്പിച്ച ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും ദേവാലയങ്ങളാലും തണ്ണീർപ്പന്തലുകളാലും കുളങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്നതും സന്തുഷ്ടരായ സ്ത്രീപുരുഷന്മാരുള്ളതും സമാജങ്ങളാലും ഉത്സവങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്നതും നന്നായി ഉഴുത അതിരുകളുള്ളതും പശുസമൃദ്ധവും ഹിംസയില്ലാത്തതും മഴയെമാത്രം ആശ്രയിക്കാത്തതും രമ്യവും ഹിംസ്രമൃഗങ്ങളില്ലാത്തതും എല്ലാ ഭയങ്ങളിൽനിന്നും മുക്തവും ഖനികളാൽ ശോഭിക്കുന്നതും പാപികളായ മനുഷ്യരില്ലാത്തതും എന്റെ പൂർവികരാൽ നന്നായി സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടതുമായ ജനപദം അഭിവൃദ്ധിയോടെ സുഖമായി വസിക്കുന്നുണ്ടോ, രാഘവാ?’ ‘അദേവമാതൃകം’ എന്നാൽ മഴയെ ആശ്രയിച്ചു നിൽക്കാതെ നദീജലത്താൽ നനയ്ക്കപ്പെടുന്ന ദേശം — ഇതാണ് കൃഷിയുടെ സുരക്ഷ. ഇങ്ങനെ നഗരത്തിന്റെയും ജനപദത്തിന്റെയും വർണനയിൽ കവി രാജാവിന്റെ കർത്തവ്യം വേറിട്ടു പറയുന്നില്ല, മറിച്ച് ദേശത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയെത്തന്നെ രാജാവിന്റെ പരീക്ഷയാക്കുന്നു. ഏഴു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഒരു വാക്യം — ഇതാണ് വാല്മീകിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ കുളകരീതി. ‘ചൈത്യങ്ങൾ’ എന്നാൽ യജ്ഞഭൂമികളോ ദേവാലയങ്ങളോ; ‘പ്രപകൾ’ എന്നാൽ തണ്ണീർപ്പന്തലുകൾ; ‘തടാകങ്ങൾ’ എന്നാൽ ജലാശയങ്ങൾ — ഈ മൂന്നും ലോകോപകാരത്തിന്റെ അടയാളങ്ങളാണ്. ‘ഖനികൾ’ എന്നാൽ ആകരങ്ങൾ, അവയാണ് രാജാവിന്റെ ഭണ്ഡാരത്തിന്റെ മൂലം. ‘സുകൃഷ്ടസീമ’ എന്നാൽ വയലുകൾ നന്നായി ഉഴുതത്; ‘പശുമാൻ’ എന്നാൽ പശുക്കൾ മുതലായവയാൽ സമൃദ്ധം. ഇങ്ങനെ നഗരവർണനയും ജനപദവർണനയും പരസ്പരം പൂരിപ്പിക്കുന്നു — ദുർഗം ജനങ്ങളാൽ, ജനപദം കൃഷിയാൽ.

പിന്നെ വൈശ്യരും സ്ത്രീകളും ആനക്കാടും ദുർഗങ്ങളും. ‘കൃഷിയും ഗോരക്ഷയുംകൊണ്ടു ജീവിക്കുന്നവരെല്ലാം നിനക്കു പ്രിയരാണോ? വാർത്തയെ ആശ്രയിച്ചാണ് ഈ ലോകം സുഖമായി അഭിവൃദ്ധിപ്പെടുന്നത്.’ ‘അവർക്കു വേണ്ടത് നൽകിയും അനിഷ്ടം അകറ്റിയും നീ അവരെ പോറ്റുന്നുണ്ടോ? രാജ്യത്തു വസിക്കുന്ന എല്ലാവരെയും രാജാവ് ധർമപ്രകാരം രക്ഷിക്കണമല്ലോ.’ ‘നീ സ്ത്രീകളെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നുണ്ടോ? അവർ സുരക്ഷിതരാണോ? നീ അവരെ അമിതമായി വിശ്വസിക്കുന്നില്ലല്ലോ, രഹസ്യം അവരോടു പറയുന്നില്ലല്ലോ?’ ‘ആനക്കാട് സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ? കറവപ്പശുക്കൾ ധാരാളമുണ്ടോ? പിടിയാനകളും കുതിരകളും ആനകളും എത്രയുണ്ടായാലും നീ തൃപ്തനാകാതിരിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘രാജപുത്രാ, ദിവസവും പൂർവാഹ്നത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് അലംകൃതനായി രാജവീഥിയിൽ ജനങ്ങൾക്കു ദർശനം നൽകുന്നുണ്ടോ?’ ‘എല്ലാ കർമശാലകളിലെയും ജോലിക്കാർ ഭയമില്ലാതെ നിന്റെ മുന്നിൽ വരുന്നില്ലല്ലോ, എല്ലാവരും പൂർണമായി അകറ്റിനിർത്തപ്പെട്ടിട്ടുമില്ലല്ലോ — ഇവിടെ മധ്യമമാർഗമാണ് കാരണം.’ ‘എല്ലാ ദുർഗങ്ങളും ധനം, ധാന്യം, ആയുധങ്ങൾ, ജലം, യന്ത്രങ്ങൾ, ശില്പികൾ, വില്ലാളികൾ എന്നിവയാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ഈ ചോദ്യങ്ങളിൽ രണ്ടു വിശേഷങ്ങളുണ്ട് — ഒന്നാമത്, വാർത്ത (കൃഷി, ഗോരക്ഷ, വാണിജ്യം) തന്നെയാണ് ലോകത്തിന്റെ ആധാരം എന്നു വ്യക്തമായി പറയുന്നു; രണ്ടാമത്, ‘മധ്യമമാർഗമാണ് കാരണം’ എന്ന മധ്യമമാർഗോപദേശം, അത് എല്ലാ വ്യവഹാരങ്ങളിലും പ്രയോജനപ്പെടുന്നു. ‘വാർത്ത’ എന്നാൽ കൃഷിയും ഗോരക്ഷയും വാണിജ്യവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന വിദ്യ; ദണ്ഡനീതിയോടും ത്രയിയോടുംകൂടി അതു മൂന്നു വിദ്യകളിൽ എണ്ണപ്പെടുന്നു; അതിലാണ് ലോകത്തിന്റെ വളർച്ചയെന്ന് നാല്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ വ്യക്തമാണ്. ‘ഗുപ്തിപരീഹാരങ്ങൾ’ എന്നാൽ ഇഷ്ടമായതിന്റെ സംരക്ഷണവും അനിഷ്ടമായതിന്റെ നിവാരണവും. നാല്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ സ്ത്രീകളെക്കുറിച്ചു നാലു ചോദ്യങ്ങൾ — സാന്ത്വനം, സംരക്ഷണം, അമിതവിശ്വാസത്തിന്റെ നിഷേധം, രഹസ്യം പറയുന്നതിന്റെ നിഷേധം; ഈ ഉപദേശം അക്കാലത്തെ രാജഗൃഹത്തിന്റെ വ്യവഹാരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘നാഗവനം’ ആനകൾ പ്രസവിച്ചു വളരുന്ന ഭൂമിയാണ്, അതു രാജാവിന്റെ ബലത്തിന്റെ ആധാരമാണ്. അമ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ദർശയസേ’ — രാജാവ് പ്രജകൾക്കു ദർശനം നൽകേണ്ടതാണ്; പ്രജകൾ കാണാത്തവനെ പ്രജകൾ മറക്കുന്നു. അമ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘കർമാന്തങ്ങൾ’ എന്നാൽ കർമശാലകളും അവിടെ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടവരും; അവരോട് അമിതമായ അടുപ്പവും അമിതമായ അവഗണനയും — രണ്ടും ദോഷകരം; അതുകൊണ്ടാണ് ‘മധ്യമമാർഗമാണ് കാരണം’ എന്നു പറയുന്നത്.

പിന്നെ ഭണ്ഡാരവും ദണ്ഡവും നീതിയും. ‘നിന്റെ വരവ് വിപുലവും ചെലവ് അതിനെക്കാൾ കുറവുമാണോ? രാഘവാ, നിന്റെ ഭണ്ഡാരം അപാത്രങ്ങളിലേക്കു പോകുന്നില്ലല്ലോ?’ ‘ദേവകാര്യങ്ങൾക്കും പിതൃകാര്യങ്ങൾക്കും ബ്രാഹ്മണർക്കും അതിഥികൾക്കും യോദ്ധാക്കൾക്കും മിത്രങ്ങൾക്കുമായിട്ടാണോ നിന്റെ ചെലവ് പോകുന്നത്?’ പിന്നെ നീതിയെക്കുറിച്ചു മൂന്നു ചോദ്യങ്ങൾ: ‘ആര്യനും ശുദ്ധാത്മാവുമായവൻ ദുഷ്കർമം ആരോപിക്കപ്പെട്ട്, ശാസ്ത്രകുശലരാൽ വിചാരണ ചെയ്യപ്പെടാതെ, ലോഭംമൂലം വധിക്കപ്പെടുന്നില്ലല്ലോ?’ ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, പിടിക്കപ്പെട്ട്, ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെട്ട്, കുറ്റം ചെയ്യുമ്പോൾ കാണപ്പെട്ട്, കാരണങ്ങൾ തെളിഞ്ഞ കള്ളൻ ധനലോഭംമൂലം വിട്ടയയ്ക്കപ്പെടുന്നില്ലല്ലോ?’ ‘രാഘവാ, ധനികനും ദുർബലനും തമ്മിലുള്ള തർക്കത്തിൽ നിന്റെ ബഹുശ്രുതരായ അമാത്യന്മാർ പക്ഷപാതമില്ലാതെ കാര്യം കാണുന്നുണ്ടോ?’ ഒടുവിൽ ഭീഷണമായ ഒരു വചനം: ‘കള്ളക്കുറ്റം ചുമത്തപ്പെട്ടവരുടെ കണ്ണീർത്തുള്ളികൾ, ഇഷ്ടമനുസരിച്ചു ഭരിക്കുന്ന രാജാവിന്റെ പുത്രന്മാരെയും പശുക്കളെയും നശിപ്പിക്കുന്നു.’ ഈ ഒരൊറ്റ ശ്ലോകമാണ് നീതിവിഭാഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ സാരം — പക്ഷപാതത്തോടെ ചെയ്യുന്ന ദണ്ഡനം രാജാവിന്റെ കുലത്തെത്തന്നെ നശിപ്പിക്കുന്നു. ‘വരവ് വിപുലം, ചെലവ് അതിലും കുറവ്’ എന്നത് കോശശാസ്ത്രത്തിന്റെ സംഗ്രഹമാണ്. ‘അപാത്രങ്ങളിലേക്കു പോകുന്നില്ല’ എന്നത് ചെലവിന്റെ ദിശയും. അമ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ആറു പാത്രങ്ങൾ എണ്ണപ്പെടുന്നു — ദേവന്മാർ, പിതൃക്കൾ, ബ്രാഹ്മണർ, അതിഥികൾ, യോദ്ധാക്കൾ, മിത്രങ്ങൾ. അമ്പത്താറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ക്ഷാരിതഃ’ എന്നാൽ കള്ളക്കുറ്റത്താൽ കളങ്കിതൻ; ‘ശാസ്ത്രകുശലരാൽ കാണപ്പെടാത്തവൻ’ എന്നാൽ വിചാരണ കൂടാതെ ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടവൻ. അമ്പത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ നാലു തെളിവുരീതികൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പിടികൂടൽ, ചോദ്യംചെയ്യൽ, പ്രത്യക്ഷദർശനം, കാരണത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം; ഇവയാൽ തെളിഞ്ഞ കള്ളനെ ധനലോഭംമൂലം വിട്ടയയ്ക്കരുത്. അമ്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രീത്യർഥം അനുശാസതഃ’ എന്നാൽ ഇഷ്ടംകൊണ്ടോ പക്ഷപാതംകൊണ്ടോ ഭരിക്കുന്നവൻ; അവന്റേതാണ് ദോഷം — കള്ളക്കുറ്റം ചുമത്തപ്പെട്ടവരുടെ കണ്ണീർ അവന്റെ സന്തതിയെയും പശുക്കളെയും നശിപ്പിക്കുന്നു.

പിന്നെ ചോദ്യങ്ങൾ വീണ്ടും രാജാവിന്റെ വ്യക്തിപരമായ ധർമത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. ‘രാഘവാ, വൃദ്ധരെയും ബാലരെയും പ്രമുഖരെയും വൈദ്യരെയും ദാനംകൊണ്ടും മനസ്സുകൊണ്ടും വാക്കുകൊണ്ടും — ഈ മൂന്നുകൊണ്ടും — പ്രീതിപ്പെടുത്താൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘ഗുരുക്കന്മാരെയും വൃദ്ധരെയും താപസരെയും ദേവന്മാരെയും അതിഥികളെയും എല്ലാ ചൈത്യങ്ങളെയും സിദ്ധാർഥരെയും ബ്രാഹ്മണരെയും നീ നമസ്കരിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘അർഥംകൊണ്ടു ധർമത്തെയോ ധർമംകൊണ്ട് അർഥത്തെയോ പ്രീതിലോഭംകൊണ്ടും കാമംകൊണ്ടും ഇവ രണ്ടിനെയുമോ നീ ബാധിക്കുന്നില്ലല്ലോ?’ ‘ജേതാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, കാലജ്ഞാ, വരദാ — കാലം വിഭജിച്ച് അർഥവും കാമവും ധർമവും എല്ലാം നീ സേവിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘മഹാപ്രാജ്ഞാ, എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും അർഥമറിയുന്ന ബ്രാഹ്മണർ പൗരരോടും ജനപദവാസികളോടുംകൂടി നിനക്കു ശുഭം ആശംസിക്കുന്നുണ്ടോ?’ പിന്നെ ഒരു നീണ്ട പട്ടിക: ‘നാസ്തിക്യം, അസത്യം, ക്രോധം, പ്രമാദം, ദീർഘസൂത്രത, ജ്ഞാനികളെ കാണാതിരിക്കൽ, ആലസ്യം, പഞ്ചവൃത്തിത, കാര്യങ്ങൾ തനിച്ചു ചിന്തിക്കൽ, അനർഥജ്ഞരോടൊത്തുള്ള മന്ത്രാലോചന, നിശ്ചയിച്ചവ ആരംഭിക്കാതിരിക്കൽ, മന്ത്രം രക്ഷിക്കാതിരിക്കൽ, മംഗളാദികർമങ്ങൾ ചെയ്യാതിരിക്കൽ, എല്ലാ ശത്രുക്കൾക്കെതിരെയും ഒരേസമയം പുറപ്പെടൽ — ഈ പതിനാലു രാജദോഷങ്ങളും നീ വർജിക്കുന്നുണ്ടോ?’ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഒരു പട്ടിക — ശാസ്ത്രസംഗ്രഹം കാവ്യത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന കവിയുടെ രീതിയാണിത്. ‘പഞ്ചവൃത്തിത’ എന്നാൽ പഞ്ചേന്ദ്രിയങ്ങൾക്കു വശപ്പെടൽ; ‘ദീർഘസൂത്രത’ എന്നാൽ കാര്യത്തിൽ താമസം; ‘സർവതഃ പ്രത്യുത്ഥാനം’ എന്നാൽ ഒരേസമയം എല്ലാ ശത്രുക്കളുമായും യുദ്ധം. അറുപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ദാനേന മനസാ വാചാ’ എന്നത് മൂന്നുവിധമായ സത്കാരം — ദ്രവ്യംകൊണ്ടും അന്തഃകരണംകൊണ്ടും വാക്കുകൊണ്ടും; ഇവയിൽ ഒന്നിന്റെ കുറവുണ്ടായാലും സത്കാരം അപൂർണമാണ്. അറുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സിദ്ധാർഥാൻ’ എന്നാൽ പൂർണകാമരായവർ; ‘ദേവതാതിഥീൻ’ എന്നാൽ ദേവന്മാരെയും അതിഥികളെയും. അറുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ത്രിവർഗത്തിന്റെ പരസ്പരബാധ നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നു — ധർമാർഥകാമങ്ങൾ മൂന്നും പരസ്പരം വിരോധമില്ലാതെ സേവിക്കേണ്ടവയാണ്; അറുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അതിനുള്ള ഉപായം — ‘കാലം വിഭജിച്ച്’, അതായത് ഓരോന്നിനും അതിന്റേതായ കാലം. അറുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ബ്രാഹ്മണരുടെയും പൗരരുടെയും ജനപദവാസികളുടെയും ശുഭാശംസ രാജാവിന്റെ ധർമത്തിനുള്ള പ്രത്യക്ഷപ്രമാണമാണ്. പതിനാലു ദോഷങ്ങളുടെ പട്ടിക രാജനീതിശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അവയിൽ ആദ്യത്തേത് ‘നാസ്തിക്യം’, അവസാനത്തേത് ‘സർവതഃ പ്രത്യുത്ഥാനം’ — തുടക്കത്തിൽ ശ്രദ്ധയുടെ അഭാവം, ഒടുവിൽ വിവേകത്തിന്റെ അഭാവം. അറുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അനർഥജ്ഞരോടൊത്തുള്ള മന്ത്രാലോചന’ എന്നാൽ പ്രയോജനമറിയാത്തവരോടൊത്തുള്ള വിചാരം, അതു നിശ്ചയത്തെത്തന്നെ നശിപ്പിക്കുന്നു; അറുപത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മംഗളാദ്യപ്രയോഗം’ എന്നാൽ മംഗളകർമങ്ങൾ ചെയ്യാതിരിക്കൽ.

അവസാനഭാഗത്തിൽ ശാസ്ത്രീയവർഗങ്ങളുടെ സംഗ്രഹം, പിന്നെ മന്ത്രണരീതി, ഒടുവിൽ ആത്മപരീക്ഷ. ‘രാഘവാ, ദശവർഗം, പഞ്ചവർഗം, ചതുർവർഗം, സപ്തവർഗം എന്നിവയെ തത്ത്വത്തിലും, അഷ്ടവർഗം, ത്രിവർഗം, മൂന്നു വിദ്യകൾ; ബുദ്ധികൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയജയം, ദൈവികവും മാനുഷികവുമായ ഷാഡ്ഗുണ്യം, കൃത്യം, വിംശതിവർഗം, പ്രകൃതിമണ്ഡലം; യാത്രയും ദണ്ഡവിധാനവും, രണ്ടു യോനികളുള്ള സന്ധിവിഗ്രഹങ്ങളും — മഹാപ്രാജ്ഞാ, ഇവയെല്ലാം നീ യഥാവിധി ശ്രദ്ധിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ഇവയുടെ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ ഗീതാപ്രസ്സ് പതിപ്പിൽ അടിക്കുറിപ്പുകളിൽ നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ‘ബുധാ, നിർദേശിച്ചതുപോലെ നാലോ മൂന്നോ മന്ത്രിമാരോടൊത്ത്, കൂട്ടായും വെവ്വേറെയും നീ മന്ത്രാലോചന നടത്തുന്നുണ്ടോ?’ ‘നിന്റെ വേദങ്ങൾ സഫലമാണോ? ക്രിയകൾ സഫലമാണോ? ഭാര്യമാർ സഫലരാണോ? ശ്രുതം സഫലമാണോ?’ ഇവിടെ ‘സഫല’ എന്ന പദം നാലുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു, ഓരോന്നും വേറൊരർഥം വഹിക്കുന്നു — വേദങ്ങളുടെ ഫലം കർമം, ക്രിയകളുടെ ഫലം സിദ്ധി, ഭാര്യമാരുടെ ഫലം സന്താനം, ശ്രുതത്തിന്റെ ഫലം വിനയം. ‘ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ, ആയുസ്സും യശസ്സും നൽകുന്നതും ധർമകാമാർഥങ്ങളോടുകൂടിയതുമായ ഈ ബുദ്ധിതന്നെയാണോ നിനക്കുള്ളത്?’ ‘നമ്മുടെ പിതാവ് ഏതു വൃത്തിയിൽ വർത്തിക്കുന്നുവോ, നമ്മുടെ പ്രപിതാമഹന്മാർ ഏതിൽ വർത്തിച്ചുവോ, സത്പഥത്തിൽ ചരിക്കുന്ന ശുഭമായ ആ വൃത്തിയിൽത്തന്നെയാണോ നീ വർത്തിക്കുന്നത്?’ ‘രുചികരമായി പാകംചെയ്ത ഭക്ഷണം നീ തനിച്ചു കഴിക്കുന്നില്ലല്ലോ? ആഗ്രഹിക്കുന്ന മിത്രങ്ങൾക്കു പങ്കിട്ടു നൽകുന്നുണ്ടോ?’ ഒടുവിൽ മറ്റൊരു വൃത്തത്തിലുള്ള ഒരു ശ്ലോകം ഫലം പറയുന്നു: ‘ദണ്ഡധാരിയായ രാജാവ് പ്രജകളെ ധർമപ്രകാരം പാലിച്ച്, ഭൂമി മുഴുവൻ യഥാവിധി നേടി, ഇവിടെനിന്നു വേർപിരിയുമ്പോൾ ആ വിദ്വാൻ സ്വർഗം പ്രാപിക്കുന്നു.’ ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; ഭരതന്റെ മറുപടി അടുത്ത സർഗത്തിലാണ്. ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ (68–70) സംഖ്യകൊണ്ടു പേരിടപ്പെട്ട ശാസ്ത്രീയവർഗങ്ങളുടെ വെറും നാമസംഗ്രഹമാണ്; അവയുടെ അർഥം കാവ്യത്തിൽ വിവരിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് ഗീതാപ്രസ്സ് സമ്പാദകർ ദീർഘമായ അടിക്കുറിപ്പുകൾ നൽകിയിട്ടുണ്ട്; അവയിൽ ദശവർഗം (കാമജമായ പത്തു ദോഷങ്ങൾ), പഞ്ചവർഗം (അഞ്ചു ദുർഗങ്ങൾ), ചതുർവർഗം (സാമം, ദാനം, ഭേദം, ദണ്ഡം), സപ്തവർഗം (രാജ്യത്തിന്റെ ഏഴ് അംഗങ്ങൾ), അഷ്ടവർഗം (ക്രോധജമായ എട്ടു ദോഷങ്ങൾ), ത്രിവർഗം, മൂന്നു വിദ്യകൾ, ഷാഡ്ഗുണ്യം, വിംശതിവർഗം, പ്രകൃതിമണ്ഡലം എന്നിവ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇതിൽനിന്ന് ഈ സർഗം കാവ്യമായിരിക്കെത്തന്നെ ശാസ്ത്രസംഗ്രഹവുമാണെന്ന് അറിയാം. എഴുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സഫല’ എന്ന പദത്തിന്റെ നാലുതവണയുള്ള ആവർത്തനം ശ്ലേഷംപോലെ രമണീയമാണ്. എഴുപത്താറാം ശ്ലോകം മറ്റൊരു വൃത്തത്തിൽ (ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ) രചിക്കപ്പെട്ടതാണ്.

In the previous sarga Bharata had fallen at Rāma's feet and Rāma had raised and embraced him. In this sarga a long series of questions about his welfare flows from that embrace. It is known as the "kaccit sarga", the sarga of "I trust that…", in which Vālmīki teaches the whole art of kingship in the form of questions. Rāma saw Bharata lying on the ground with matted hair and bark clothes, hands joined, painful to look at, like the sun at the end of an age. He recognised his brother only with difficulty, pale-faced and wasted, and took him by the hand; that "only with difficulty" measures how Bharata had changed — in a month he had become almost a stranger. Rāma kissed his head, embraced him, set him on his lap and questioned him tenderly. His first questions all touch their father: "Where was your father, dear one, that you have come to the forest? While he lived you had no business coming to the woods. After so long I see Bharata come from far away, and hardly to be recognised in this wilderness — why have you come to the forest? Is the king still alive, that you are here? Has the king, in his misery, not suddenly passed to the other world?" So Rāma draws near the truth but does not say it himself, and that is the pathos of the sarga: the questioner does not yet know that the answer will change his whole life. The little word kaccit is used more than sixty times in this sarga; it asks a question while expecting the desired answer — "I hope it is so." Each question is therefore really a piece of instruction, for what is asked about is implied to be what ought to be done. In this way Vālmīki weaves a treatise into his poem as dialogue.

Next the questions spread, one after another, through the family and the household. "Gentle brother, your ancient kingdom has not slipped away from you while you are still young? Do you serve your father, you whose valour is true? Is King Daśaratha well — true to his word, settled in righteousness, the performer of the royal consecration and the horse sacrifice? Is that learned brahmin, ever devoted to righteousness and full of splendour, the preceptor of the Ikṣvākus, honoured as he should be? Is Kausalyā happy, and Sumitrā, blessed in her sons? And is the noble queen Kaikeyī content? Do you honour your family priest — well born, modest, deeply learned, free from envy and watchful over the rites? Does the man in charge of your sacred fires, who knows the ritual and is wise and upright, always tell you in good time what has been offered and what is yet to be offered? Do you honour the gods, the ancestors, your servants, your teachers and those who are like fathers to you, the old, physicians and brahmins?" The order is not random: first the kingdom, then the father, the family preceptor, the mothers, the priest, the fire-offering, and finally all who deserve honour. The poet shows that the root of a king's duty is his duty at home; a man who does not honour his elders in his own house will not uphold righteousness in the realm. Living in the forest, Rāma still remembers all this; not a corner of Ayodhyā has slipped from his mind. Notice too that he does not ask a single question about his own claim to the kingdom; every question concerns Bharata's duties. That shows how free he is of desire: the man who gave up the kingdom thinks only of its protection, not of getting it back. "Those who are like fathers" covers those who are not fathers but are honoured as such, senior kinsmen and teachers; physicians too are named, for honouring them is always part of a king's duty. As for the fire-offering, the point is "in good time": the sacrifice lives by its times, and a priest who fails to remind the king of them is at fault.

Then the questions turn to the ministers and to counsel. "Do you esteem your preceptor Sudhanvan, master of arrows and the finest missiles and learned in statecraft? Have you made your ministers men who are your equals — brave, learned, masters of their senses, well born and able to read another's intentions?" Then Rāma states a rule outright: "Counsel is the root of a king's victory, when it is kept close by ministers who carry its burden and know the treatises." This one verse drops the form of a question and states the principle plainly, and it gives meaning to the questions that follow. "You do not give in to sleep? You wake at the proper time? In the last watches of the night do you think out how to gain your ends? You do not take counsel alone, nor with too many? Does the counsel you have settled not spread through the kingdom? When you have decided on an undertaking of small outlay and great return, do you begin at once and not let it drag? Do other kings learn of your undertakings only when they are done or under way, never while they are still plans? And is what you or your ministers have resolved, though never announced, not guessed by others through reasoning and inference?" These questions return again and again to one thing: keeping counsel secret. When the king wakes, with whom he consults, when he begins, how others come to know — all depends on secrecy. Sudhanvan is named only here; he seems to have been the Ikṣvākus' teacher of arms, and his two epithets cover both archery and statecraft. To read another's intentions from outward signs is a rare gift in a minister, and "those who carry the burden" are the ones who bear the weight of deliberation. One verse holds three questions: not alone, not with too many, and not let loose; the middle way is praised, and Rāma later spells it out as "with four ministers, or three". "Small outlay and great return" is a well-known mark of good policy: great gain at little cost.

The next passage holds that the quality of helpers matters more than their number. "Do you prefer one learned man to a thousand fools? In a crisis over means a learned man can bring about great good. Though a ruler keep thousands or tens of thousands of fools about him, there is no help to be had from them. But one minister who is wise, brave, capable and clear-sighted can bring a king or a prince to great fortune." These three verses say one thing in three ways: as a question, as a denial and as a rule. Then comes the order of appointment: "Are your chief servants set to great tasks, the middling to middling ones and the lowest to the lowest? Do you place in the highest offices ministers who have passed the tests of integrity, who served your father and grandfather, who are pure and the best of their kind?" The tests are well known in the science of government: of righteousness, of wealth, of desire and of fear, and only a minister who has passed them can be trusted. Those who served father and grandfather have served the family for generations, and their loyalty is already proven. In these five verses the poet lays down a single principle: a king does not do everything himself but puts fit men in fit places, and that is where his skill lies.

Then the questions touch punishment and the army. "Son of Kaikeyī, are your people not so galled by harsh punishment that they despise your ministers throughout the realm? Do they not despise you as a harsh taker of taxes, as priests despise a fallen patron or women a mere lecher?" The two comparisons are sharp: a king who taxes too heavily is cast out of men's regard like a patron whose offerings priests refuse to accept, or like a man who lives only for lust, whom even women scorn. Then a maxim of policy: "The man skilled in stratagems and learned in policy who is bent on corrupting your servants, bold and coveting your throne — the king who does not destroy him is destroyed himself." Such a man, if he corrupts the king's servants and covets power, threatens the king's very life. Then the army: "Have you made your commander a man who is confident, brave, steady, intelligent, pure, well born, loyal and able? Are your leading officers strong, skilled in war, proven in deeds and valiant, and do you honour them as they deserve? Do you give the troops their rations and pay at the proper time, without delay?" Then the reason: "When rations and pay are late, hired men turn furiously even against their master, and that is counted a very great disaster." And last: "Are all the men of good family devoted to you above all? Do they give their lives for your cause with a single mind?" Mild punishment, a worthy commander, timely pay and loyal servants are woven together because they all have one fruit: the army's loyalty. The ancient art of government saw clearly that discontent among soldiers is more dangerous than the enemy, and the question of pay finds its natural result here: men lay down their lives for the king who looks after their welfare.

Next come the envoy, spies and enemies. "Have you made your envoy, Bharata, a man of your own country, learned, capable, quick-witted, shrewd, who says exactly what he was told to say? Do you watch the eighteen offices of state on the enemy's side and fifteen on your own through spies, three to each, unknown to one another? Slayer of foes, do you keep your banished enemies and those who have come back always in view, never slighting them as weak?" Then an intellectual danger: "You do not keep company, dear one, with brahmins who follow the materialists? They are skilled only in mischief — children who think themselves scholars. With the great books of righteousness before them, these dull-witted men take up bare logic and talk to no purpose." Here Vālmīki condemns not reasoning but reliance on reasoning alone: the fool is the one who abandons the teachings of righteousness and deals only in argument. The envoy must be a man of the realm, since a foreigner cannot be trusted with secrets, and his chief virtue is to repeat his message exactly as given, not change it by his own judgement. The spies work three to each post without knowing one another, so that if one is caught the other two remain, and agreement between the three reports is the test of truth. And banished enemies who have come back must not be ignored; neglecting them brings a king to ruin.

Then the questions turn to the city and the countryside, in a single long sentence that runs over seven verses. "Ayodhyā, where our heroic ancestors lived of old, true to her name, strong-gated, crowded with elephants, horses and chariots, filled by the thousand with noble brahmins, warriors and merchants, each devoted to his own work, self-controlled and full of spirit, ringed with palaces of every shape, thronged with learned men, flourishing and prosperous — do you guard her well?" "True to her name" explains the name itself: Ayodhyā means the city no one can fight against. Then the countryside: "Graced by hundreds of sacred grounds, full of well-settled people, adorned with temples, drinking-stations and tanks, its men and women happy, bright with gatherings and festivals, its fields well ploughed, rich in cattle, free of violence, not dependent on the rains, lovely, rid of beasts of prey, free from every fear, enriched by its mines, free of wicked men and well guarded by my forefathers — does that countryside, Rāghava, live prosperous and at ease?" A land not dependent on the rains is one watered by rivers, so that its farming is secure. In describing the city and the country the poet does not list the king's duties separately; he makes the prosperity of the land itself the test of the king. The sacred grounds or shrines, the drinking-stations and the tanks are signs of public good; the mines are the source of the treasury; the well-ploughed fields and the cattle are its farming wealth. The two descriptions complete each other: the fortified city by its people, the countryside by its tillage.

Next, the farmers, the women, the elephant forest and the forts. "Are all who live by farming and herding dear to you? This world thrives and prospers when it rests on farming, herding and trade. Do you provide for them by securing what they need and warding off what harms them? A king must protect all who live in his realm as righteousness requires. Do you speak kindly to your women? Are they well guarded? You do not trust them too far, or tell them secrets? Is the elephant forest guarded? Have you plenty of milch cows? And are you never sated with gathering she-elephants, horses and elephants? Prince, do you rise early and show yourself every day in your finery to the people on the royal road? Do those in charge of your works neither all come before you without restraint, nor all get shut out? The middle way is right here. Are all your forts filled with wealth and grain, weapons and water, war-engines, craftsmen and bowmen?" Two points stand out. First, it is said plainly that farming, herding and trade are the foundation of the world; this is one of the three branches of knowledge a king must master, and the world's prosperity rests on it. Second, the middle way is taught, and it applies to every kind of dealing. About the women there are four questions: kindness, protection, not trusting too far, and not sharing secrets; the advice reflects the ways of a royal household of the time. The elephant forest, where elephants breed, is the basis of a king's strength. A king must be seen by his people, for a king who is not seen is forgotten. And with those in charge of the works, too much familiarity and too much neglect are both faults, hence the middle way.

Then the treasury, punishment and justice. "Is your income large and your spending smaller? Does your treasury not flow out to the unworthy, Rāghava? Does your spending go to the gods and the ancestors, to brahmins and guests, to your warriors and your friends?" These six are the proper recipients. Then three questions on justice: "Is a noble, pure-hearted man, falsely charged with a crime, never fined out of greed without being examined by those learned in the law? Is a thief, once seized, questioned, caught in the act and with good cause shown against him, never set free for love of money, bull among men? When a rich man and a poor one are in dispute, do your learned ministers look at the matter without taking sides?" And last, a dreadful warning: "The tears that fall from those falsely accused destroy the sons and the cattle of a king who rules by favour." This one verse is the essence of the whole passage on justice: punishment given out of partiality destroys the king's own line. Large income and smaller outlay sum up the science of the treasury, and "not to the unworthy" gives spending its direction. Four kinds of proof are hinted at in the question on the thief: arrest, questioning, eyewitness and a proven cause; a thief so convicted must not be released for a bribe. The fault lies with the king who governs out of favour or partiality: the tears of the wrongly accused destroy his children and his cattle.

The questions then return to the king's personal conduct. "Do you win over the old, the young and the chief physicians in three ways — with gifts, with goodwill and with kind words? Do you bow to your teachers and elders, to ascetics, gods and guests, to all the sacred trees, and to brahmins whose aims are fulfilled? Do you not harm righteousness for wealth, or wealth for righteousness, or both of them for desire, which is mere fondness and greed? Best of conquerors, you who know the right time for everything, do you divide your hours and give each its due — wealth, pleasure and righteousness? Do the brahmins who know the meaning of every treatise wish you well, together with the people of town and country?" Then a long list: "Unbelief, falsehood, anger, carelessness, procrastination, avoiding the wise, sloth, slavery to the five senses, brooding over affairs alone, consulting those who do not understand them, failing to begin what has been decided, failing to keep counsel secret, neglecting auspicious rites, and rising against all enemies at once — do you avoid these fourteen faults of kings?" A list spread over three verses is the poet's way of bringing the summary of a treatise into poetry. Honour is threefold, in wealth, in heart and in word, and lacking any one of them it is incomplete. The three aims of life must not be allowed to obstruct one another, and the way to keep them in harmony is to divide the time, each having its own hour. The good wishes of brahmins, townsmen and country people are the visible proof of a king's righteousness. The list of fourteen faults is well known in the science of government; the first is unbelief and the last is fighting all enemies at once — it begins with a lack of faith and ends with a lack of judgement. Consulting those who do not see the purpose destroys any decision, and neglecting the auspicious rites means leaving undone what should be done.

The last part gathers up the technical groups of the treatises, then the manner of taking counsel, and finally a self-examination. "The group of ten, of five, of four, the group of seven as it truly is, the group of eight, the group of three and the three sciences; the conquest of the senses by understanding, the sixfold policy, calamities sent by gods and by men, the twenty kinds of undertaking and the circle of states; the march, the ordering of the army, and peace and war with their two sources each — do you give all these their due regard, wise one?" The poem only names these numbered groups and does not explain them: the ten are the vices born of desire, the five are the kinds of fortress, the four are the means of conciliation, gifts, division and force, the seven are the limbs of a kingdom, the eight the vices born of anger, and so on — which shows that this sarga, though poetry, is also a digest of a treatise. "Do you take counsel, as the books prescribe, with four ministers or three, both together and one by one? Are your Vedas fruitful, your rites fruitful, your wives fruitful, your learning fruitful?" The word "fruitful" comes four times with a different meaning each time: the fruit of the Vedas is right action, of rites success, of wives children, of learning discipline. "Is your judgement just as I have described it — one that brings long life and fame and holds righteousness, pleasure and wealth together? Do you follow the good and auspicious way of life, keeping to the path of the good, that our father followed and our great-grandfather before him? Do you not eat a well-made dish alone, but share it with friends who hope for it?" And a final verse, in a longer metre, gives the reward: "A king who bears the rod and protects his people by righteousness, having rightly won the whole earth, goes to heaven, a wise man, when he departs from here." So the sarga ends; Bharata's answer comes in the next.